Atatürk dönemi dış politika: Lozan'dan kalan sorunlardan Hatay'a

Lozan'ın masada bıraktığı dosyalardan Hatay Meclisi'nin kararına, Atatürk döneminin barışçı dış politikasını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1923 → 1939
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
96 sorubu konuda çözebileceğin
1923 · BAŞLANGIÇ

Atatürk dönemi dış politikanın ilkeleri: “Yurtta sulh, cihanda sulh”

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'nın önemi nedir, Misak-ı Millî'den hangi tavizler verildi?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı, Sevr geçersiz hâle geldi ve Misak-ı Millî büyük ölçüde gerçekleşti. Misak-ı Millî'den taviz verilen ya da çözülemeyen konular Musul (Irak sınırı), Hatay, Batı Trakya, Ege adaları ve Boğazlar'ın tam egemenliğidir. Antlaşma bugün de yürürlüktedir.

Lozan'ın önemi: Sevr ve Misak-ı Millî ile karşılaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Atatürk dönemi Türk dış politikasının özü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle özetlenen barışçılıktır. Bu politika tam bağımsızlık, gerçekçilik, uluslararası hukuka ve antlaşmalara saygı, karşılıklı eşitlik ve Misak-ı Millî sınırlarının dışında toprak peşine düşmeme ilkelerine dayanır. 1923–1938 arasında Lozan'dan kalan sorunlar savaşla değil, görüşme ve antlaşmayla çözülmeye çalışıldı.

Kurtuluş Savaşı'nı silahla kazanan Türkiye, barışı korumanın savaşı kazanmaktan daha uzun bir iş olduğunu çok geçmeden gördü.

1923'te savaştan yeni çıkmış, nüfusu azalmış ve ekonomisi yeniden kurulacak bir ülkenin en çok ihtiyacı olan şey zaman ve huzurdu. Hatırlarsan Atatürk dönemi ekonomi sayfasında Cumhuriyet'in “sermaye yok, sanayi yok, yetişmiş eleman yok” tablosunu görmüştük. İnkılapları yapacak, fabrika kuracak bir devlet yeni bir savaşa giremezdi. Dış politika bu yüzden iç kalkınmanın kalkanı olarak düşünüldü.

Dış politikanın ilkeleri

  • Barışçılık: Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü, içeride huzurun ve dışarıda barışın birbirine bağlı olduğunu anlatır.
  • Tam bağımsızlık: hiçbir devletin siyasi, ekonomik ya da kültürel vesayeti kabul edilmez; eşitlik ilkesine aykırı ayrıcalık tanınmaz.
  • Gerçekçilik: hedefler ülkenin gücüyle ölçülür; hayalî ve maceracı politikalardan, yayılmacılıktan kaçınılır.
  • Uluslararası hukuka saygı: imzalanan antlaşmalara uyulur; değişiklik gerekiyorsa tek taraflı değil, masada istenir.
  • Misak-ı Millî'ye bağlılık: Misak-ı Millî sınırları dışındaki topraklarda hak iddia edilmez; içindeki haklardan ise vazgeçilmez.

Lozan'ın masada bıraktığı dosyalar

Lozan Antlaşması yeni Türkiye'nin tapusuydu, ama bazı sorunlar çözümsüz kaldı ya da uygulamaya bırakıldı. Irak sınırı (Musul), nüfus mübadelesinin uygulanması, Osmanlı borçlarının ödenme biçimi, Boğazlar'daki sınırlı egemenlik ve 1921 Ankara Antlaşması'yla Fransız yönetimindeki Suriye'ye bırakılan Hatay. Atatürk döneminin dış politikası, büyük ölçüde bu dosyaların birer birer kapatılmasının hikâyesidir. Bu dosyaları çözerken izlenen yol da hep aynıdır: görüşme, uluslararası kuruluşlar ve antlaşma.

Lozan'dan kalan dosyaların kapanış yılları. Musul Türkiye'nin aleyhine, Boğazlar ve Hatay lehine kapandı.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Dış politikanın formülü: hak varsa vazgeçme, hak yoksa isteme, istediğini masada iste. Musul'da, Boğazlar'da, Hatay'da hep bu formül işledi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gelişme verilir, “hangi dış politika ilkesinin yansımasıdır?” diye sorulur. Bir antlaşmanın masada değiştirilmesi uluslararası hukuka saygı, bölgesel paktlar barışçılık, yabancı müdahaleye kapıyı kapatmak tam bağımsızlıktır.

TuzakTuzak şık “yayılmacılık” ya da “Misak-ı Millî dışındaki toprakları kazanma”dır.

⇄Bilgi eşleştirme sorun → çözüm

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Atatürk dönemi Türk dış politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Atatürk dönemi dış politikası gerçekçi ve barışçıdır; Misak-ı Millî dışında toprak iddiası yoktur. Hatay bile Misak-ı Millî sınırları içinde sayılan bir topraktı. A antlaşmalara bağlılık, B barışçı çözüm, D bağımsızlığı kısıtlayan isteklere karşı çıkma bu politikanın gerçek ilkeleridir.
1924 – 1954 · EĞİTİM VE BORÇLAR

Yabancı okullar ve Osmanlı borçları: egemenliğin sessiz cepheleri

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'nda kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar ve Boğazlar hakkında hangi kararlar alındı?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'da kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı; Osmanlı borçları ayrılan devletler arasında paylaştırıldı ve Türkiye payını taksitle ödemeyi kabul etti. Azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, Türk-Rum nüfus mübadelesi kararlaştırıldı, Rum Patrikhanesi dinî bir kurum olarak İstanbul'da kaldı. Boğazlar başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı.

Lozan: kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar, Boğazlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk döneminde yabancı okullar sorunu ve Osmanlı borçları nasıl çözüldü?

Kısa cevap: Yabancı okullar 1924'ten itibaren Türk eğitim sistemine ve denetimine bağlandı; başta Fransa olmak üzere bazı devletler tepki gösterdi, ama Türkiye konuyu bir iç mesele saydı ve dış müdahaleye izin vermedi. Lozan'da paylaştırılan Osmanlı borçları için 1928'de Paris'te alacaklılarla anlaşma yapıldı, ilk taksit 1929'da ödendi; son taksit 1954'te ödenerek borç kapandı.

Kapitülasyonlar Lozan'da kalkmıştı, ama izleri okul sıralarında ve bütçe defterlerinde hâlâ duruyordu.

Yabancı okullar: kimin müfredatı?

Osmanlı'nın son yüzyılında yabancı devletler ve misyonerler Anadolu'da çok sayıda okul açmış, bu okullar kendi programlarını uygulamıştı. Hatırlarsan 3 Mart 1924'te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu bütün okulları Maarif Vekâleti'ne bağlamıştı. Bu karar yabancı ve azınlık okullarını da kapsadı: dinî simgeler kaldırılacak, Türkçe, Türk tarihi ve coğrafyası Türk öğretmenlerce okutulacak, okullar devletin denetimine açık olacaktı. Kurallara uymayan bazı okullar kapandı.

Başta Fransa olmak üzere okul sahibi devletler buna itiraz etti; Katolik okullarını koruma adına Papalık da tepki gösterdi. Türkiye'nin cevabı kısaydı: eğitim bir egemenlik konusudur, iç meseledir. Hiçbir dış müdahaleye izin verilmedi ve sorun Türkiye'nin istediği gibi tek taraflı çözüldü.

Osmanlı borçları: taksit taksit bağımsızlık

Lozan'da Osmanlı borçları, Osmanlı topraklarından ayrılan devletler arasında paylaştırılmış, en büyük pay Türkiye'ye düşmüştü. Ödemenin nasıl ve hangi para birimiyle yapılacağı alacaklılarla, özellikle Fransız alacaklılarla tartışma konusu oldu. 1928'de Paris'te alacaklılarla yapılan anlaşmayla ödeme planı belirlendi ve ilk taksit 1929'da ödendi. Aynı yıl gelen Dünya Ekonomik Bunalımı ödemeleri zorlaştırdı; plan sonradan yeniden düzenlendi. Son taksit 1954'te ödendi.

Egemenliğin iki sessiz cephesi
Yabancı okullarOsmanlı borçları
SorunKendi programını uygulayan yabancı ve azınlık okullarıLozan'da en büyük pay Türkiye'ye; ödeme biçimi tartışması
Karşı tarafFransa, PapalıkBaşta Fransız alacaklılar
Türkiye'nin tutumuEğitim egemenlik konusudur, iç meseledirBorç ödenir ama plan alacaklılarla belirlenir
SonuçTevhid-i Tedrisat'a uymayan okullar kapandı; tek taraflı çözüm1928 Paris anlaşması, ilk taksit 1929, son taksit 1954
Akılda kalsın: Borcu üç yılla tut: 1928 Paris'te anlaştık, 1929 ilk taksit, 1954 son taksit. 1929 ayrıca bunalımın ve gümrük serbestliğinin yılıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurYabancı okullar sorusunda Türkiye'nin tutumu verilir ve “hangi anlayışın göstergesi” diye sorulur: tam bağımsızlık.

TuzakTuzak şık “sorunun Milletler Cemiyeti'ne götürülmesi”dir; yabancı okullar uluslararası kuruluşa taşınmadı, iç mesele sayıldı.

▭Boşluk doldurma

Osmanlı borçlarının ödenmesi için alacaklılarla 1928'de 'te anlaşma yapıldı. Borcun ilk taksiti yılında ödendi.

ParisLondra19291954

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Cumhuriyetin ilk yıllarında yabancı okulların Türk eğitim sistemine bağlanmasına bazı devletler tepki göstermiş, Türkiye ise konuyu bir iç mesele sayarak dış müdahaleye izin vermemiştir. Bu tutum aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ A. Eğitimde yabancı denetimini reddetmek kültürel bağımsızlığın, dolayısıyla tam bağımsızlığın gereğidir. B Balkan iş birliği bölgesel güvenlikle ilgilidir; C konu Milletler Cemiyeti'ne götürülmedi; D karma ekonomi iktisat politikasıdır, eğitimle ilgisi yok.
1923 – 1930 · TÜRKİYE VE YUNANİSTAN

Nüfus mübadelesi ve etabli sorunu: düşmanlıktan dostluğa

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'na göre Türkiye'nin sınırları ve adalar nasıl belirlendi?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'a göre batı sınırı Meriç Nehri oldu ve Karaağaç savaş tazminatı karşılığında Türkiye'ye bırakıldı. Güney sınırı 1921 Ankara Antlaşması'ndaki gibi kabul edildi; Irak sınırı (Musul) çözülemedi ve İngiltere ile ikili görüşmeye bırakıldı. Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kaldı; On İki Ada İtalya'ya bırakıldı.

Lozan: sınırlar ve adalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nüfus mübadelesi ve etabli sorunu nedir, nasıl çözüldü?

Kısa cevap: Lozan'da Türkiye'deki Rumlarla Yunanistan'daki Türklerin yer değiştirmesi kararlaştırıldı; İstanbul'da yerleşik (etabli) Rumlar ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu. Yunanistan “etabli” sayılacak Rumların sayısını artırmak isteyince sorun çıktı; mesele Milletler Cemiyeti aracılığıyla Lahey'deki Uluslararası Adalet Divanı'na da götürüldü. Sorun Atatürk ile Venizelos döneminde 1930'da Ankara'da imzalanan antlaşmalarla çözüldü ve iki ülke arasında dostluk dönemi başladı.

Kurtuluş Savaşı'nda karşı karşıya gelen iki ülke, yedi yıl sonra Ankara'da dostluk antlaşması imzaladı; aradaki köprü bir nüfus sorunuydu.

Hatırlarsan Lozan görüşmeleri sırasında, 30 Ocak 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında ayrı bir nüfus mübadelesi sözleşmesi imzalanmıştı. Buna göre Türkiye'deki Rum Ortodokslar Yunanistan'a, Yunanistan'daki Müslüman Türkler Türkiye'ye göç edecekti. İki grup bu değişimin dışında tutuldu: İstanbul'da yerleşik Rumlar ve Batı Trakya Türkleri.

Etabli kimdir?

Etabli, Fransızca “yerleşik” demektir. Sözleşmeye göre belirli bir tarihten önce İstanbul'a yerleşmiş Rumlar etabli sayılıp yerlerinde kalacaktı. Yunanistan bu tanımı geniş yorumlayıp İstanbul'da olabildiğince çok Rum bırakmak istedi; Türkiye ise sözleşmenin dar ve açık uygulanmasında ısrar etti. Bunun ekonomik bir yüzü de vardı: göç edenlerin geride bıraktığı mallar. Yunanistan Batı Trakya Türklerinin, Türkiye de bazı İstanbul Rumlarının mallarına el koyunca gerginlik büyüdü.

Patrikhane sorunu (1925)

Etabli tartışması Fener Rum Patrikhanesi'ne de uzandı. Aralık 1924'te patrik seçilen Konstantin (Araboğlu), İstanbul'a 1918'den sonra geldiği için etabli sayılmıyordu; Türkiye onu mübadeleye tabi sayarak sınır dışı etti. Yunanistan konuyu Milletler Cemiyeti'ne götürmek istedi, ama Türkiye bunu iç mesele saydı ve patrik çekilmek zorunda kaldı. Türkiye'nin tutumu açıktı: Patrikhane yalnız Türk vatandaşı Rumların dinî işlerine bakan bir kurumdur, siyasi bir rolü yoktur.

Mahkemeden masaya

Sorun Milletler Cemiyeti'ne taşındı, Cemiyet de etabli tanımı için Lahey'deki Uluslararası Daimi Adalet Divanı'nın görüşüne başvurdu. Ama kesin çözüm hukuktan değil, siyasetten geldi. 1926'da Atina'da imzalanan anlaşma sorunu bitirmedi. Yunanistan'da Venizelos'un yeniden iktidara gelmesiyle iki lider uzlaşma yolunu seçti; 1930'da Ankara'da imzalanan antlaşmalarla mal ve etabli sorunu çözüldü: İstanbul'daki Rumlar, şehre geliş tarihlerine bakılmaksızın etabli sayıldı; Batı Trakya Türklerinin durumu da aynı biçimde güvenceye alındı. Ardından Venizelos'un Ankara ziyaretinde dostluk, tarafsızlık ve hakem antlaşması imzalandı. Bu yakınlaşma, birkaç yıl sonra kurulacak Balkan Antantı'nın da zeminini hazırladı.

Mübadelenin bıraktığı etabli ve mal sorunu 1930'da çözüldü; Türk-Yunan dostluğu Balkan Antantı'nın zeminini hazırladı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Mübadele dışı kalanlar karşılıklıdır: İstanbul Rumu ↔ Batı Trakya Türkü. Çözümün yılı ve yeri: 1930, Ankara, Atatürk–Venizelos.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mübadele dışında tutulan gruplar” sorulur; cevap İstanbul'daki yerleşik Rumlar ve Batı Trakya Türkleridir.

TuzakTuzak şık “Anadolu Rumları” ya da “Ege adaları Türkleri”dir. Bir başka soru, 1930 Türk-Yunan yakınlaşmasının hangi gelişmeye zemin hazırladığıdır: Balkan Antantı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Atina'da ilk anlaşma imzalandı
  2. Lozan'da nüfus mübadelesi sözleşmesi imzalandı
  3. Ankara'da Türk-Yunan dostluk antlaşması imzalandı
  4. Etabli tanımı için Adalet Divanı'nın görüşü alındı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Lozan'da kararlaştırılan Türk-Yunan nüfus mübadelesinin dışında tutulan gruplar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Mübadele dışı kalan gruplar karşılıklıdır: İstanbul'daki yerleşik (etabli) Rumlar ile Batı Trakya Türkleri yerlerinde kaldı. A İzmir ve B Anadolu Rumları mübadeleye tabiydi; C İstanbul Rumlarının hepsi değil, yalnız yerleşik olanlar dışarıda kaldı ve Ege adaları Türkleri istisna değildir.
1923 – 5 HAZİRAN 1926 · IRAK SINIRI

Musul sorunu: Milletler Cemiyeti'nde kaybedilen dosya

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Barış Konferansı'na kimler katıldı, görüşmeler neden kesildi?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan Barış Konferansı 20 Kasım 1922'de İsviçre'nin Lozan şehrinde başladı. TBMM'yi İsmet Paşa başkanlığında Rıza Nur ve Hasan Saka'dan oluşan heyet temsil etti. Görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesildi, 23 Nisan 1923'te yeniden başladı ve antlaşma 24 Temmuz 1923'te imzalandı.

Lozan Konferansı: hazırlık ve görüşmeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Musul sorunu nedir, Türkiye Musul'u neden kaybetti?

Kısa cevap: Lozan'da çözülemeyen Musul sorunu, Türkiye ile İngiltere arasındaki 1924 Haliç Konferansı'nda da çözülemeyince Milletler Cemiyeti'ne taşındı. Cemiyet Aralık 1925'te Musul'u İngiliz mandasındaki Irak'a bıraktı. Türkiye 5 Haziran 1926'da İngiltere ve Irak ile Ankara Antlaşması'nı imzaladı: Türk-Irak sınırı çizildi, Musul Irak'ta kaldı ve Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin %10'u verildi.

Misak-ı Millî'nin içinde sayılan bir şehir, savaş meydanında değil Cenevre'deki bir toplantı masasında elden çıktı.

Hatırlarsan Lozan'da Irak sınırı çözülememiş, Musul meselesi antlaşmadan sonra Türkiye ile İngiltere arasında yapılacak ikili görüşmelere bırakılmıştı; dokuz ay içinde anlaşılamazsa konu Milletler Cemiyeti'ne gidecekti. Bölgenin nüfusunun önemli kısmı Türk ve Kürtlerdi; İngiltere'nin asıl ilgisi ise Musul ve Kerkük'teki petrol ile Irak'taki mandasının güvenliğiydi.

Haliç Konferansı'ndan Cenevre'ye

1924'te İstanbul'da toplanan Haliç Konferansı'nda Türk heyetini Fethi (Okyar) Bey yönetti. İngiltere Musul'u bırakmak bir yana, Hakkâri'nin bir kısmını da istedi; görüşmeler sonuçsuz kaldı. İngilizler bu isteğe zemin hazırlamak için bölgedeki aşiretleri silahlandırdı; Ağustos 1924'te Hakkâri'de çıkan Nasturi İsyanı bu kışkırtmanın ürünüdür ve Eylül'de bastırıldı. İngiltere sorunu Milletler Cemiyeti'ne götürdü. Cemiyet Ekim 1924'te Brüksel'de bölgede geçici bir sınır belirledi; bu çizgiye Brüksel hattı denir. Ardından bölgeye bir inceleme komisyonu gönderildi. Komisyonun raporundan sonra Cemiyet Konseyi Aralık 1925'te Musul'un Irak'a bırakılmasına karar verdi. Türkiye kararı haksız buldu ve kabul etmedi.

Türkiye neden kaybetti?

  • Türkiye Cemiyet'in üyesi değildi; İngiltere ise Cemiyet'in en etkili devletlerinden biriydi.
  • Şeyh Sait İsyanı (1925): hatırlarsan isyan doğu illerinde çıkmış, Musul için ayrılan birlikler isyanın üzerine gönderilmişti; Türkiye'nin askerî baskı seçeneği zayıfladı.
  • Barış ihtiyacı: inkılaplarla ve kalkınmayla uğraşan genç Cumhuriyet, İngiltere'yle yeni bir savaşı göze alamazdı.

5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması

Gerçekçilik ağır bastı: Türkiye, İngiltere ve Irak arasında 5 Haziran 1926'da Ankara Antlaşması imzalandı. Musul Irak'ta kaldı, Türk-Irak sınırı büyük ölçüde Brüksel hattı esas alınarak çizildi, Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin %10'u verilmesi kararlaştırıldı. Türkiye daha sonra bu hakkından toplu bir ödeme karşılığında vazgeçti. Musul, Lozan'dan kalan sorunlar içinde Türkiye'nin aleyhine sonuçlanan dosyadır. Cemiyet kararının hemen ardından, Aralık 1925'te Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında bir dostluk ve tarafsızlık antlaşması imzalanması da dikkat çekicidir: Türkiye Batı'ya karşı yalnız olmadığını göstermek istiyordu.

Musul ve Kerkük bugünkü Türkiye sınırının güneyinde, Irak'ta kaldı; İngiltere'nin ayrıca istediği Hakkâri'de 1924'te Nasturi İsyanı çıkarıldı. Konumlar yaklaşık. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Musul'u dört durakla anlat: Lozan (çözülemedi) → Haliç 1924 (ikili, sonuçsuz) → Milletler Cemiyeti 1925 (Irak'a) → Ankara 1926 (sınır + petrolün %10'u, 25 yıl).
Sınavda

Nasıl sorulur“Musul sorununun Türkiye aleyhine sonuçlanmasında etkili olan gelişmeler” sorulur: Türkiye'nin Cemiyet üyesi olmaması, İngiltere'nin Cemiyet'teki ağırlığı, Şeyh Sait İsyanı.

TuzakTuzak şık, Musul'dan sonra gelen bir gelişmedir (ör. Balkan Antantı, Montrö). Bir başka kalıp: “Lozan'dan kalan sorunlardan hangisi Türkiye aleyhine sonuçlanmıştır?” cevap Musul.

⇄Bilgi eşleştirme aşama → sonuç

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Musul sorununun Türkiye'nin aleyhine sonuçlanmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ B. Musul sorunu 1926'da kapandı; Balkan Antantı 1934'te kuruldu, yani sorunla zaman bakımından ilgisi yoktur. A Türkiye'nin Cemiyet'e üye olmaması, C Şeyh Sait İsyanı'nın Türkiye'yi zayıflatması, D İngiltere'nin Cemiyet'teki ağırlığı sonucu gerçekten etkiledi.
1928 – 18 TEMMUZ 1932 · CENEVRE

Milletler Cemiyeti'ne giriş: davetle gelen üyelik

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk dönemi Türk dış politikasının özü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle özetlenen barışçılıktır. Bu politika tam bağımsızlık, gerçekçilik, uluslararası hukuka ve antlaşmalara saygı, karşılıklı eşitlik ve Misak-ı Millî sınırlarının dışında toprak peşine düşmeme ilkelerine dayanır. 1923–1938 arasında Lozan'dan kalan sorunlar savaşla değil, görüşme ve antlaşmayla çözülmeye çalışıldı.

Dış politikanın ilkeleri ve Lozan'dan kalanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye Milletler Cemiyeti'ne ne zaman ve nasıl üye oldu?

Kısa cevap: Türkiye, İspanya'nın önerisi ve Yunanistan'ın desteğiyle Milletler Cemiyeti Genel Kurulu'nun 6 Temmuz 1932'deki daveti üzerine, 18 Temmuz 1932'de Cemiyet'e üye oldu. Öncesinde savaşı ulusal politika aracı olmaktan çıkaran Briand-Kellogg Paktı'na ve bu paktı Doğu Avrupa'da erken yürürlüğe koyan Litvinov Protokolü'ne 1929'da katılmıştı. Bu adımlar, Türkiye'nin barışçı dış politikasının ve uluslararası toplumla bütünleşmesinin göstergesidir.

Musul kararını veren kurum, altı yıl sonra Türkiye'yi kendi saflarına davet etti.

Milletler Cemiyeti I. Dünya Savaşı'ndan sonra barışı korumak için kurulmuştu. Türkiye uzun süre ona mesafeli durdu: Cemiyet, savaşın galip devletlerinin, özellikle İngiltere ve Fransa'nın etkisi altındaydı ve Musul kararı bu kuşkuyu doğrulamıştı. Ama Musul ve mübadele dosyaları kapandıkça Türkiye'nin Batılı devletlerle ilişkileri yumuşadı.

Barışa imza: Briand-Kellogg ve Litvinov

1928'de Paris'te imzalanan Briand-Kellogg Paktı, devletlerin anlaşmazlıklarını çözmek için savaşa başvurmamasını, savaşın ulusal politika aracı olmaktan çıkarılmasını öngörüyordu. Türkiye 1929'da bu pakta katıldı. Aynı yıl Sovyetler Birliği'nin öncülüğünde Moskova'da imzalanan Litvinov Protokolü, Briand-Kellogg'u Doğu Avrupa'daki imzacılar arasında hemen yürürlüğe koyuyordu; Türkiye buna da katıldı. Türkiye 1928'den itibaren Cenevre'deki silahsızlanma hazırlık çalışmalarında da yer aldı.

Hukukta kazanılan dava: Bozkurt-Lotus

2 Ağustos 1926'da Ege'de Fransız yolcu gemisi Lotus, Türk kömür gemisi Bozkurt'a çarptı; Bozkurt battı, Türk denizciler hayatını kaybetti. Türkiye Fransız gemisinin nöbetçi subayını kendi mahkemesinde yargıladı. Fransa, bir Fransız vatandaşını Türk mahkemesinin yargılayamayacağını ileri sürerek itiraz etti; iki ülke anlaşmazlığı Lahey'deki Uluslararası Daimi Adalet Divanı'na götürdü. Türkiye'yi Divan'da Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey savundu; 1934'te “Bozkurt” soyadını bu davanın hatırasına aldı. Divan 7 Eylül 1927'de Türkiye lehine karar verdi. Bozkurt-Lotus Davası, kapitülasyonların gerçekten kalktığının ve Türk mahkemelerinin yabancılar üzerindeki yargı yetkisinin uluslararası hukukta tescili oldu.

Davetle gelen üyelik

1932'de Cemiyet'in olağanüstü toplantısında İspanya Türkiye'nin üyeliğe davet edilmesini önerdi, Yunanistan da destekledi. 6 Temmuz 1932'de alınan kararla davet edilen Türkiye, 18 Temmuz 1932'de Cemiyet'e üye oldu. Türkiye'nin başvurarak değil, davet üzerine girmesi, uluslararası saygınlığının arttığını gösteriyordu. Üyelik, Türkiye'ye sorunlarını uluslararası platformda dile getirme imkânı verdi: Montrö ve Hatay dosyalarında bu imkân kullanılacaktı.

Hukukta kazanılan dava ve barış paktları Türkiye'yi davetle gelen üyeliğe taşıdı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1932'yi iki tarihle tut: 6 Temmuz davet, 18 Temmuz üyelik. Davet edeni de unutma: İspanya önerdi, Yunanistan destekledi. Eski rakip Yunanistan'ın desteği, 1930 dostluğunun meyvesidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne üyeliği hakkında doğru ifade” sorulur: davet üzerine üye oldu.

TuzakTuzak şık “Lozan'ın bir maddesi gereği üye oldu” ya da “Musul sorununu Cemiyet'e götürebilmek için üye oldu”dur; Musul 1926'da kapanmıştı. Briand-Kellogg sorulursa anahtar kelime savaşın ulusal politika aracı olmaktan çıkarılmasıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Türkiye Briand-Kellogg Paktı'na katıldı
  2. Türkiye Milletler Cemiyeti'ne üye oldu
  3. Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması imzalandı
  4. Musul'u Irak'a bırakan Ankara Antlaşması imzalandı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'nin 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye olmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. İspanya'nın önerisi ve Yunanistan'ın desteğiyle Türkiye üyeliğe davet edildi. B Lozan'da üyelik maddesi yoktur; C Musul 1926'da kapanmıştı; D Balkan Antantı ise 1934'te, üyelikten sonra kuruldu.
9 ŞUBAT 1934 – 8 TEMMUZ 1937 · ATİNA VE TAHRAN

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı: batıda ve doğuda iki barış kemeri

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Balkan Savaşı neden çıktı, Edirne nasıl geri alındı?Bağlantılı konudan (Trablusgarp ve Balkan savaşları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Balkan Savaşı 1913'te, I. Balkan Savaşı'ndan en çok toprak alan Bulgaristan'a karşı Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın birleşmesiyle çıktı. Osmanlı bu fırsatla Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı; Bulgaristan ile yapılan İstanbul Antlaşması'yla Meriç Nehri sınır oldu.

II. Balkan Savaşı ve antlaşmalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı'nın üyeleri kimlerdir, neden kuruldu?

Kısa cevap: Balkan Antantı 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı; amaç Balkan sınırlarını korumak ve İtalya'nın yayılmacılığına karşı bölgesel barışı sağlamaktı. Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de Tahran'da Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; İtalya'nın Habeşistan'a saldırısından sonra Orta Doğu'da barışı ve sınır güvenliğini korumayı amaçladı. İkisini de Türkiye'nin öncülüğüyle kurulan bölgesel paktlar olarak bilmek gerekir; ikisi de II. Dünya Savaşı'yla etkisini yitirdi.

1930'larda Avrupa'da sınırları değiştirmek isteyenlerin sesi yükselirken Türkiye, sınırlarını korumak isteyen komşularıyla el ele verdi.

1930'ların başında Avrupa'nın havası değişti. İtalya'da Mussolini Akdeniz'i bir İtalyan gölüne çevirme hayali kuruyor, On İki Ada'yı bir üs gibi kullanıyordu; Almanya'da Hitler iktidara gelmişti. I. Dünya Savaşı sonrası düzenden memnun olmayan bu devletlere revizyonist (düzeni değiştirmek isteyen) denir. Türkiye ise mevcut sınırların korunmasını, yani statükonun sürmesini istiyordu.

Balkan Antantı (9 Şubat 1934)

1930'dan itibaren toplanan Balkan konferansları zemini hazırladı; hatırlarsan Türk-Yunan dostluğu da aynı yıl kurulmuştu. 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Balkan Antantı imzalandı. Üyeler Balkanlar'daki sınırlarını karşılıklı olarak güvence altına aldı. Türkiye böylece batı sınırını güvenceye kavuşturdu. Toprak isteklerinden vazgeçmeyen Bulgaristan ve İtalya'nın etkisindeki Arnavutluk pakta katılmadı. Bulgaristan'ın dışarıda kalması antantı baştan zayıflattı; II. Dünya Savaşı'nda antant dağıldı.

Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937)

İtalya'nın 1935'te Habeşistan'a (Etiyopya) saldırması ve Milletler Cemiyeti'nin bunu durduramaması, bölgesel güvenlik arayışını doğuya da taşıdı. 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı. Üyeler birbirlerinin iç işlerine karışmamayı, sınırlara saygı göstermeyi ve birbirlerine saldırmamayı taahhüt etti. Türkiye böylece doğu ve güneydoğu sınırlarını güvenceye aldı. Pakt da II. Dünya Savaşı'yla işlevini yitirdi.

İki pakt da barışçı ve statükocu politikanın ürünüdür; II. Dünya Savaşı'yla ikisi de işlevini yitirdi.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Coğrafyayla ayır: Balkan Antantı = Balkan ülkeleri (Yunanistan, Yugoslavya, Romanya); Sadabat = Asya'daki Müslüman komşular (İran, Irak, Afganistan). Sadabat bir Tahran sarayıdır; sarayın adı pakta geçti.
Sınavda

Nasıl sorulurÜye listesi karıştırılır: “Balkan Antantı'na katılan devletlerden biri değildir” sorusunda Bulgaristan ya da Arnavutluk, Sadabat'ta ise Balkan ülkeleri tuzak olarak gelir. “İki paktın ortak özelliği” sorulursa cevap bölgesel barış ve sınır güvenliğidir.

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma → içerik

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Balkan Antantı ile Sadabat Paktı'nın ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki pakt da Türkiye'nin barışçı ve statükocu politikasının ürünüdür. Yunanistan yalnız Balkan Antantı'nın üyesidir; B ikisi de savaştan önce, 1934 ve 1937'de kuruldu; C ikisi de devletlerin kendi antlaşmasıdır, Cemiyet kararı değildir.
20 TEMMUZ 1936 · MONTRÖ (İSVİÇRE)

Montrö Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar'da tam egemenlik

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBalta Limanı Antlaşması ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin önemi nedir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı, 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiltere'ye geniş ticari ayrıcalıklar tanıyarak onun desteğini kazandı. 1839 Nizip yenilgisinden sonra 1840 Londra Antlaşması Mısır Sorunu'nu çözdü; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.

Balta Limanı, Nizip ve Londra

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir, Lozan'dan farkı nelerdir?

Kısa cevap: Montrö Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde imzalandı. Lozan'da kurulan uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, görevleri Türkiye'ye geçti; Türkiye Boğazlar bölgesinde asker bulundurma ve tahkimat yapma hakkı kazandı. Barışta ticaret gemilerinin geçişi serbest kaldı, savaş gemilerinin geçişi sınırlandı; Türkiye savaşta ya da savaş tehdidi altındayken geçişleri dilediği gibi düzenleyebilecekti. Böylece Lozan'ın eksik bıraktığı Boğazlar üzerindeki tam egemenlik, savaşmadan, antlaşmayla sağlandı.

Lozan'da Boğazlar'ın anahtarı Türkiye'ye verilmişti, ama kapının bekçisi uluslararası bir komisyondu.

Hatırlarsan Lozan'da Boğazlar'ın iki yakası askerden arındırılmış, geçişleri denetlemek için başkanı Türk olan uluslararası bir Boğazlar Komisyonu kurulmuştu. Boğazlar'ın güvenliği de Milletler Cemiyeti'nin ve büyük devletlerin güvencesine bırakılmıştı. Bu düzen, ülkenin kalbindeki suyolunda egemenliği sınırlıyordu.

Neden 1936?

1930'ların ortasında Lozan'daki güvence boş bir söze dönüşmüştü. İtalya Habeşistan'ı işgal etmiş, Almanya Versay'ı çiğneyerek askerden arındırılmış Ren bölgesine asker sokmuş, Milletler Cemiyeti bunları durduramamıştı. Türkiye, Boğazlar'ı silahsız tutmanın artık tehlikeli olduğunu düşündü. Aslında bu isteği ilk kez 1933'te Silahsızlanma Konferansı'nda dile getirmişti. Ama tek taraflı davranmadı: 1936 Nisan'ında Lozan'ı imzalayan devletlere ve Milletler Cemiyeti'ne bir nota vererek Boğazlar rejiminin değiştirilmesini istedi. Talep haklı bulundu ve İsviçre'nin Montrö kentinde konferans toplandı.

Montrö'nün getirdikleri

  • Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; görevleri Türkiye'ye geçti.
  • Askerden arındırma kalktı: Türkiye Boğazlar bölgesinde asker bulundurabilir, tahkimat yapabilir.
  • Ticaret gemileri: barış zamanında geçiş serbest.
  • Savaş gemileri: geçişler tonaj, sayı ve kalış süresi bakımından sınırlandı; Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemileri Karadeniz'de belirli bir süreden fazla kalamaz.
  • Savaşta: Türkiye savaşa girerse ya da yakın bir savaş tehdidi altındaysa geçişleri dilediği gibi düzenler.

Montrö, Türkiye'nin Boğazlar üzerinde tam egemenlik kurmasını sağladı ve Lozan'ın eksik kalan bir maddesini savaşmadan, uluslararası hukuk yoluyla tamamladı. Sözleşme 20 yıl süreyle imzalandı; taraflardan biri feshetmedikçe yürürlükte kalacaktı ve bugün de yürürlüktedir.

Ticaret gemilerinin serbest geçişi iki düzende de vardır; Montrö'nün asıl farkı komisyonun kalkması ve Türk askerinin Boğazlar'a dönmesidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Lozan'dan Montrö'ye üç şey değişti, bir şey değişmedi. Değişenler: komisyon gitti, asker geldi, güvence Türkiye'ye geçti. Değişmeyen: barışta ticaret gemisi serbest.
Sınavda

Nasıl sorulur“Montrö'nün Lozan'a göre getirdiği yenilik” sorulur: Boğazlar Komisyonu'nun kaldırılması, Türkiye'nin asker bulundurabilmesi.

TuzakTuzak şık “ticaret gemilerine barışta serbest geçiş”tir; bu Lozan'da da vardı. Bir başka kalıp: “Lozan'ın eksik kalan yönünü tamamlayan gelişme hangisidir?” cevap Montrö, Boğazlar'daki egemenlik kısıtlaması nedeniyle.

▭Boşluk doldurma

Montrö Sözleşmesi'yle Lozan'da kurulan uluslararası Boğazlar kaldırıldı ve görevleri 'ye devredildi.

KomisyonuKonferansıTürkiyeMilletler Cemiyeti

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Lozan'daki Boğazlar düzenine göre getirdiği yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Lozan'da Boğazlar'ın iki yakası askerden arındırılmıştı; Montrö bu sınırlamayı kaldırdı. A Lozan'da da vardı; C ve D Lozan düzeninin özellikleridir.
1921 – 29 HAZİRAN 1939 · HATAY

Hatay sorunu: Atatürk'ün son dış politika davası

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1921 Ankara Antlaşması nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (Moskova'dan Sakarya'ya). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ankara Antlaşması, 20 Ekim 1921'de TBMM ile Fransa arasında imzalandı. Güney cephesi kapandı ve TBMM ilk kez bir İtilaf devleti tarafından resmen tanındı; Fransa Hatay dışındaki işgal bölgelerinden çekildi, Hatay'ın dışarıda kalması Misak-ı Millî'den verilen ikinci taviz sayılır.

Ankara Antlaşması (Fransa)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hatay ne zaman ve nasıl Türkiye'ye katıldı?

Kısa cevap: 1921 Ankara Antlaşması'yla Fransız yönetimindeki Suriye'ye özel yönetimle bırakılan İskenderun Sancağı (Hatay), 1936'da Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık tanıyan antlaşması üzerine yeniden gündeme geldi. Türkiye sorunu Milletler Cemiyeti'ne götürdü; Cemiyet 1937'de sancağa iç işlerinde bağımsız özel bir statü tanıdı. 1938'de seçimlerle Hatay Devleti kuruldu; Hatay Meclisi 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı aldı. Katılım, Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünden sonra, İsmet İnönü döneminde gerçekleşti.

Atatürk 1936'da Meclis kürsüsünden, milletin gece gündüz düşündüğü büyük meselenin Hatay olduğunu söyledi; bu meselenin sonunu göremeyecekti.

Atatürk'ün bu konudaki kararlılığı sözlerine de yansıdı: “Kırk asırlık Türk yurdu yabancı elinde esir kalamaz.” Hatay için gerekirse her şeyi göze aldığını yakın çevresine açıkça söylüyordu.

Hatırlarsan 20 Ekim 1921'de Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması'yla İskenderun Sancağı Fransız mandasındaki Suriye'nin sınırları içinde bırakılmış, ama sancağa özel bir yönetim tanınmıştı: Türkçe resmî dil olacak, Türk kültürü korunacaktı. Lozan da güney sınırını bu antlaşmadaki gibi kabul etmişti. Bölge Misak-ı Millî sınırları içinde sayılıyordu ve nüfusunun önemli kısmı Türk'tü.

1936: dosya yeniden açılıyor

1936'da Fransa, Suriye üzerindeki mandasını sona erdirmeye ve Suriye'ye bağımsızlık tanımaya karar verdi. Bu antlaşmada İskenderun Sancağı Suriye'ye bırakılıyordu. Türkiye, 1921'de Fransa'ya bırakılan bir bölgenin üçüncü bir devlete devredilemeyeceğini savundu ve sorunu Milletler Cemiyeti'ne götürdü. Cemiyet'in görevlendirdiği İsveçli Sandler'in raporu doğrultusunda 1937'de sancağa iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde Suriye'ye bağlı, resmî dili Türkçe olan özel bir statü tanındı.

Hatay Devleti'nden anavatana

Avrupa'da savaş bulutları kararırken Fransa, Türkiye'yi karşısına almak istemiyordu; bu, Türkiye'nin elini güçlendirdi. 1938'de yapılan seçimlerde Türkler meclisin çoğunluğunu kazandı ve Hatay Devleti kuruldu; cumhurbaşkanlığına Tayfur Sökmen, başbakanlığa Abdurrahman Melek getirildi. Atatürk 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetti. Süreç İnönü döneminde tamamlandı: 29 Haziran 1939'da Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı ve Hatay anavatana katıldı. Hatay, Misak-ı Millî'den verilen bir tavizin barış yoluyla geri alındığı tek örnektir.

Hatay: 1921'de Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde özel yönetimle bırakıldı, 1937'de özel statü, 1938'de Hatay Devleti, 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katıldı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Hatay'ı yıllarla say: 1921 Fransa'ya bırakıldı → 1936 Suriye'ye geçme tehlikesi → 1937 Cemiyet'ten özel statü → 1938 Hatay Devleti → 1939 anavatan. Son halka Atatürk'ten sonradır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hatay'ın Türkiye'ye katılmasıyla ilgili yanlış ifade” sorulur; tuzak şık “Atatürk'ün sağlığında Türkiye'ye katılmıştır”dır. Katılma kararı 29 Haziran 1939'dadır, Atatürk 10 Kasım 1938'de ölmüştü. “Lozan'da çözülemeyen ama sonradan Türkiye lehine sonuçlanan sorunlar” sorulursa cevap Boğazlar (Montrö) ve Hataydır; Musul aleyhine sonuçlandı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Hatay Devleti kuruldu
  2. Fransa ile Suriye arasında bağımsızlık antlaşması imzalandı
  3. Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı
  4. Ankara Antlaşması'yla sancağa özel yönetim tanındı
  5. Milletler Cemiyeti sancağa özel statü tanıdı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Hatay'ın Türkiye'ye katılma süreciyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Atatürk 10 Kasım 1938'de öldü; Hatay Meclisi katılma kararını 29 Haziran 1939'da, İnönü döneminde aldı. A sorun Milletler Cemiyeti'ne götürüldü; B 1938 seçimleriyle Hatay Devleti kuruldu; D Fransa savaş öncesi Türkiye'yi karşısına almak istemedi — üçü doğrudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Atatürk döneminde uygulanan devletçilik politikası için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Türk devletçiliği özel girişimi yasaklamadı; devlet yalnız özel sermayenin yetmediği alanlarda yatırımcı oldu. Ekonomi karma niteliğini korudu; Sovyet tipi kolektivizmle karıştırılmamalı. B 1929 bunalımıyla benimsenmesi, C özel sermayenin yetmediği alanda devlet yatırımı, D 1937'de anayasaya girmesi doğrudur.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · 1929 Bunalımı ve devletçilik

?Soru 2

1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun beklenen sonucu vermemesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ D. I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934'te uygulamaya girdi; Teşvik-i Sanayi'nin yetersiz kalması bu planın sebebidir, sonucu değildir. A sermaye yetersizliği, B kalifiye işçi ve uzman eksikliği, C 1929 bunalımı kanunun başarısızlığının gerçek nedenleridir.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · İş Bankası ve Teşvik-i Sanayi

?Soru 3

1930–1934 yılları arasında Türk kadınına tanınan siyasi haklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Önce belediye (1930), sonra köy (1933), en son milletvekilliği (1934) hakkı verildi; ilk ikisi kanunla, sonuncusu anayasa değişikliğiyle geldi. B bu yüzden yanlıştır: haklar tek değişiklikle değil, üç aşamada verildi; C Türkiye ilk ülke değildir, pek çok Avrupa ülkesinden önce davranmıştır; D Medeni Kanun (1926) siyasi değil, aile ve miras haklarını düzenledi.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Kadınlara siyasi haklar

?Soru 4

Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenemez?

✓ D. Medreseler kapatıldı, ancak din görevlisi yetiştirmek için imam-hatip mektepleri ve Darülfünun'da İlahiyat Fakültesi açıldı; din eğitimi kaldırılmadı, devlet denetimine alındı. A medrese-mektep ikiliğini bitirmek, B okulları Maarif Vekâleti'ne bağlamak, C millî ve laik eğitim kanunun gerçek amaçlarıdır.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Tevhid-i Tedrisat ve 1926 Maarif Kanunu

?Soru 5

Millet Mekteplerinin açılması aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ C. Millet Mektepleri okuma-yazmayı ve temel bilgiyi okul çağını geçmiş halkın tamamına ulaştırmayı amaçladığı için halkçılıkla ilgilidir. A devletçilik ekonomide devlet yatırımıdır; B laiklik din-devlet ayrılığıdır; D cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Millet Mektepleri

?Soru 6

1925'te aşar vergisinin kaldırılmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Aşar 1925'te kaldırıldı; 1929 bunalımından dört yıl öncedir ve bunalımla ilgisi yoktur. A köylüyü rahatlatmak amacıdır; B kısa vadede devlet geliri düştü; C köylüyü gözetmesi halkçılıkla ilgilidir — üçü de doğrudur.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · Tarım: aşarın kaldırılması

?Soru 7

I. Beş Yıllık Sanayi Planı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Savaş yüzünden uygulanamayan, 1938'de kabul edilen II. plandır; I. plan 1934'ten itibaren uygulandı ve fabrikalar açıldı. A yurt içi hammaddeye öncelik, B Sovyet Rusya'nın kredi ve teknik desteği, D devletçiliğin uygulaması olması doğrudur.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · Beş Yıllık Sanayi Planları

?Soru 8

Aşağıdaki düzenlemelerden hangisinin Batı ile ekonomik ve ticari ilişkileri kolaylaştırma amacı taşıdığı söylenemez?

✓ A. Tekke ve zaviyelerin kapatılması laiklikle ilgilidir; takvim, ölçü ve hafta tatili düzenlemeleri dünyayla ticari uyumu amaçlar.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Takvim, saat, ölçü, hafta tatili

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Atatürk döneminde eğitim ve kültür alanında gerçekleştirilen düzenlemelerden biri değildir?

✓ B. Köy Enstitüleri 17 Nisan 1940'ta, Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü döneminde kuruldu; diğerleri 1929–1933 arasındadır.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Köy Enstitüleri

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi 30 Kasım 1925 tarihli kanunla yapılan düzenlemelerden biri değildir?

✓ D. Medreseler 3 Mart 1924'te Tevhid-i Tedrisat Kanunu'yla kapatılmıştı; 1925 kanunu tekke, zaviye ve türbeleri kapsar.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Tekke, zaviye ve türbeler
96
Daha fazla soru çözmek ister misin?Atatürk dönemi dış politika konusundan 96 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →