Yumuşama dönemi: Küba Füze Krizi'nden Helsinki'ye

Düşürülen bir casus uçağından Berlin Duvarı'nın yıkılışına kadar, iki süper gücün nükleer savaşın eşiğinden pazarlık masasına nasıl geldiğini yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1960 → 1990
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
58 sorubu konuda çözebileceğin
1960 – 1961 · SSCB VE BERLİN

U-2 olayı ve Berlin Duvarı: yumuşamadan önceki son sert yıllar

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBerlin Ablukası nedir, Almanya ne zaman ikiye bölündü?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Berlin Ablukası, SSCB'nin Haziran 1948'de Batı Berlin'e giden kara ve demiryollarını kapatmasıdır; ABD ve İngiltere şehri yaklaşık on bir ay hava köprüsüyle besledi ve SSCB Mayıs 1949'da ablukayı kaldırdı. Kriz Almanya'nın bölünmesini kesinleştirdi: 1949'da batıda Federal Almanya Cumhuriyeti, doğuda Alman Demokratik Cumhuriyeti kuruldu.

Berlin Ablukası ve iki Almanya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1960 U-2 olayı nedir, Berlin Duvarı neden ve ne zaman yapıldı?

Kısa cevap: U-2 olayı, ABD'ye ait bir U-2 casus uçağının 1 Mayıs 1960'ta SSCB topraklarında düşürülmesidir; olay Paris Zirvesi'ni dağıttı ve uçağın bağlı olduğu birlik Türkiye'de (İncirlik) konuşlu olduğu için Türk–Sovyet ilişkilerini de gerdi. Berlin Duvarı ise Doğu Almanya'dan Batı'ya kaçışları durdurmak için 13 Ağustos 1961'de örülmeye başlandı.

1960'ların ilk iki yılı, Soğuk Savaş'ın bir kez gökyüzünde, bir kez de bir şehrin ortasında ne kadar ısınabileceğini gösterdi.

Hatırlarsan Stalin'in ölümünden sonra SSCB'nin başına geçen Kruşçev, kapitalist dünyayla savaşmadan rekabet etmeyi, yani “barış içinde bir arada yaşamayı” savunuyordu. 1959'da ABD'yi ziyaret etti ve Mayıs 1960'ta Paris'te ABD, SSCB, İngiltere ve Fransa liderlerinin buluşacağı bir zirve kararlaştırıldı. Ama perde arkasında güvensizlik sürüyordu: ABD, Sovyet füze üslerini çok yüksekten fotoğraflayabilen U-2 casus uçaklarıyla SSCB'yi gözetliyordu.

Gökyüzünden düşen zirve

1 Mayıs 1960'ta pilot Francis Gary Powers'ın kullandığı U-2, SSCB'nin içlerinde bir karadan havaya füzesiyle düşürüldü. ABD önce kaybolan bir “hava durumu uçağı”ndan söz etti; Kruşçev uçağın enkazını ve pilotun canlı yakalandığını açıklayınca casusluğu kabul etmek zorunda kaldı. Kruşçev'in özür istemesiyle Paris Zirvesi daha başlamadan dağıldı. Powers, 1962'de bir Sovyet casusuyla takas edilerek ülkesine döndü.

Olayın bir de Türkiye boyutu vardı. U-2 uçaklarının bağlı olduğu birlik Adana'daki İncirlik üssünde konuşluydu. Kruşçev bu uçuşlara topraklarını açan ülkeleri açıkça uyardı ve Türkiye'ye de protesto notası verildi. U-2 olayı böylece Türk–Sovyet ilişkilerini gerdi ve topraklarındaki ABD üslerinin Türkiye'yi süper güçlerin çekişmesinde bir hedef hâline getirebileceğini gösterdi.

Viyana: iki liderin ilk buluşması

1961'de Beyaz Saray'a genç bir başkan geldi: John F. Kennedy. Haziran 1961'de Kennedy ile Kruşçev Viyana'da ilk kez yüz yüze görüştü. Görüşmeden somut bir sonuç çıkmadı; Kruşçev, Berlin konusunda Batı'ya geri adım attırabileceğini düşünerek ayrıldı ve birkaç hafta sonra Berlin'de beklenmedik bir adım atıldı. Yine de iki süper gücün liderlerinin aynı masaya oturması, sonraki yılların diyaloğu için bir başlangıçtı; bazı kaynaklar yumuşamayı bu buluşmayla başlatır.

Bir gecede örülen duvar

Hatırlarsan 1949'da iki Almanya kurulmuş, Berlin de ikiye bölünmüştü. Ama şehrin içindeki sınır geçilebiliyordu: Doğu Almanya'dan milyonlarca kişi, özellikle gençler ve meslek sahibi insanlar, Batı Berlin üzerinden Batı'ya göç etti. Bu kanama Doğu Almanya'nın ekonomisini ve itibarını tehdit ediyordu. 13 Ağustos 1961 gecesi Doğu Alman askerleri şehri önce dikenli tellerle ikiye ayırdı, ardından beton bir duvar yükseldi. Batı kınadı ama müdahale etmedi. Berlin Duvarı, Churchill'in sözünü ettiği Demir Perde'nin gözle görülen simgesi oldu ve 1989'a kadar ayakta kaldı.

Barış içinde bir arada yaşama sözü iki krizle sarsıldı: düşen casus uçağı ve bir gecede örülen duvar. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1960–1961'i iki duvarla hatırla: gökyüzündeki görünmez duvar (U-2 düşürüldü, Paris Zirvesi çöktü, 1960) ve Berlin'deki beton duvar (13 Ağustos 1961). İkisi de yumuşamadan önceki gerginliğin son halkalarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurU-2 olayının Türkiye'ye etkisi sorulur; cevap Türk–Sovyet ilişkilerinin gerilmesidir.

TuzakBerlin Duvarı'nı Berlin Ablukası ile aynı yıla koyan şıktır: abluka 1948, duvar 1961. Duvarı ören Doğu Almanya'dır, Batılılar değil.

Sınavda işaretleU-2'nin Türkiye ile bağı sorulursa İncirlik'i işaretle; uçağın birliği oradaydı, ama 1 Mayıs 1960 uçuşu Pakistan'daki Peşaver'den kalktı.

⇄Bilgi eşleştirme ad → olay

?Soru çöz

Berlin Duvarı'nın 1961'de örülmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 1949–1961 arasında milyonlarca kişi Batı Berlin üzerinden Batı'ya geçmişti; duvar bu göçü durdurmak için örüldü. A Batı Berlin SSCB'ye katılmadı, duvarla çevrildi; B duvar birleşmeyi hızlandırmadı, bölünmeyi 1989'a kadar somutlaştırdı; D Marshall yardımı Doğu Bloku'na hiç ulaştırılmadı.
1959 – 1963 · KÜBA VE KARAYİPLER

Küba Füze Krizi: dünyanın nükleer savaşa en çok yaklaştığı günler

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTruman Doktrini ve Marshall Planı nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Truman Doktrini, ABD Başkanı Harry Truman'ın 12 Mart 1947'de ilan ettiği, SSCB baskısı altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik yardımı öngören politikadır. Marshall Planı ise 1947'de açıklanıp 1948'de uygulanmaya başlanan, savaşta yıkılan Avrupa'nın ekonomik kalkınması için verilen yardım programıdır. SSCB bunlara Kominform (1947) ve COMECON (1949) ile karşılık verdi.

Truman Doktrini, Marshall Planı, Kominform, COMECON

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küba Füze Krizi nedir, nasıl çözüldü ve Türkiye ile ne ilgisi vardır?

Kısa cevap: Küba Krizi (Küba Füze Krizi), SSCB'nin Küba'ya gizlice nükleer füze yerleştirmesi üzerine ABD'nin Ekim 1962'de adayı deniz ablukasına almasıyla çıkan bunalımdır. SSCB Küba'daki füzeleri söktü; ABD de Küba'ya saldırmama sözü verdi ve gizli bir uzlaşmayla Türkiye ile İtalya'daki Jüpiter füzelerini 1963'te kaldırdı.

ABD kıyılarına yalnızca 150 kilometre kadar uzaklıktaki bir ada, 1962 sonbaharında dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirdi.

Castro ve ABD'nin arka bahçesi

Küba uzun süre ABD'nin ekonomik ve siyasi etkisi altındaydı. 1959'da Fidel Castro önderliğindeki devrimciler ABD'nin desteklediği Batista diktatörlüğünü devirdi. Yeni yönetim toprak reformu yaptı ve ABD şirketleri de dahil yabancı mülkleri millîleştirdi. Ekonomik çıkarları zarar gören ABD, Küba'ya ambargo uyguladı, diplomatik ilişkileri kesti ve Castro'yu devirmek için muhaliflerini destekledi. Nisan 1961'de ABD'nin eğitip silahlandırdığı Kübalı sürgünler Domuzlar Körfezi'ne çıkarma yaptı, ama birkaç gün içinde yenildi. Castro'nun cevabı SSCB'ye yaslanmak oldu.

Füzeler ve abluka

SSCB 1962 yazında Küba'ya gizlice orta menzilli nükleer füzeler yerleştirmeye başladı. Kruşçev'in hesabında iki kazanç vardı: müttefiki Küba'yı yeni bir ABD saldırısına karşı korumak ve ABD'nin SSCB'ye yakın ülkelere, Türkiye ile İtalya'ya yerleştirdiği füzelere bir karşılık vermek. Ekim 1962'de bir U-2 uçağının çektiği fotoğraflar füze rampalarını ortaya çıkardı. Başkan John F. Kennedy durumu 22 Ekim'de kamuoyuna açıkladı ve adaya silah taşınmasını engellemek için deniz ablukası (ABD'nin deyişiyle “karantina”) ilan etti. Sovyet gemileri abluka hattına yaklaşırken dünya nükleer savaş ihtimaliyle yüz yüze geldi.

Gerilim 27 Ekim 1962'de doruğa çıktı: bir ABD keşif uçağı Küba üzerinde düşürüldü ve iki taraf da düğmeye hiç olmadığı kadar yaklaştı. Bu yüzden 27 Ekim, krizin zirvesi ve nükleer savaşın eşiğinden dönülen gün olarak anılır.

Pazarlık: Küba'ya karşı Jüpiter

Sonunda iki taraf da geri adım attı. 28 Ekim 1962'de Kruşçev, Küba'daki füzeleri sökeceğini açıkladı. Karşılığında ABD, Küba'yı işgal etmeme sözünü açıkça verdi. Gizli tutulan ikinci şart ise Türkiye ve İtalya'daki Jüpiter füzelerinin sökülmesiydi; Jüpiterler Nisan 1963'te Türkiye'den kaldırıldı. Türkiye'nin güvenliğini doğrudan ilgilendiren bu pazarlığın Ankara'ya danışılmadan yapılması, Türk–Amerikan ilişkilerindeki ilk güven sarsıntılarından biri oldu. Bunun Türk dış politikasına etkilerini Soğuk Savaş'ta Türkiye sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Kriz bir “füzeye füze” pazarlığıyla çözüldü; Türkiye'yi ilgilendiren kısım gizli tutuldu.Görsel: Sınav Defteri

Krizden çıkan ders

İki süper güç, nükleer bir savaşın kazananı olmayacağını yakından görmüştü. Liderlerin kriz anında aracısız konuşabilmesi için 1963'te Washington ile Moskova arasında bir iletişim hattı, ünlü “kırmızı hat” kuruldu. Aynı yıl ABD, SSCB ve İngiltere, atmosferde, uzayda ve su altında nükleer deneme yapmayı yasaklayan Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması'nı Moskova'da imzaladı. Silahsızlanma ve diyalog konuşulmaya başlandı; yumuşamanın tohumları bu krizde atıldı.

Akılda kalsın: Küba krizinin pazarlığı çaprazdır: Küba'daki Sovyet füzeleri ↔ Türkiye'deki ABD Jüpiterleri. “Füzeye füze” diye hatırla; üstüne bir de ABD'nin Küba'yı işgal etmeme sözü.
Sınavda

Nasıl sorulurKüba krizinin Türkiye ile ilişkisi sorulur; cevap Jüpiter füzelerinin Türkiye'den sökülmesidir. Krizin sonucu sorulursa iki bloğun diyaloğa yönelmesi (kırmızı hat, deneme yasağı) aranır.

TuzakTuzak şık, Türkiye'nin NATO'ya bu kriz sonrasında girdiğini söyler; Türkiye 1952'den beri NATO üyesiydi.

Sınavda işaretle“Küba Krizi”, “Küba Buhranı” ve “Ekim Füzeleri Krizi” aynı olaydır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. ABD, Küba'yı deniz ablukasına aldı
  2. Castro, Batista diktatörlüğünü devirdi
  3. Türkiye'deki Jüpiter füzeleri söküldü
  4. Domuzlar Körfezi çıkarması başarısız oldu

?Soru çöz

1962 Küba Füze Krizi'nin çözümünde aşağıdakilerden hangisi Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmiştir?

✓ A. SSCB'nin Küba'daki füzeleri sökmesine karşılık ABD, Türkiye ve İtalya'daki Jüpiter füzelerini kaldırdı. B Türkiye 1952'den beri NATO üyesiydi; C Boğazlar'ın kapatılması ve D Bağdat Paktı'ndan çekilme pazarlığın parçası değildi; takas yalnız füzelerdi.
1963 – 1969 · DEHŞET DENGESİ VE BLOKLAR

Yumuşama (Detant) nedir? Dehşet dengesi ve bloklardaki çatlaklar

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSoğuk Savaş nedir, neden bu adla anılır ve hangi bloklar oluştu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş, II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB'nin ve onların çevresinde toplanan blokların, birbirleriyle doğrudan savaşmadan siyasi, ideolojik, ekonomik ve askerî alanda yürüttüğü gerginlik dönemidir (1945–1991). Dünya Batı Bloku (ABD), Doğu Bloku (SSCB) ve hiçbirine katılmayan Bağlantısızlar olmak üzere ayrıldı; bu yapıya çift kutuplu dünya düzeni denir. Churchill bu bölünmeyi 1946'da “Demir Perde” sözüyle anlattı.

Soğuk Savaş ve iki kutuplu dünya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yumuşama (Detant) dönemi nedir, neden başladı?

Kısa cevap: Yumuşama (Detant), ABD ile SSCB'nin rekabeti sürdürürken diyalog, silahların sınırlandırılması ve iş birliği yoluna girdiği dönemdir; tohumları Küba krizinde atıldı, genellikle 1969'da başlayan SALT görüşmelerinden 1979 Sovyet Afganistan işgaline kadar sayılır. Nedenleri: nükleer savaşın iki tarafı da yok edeceğinin anlaşılması, silahlanmanın ağır maliyeti ve iki blokta da liderlere kafa tutan ülkelerin çıkmasıdır.

Küba'da bir adım daha atılsaydı ne olurdu? Bu soruyu kendilerine soran Washington ve Moskova, birbirine bakışını değiştirmek zorunda kaldı.

Dehşet dengesi

1960'larda iki süper gücün nükleer silahları ve kıtalararası füzeleri öyle bir düzeye ulaştı ki birinin saldırısı, ötekinin karşılığıyla kendi sonunu da getirecekti. Barışı koruyan şey artık güven değil, karşılıklı yok olma korkusuydu; nükleer silahlara dayanan bu güç dengesine dehşet dengesi denir. Klasik (konvansiyonel) silahlardan nükleer silahlara geçilmesi rekabeti hem daha tehlikeli hem daha pahalı yaptı: silahlanmaya giden dev kaynaklar iki ekonomiye de ağır geliyordu.

Bu yüzden taraflar rekabeti bitirmeden kontrol altına almanın yolunu aradı. Fransızca “gevşeme” anlamındaki Yumuşama (Detant) budur. Yumuşama düşmanlığın bitmesi değildi: Vietnam'da savaş sürüyor, silahlanma yarışı devam ediyordu. Değişen, iki tarafın artık masaya oturabilmesiydi.

Bloklarda çatlaklar

Yumuşamayı hızlandıran ikinci etken, iki bloğun da eskisi kadar tek sesli olmamasıydı. Batı'da Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle, ABD'nin hayati kararları müttefiklerine danışmadan aldığını düşünüyordu; Küba krizi bunun örneğiydi. Kendi atom bombasına sahip olan Fransa, 1966'da NATO'nun askerî kanadından çekildi ve NATO karargâhı Paris'ten Brüksel'e taşındı. Fransa ittifaktan ayrılmadı, ama ordusunu kendi komutasında tuttu.

Doğu'daki çatlaklar daha derindi. Hatırlarsan Çin ile SSCB'nin yolları 1950'lerin sonunda ayrılmaya başlamıştı; Çin 1964'te kendi atom bombasını patlattı ve 1969'da iki ülke Ussuri Nehri boyunca sınırda çatıştı. Romanya, Çavuşesku yönetiminde dış politikada Moskova'dan bağımsız bir çizgi izledi; Yugoslavya ise zaten 1948'den beri bloğun dışındaydı. En sert sınav Çekoslovakya'dan geldi: 1968'de Alexander Dubček önderliğinde basın özgürlüğü ve reform isteyen Prag Baharı, Ağustos 1968'de Varşova Paktı ordularının ülkeyi işgal etmesiyle bastırıldı. SSCB, sosyalist bir ülkede düzen tehlikeye girerse müdahale hakkı olduğunu ileri sürdü (Batı bu anlayışa Brejnev Doktrini dedi). Romanya işgale katılmadı, Arnavutluk da tepki olarak Varşova Paktı'ndan çekildi.

Batı Bloku'nda

  • Fransa 1966'da NATO'nun askerî kanadından çekildi
  • Sebep: ABD'nin müttefiklerine danışmadan hareket etmesi

Doğu Bloku'nda

  • Çin-Sovyet ayrılığı, 1969 sınır çatışması
  • Romanya'nın bağımsız çizgisi
  • 1968 Prag Baharı ve Çekoslovakya'nın işgali

Dehşet dengesinin bir de gökyüzü cephesi vardı: Sputnik'ten Ay'a uzanan uzay yarışını ve dönemin bilim, kültür ve toplum tarafını bir sonraki sayfada, “Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum”da anlatıyoruz.

Soğuk Savaş tek düze bir çizgi değildir: gerginlik bir yükselir, bir gevşer. Bu sayfa ortadaki üç evreyi anlatıyor.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Yumuşamanın üç nedeni: korku (dehşet dengesi), maliyet (silahlanmanın yükü), kopuş (Fransa, Çin, Romanya, Prag). Yumuşamanın çerçevesi iki tarihtir: 1969 (SALT başlar) → 1979 (Afganistan işgali).
Sınavda

Nasıl sorulurYumuşamanın nedenleri sorulur; nükleer silahların yarattığı dehşet dengesi ve blok içi ayrılıklar doğru cevaptır.

TuzakYumuşamayı “silahlanma yarışının sona ermesi” diye tanımlayan şıktır: yarış sürdü, yalnızca sınırlandırıldı. Bir tuzak daha: Fransa NATO'dan tamamen çıkmadı, askerî kanadından çekildi.

Sınavda işaretledönemin başlangıç ve bitiş yılı kaynağa göre değişir; soru kökü hangi tarih aralığını veriyorsa ona göre işaretle.

⇄Bilgi eşleştirme ülke → çatlak

▭Boşluk doldurma

İki tarafın da nükleer savaşta yok olacağı korkusuna dayanan barışa dengesi denir. 1968'de Çekoslovakya'da başlayan reform hareketi Baharı adıyla anılır.

dehşetgüçPragBudapeşte
1964 – 1975 · VİETNAM VE DÜNYA

Vietnam Savaşı: bir süper gücün kazanamadığı savaş

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKore Savaşı neden çıktı, nasıl sona erdi?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kore Savaşı, SSCB destekli Kuzey Kore'nin 25 Haziran 1950'de ABD destekli Güney Kore'ye saldırmasıyla başladı. BM Güvenlik Konseyi kararıyla ABD önderliğinde çok uluslu bir kuvvet Güney Kore'ye yardıma gitti; Çin de Kuzey'in yanında savaşa girdi. Savaş, 27 Temmuz 1953'te imzalanan Panmunjom Ateşkesi'yle durdu; Kore bugün de ikiye bölünmüş durumdadır.

Çin Halk Cumhuriyeti ve Kore Savaşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vietnam Savaşı neden çıktı, nasıl sona erdi?

Kısa cevap: Vietnam Savaşı, komünist Kuzey Vietnam ve Güney'deki Vietkong gerillaları ile ABD destekli Güney Vietnam arasındaki savaştır; ABD 1964 Tonkin Körfezi olayından sonra doğrudan girdi ve 1965'te Kuzey'i bombalamaya başladı. 27 Ocak 1973 Paris Barış Antlaşması'yla ABD çekildi; Kuzey 1975'te Güney'i ele geçirdi ve ülke 1976'da Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla birleşti.

Yumuşama yıllarında bile Soğuk Savaş'ın bir cephesi alev alevdi; o cephe Vietnam'ın ormanlarındaydı.

Bölünmüş bir ülke

Savaşın sahnesi Hindiçin (Çinhindi) diye anılan, Hindistan ile Çin arasındaki yarımadadır; Fransa'nın buradaki sömürgeleri Vietnam, Laos ve Kamboçya'yı kapsıyordu. Hatırlarsan Fransızlar 1954'te Dien Bien Phu'da yenilmiş, aynı yıl Cenevre Konferansı'yla Vietnam 17. paralelden ikiye ayrılmıştı. Bölünme geçici olacaktı, ama ülkeyi birleştirmesi beklenen seçimler hiç yapılmadı. Kuzeyde Ho Şi Minh'in komünist yönetimi, güneyde ABD'nin desteklediği Saygon yönetimi kaldı. Birleşme konusunda anlaşamayan iki taraf karşı karşıya geldi: Kuzey'in desteklediği Vietkong gerillaları Güney'de silahlı mücadele başlattı, Güney Vietnam da ABD'den yardım istedi.

ABD neden girdi?

Washington'a göre Güney Vietnam komünistlerin eline geçerse Laos, Kamboçya, Tayland gibi komşular da domino taşları gibi tek tek devrilecekti. Bu domino teorisi, çevreleme politikasını Asya'nın ormanlarına taşıdı. ABD kendi güvenliğini ve çıkarlarını gerekçe göstererek Güney Vietnam'a askerî ve ekonomik yardım yapacağını açıkladı. Ağustos 1964'te ABD savaş gemilerinin Tonkin Körfezi'nde Kuzey Vietnam botlarının saldırısına uğradığı duyuruldu; Kongre, Başkan Lyndon Johnson'a geniş savaş yetkisi verdi. Şubat 1965'te Kuzey Vietnam bombalanmaya başlandı, ardından ABD kara birlikleri geldi. Vietnam'daki ABD askerlerinin sayısı 1960'ların sonunda yarım milyonu aştı.

Kazanılamayan savaş

Vietkong cepheden savaşmak yerine gerilla taktiği uyguladı: ormanda kaybolan, köylünün arasına karışan bir düşmana karşı dünyanın en güçlü ordusu kesin sonuç alamadı. ABD milyonlarca ton bomba attı, yakıcı napalm bombaları kullandı; gerillaların saklandığı ormanları ve beslendikleri tarlaları yok etmek için kapları renkleriyle anılan “turuncu” ve “mavi” kimyasalları havadan püskürttü. Vietnam toprakları ve insanları uzun yıllar bu yıkımın izlerini taşıdı. Savaş görüntüleri televizyonla evlere taşındıkça ABD'de tepki büyüdü, üniversitelerde gösteriler yapıldı. Dünya ağır siklet boks şampiyonu Muhammed Ali, Vietkong ile bir kavgası olmadığını söyleyerek askere alınmayı reddetti ve unvanı elinden alındı. 1968 başında Kuzey'in büyük saldırısı (Tet Taarruzu), ABD kamuoyunda savaşın kazanılabileceği inancını derinden sarstı. Savaş karşıtlığının sivil haklar hareketi ve 68 Kuşağı'yla nasıl birleştiğini bir sonraki sayfada, “Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum”da anlatıyoruz.

Paris'ten Saygon'a

ABD 1968'de Kuzey Vietnam ile Paris'te barış görüşmelerine başladı. 1969'da göreve gelen Başkan Richard Nixon, savaşı Güney Vietnam ordusuna devredip ABD askerlerini adım adım çekme kararı aldı. Bu kararın genel çerçevesi Nixon Doktrini'dir (1969): ABD müttefiklerine askerî ve ekonomik yardım verecek, nükleer şemsiyesini koruyacak, ama onların savunması için kara savaşına artık kendi askerini sürmeyecekti.

Yumuşama ortamının da etkisiyle 27 Ocak 1973'te Paris Barış Antlaşması imzalandı ve ABD askerleri Vietnam'dan ayrıldı. Kuzey Vietnam ise savaşı sürdürdü: Nisan 1975'te Saygon düştü, ülke 1976'da Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla komünist yönetimde birleşti. Saygon'un adı Ho Şi Minh Kenti oldu.

Bölünmeden birleşmeye: ABD çekildi, Kuzey Vietnam savaşı sürdürdü ve 1976'da ülke komünist yönetimde birleşti. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Vietnam'ı dört tarihle diz: 1954 Cenevre'de bölünme → 1964 Tonkin, ABD girer → 1973 Paris, ABD çıkar → 1975–76 Saygon düşer, ülke birleşir. Paris ABD'nin çıkışıdır, Vietnam'ın birleşmesi değil.
Sınavda

Nasıl sorulurSavaşın ABD'ye etkisi sorulur: güçlü bir savaş karşıtı kamuoyu ve süper gücün gerilla savaşı karşısındaki çaresizliği.

TuzakVietnam müdahalesini Kore gibi “BM kararıyla yapılan çok uluslu harekât” diye veren şıktır. Bir de Paris Antlaşması'yla Vietnam'ın birleştiğini söyleyen şık: birleşme Kuzey'in zaferiyle, 1975–1976'da oldu.

Sınavda işaretle“1964–1973” ABD'nin savaşta kaldığı yıllardır; savaşın bitişi sorulursa 1975'i (Saygon'un düşüşü) işaretle.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Tonkin Körfezi olayı, ABD savaşa girdi
  2. Saygon düştü, Kuzey Güney'i ele geçirdi
  3. Cenevre'de Vietnam 17. paralelden bölündü
  4. Paris Barış Antlaşması imzalandı

?Soru çöz

Vietnam Savaşı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. BM kararıyla yapılan çok uluslu müdahale Kore Savaşı'dır; ABD Vietnam'a kendi kararıyla, Tonkin Körfezi olayından sonra girdi. A çevreleme politikası, B ABD'deki güçlü savaş karşıtı tepki, C ülkenin komünist yönetimde birleşmesi doğrudur.
1969 – 1979 · MOSKOVA, PEKİN, VİYANA

SALT I ve SALT II: süper güçler füzelerini saymaya başlıyor

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüba Füze Krizi nedir, nasıl çözüldü ve Türkiye ile ne ilgisi vardır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küba Krizi (Küba Füze Krizi), SSCB'nin Küba'ya gizlice nükleer füze yerleştirmesi üzerine ABD'nin Ekim 1962'de adayı deniz ablukasına almasıyla çıkan bunalımdır. SSCB Küba'daki füzeleri söktü; ABD de Küba'ya saldırmama sözü verdi ve gizli bir uzlaşmayla Türkiye ile İtalya'daki Jüpiter füzelerini 1963'te kaldırdı.

Küba Füze Krizi (1962)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

SALT I ve SALT II antlaşmaları nedir, ne zaman imzalandı?

Kısa cevap: SALT (Stratejik Silahların Sınırlandırılması Görüşmeleri) 1969'da başladı. SALT I, 26 Mayıs 1972'de Moskova'da Nixon ile Brejnev arasında imzalandı; füze savunma sistemlerini sınırladı ve stratejik füzelerin sayısını dondurdu. SALT II, 18 Haziran 1979'da Viyana'da Carter ile Brejnev arasında imzalanıp uzun menzilli nükleer silahlara üst sınır getirdi, ama SSCB'nin Afganistan'ı işgali yüzünden ABD'de onaylanmadı.

Yumuşama yıllarının en çok ses getiren sahnesi bir savaş alanında değil, bir masada geçti: iki düşman, ellerindeki füzeleri sayıp sınır koymayı kabul etti.

SALT I: ilk tavan

Küba krizinden sonra kurulan kırmızı hat ve deneme yasağı ilk adımlardı. 1968'de nükleer silahların başka ülkelere yayılmasını önlemeyi amaçlayan antlaşma imzaya açıldı. Asıl adım ise Kasım 1969'da başlayan Stratejik Silahların Sınırlandırılması Görüşmeleri, yani SALT oldu; çoğu kaynak yumuşamanın başlangıcını görüşmelerin başladığı bu yıla bağlar. Sonunda ABD Başkanı Richard Nixon ile SSCB lideri Leonid Brejnev, 26 Mayıs 1972'de Moskova'da SALT I'i imzaladı. Taraflar füzelere karşı savunma sistemlerini sınırladı ve kıtalararası füzelerinin sayısını beş yıl için olduğu yerde dondurdu. Silahlanma bitmedi, ama ilk kez bir tavana çarptı.

Pekin ve Bonn'dan gelen yumuşama

Yumuşama yalnız Washington–Moskova hattında yaşanmadı. Çin-Sovyet ayrılığını fırsat bilen ABD, Çin'e yaklaştı. Buzları bir spor karşılaşması kırdı: Nisan 1971'de Japonya'daki dünya masa tenisi şampiyonasından sonra Çin, ABD'li sporcuları ülkesine davet etti; birkaç hafta sonra ABD, yirmi yıldır Çin'e uyguladığı ticaret ambargosunu kaldırdı. Bu yakınlaşmaya Ping-Pong diplomasisi denir. Aynı yıl, 1971'de BM'deki Çin koltuğu Tayvan'dan Çin Halk Cumhuriyeti'ne geçti, Şubat 1972'de Nixon Pekin'i ziyaret etti. Hatırlarsan Kore Savaşı sırasında SSCB bu koltuk yüzünden Güvenlik Konseyi'ni boykot ediyordu; sorun yirmi yıl sonra böyle çözüldü.

Avrupa'da ise Batı Almanya Başbakanı Willy Brandt, Doğu Bloku ile ilişkileri düzelten “Doğu politikası”nı (Ostpolitik) başlattı. İki Almanya 1972'de birbirini fiilen tanıdı ve 1973'te birlikte BM'ye üye oldu.

SALT II ve yarım kalan onay

Görüşmeler 1970'ler boyunca sürdü. ABD Başkanı Jimmy Carter ile Brejnev, 18 Haziran 1979'da Viyana'da SALT II'yi imzaladı: iki tarafın uzun menzilli (stratejik) nükleer silahlarına ortak üst sınırlar kondu. Ama antlaşma yürürlüğe giremedi. Altı ay sonra SSCB Afganistan'a girince Carter antlaşmayı Senato'nun onayından geri çekti. Yine de iki taraf 1980'lerin ortasına kadar sınırlara fiilen uydu.

Sınavda karıştırılan · SALT I ve SALT II
SALT ISALT II
Tarih, yer26 Mayıs 1972, Moskova18 Haziran 1979, Viyana
İmzalayanlarNixon – BrejnevCarter – Brejnev
İçerikFüze savunma sistemleri sınırlandı; kıtalararası füzeler beş yıl dondurulduUzun menzilli (stratejik) nükleer silahlara ortak üst sınır
AkıbetYürürlüğe girdiAfganistan işgali yüzünden onaylanmadı; sınırlara fiilen uyuldu
Akılda kalsın: SALT I = 1972, Moskova, Nixon–Brejnev, ilk tavan. SALT II = 1979, Viyana, Carter–Brejnev, onaylanmadı. İkincisinin kaderini aynı yılın sonundaki Afganistan işgali belirledi.
Sınavda

Nasıl sorulurSALT II'nin neden yürürlüğe giremediği sorulur; cevap SSCB'nin 1979'da Afganistan'ı işgalidir.

TuzakSALT'ın nükleer silahları tamamen ortadan kaldırdığını söyleyen şıktır: SALT silahları sınırlandırdı. Bir silah türünü tamamen kaldıran ilk antlaşma 1987'deki INF'tir.

▭Boşluk doldurma

SALT I'i 1972'de Moskova'da ABD Başkanı ile SSCB lideri imzaladı.

NixonKennedyBrejnevKruşçev

?Soru çöz

1979'da imzalanan SALT II Antlaşması'nın ABD'de onaylanmamasına aşağıdakilerden hangisi yol açmıştır?

✓ B. Antlaşma Haziran 1979'da imzalandı; Aralık 1979'daki Afganistan işgali üzerine Carter onay sürecini durdurdu. Diğer olaylar 1960'lardadır.
1973 – 1975 · HELSİNKİ

Helsinki Konferansı (AGİK): yumuşamanın zirvesi

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ne zaman kuruldu, kurucu üyeleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından kuruldu. Temeli, Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın 9 Mayıs 1950 bildirisiyle atıldı ve aynı altı ülke 18 Nisan 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu (AKÇT) kurdu. Bugünkü Avrupa Birliği'nin kökü bu topluluklardır.

Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Helsinki Nihai Senedi nedir, AGİK'te neler kararlaştırıldı?

Kısa cevap: Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK), Arnavutluk dışındaki bütün Avrupa devletleri ile ABD ve Kanada'nın katıldığı, 1973'te başlayıp 1 Ağustos 1975'te Helsinki Nihai Senedi'nin imzalanmasıyla sonuçlanan konferanstır. Senet; sınırların dokunulmazlığını, iç işlere karışmamayı, ekonomik iş birliğini ve insan haklarına saygıyı ortak ilke olarak kabul etti.

Bir kıtanın neredeyse bütün devletlerini, birbirine füze çevirmiş iki blokla birlikte aynı salona sokmak… 1975 yazında Helsinki'de bu oldu.

Fikir Doğu'dan, imza herkesten

SSCB ve Doğu Bloku ülkeleri, Avrupa'da güvenliği ve iş birliğini güçlendirmek için bir konferans düzenlenmesini uzun süredir öneriyordu. Moskova'nın asıl hedefi belliydi: II. Dünya Savaşı'ndan sonra çizilen sınırların, dolayısıyla Doğu Avrupa'daki Sovyet nüfuz alanının, Batı tarafından resmen kabul edilmesi. Batı ise karşılığında insan hakları ile insanların ve fikirlerin serbest dolaşımı konularını masaya getirdi. SALT I'in yarattığı iyimser havada görüşmeler 1973'te Helsinki'de başladı, Cenevre'de sürdü ve 1 Ağustos 1975'te 35 devletin liderleri Helsinki Nihai Senedi'ni imzaladı. Arnavutluk katılmadı; Türkiye imzacılar arasındaydı.

Üç sepet, on ilke

Senet, konuları “sepet” adı verilen üç başlıkta topladı. Birinci sepetteki on ilke, devletlerin birbirine nasıl davranacağını belirledi: egemen eşitlik, kuvvet kullanmama, sınırların dokunulmazlığı, toprak bütünlüğü, anlaşmazlıkların barışçı yoldan çözümü, iç işlere karışmama ve insan haklarına saygı bunların başında gelir.

Herkes masadan istediğini alarak kalktı; ama hangi sepetin daha ağır bastığını zaman gösterecekti.Görsel: Sınav Defteri

Kim ne kazandı?

SSCB, savaş sonrası sınırların tanınmasını büyük bir diplomatik başarı saydı. Ama imzaladığı insan hakları maddeleri zamanla Doğu Bloku'ndaki muhaliflerin elinde bir belgeye dönüştü: SSCB'de, Çekoslovakya'da, Polonya'da “Helsinki'de verdiğiniz sözü tutun” diyen gruplar kuruldu. En bilineni, Ocak 1977'de Çekoslovak aydınların yayımladığı ve hükûmeti Helsinki'de imzaladığı insan hakları taahhütlerine uymaya çağıran Charter 77 (Şart 77) bildirisidir; imzacılarından yazar Václav Havel, 1989'da ülkesinin cumhurbaşkanı olacaktı. Helsinki Senedi bağlayıcı bir antlaşma değil, siyasi bir taahhüttü; yine de etkisi uzun soluklu oldu. Konferans süreci zamanla kalıcı bir yapıya kavuştu ve 1995'te Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) adını aldı.

Akılda kalsın: Üç sepeti sırayla say: Güvenlik → Ekonomi → İnsan hakları. Kısaltmaları karıştırma: AGİK = Konferans (1975), AGİT = Teşkilat (1995). Katılmayan tek Avrupa devleti: Arnavutluk.
Sınavda

Nasıl sorulurHelsinki Nihai Senedi'nin ilkeleri sorulur; sınırların dokunulmazlığı, iç işlere karışmama, insan haklarına saygı doğru cevaptır.

TuzakSenedin yeni bir askerî ittifak kurduğunu ya da yalnız Batılı devletlerce imzalandığını söyleyen şıktır: Helsinki iki bloğun ortak ilkeler belgesidir.

⇄Bilgi eşleştirme Helsinki Senedi

?Soru çöz

1975 Helsinki Nihai Senedi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Senet iki bloğun ortak ilkeler belgesidir. A yalnız NATO değil, Doğu Bloku devletleri de imzaladı; B askerî ittifak değil, ilkeler belgesidir; D SALT görüşmeleri 1969'da, konferanstan önce başlamıştı.
1978 – 1989 · AFGANİSTAN

SSCB'nin Afganistan'ı işgali: yumuşamayı bitiren hamle

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet hangisidir, İstiklal Marşı ne zaman kabul edildi?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1 Mart 1921'de Moskova'da imzalanan Türk-Afgan Dostluk Antlaşması ile Afganistan, TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet oldu. Mehmet Akif'in yazdığı İstiklal Marşı ise 12 Mart 1921'de TBMM'de millî marş olarak kabul edildi.

Türk-Afgan Antlaşması ve İstiklal Marşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

SSCB Afganistan'ı neden işgal etti, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: SSCB, 1978'de iktidara gelen ve halkın direnişiyle karşılaşan komünist Afgan yönetimini korumak ve Basra Körfezi'ne, Hint Okyanusu'na yaklaşmak için Aralık 1979'da Afganistan'ı işgal etti. İşgal yumuşama dönemini bitirdi: ABD SALT II'yi onaylamadı ve 1980 Moskova Olimpiyatları'nı boykot etti. On yıla yakın süren savaşın ardından, 1988 Cenevre Antlaşmaları'yla SSCB 1989'da Afganistan'dan çekildi.

On yıllık yumuşamayı bitirmek için tek bir kış yetti: 1979'un son haftasında Sovyet birlikleri Afganistan'a girdi.

Bağımsızlıktan Sovyet nüfuzuna

Afganistan, İngilizlere karşı verdiği mücadelenin sonunda 1919'da bağımsızlığını kazandı. Krallık 1973'te bir darbeyle yıkıldı ve cumhuriyet ilan edildi; ama yönetim giderek diktatörlüğe döndü, ekonomik ve sosyal sorunlar büyüdü. Nisan 1978'de SSCB yanlısı komünistler darbeyle yönetimi ele geçirdi ve aynı yılın sonunda SSCB ile Dostluk, İyi Komşuluk ve İşbirliği Antlaşması imzaladı. Yeni yönetimin dine ve geleneklere aykırı bulunan uygulamaları halkın büyük bölümünü karşısına aldı; ülkenin dört bir yanında silahlı direniş başladı.

İşgal: neden?

Komünist yönetim ayakta kalamayacak gibi görününce SSCB, 1978 antlaşmasını gerekçe göstererek Aralık 1979'da ordusunu Afganistan'a soktu. Moskova'nın hesabında iki şey vardı: sınırındaki dost bir komünist yönetimin düşmesini önlemek ve Afganistan üzerinden Basra Körfezi'ne, Orta Doğu petrollerine ve Hint Okyanusu'na, yani Rusya'nın yüzyıllardır ulaşmak istediği sıcak denizlere yaklaşmak. Batı için ikinci hedef alarm zili demekti: dünya petrolünün büyük bölümü bu bölgeden geliyordu.

Yumuşamanın sonu

Afganistan işgalinin yankıları
AlanNe oldu?
BMGenel Kurul Ocak 1980'de yabancı askerlerin çekilmesini istedi
SilahsızlanmaABD SALT II'yi onaylamadı, SSCB'ye tahıl satışını durdurdu
SporABD ve altmıştan fazla ülke 1980 Moskova Olimpiyatları'nı, SSCB ve müttefikleri 1984 Los Angeles'ı boykot etti
AfganistanABD destekli mücahit direnişi; milyonlarca Afgan İran ve Pakistan'a sığındı
ABDReagan (1981): “şer imparatorluğu”, Yıldız Savaşları projesi → “ikinci Soğuk Savaş”
Çekilme14 Nisan 1988 Cenevre Antlaşmaları; son Sovyet askeri Şubat 1989

Yumuşamanın yerini yeniden gerginlik aldı. Gerginliğin ne kadar tehlikeli olduğunu 1983'te yaşanan bir olay gösterdi: 26 Eylül 1983'te Sovyet erken uyarı sistemi ABD'den füzeler fırlatıldığını bildirdi. Nöbetteki subay Stanislav Petrov bunun bir sistem hatası olduğunu düşünerek uyarıyı yukarıya saldırı olarak iletmedi ve haklı çıktı; olası bir karşı saldırının önüne geçen Petrov'a yıllar sonra uluslararası ödüller verildi.

SSCB'nin Vietnam'ı

Dağlık arazide mücahitlerin gerilla savaşı karşısında Sovyet ordusu, ABD'nin Vietnam'da düştüğüne benzer bir çıkmaza girdi. BM arabuluculuğundaki görüşmeler 1982'de başladı; 14 Nisan 1988'de Cenevre Antlaşmaları imzalandı ve son Sovyet askerleri Şubat 1989'da Afganistan'dan çekildi. Bu yenilgi, Sovyet ordusunun ve ekonomisinin gücüne olan inancı sarstı; SSCB'yi oluşturan cumhuriyetlerde bağımsızlık isteklerini kamçıladı ve SSCB'nin dağılmasını hızlandıran etkenlerden biri oldu.

Akılda kalsın: 1979 yumuşamanın hem son imzası hem son nefesidir: Haziran'da SALT II imzalandı, Aralık'ta Afganistan işgal edildi, antlaşma da onaysız kaldı. Afganistan, SSCB'nin Vietnam'ı oldu: girişi 1979, çıkışı 1989.
Sınavda

Nasıl sorulurİşgalin sonuçları sorulur: yumuşamanın sona ermesi, SALT II'nin onaylanmaması, Moskova Olimpiyatları boykotu.

Tuzakİşgalin SALT I'i bozduğunu ya da Sovyet çekilmesinin Helsinki'de kararlaştırıldığını söyleyen şıklardır: çekilme 1988 Cenevre Antlaşmaları'yla oldu.

▭Boşluk doldurma

SSCB'nin Afganistan'ı işgali üzerine ABD, 1980 Olimpiyatları'na katılmadı. Sovyet askerleri, 1988'de imzalanan Antlaşmaları'ndan sonra ülkeden çekildi.

MoskovaLos AngelesCenevreHelsinki

?Soru çöz

SSCB'nin 1979'da Afganistan'ı işgal etmesinin uluslararası sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İşgal, 1969'dan beri süren yumuşamayı bitirdi. Varşova Paktı 1955'te kuruldu, Helsinki Senedi 1975'te imzalandı, Küba füzeleri 1962'de söküldü.
1985 – 1990 · MOSKOVA VE BERLİN

Gorbaçov ve Berlin Duvarı'nın yıkılışı: Soğuk Savaş'ın son perdesi

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaStalin'in ölümünden sonra Doğu Bloku'nda neler oldu, 1956 Macaristan ayaklanması nedir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğu Bloku dışarıdan tek parça görünse de içinden çatladı: Tito'nun Yugoslavyası 1948'de Kominform'dan çıkarıldı, Stalin'in 1953'teki ölümünden sonra Doğu Almanya'da (1953) ve Macaristan'da (1956) ayaklanmalar çıktı. Varşova Paktı'ndan çekilmek isteyen Macaristan'daki ayaklanma Kasım 1956'da Sovyet tanklarıyla bastırıldı.

Doğu Bloku'nda çatlaklar: Tito'dan Macaristan'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş nasıl sona erdi, Berlin Duvarı ne zaman yıkıldı?

Kısa cevap: 1985'te SSCB'nin başına geçen Mihail Gorbaçov, açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikalarıyla reform başlattı ve 1987'de ABD ile orta menzilli nükleer füzeleri kaldıran INF Antlaşması'nı imzaladı. 1989'da Doğu Avrupa'da komünist yönetimler birer birer çöktü; 9 Kasım 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı ve Almanya 3 Ekim 1990'da birleşti. SSCB'nin 1991'de dağılmasıyla Soğuk Savaş sona erdi.

1961'de bir gecede örülen duvar, 1989'da bir gecede açıldı. Aradaki farkı yaratan, Moskova'daki yeni liderdi.

Gorbaçov: reform zorunluluğu

1980'lerin ortasında SSCB ekonomisi durgunluk içindeydi; silahlanma yarışı ve Afganistan savaşı kaynakları tüketiyordu. Mart 1985'te Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin başına geçen Mihail Gorbaçov iki kavramla reform başlattı: glasnost (açıklık), yani basın ve tartışma özgürlüğünün genişlemesi; perestroyka (yeniden yapılanma), yani ekonominin ve yönetimin yenilenmesi. Gorbaçov dış politikada da silahlanmanın yükünü azaltmanın yolunu aradı.

Silahları sınırlamaktan silmeye

Reagan ile Gorbaçov'un zirveleri sonuç verdi: 8 Aralık 1987'de Washington'da imzalanan INF (Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler) Antlaşması, bir nükleer silah türünü tamamen ortadan kaldıran ilk antlaşma oldu. SALT silahları sınırlandırmıştı, INF bir sınıfını yok etti. Afganistan'dan çekilme de bu yeni çizginin parçasıydı. Gorbaçov, Doğu Avrupa ülkelerinin kendi yollarını seçebileceğini ve SSCB'nin 1956 ve 1968'deki gibi tanklarla müdahale etmeyeceğini de hissettirdi; Brejnev Doktrini fiilen terk edildi.

1989: domino bu kez ters yöne

Polonya'da Dayanışma Sendikası'nın baskısıyla 1989'da yarı serbest seçimler yapıldı ve komünist olmayan bir hükûmet kuruldu. Macaristan Avusturya sınırındaki tel örgüleri kaldırınca binlerce Doğu Alman bu yoldan Batı'ya geçti. Doğu Almanya'da sokaklar gösterilerle doldu ve 9 Kasım 1989 gecesi sınır kapıları açıldı; Berlinliler Berlin Duvarı'nı kendi elleriyle yıkmaya başladı. Kısa süre içinde Çekoslovakya, Bulgaristan ve Romanya'da da komünist yönetimler düştü. Aralık 1989'da Malta'da buluşan ABD Başkanı George Bush ile Gorbaçov, yeni bir dönemin başladığını ilan etti.

Bir Almanya, bir Avrupa

İki Almanya 3 Ekim 1990'da birleşti; 1949'dan beri süren bölünme kırk bir yıl sonra bitti. Kasım 1990'da AGİK'in Paris zirvesinde imzalanan Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı, kıtadaki bölünmenin sona erdiğini kayda geçirdi; Helsinki'de başlayan süreç böylece yeni bir aşamaya ulaştı. Varşova Paktı 1991 yazında dağıldı, SSCB de Aralık 1991'de on beş bağımsız devlete bölündü. 1945'te başlayan Soğuk Savaş, iki kutuptan biri ortadan kalkınca sona ermiş oldu.

Reformla başlayan süreç, duvarın yıkılması ve iki kutuptan birinin dağılmasıyla Soğuk Savaş'ı bitirdi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Berlin Duvarı Soğuk Savaş'ın iki ucunu bağlar: 13 Ağustos 1961 örüldü → 9 Kasım 1989 yıkıldı → 3 Ekim 1990 Almanya birleşti. Gorbaçov'un iki kelimesini harfinden ayır: glasnost = açıklık (konuşmak), perestroyka = yeniden yapılanma (değiştirmek).
Sınavda

Nasıl sorulurSoğuk Savaş'ın sona ermesini hızlandıran gelişmeler sorulur: Gorbaçov'un reformları, INF Antlaşması, 1989'da Doğu Avrupa'daki dönüşüm.

TuzakBerlin Duvarı'nın yıkılışını Almanya'nın birleşmesiyle aynı yıla koyan şıktır: duvar 1989, birleşme 1990. Glasnost ile perestroykanın anlamlarını yer değiştiren şık da sık görülür.

?Soru çöz Gerginlik mi, yumuşama mı?

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Doğu ile Batı arasındaki gerginliği artırmıştır?

✓ D. 1979'daki Afganistan işgali yumuşamayı bitirdi; ABD Moskova Olimpiyatları'nı boykot etti. SALT I (1972) ve Helsinki (1975) yumuşamanın, INF (1987) Gorbaçov dönemindeki silah azaltmanın adımlarıdır. Aynı mantıkla U-2 (1960) ve Küba (1962) gerginlik olaylarıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. İki Almanya birleşti
  2. INF Antlaşması imzalandı
  3. Berlin Duvarı yıkıldı
  4. Gorbaçov SSCB'nin başına geçti

?Soru çöz

Mihail Gorbaçov'un SSCB'de başlattığı “perestroyka” politikası aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

✓ B. Perestroyka “yeniden yapılanma” demektir. A şıkkındaki açıklık politikası glasnost'tur; C ise terk edilen Brejnev Doktrini'dir; D nükleer yayılmanın önlenmesi 1968 antlaşmasının konusudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Almanya'nın 1939–1940 yıllarında Polonya ve Fransa'yı kısa sürede yenmesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

✓ D. Blitzkrieg, hava saldırısının ardından zırhlı birliklerle cepheyi hızla yararak siper savaşı dönemini kapattı. A okyanuslarda üstünlük Almanya'da değildi, zafer karadaydı; B Cemiyet saldırgan Almanya'yı desteklemedi; C siper savaşı I. Dünya Savaşı'nın yöntemidir.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Polonya, yıldırım savaşı ve Fransa'nın düşüşü

?Soru 2

Aşağıdaki devletlerden hangisi Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin kuruluşundaki daimi üyeleri arasında yer almaz?

✓ B. Daimi üyeler savaşın galipleri ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin'dir; yenilen Almanya bu listede yoktur.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Sonuçlar ve Birleşmiş Milletler

?Soru 3

ABD'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilan etmesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ D. İngiltere'nin desteği çekmesi ve SSCB'nin Türkiye'ye talepleri ile Yunan iç savaşı doktrini doğurdu. Diğer şıklardaki olaylar 1949 ve sonrasındadır.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Truman Doktrini, Marshall Planı, Kominform, COMECON

?Soru 4

Türkiye'nin 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak antlaşması imzalamışken 1941'de Almanya ile saldırmazlık paktı imzalaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Pakt önceki ittifakı saklı tuttu; Türkiye iki tarafla da anlaşarak savaşın topraklarına sıçramasını önlemeye çalıştı. B Türkiye Mihver'e katılmadı, İngiltere ittifakı sürdü; C Balkan Antantı canlandırılmadı; D SSCB'ye karşı bir savaş hazırlığı yoktu.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Almanya Balkanlarda: 1941 Türk-Alman Paktı

?Soru 5

1948–1949 Berlin Ablukası'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Abluka sonrası 1949'da Federal Almanya ve Alman Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. B Marshall Planı 1947'de, ablukadan önce açıklanmıştı; C Batı Almanya Varşova'ya değil NATO'ya girdi; D Batı Berlin hava köprüsüyle ayakta kaldı, SSCB'ye bırakılmadı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Berlin Ablukası ve iki Almanya

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nın dışında kalmak istemesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Türkiye savaştan önce Mihver'le değil, 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak yaptı; Almanya ile 1941'de yalnız saldırmazlık paktı imzaladı. A I. Dünya Savaşı'nın yıkımı, C ordunun donanım eksikliği, D Atatürk'ten gelen barışçı gelenek tarafsızlığın gerçek nedenleridir.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · İnönü dönemi ve savaş başında Türkiye

?Soru 7

Türkiye'nin 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile imzaladığı antlaşmaya 2 numaralı protokolü ekletmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Protokole göre Türkiye'nin antlaşmadan doğan yükümlülükleri onu SSCB ile silahlı çatışmaya sürükleyemezdi. A Hatay sorunu Haziran 1939'da zaten çözülmüştü; B Boğazlar düzeni 1936 Montrö'yle belirlenmişti; C ittifak tek başına değil, ortak savunma içindi.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · 1939 Türk-İngiliz-Fransız İttifakı

?Soru 8

Bağlantısızlar Hareketi'ne katılan devletlerin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hareket, sömürgecilikten yeni kurtulan devletlerin iki süper güçten birinin güdümüne girmeden bağımsız politika izleme isteğinden doğdu. A SSCB önderliği ve C NATO karşıtı askerî pakt blok politikasıdır, hareket buna karşıydı; D üyeler sömürgecilik karşıtıydı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Sömürgelerin bağımsızlığı ve Bağlantısızlar

?Soru 9

1957'de Roma Antlaşması'yla kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun (AET) kurucu üyeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ D. AET'yi Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg kurdu; İngiltere girişimin dışında kaldı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi II. Dünya Savaşı'nın çıkmasında etkili olan gelişmelerden biri değildir?

✓ C. Birleşmiş Milletler ve Güvenlik Konseyi 1945'te, savaşın sonunda kuruldu; bu bir neden değil, savaşın sonucudur. A Versay'ın Almanya'da bıraktığı intikam duygusu, B bunalımın güçlendirdiği totaliter rejimler, D İngiltere-Fransa'nın yatıştırma politikası (Münih 1938) gerçek nedenlerdir.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Savaşın nedenleri
58
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yumuşama dönemi konusundan 58 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →