I. Dünya Savaşı ve Osmanlı: Saraybosna'dan Mondros'a

Saraybosna'da patlayan silahtan geçilemeyen Çanakkale Boğazı'na, masa başında paylaşılan topraklardan Mondros Limanı'nda imzalanan ateşkese kadar, bir imparatorluğun son savaşını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1914 → 1918
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
150 sorubu konuda çözebileceğin
1914 · AVRUPA

I. Dünya Savaşı'nın sebepleri: tek kıvılcım, dolu bir barut fıçısı

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla20. yüzyıl başında Osmanlı Devleti'nin durumu nasıldı?Bağlantılı konudan (Trablusgarp ve Balkan savaşları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

20. yüzyıla girerken Osmanlı Devleti 1908'de II. Meşrutiyet'i ilan etmiş, yönetimde İttihat ve Terakki öne çıkmıştı. Ancak iç karışıklıklardan yararlanan Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti, Girit de Yunanistan'a bağlandığını duyurdu.

20. yüzyıl başında Osmanlı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Dünya Savaşı'nın sebepleri nelerdir?

Kısa cevap: I. Dünya Savaşı'nın (1914–1918) asıl sebepleri sanayileşen devletlerin sömürge ve pazar rekabeti, Almanya ile Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu, Balkanlarda Panslavizm ile Pangermenizmin çatışması ve silahlanma yarışıdır. Savaşı başlatan olay, 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir.

1914 yazında Saraybosna'da patlayan iki el silah, dört yıl sürecek ve dört imparatorluğu yıkacak bir savaşı başlattı. Ama barut fıçısı çok önceden doldurulmuştu.

Hatırlarsan sanayi inkılabı Avrupa'yı hammadde ve pazar peşinde dünyaya açmıştı. İngiltere ve Fransa sömürgelerini çoktan paylaşmıştı. 1871'de siyasi birliğini kuran Almanya ise hızla sanayileşti ama sofraya geç oturdu; elinde büyüyen bir sanayi, önünde paylaşılmış bir dünya vardı. Yeni pazar ve hammadde arayışı onu İngiltere ile karşı karşıya getirdi. Savaşın en derindeki sebebi bu sömürge ve pazar rekabetidir.

Eski hesaplar, yeni ideolojiler

Almanya 1871'de Fransa'yı yenip demir ve kömür zengini Alsas-Loren bölgesini almıştı; Fransa bu toprakları geri almanın fırsatını bekliyordu. Balkanlarda ise iki fikir çarpışıyordu: Rusya bütün Slavları kendi önderliğinde toplamak isteyen Panslavizmi, Almanya ve Avusturya-Macaristan ise Almanları tek çatı altında birleştirmeyi hedefleyen Pangermenizmi savunuyordu. Rusya'nın Balkan Slavlarını kışkırtması, çok uluslu Avusturya-Macaristan için doğrudan bir varlık tehdidiydi.

Herkes birbirinden korktuğu için herkes silahlandı. Bu silahlanma yarışı (militarizm) devletleri yalnız bırakmadı; her biri kendini güvenceye almak için ittifaklar kurdu. Sonunda Avrupa iki büyük bloğa ayrıldı.

Savaşı İttifak safında bitiren dört devlet: Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı ve Bulgaristan. İtalya ise taraf değiştirdi.Görsel: Sınav Defteri

Saraybosna: bahane

28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand, Bosna'nın merkezi Saraybosna'da Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip tarafından öldürüldü. Avusturya-Macaristan bir ay sonra Sırbistan'a savaş açtı; ittifaklar birer birer devreye girdi ve birkaç hafta içinde bütün büyük devletler savaştaydı. Suikast savaşın sebebi değil, bahanesidir: fıçı zaten doluydu, Saraybosna yalnızca kıvılcımdı.

Akılda kalsın: Sebepleri “SAPS” diye topla: Sömürge rekabeti, Alsas-Loren, Panslavizm-Pangermenizm, Silahlanma. Saraybosna bu listede yok; o sebep değil, başlatan olay.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi savaşın nedenlerinden biri değildir?” biçiminde gelir.

TuzakSavaştan sonra ortaya çıkan bir gelişmedir: Milletler Cemiyeti, Wilson İlkeleri ya da manda yönetimi. Bunlar sonuçtur, sebep değil.

⇄Bilgi eşleştirme sebep ve anlamı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı'nın nedenlerinden biri değildir?

✓ A. Milletler Cemiyeti savaştan sonra, Paris Barış Konferansı'nda alınan kararla kuruldu; savaşın sebebi değil, sonucudur. B, C ve D savaşın gerçek nedenleridir: Fransa-Almanya arasındaki Alsas-Loren sorunu, sanayileşen devletlerin sömürge rekabeti ve silahlanma yarışı.
AĞUSTOS – EKİM 1914 · İSTANBUL, KARADENİZ

Osmanlı I. Dünya Savaşı'na nasıl girdi? Goben ile Breslav'ın hikâyesi

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBabıali Baskını nedir, Londra Antlaşması ile Osmanlı neleri kaybetti?Bağlantılı konudan (Trablusgarp ve Balkan savaşları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Babıali Baskını, 23 Ocak 1913'te İttihat ve Terakki'nin Edirne'nin bırakılacağı gerekçesiyle hükümeti zorla devirdiği darbedir; bundan sonra İttihatçılar iktidarın tek sahibi oldu. 30 Mayıs 1913'teki Londra Antlaşması ile Midye–Enez hattının batısı Balkan devletlerine bırakıldı.

Babıali Baskını ve Londra

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na nasıl ve neden girdi?

Kısa cevap: Osmanlı Devleti 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak imzaladı. Ekim 1914'te Yavuz ve Midilli adını alan Alman gemileri Goben ve Breslav, Osmanlı donanmasıyla birlikte Karadeniz'deki Rus limanlarını bombalayınca Osmanlı fiilen savaşa girmiş oldu.

Osmanlı'yı dünya savaşına sokan şey bir meclis kararı değil, İngiliz donanmasından kaçarak Çanakkale Boğazı'na sığınan iki Alman gemisiydi.

Savaş başladığında Osmanlı önce tarafsızlığını ilan etti. İtilaf devletleri de Osmanlı'nın tarafsız kalmasını istiyordu; çünkü onun Almanya'nın yanında yer alması Almanya'yı güçlendirecekti. Ama Boğazlara ve Süveyş'e yakınlığıyla Osmanlı, jeopolitik konumu yüzünden bu savaşın dışında kalamazdı. Hatırlarsan Balkan Savaşları'ndan sonra yalnız kalan Osmanlı, Almanya'ya yaklaşmış ve ordusunu Liman von Sanders başkanlığındaki Alman heyetine emanet etmişti.

Gizli ittifak ve iki gemi

Babıali Baskını'ndan beri yönetimi elinde tutan İttihat ve Terakki'nin önde gelenleri Enver, Talat ve Cemal Paşalar Almanya'nın savaşı kısa sürede kazanacağına inanıyordu. Almanya'nın İngiltere, Fransa ve Rusya gibi milyonlarca Müslümanı yöneten bir sömürge imparatorluğu olmaması ve İttihatçıların Alman ordusuna duyduğu hayranlık da bu tercihi kolaylaştırdı. Bu inançla 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli ittifak imzalandı. Aynı günlerde İngiltere, parası ödenmiş iki Osmanlı savaş gemisine (Sultan Osman ve Reşadiye) el koydu; kamuoyundaki öfke Almanya'ya yakınlaşmayı kolaylaştırdı.

Ağustosta Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslav adlı iki Alman gemisi Çanakkale Boğazı'na sığındı. Osmanlı bu gemileri satın aldığını açıkladı; adları Yavuz ve Midilli oldu, ama mürettebatları hâlâ Almandı. Eylül 1914'te Osmanlı, kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını ilan etti. Ekim sonunda Alman Amiral Souchon komutasındaki bu iki gemi, Osmanlı donanmasıyla birlikte talim bahanesiyle Karadeniz'e açılıp Odessa ve Sivastopol gibi Rus limanlarını bombaladı. Rusya, ardından İngiltere ve Fransa Osmanlı'ya savaş ilan etti.

Osmanlı'nın girişi neyi değiştirdi?

Osmanlı'nın savaşa katılmasıyla Boğazlar İtilaf gemilerine kapandı; Rusya, müttefikleri İngiltere ve Fransa ile deniz bağlantısını yitirdi. Halife-padişah V. Mehmet Reşat, Kasım 1914'te İtilaf devletlerine karşı resmen cihat ilan etti. Savaş Kafkasya'dan Süveyş'e, Irak'tan Çanakkale'ye yeni cephelere yayıldı ve bu yüzden uzadı. İtilaf'ın bir yıl sonra Çanakkale'de Boğazları zorlaması da bu kapanmanın sonucudur.

İki müttefik, iki hesap
Osmanlı ne umuyordu?Almanya ne istiyordu?
Balkanlarda, Ege'de ve Kafkasya'da kaybedilen toprakları geri almakYeni cepheler açtırıp kendi yükünü hafifletmek
Siyasi yalnızlıktan kurtulmakBoğazları ve Süveyş'i keserek Rusya'yı İngiltere ve Fransa'dan koparmak
Kapitülasyonlardan ve ekonomik baskıdan kurtulmakHalifenin cihat çağrısıyla İngiliz sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak
Rus tehdidini ortadan kaldırmakBerlin-Bağdat demiryoluyla Musul ve Kerkük petrolüne ulaşmak; Osmanlı'nın insan gücü
Akılda kalsın: Almanya'nın Osmanlı'dan beklediği dört şey: konum (Boğazlar, Süveyş), halife (sömürgelerdeki Müslümanlar), petrol (Musul, Kerkük), asker (insan gücü). Osmanlı'nın donanması bu listede yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Almanya'nın Osmanlı'yı yanında savaşa sokmak istemesinin nedenlerinden biri değildir?” Tuzak şık genelde “Osmanlı'nın güçlü bir donanmaya sahip olması”dır. Halifelik şıkkı ise doğru nedendir; Almanya, halifenin manevi gücünü İngiltere'ye karşı kullanmak istedi.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Kapitülasyonların tek taraflı kaldırıldığı ilan edildi
  2. Almanya ile gizli ittifak imzalandı
  3. Karadeniz'deki Rus limanları bombalandı
  4. Goben ve Breslav Çanakkale Boğazı'na sığındı

▭Boşluk doldurma

Osmanlı'nın satın aldığını açıkladığı Alman gemisi Goben'e , Breslav'a ise adı verildi.

YavuzHamidiyeMidilliErtuğrul
1914 – 1918 · DOĞU ANADOLU, SÜVEYŞ

Kafkas ve Kanal cepheleri: Sarıkamış'ın karı, Süveyş'in çölü

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla93 Harbi'nin sonuçları nelerdir, Berlin Antlaşması ile neler kaybedildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Osmanlı'nın yenilgisiyle bitti ve Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Avrupalıların itirazı üzerine yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakıldı.

93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sarıkamış Harekâtı'nın amacı ve sonucu nedir?

Kısa cevap: Osmanlı'nın taarruz amaçlı açtığı iki cephe Kafkas ve Kanal cepheleridir. Kafkas Cephesi'nde Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekâtı (Aralık 1914 – Ocak 1915) ağır kayıpla sonuçlandı; Kanal Cephesi'nde Cemal Paşa Süveyş Kanalı'nı geçemedi.

Osmanlı bu savaşta yedi ayrı cephede, üç kıtaya yayılan bir hatta savaştı. Saldırmak için açtığı cephe ise yalnızca ikiydi.

Cepheleri ezberlemenin en kolay yolu onları amaçlarına göre ayırmaktır. Osmanlı'nın saldırdığı, yani taarruz cepheleri Kafkas ve Kanal'dır. Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen ve Çanakkale'de ise saldırıya uğrayan taraf Osmanlı'ydı; bunlar savunma cepheleridir. Bunlara bir de müttefiklere yardım için asker gönderilen cepheler eklenir.

Yedi cephenin özeti: iki taarruz, dört savunma ve kazanılan tek cephe Çanakkale. Yardım cepheleri (Galiçya, Romanya, Makedonya) tabloda yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Kafkas Cephesi: Sarıkamış faciası

Hatırlarsan Osmanlı 93 Harbi'nde Kars, Ardahan ve Batum'u Ruslara kaptırmıştı. Kafkas Cephesi'nin amacı bu toprakları geri almak, Bakü petrollerine ulaşmak ve Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurarak Turancılık idealini gerçekleştirmekti. Harekâtı bizzat Başkomutan Vekili Enver Paşa yönetti. Ama Sarıkamış Harekâtı en sert kış koşullarında, yetersiz giyim ve donanımla yapıldı; on binlerce asker çarpışmadan, soğuktan ve salgınlardan şehit oldu.

Bu yenilgiden sonra Ruslar ilerleyerek Erzurum, Erzincan, Trabzon, Muş ve Bitlis'i işgal etti. 1916'da bu cepheye gönderilen Mustafa Kemal, Muş ve Bitlis'i geri aldı. Cephe beklenmedik biçimde kapandı: 1917'de Rusya'da Bolşevik İhtilali çıktı, yeni Sovyet yönetimi savaştan çekildi. 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Ruslar Doğu Anadolu'yu boşalttı; Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri döndü.

Rusların çekilmesiyle Kafkasya'da bir boşluk doğdu. Mart 1918'de Bakü'de Azerbaycan Türklerine yönelik bir katliam yaşanınca, Nuri (Killigil) Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu Azerbaycan'a yardıma gitti ve Eylül 1918'de Bakü'ye girdi. Nuri Paşa bu yüzden “Bakü Fatihi” diye anılır. Ama birkaç hafta sonra imzalanan Mondros, ordunun Kafkasya'dan çekilmesini gerektirdi.

1915: Sevk ve İskân Kanunu

Kafkas Cephesi'nde Rus ordusuyla birlikte hareket eden Ermeni komitelerinin cephe gerisinde ayaklanmalar çıkarması ve orduyu arkadan tehdit etmesi üzerine Osmanlı hükûmeti önce 24 Nisan 1915'te bir genelgeyle İstanbul dahil birçok vilayetteki komite merkezlerini kapattı ve bunlarla ilişkili kişileri tutukladı. Ardından 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu'nu (Tehcir Kanunu) çıkardı. Bu kanunla savaş bölgelerine yakın yerlerde yaşayan Ermeniler geçici olarak güneydeki Osmanlı topraklarına göç ettirildi. Göç edenlerin can ve mal güvenliği için tedbirler alındı; buna rağmen yolda hastalanan ya da çetelerin saldırısına uğrayan bazı Ermeniler hayatını kaybetti, görevini kötüye kullanan görevliler yargılanıp cezalandırıldı. Savaştan sonra dönmek isteyenlere izin verildi ve göç ettirilenlerin bir kısmı eski yerlerine döndü. Bu tedbirler, kararın bir topluluğu ortadan kaldırmaya yönelik olmadığını gösterir; Ermeni diasporasının 24 Nisan'ı anma günü yaparak ileri sürdüğü soykırım iddiaları bu yüzden asılsızdır.

Kanal Cephesi: Süveyş'e uzanan el

Almanya'nın isteğiyle açılan bu cephenin hedefi, İngilizlerin 1882'den beri işgal altında tuttuğu Mısır'ı geri almak ve Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan yolunu kesmekti. Cemal Paşa komutasındaki ordu 1915 ve 1916'da iki kez kanala ulaştı ama çöl koşulları, su ve ikmal sıkıntısı ile güçlü İngiliz savunması karşısında kanalı geçemedi. 1916'daki ikinci harekâtta Sina çölünde Katya ve Romani muharebeleri yapıldı; Katya'daki yerel başarı Romani yenilgisiyle boşa gitti. İngilizler karşı saldırıya geçip Sina Yarımadası'nı aldı ve Filistin'e yöneldi; böylece savaş Suriye-Filistin Cephesi'ne taşındı.

Akılda kalsın: Taarruz yalnızca iki cephede: Kafkas ve Kanal, “iki K”. Kafkas'ta rakip Rusya, Kanal'da İngiltere. Geri kalan cephelerin hepsi savunmadır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın taarruz amacıyla açtığı cepheler” sorulur; tuzak Çanakkale'dir, çünkü kazanıldığı için saldırı cephesi sanılır. Sarıkamış'ın amaçları sorulduğunda Turancılık, Bakü petrolleri ve kaybedilen toprakları geri alma doğru; “Boğazları korumak” yanlıştır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Sarıkamış Harekâtı'nın amaçlarından biri değildir?

✓ B. Süveyş Kanalı, Cemal Paşa'nın yönettiği Kanal Cephesi'nin hedefidir; Sarıkamış Kafkas Cephesi'nde yapıldı. A, C ve D Sarıkamış'ın gerçek amaçlarıdır: 1878'de kaybedilen Kafkas toprakları alınacak, Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurulacak, Bakü petrollerine ulaşılacaktı.

▭Boşluk doldurma

Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri alan komutan 'dir. Rusya savaştan 1918'de Antlaşması ile çekildi.

Mustafa KemalEnver PaşaBrest-LitovskBükreş
1914 – 1919 · IRAK, SURİYE, HİCAZ

Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz cepheleri: Kut'ül-Amare'den Medine'ye

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıbrıs, Tunus ve Mısır hangi devletler tarafından ne zaman işgal edildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

19. yüzyılda Fransa Cezayir'i (1830) ve Tunus'u (1881), İngiltere Kıbrıs'ı (1878) ve Mısır'ı (1882) ele geçirdi. Bu kayıplar karşısında II. Abdülhamit, denge politikası gereği Almanya ile yakınlaştı.

Kıbrıs, Tunus, Mısır ve Almanya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kut'ül-Amare Zaferi nedir, Fahrettin Paşa neden Çöl Kaplanı diye anılır?

Kısa cevap: Irak Cephesi'nde Halil (Kut) Paşa 1916'da Kut'ül-Amare'de bir İngiliz ordusunu teslim aldı, ancak Bağdat 1917'de kaybedildi. Hicaz'da Şerif Hüseyin İngilizlerle iş birliği yaptı; Medine'yi savaş bittikten sonra da teslim etmeyen Fahrettin Paşa'ya “Çöl Kaplanı” dendi.

Güneydeki savunma cepheleri, Osmanlı'nın yalnızca İngiliz ordularıyla değil, kendi tebaasının bir kısmıyla da savaştığı cephelerdi.

Irak Cephesi: Kut'ül-Amare

İngilizler savaşın hemen başında Basra'ya asker çıkardı. Amaçları bölgenin petrol kaynaklarına hâkim olmak, Osmanlı'nın Hindistan'daki İngiliz sömürgelerini tehdit etmesini önlemek ve Irak üzerinden Kafkaslara, oradan Rusya'ya ulaşmaktı.

Cepheyi başta Süleyman Askerî Bey yönetti. Bağdat'a doğru ilerleyen İngiliz ordusu Kasım 1915'te Nurettin Bey komutasındaki Osmanlı kuvvetlerince Selman-ı Pak'ta durduruldu, geri çekildiği Kut'ül-Amare'de kuşatıldı ve 29 Nisan 1916'da komutanı General Townshend ile birlikte teslim oldu; yaklaşık 13 bin İngiliz askeri esir alındı. Bu Kut'ül-Amare Zaferi, savaşın Osmanlı adına en parlak başarılarından biridir; teslimi kabul eden Halil Paşa “Kut'ül-Amare Kahramanı” diye anıldı ve zafer günü “Kut Bayramı” olarak kutlandı. Ancak İngilizler takviye getirdi, bazı Arap kabileleri de onlarla iş birliği yaptı; Bağdat 1917'de elden çıktı.

Suriye-Filistin Cephesi: Halep'in kuzeyindeki hat

Kanal harekâtı başarısız olunca İngilizler kuzeye, Filistin'e yürüdü. Osmanlı kuvvetleri 1917 baharında I. ve II. Gazze muharebelerini kazandı; ama aynı yılın sonbaharında İngilizler Birüssebi'yi alıp III. Gazze'de hattı yardı. Arap kabilelerinin de desteğini alan İngilizler 1917'de Kudüs'ü, 1918'de Nablus yenilgisinin ardından Şam'ı ele geçirdi.

Bu cepheye gönderilen Mustafa Kemal, ordunun dağılmasını önleyip Halep'in kuzeyinde bir savunma hattı kurdu ve İngiliz ilerleyişini orada durdurdu. Mondros'un imzalandığı günün ertesinde, 31 Ekim 1918'de Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı'na getirildi. Bu hat, sonraki yıllarda Misakımillî'nin güney sınırını tarif ederken önem kazanacaktı.

Suriye-Filistin, Mustafa Kemal'in I. Dünya Savaşı'nda savaştığı son cephedir. Cephenin çöküşünü, savaş yıllarında Cemal Paşa'nın yanında bulunan Falih Rıfkı (Atay) Zeytindağı adlı eserinde anlatır.

Hicaz-Yemen Cephesi: Çöl Kaplanı

Osmanlı bu cephede kutsal şehirler Mekke ve Medine'yi korumak için savaştı. 1916'da Mekke Emiri Şerif Hüseyin ve oğulları, İngilizlerin bağımsız bir Arap devleti vaadine kanarak Osmanlı'ya karşı ayaklandı. Arap kabileleri arasında çalışarak isyanı örgütleyen İngiliz subayı T. E. Lawrence, bu yüzden “Arabistanlı Lawrence” diye tanınır.

Medine'yi savunan Fahrettin Paşa, kuşatma altında aylarca direndi; Mondros'tan sonra gelen teslim emrine bile uymayıp şehri ancak Ocak 1919'da bıraktı. İngilizler ona bu direnişi yüzünden “Çöl Kaplanı” adını verdi; Türk kaynaklarında “Medine Müdafii” ve “Türk Kaplanı” diye de anılır, Soyadı Kanunu'ndan sonra Türkkan soyadını aldı. Güney cephelerinde esir düşen Osmanlı askerlerinin bir kısmı Mısır'daki Sidi Beşir esir kampında ağır muameleye uğradı.

Arap isyanı, savaşın askerî sonucundan daha derin bir şeyi gösterdi. Hatırlarsan Balkan Savaşları Osmanlıcılığı yıkmıştı; şimdi Müslüman Arapların halifeye karşı ayaklanması, İslamcılık (Ümmetçilik) fikrinin de imparatorluğu bir arada tutamayacağını kanıtladı. Halifenin cihat çağrısı, Almanya'nın beklediği etkiyi yapmamıştı.

Güney cepheleri · kim, nerede, ne oldu?
CepheÖne çıkan olayKomutanSonuç
IrakSelman-ı Pak (Kasım 1915), Kut'ül-Amare (29 Nisan 1916)Nurettin Bey; Halil PaşaTownshend ve yaklaşık 13 bin İngiliz askeri esir
Suriye-FilistinI-II. Gazze zaferi; III. Gazze, 1917 Kudüs, 1918 Şam kaybıMustafa Kemal (son cephesi)Halep'in kuzeyinde savunma hattı: Misakımillî'nin güney sınırı
Hicaz-Yemen1916 Şerif Hüseyin isyanı (Lawrence)Fahrettin PaşaMedine Ocak 1919'a kadar savunuldu: “Çöl Kaplanı”

Yardım cepheleri

Osmanlı, kendi topraklarını savunurken müttefiklerine de asker gönderdi: Galiçya (Avusturya'ya, Ruslara karşı), Romanya ve Makedonya. Doğudaki yardım cepheleri Rusya ile Romanya'nın savaştan çekilmesiyle önemini yitirdi.

Akılda kalsın: Mustafa Kemal'in bu savaştaki üç cephesi “ÇKS”: Çanakkale, Kafkas, Suriye-Filistin. Irak ve Hicaz'da yoktu. Yardım cepheleri “GRM”: Galiçya, Romanya, Makedonya.
Sınavda

Nasıl sorulur“Şerif Hüseyin'in İngilizlerle iş birliği yapması hangi düşüncenin geçerliliğini yitirdiğinin kanıtıdır?” Cevap İslamcılık (Ümmetçilik).

TuzakTuzak şık Türkçülüktür; Türkçülük bu gelişmelerle zayıflamadı, tersine güçlendi.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve cephe

?Soru çöz ÖSYM tarzı

I. Dünya Savaşı'nda Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in İngilizlerle iş birliği yaparak Osmanlı'ya karşı ayaklanması, aşağıdaki düşüncelerden hangisinin imparatorluğu bir arada tutamadığını gösterir?

✓ C. Müslüman Arapların halifeye karşı ayaklanması, din birliğine dayanan İslamcılık (Ümmetçilik) fikrinin etkisini yitirdiğini gösterdi. A Türkçülük Arapları değil Türkleri birleştirmeyi hedefler; B Batıcılık bir birlik fikri değil, kalkınma yöntemidir; D adem-i merkeziyetçilik yerel yönetim önerisidir, din birliği değildir.
1915 – 1916 · ÇANAKKALE BOĞAZI, GELİBOLU

Çanakkale Cephesi: “Çanakkale geçilmez” nasıl gerçek oldu?

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBalta Limanı Antlaşması ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin önemi nedir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı, 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiltere'ye geniş ticari ayrıcalıklar tanıyarak onun desteğini kazandı. 1839 Nizip yenilgisinden sonra 1840 Londra Antlaşması Mısır Sorunu'nu çözdü; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.

Balta Limanı, Nizip ve Londra

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çanakkale Savaşı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İtilaf devletleri İstanbul'u alıp Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve Rusya'ya yardım ulaştırmak için Çanakkale Cephesi'ni açtı; 18 Mart 1915 deniz savaşında ve ardından Gelibolu'daki kara savaşlarında yenildi. Sonuçta savaş uzadı, Bulgaristan İttifak'a katıldı, Rusya'ya yardım gidemedi ve Mustafa Kemal tanınmaya başladı.

Dünyanın en güçlü donanması, bir gece önce suya bırakılmış birkaç düzine mayına çarparak geri döndü. Çanakkale'nin hikâyesi işte o mayınlarla başlar.

İtilaf devletlerinin hesabı basitti: Boğazı geçip İstanbul'u alırlarsa Osmanlı savaş dışı kalacak, Boğazlar açılınca sıkışan müttefikleri Rusya'ya silah ve erzak ulaşacak, tarafsız bekleyen Balkan devletleri de kazanacak tarafa, yani kendi yanlarına geçecekti. Boğazlar açılırsa İtilaf, ihtiyaç duyduğu Rus buğdayına da ulaşabilecekti. Bu yüzden önce donanmayla, yalnızca gemi gücüyle Boğazı zorlamaya karar verdiler.

18 Mart 1915: deniz savaşı

Şubat 1915'te başlayan bombardımanlar Mart'ta büyük bir saldırıya dönüştü. 18 Mart'tan birkaç gün önce Nusret mayın gemisi, Boğaz savunmasının komutanı Cevat (Çobanlı) Paşa'nın emriyle, düşman gemilerinin manevra yaptığı Karanlık Liman'a gizlice mayın döşemişti; Cevat Paşa bu yüzden “18 Mart Kahramanı” diye anılır. 18 Mart 1915'te Boğaz'a giren İtilaf donanması bu mayınlara çarptı ve Türk topçusunun yoğun ateşi altında birkaç zırhlısını kaybederek geri çekildi. Ağır mermiyi sırtlayıp topa süren Seyit Onbaşı, bu günün sembolü oldu. 18 Mart bugün Çanakkale Deniz Zaferi ve Şehitler Günü olarak anılır.

Nusret'in döşediği mayınlar 18 Mart'ın kaderini değiştirdi.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Kara savaşları ve Mustafa Kemal

Donanma geçemeyince İtilaf devletleri 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na, Arıburnu ve Seddülbahir'e asker çıkardı. Arıburnu'nda çıkarmayı karşılayan, 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal'di. Geri çekilen askerlere verdiği “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum” emri 57. Alay'ın destanı oldu; 1 Haziran 1915'te albaylığa yükseldi.

Ağustos 1915'te İtilaf yeni bir çıkarma yapınca Anafartalar Grup Komutanlığı'na getirilen Mustafa Kemal, Anafartalar, Conkbayırı ve Kireçtepe'de bu saldırıları da durdurdu. Conkbayırı'nda göğsüne gelen şarapnel parçasını cebindeki saat durdurmuştu; adı artık “Anafartalar Kahramanı” olarak duyuluyordu. Hiçbir sonuç alamayan İtilaf kuvvetleri, Aralık 1915 ile Ocak 1916 arasında yarımadadan çekildi.

Savaşın coğrafyası da sorulabilir: Mustafa Kemal'in Arıburnu'ndaki komuta ve gözetleme yerine bugün Kemalyeri denir; Kocaçimen, Kanlısırt, Zığındere ve Kilitbahir de muharebelerin geçtiği yerlerdir. Siperlerin birkaç metreye yaklaştığı Bombasırtı'nda yaralı bir düşman subayını taşıyan Mehmetçik'in hikâyesi (Bombasırtı Vakası), savaşın insani yüzünün simgesi olarak anlatılır. Bu savaşta iki tarafın toplam kaybı (ölü, yaralı, kayıp ve hasta) yarım milyonu buldu.

Bir zaferin uzun dalgası

  • Savaş uzadı. Osmanlı'yı hızla savaş dışı bırakma planı çöktü.
  • Bulgaristan İttifak'a katıldı (1915). II. Balkan Savaşı'nda Bükreş'te kaybettiklerini geri almak isteyen Bulgaristan, kazanacak tarafı burada gördü. Karşılığında Osmanlı, Meriç'in batısındaki Dimetoka çevresini Bulgaristan'a bıraktı.
  • Rusya'ya yardım götürülemedi. Ekonomisi çöken Rusya'da 1917'de Bolşevik İhtilali önlenemedi; Rusya savaştan çekildi.
  • Mustafa Kemal tanındı. Albaylığa yükseldi, “Anafartalar Kahramanı” oldu; burada kazandığı ün, onu ileride Millî Mücadele'nin lideri yapacak güvenin temeli oldu.
  • Türk milletinin özgüveni arttı; İtilaf devletlerinin yenilmezlik imajı sarsıldı.

Çanakkale'yle birlikte bütün cepheleri tek tabloda topla; sınav en çok “taarruz mu, savunma mı?” ayrımını sorar.

Osmanlı'nın cepheleri · nitelik, rakip, sonuç
CepheNitelikRakipAnılan komutanSonuç
KafkasTaarruzRusyaEnver PaşaSarıkamış felaketi; Rusya 1918'de çekildi
KanalTaarruzİngiltereCemal PaşaSüveyş geçilemedi
ÇanakkaleSavunmaİngiltere, FransaMustafa Kemal (kara)Kazanıldı; savaş uzadı
IrakSavunmaİngiltereHalil (Kut) PaşaKut'ül-Amare zaferi; Bağdat kaybı (1917)
Suriye-FilistinSavunmaİngiltereMustafa Kemal (Yıldırım Orduları)Halep'in kuzeyinde hat tutuldu
Hicaz-YemenSavunmaİngiltere, Şerif HüseyinFahrettin PaşaMedine savaştan sonra teslim edildi
Akılda kalsın: Çanakkale'nin en önemli sonucunu zincir olarak düşün: Rusya'ya yardım yok → Rusya çöktü → Bolşevik İhtilali → Brest-Litovsk → Kars, Ardahan, Batum geri. Tek bir zafer, 1918'e kadar uzanan bir dalga yarattı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Çanakkale Cephesi'nin sonuçlarından biri değildir?” biçiminde gelir.

Tuzakİtilaf'ın hedeflerinden birini sonuç gibi gösteren şıktır: “Rusya'ya yardım ulaştırıldı” ya da “Balkan devletleri İtilaf'a katıldı”. İkisi de tam tersidir. Ayrıca Çanakkale, bu savaşta kazanılan tek cephe olarak sorulur.

↕Kronolojik sıralama

  1. Arıburnu ve Seddülbahir'e asker çıkarıldı
  2. Nusret mayın gemisi Boğaz'a mayın döşedi
  3. Anafartalar ve Conkbayırı'nda yeni çıkarma durduruldu
  4. İtilaf donanması 18 Mart'ta geri çekildi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Çanakkale Cephesi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Boğazlar açılamadığı için Rusya'ya yardım ulaşmadı; bu durum Rusya'nın çöküşünü hızlandırdı. A, B ve D Çanakkale'nin gerçek sonuçlarıdır: Bulgaristan İttifak yanında savaşa girdi, Rusya'ya yardım götürülemedi, savaş uzadı.
1917 – 1920 · AVRUPA, PARİS

Wilson İlkeleri ve savaşın sonu: ABD girdi, Rusya çıktı

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da devleti kurtarmak için ortaya çıkan fikir akımları nelerdir?Bağlantılı konudan (I. ve II. Meşrutiyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'yı dağılmaktan kurtarmak için dört ana fikir akımı ortaya çıktı: Osmanlıcılık (bütün unsurları eşit vatandaşlıkta birleştirmek), İslamcılık (Müslümanları halifenin etrafında toplamak), Türkçülük (Türk milletine dayanmak) ve Batıcılık (Batı'yı her alanda örnek almak).

Fikir akımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Wilson İlkeleri nedir, I. Dünya Savaşı nasıl sona erdi?

Kısa cevap: 1917'de ABD İtilaf safında savaşa girdi, Rusya ise Bolşevik İhtilali'yle savaştan çekildi. ABD Başkanı Wilson 8 Ocak 1918'de barışın şartlarını on dört ilkeyle açıkladı; İttifak devletleri bu ilkelere güvenerek 1918 sonbaharında sırayla ateşkes imzaladı ve barış antlaşmaları 18 Ocak 1919'da toplanan Paris Barış Konferansı'nda hazırlandı.

1917, savaşın terazisinin iki kefesinin aynı anda oynadığı yıldır: bir dev girdi, bir dev çıktı.

Almanya savaşın başında doğuda Ruslara, batıda Belçika ve Fransa'ya karşı başarılar kazandı. Ama savaş hızlı bitmedi; siperlerde kilitlendi ve bütün yükü taşıyan Almanya'nın gücü yıprandı. Almanya İtilaf'ın ikmal yolunu kesmek için denizaltı savaşına başladı ve silah, erzak taşıyan gemileri batırmaya yöneldi. Batırılan gemiler arasında Amerikan gemilerinin de bulunması üzerine ABD Nisan 1917'de savaşa girdi. Aynı yıl Rusya'da Bolşevik İhtilali çıktı ve Rusya 1918 başında savaştan çekildi.

Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918)

ABD Başkanı Woodrow Wilson, kalıcı bir barışın nasıl kurulacağını on dört maddelik bir bildiriyle açıkladı. Sınavda en çok şu ilkeler sorulur:

  • Devletler arasında gizli antlaşma yapılmayacak.
  • Barışta yenilen devletlerden toprak ve savaş tazminatı alınmayacak.
  • Silahlanma azaltılacak; denizlerde ulaşım serbest olacak, Boğazlar bütün milletlerin ticaret gemilerine açık olacak.
  • Osmanlı Devleti'nin Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerinde egemenliği tanınacak; diğer milletlere kendi kendini yönetme imkânı verilecek.
  • Sömürgelerle ilgili anlaşmazlıklar, halkların çıkarı gözetilerek çözülecek.
  • Barışı korumak için uluslararası bir kuruluş, Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulacak.

İttifak devletleri bu ilkeleri kendileri için bir güvence sayarak ateşkes istedi; Osmanlı da Türk çoğunluklu toprakların korunacağına inanıyordu. Ama İtilaf devletleri ilkeleri çıkarlarına uygun yorumladı. Yine de bu ilkeler, ileride Millî Mücadele'de “Türk çoğunluğunun yaşadığı yerler” fikrinin dayanaklarından biri olacaktı.

Zincir kopuyor: dört ateşkes

İlk düşen, zincirin en zayıf halkası Bulgaristan oldu. Bulgaristan'ın ateşkesi Osmanlı ile Almanya arasındaki kara bağlantısını kesti; Osmanlı için savaşı sürdürmek imkânsızlaştı.

İttifak devletlerinin ateşkesleri
DevletAteşkesTarih
BulgaristanSelanik29 Eylül 1918
OsmanlıMondros30 Ekim 1918
Avusturya-MacaristanVilla Giusti3 Kasım 1918
AlmanyaRethondes11 Kasım 1918

Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

Galip devletler barışın şartlarını belirlemek için Paris'te toplandı. Konferansta Avrupa'nın haritası yeniden çizildi ve ABD'nin isteğiyle Milletler Cemiyeti'nin kurulmasına karar verildi. İtilaf devletleri, Wilson İlkeleri'ne aykırı görünmemek için sömürgecilik yerine manda ve himaye, savaş tazminatı yerine onarım bedeli kavramlarını kullandı. Ermeni temsilciler Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti istedi. Gizli antlaşmalarla İtalya'ya vaat edilen Batı Anadolu'nun Yunanistan'a bırakılması İtalya'yı kızdırdı; bu, İtilaf devletleri arasındaki ilk ciddi görüş ayrılığı oldu.

Konferansın ardından yenilen devletlerle tek tek barış antlaşmaları imzalandı:

  • Almanya: Versay (28 Haziran 1919)
  • Avusturya: Sen Jermen (10 Eylül 1919)
  • Bulgaristan: Nöyi (27 Kasım 1919)
  • Macaristan: Triyanon (4 Haziran 1920)
  • Osmanlı: Sevr (10 Ağustos 1920); hikâyesi sonraki sayfalarda.
Akılda kalsın: Ateşkes sırası savaşın bittiği yönü gösterir: Selanik → Mondros → Villa Giusti → Rethondes (Bulgar → Osmanlı → Avusturya → Almanya). Zincir güneydoğudan koptu, en son Almanya düştü. Manda ve himaye ise “sömürgeciliğin yeni adı”dır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bulgaristan'ın savaştan çekilmesinin Osmanlı'ya etkisi” sorulur; cevap Almanya ile kara bağlantısının kesilmesidir.

TuzakWilson İlkeleri sorusunda tuzak şık genelde manda yönetimidir: manda, Wilson'ın değil, Paris'te İtilaf devletlerinin getirdiği kavramdır.

↕Kronolojik sıralama ateşkesler

  1. Mondros Ateşkesi (Osmanlı)
  2. Rethondes Ateşkesi (Almanya)
  3. Selanik Ateşkesi (Bulgaristan)
  4. Villa Giusti Ateşkesi (Avusturya-Macaristan)

▭Boşluk doldurma

Wilson İlkeleri yılında açıklandı. Bu ilkelerde barışı korumak için adlı uluslararası bir kuruluş önerildi.

19181914Milletler CemiyetiBirleşmiş Milletler
1915 – 1917 · İTİLAF BAŞKENTLERİ

Gizli antlaşmalar: Osmanlı toprakları masada paylaşılıyor

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'nın sebepleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Dünya Savaşı'nın (1914–1918) asıl sebepleri sanayileşen devletlerin sömürge ve pazar rekabeti, Almanya ile Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu, Balkanlarda Panslavizm ile Pangermenizmin çatışması ve silahlanma yarışıdır. Savaşı başlatan olay, 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir.

Savaşın sebepleri ve bloklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'yı paylaşmak için yapılan gizli antlaşmalar nelerdir?

Kısa cevap: İtilaf devletleri savaş sürerken Osmanlı topraklarını paylaşmak için İstanbul (Boğazlar) ve Londra (1915), Sykes-Picot (1916) ve Saint Jean de Maurienne (1917) gibi gizli antlaşmalar yaptı. İngiltere ayrıca Mac Mahon yazışmalarıyla Araplara bağımsızlık, Balfour Deklarasyonu'yla (1917) Yahudilere Filistin'de bir yurt sözü verdi.

Cephelerde savaş sürerken İtilaf başkentlerinde başka bir savaş veriliyordu: haritanın üzerinde, kalemle.

Bu antlaşmalar gizliydi ama sır uzun sürmedi. 1917'de iktidara gelen Bolşevikler, Çarlık Rusyası'nın imzaladığı gizli antlaşmaları dünyaya açıkladı. İtilaf devletleri zor durumda kaldı; Wilson İlkeleri'nde “gizli antlaşma yapılmayacak” maddesinin bulunmasının bir nedeni de budur. Antlaşmaları kimin hangi payı aldığına göre okumak en kolay yoldur.

Rusya: Boğazlar ve Doğu Anadolu

Rusya'nın yüzyıllık hayali sıcak denizlere inmekti. İstanbul (Boğazlar) Antlaşması (1915) ile İngiltere ve Fransa bu hayale ilk kez razı oldu: İstanbul ve Boğazlar savaş sonunda Rusya'ya verilecekti. Ardından 1916'daki görüşmelerle (Petrograd Protokolü) Trabzon'un doğusundan Van'ın güneyine uzanan Doğu Anadolu da Rusya'nın payına yazıldı.

İtalya: Antalya'dan İzmir'e

İttifak'tan ayrılan İtalya'yı kendi saflarına çekmek isteyen İtilaf devletleri Londra Antlaşması (1915) ile ona Antalya ve çevresini vaat etti ve Trablusgarp Savaşı'ndan beri elinde tuttuğu On İki Ada üzerindeki egemenliğini tanıdı. Hatırlarsan Uşi Antlaşması'nda adalar geçici olarak İtalya'ya bırakılmıştı. İtalya daha sonra Sykes-Picot'ya itiraz edince Saint Jean de Maurienne Antlaşması (1917) ile ona İzmir ve çevresi de vaat edildi. Ama bu antlaşma Rusya'nın onayına bağlıydı; Rusya savaştan çekilince onay gelmedi ve antlaşma geçersiz kaldı. İzmir'in İtalya yerine Yunanistan'a verilmesinin yolu böyle açıldı.

İngiltere ve Fransa: Orta Doğu

İngiltere ile Fransa arasında yapılan Sykes-Picot Antlaşması (1916), Rusya'nın onayıyla Orta Doğu'yu paylaştırdı: Suriye kıyıları, Lübnan ve Adana çevresi Fransa'ya; Bağdat ve Basra ile Irak İngiltere'ye bırakıldı. Musul ilk planda Fransa'nın payındaydı; savaştan sonra İngiltere bunu kendi lehine değiştirecekti. Aynı yıllarda İngiltere, Mac Mahon yazışmalarıyla (1915–1916) Mekke Emiri Şerif Hüseyin'e Osmanlı'ya karşı ayaklanırlarsa Arapların bağımsızlığını tanıyacağı sözünü vermişti. Son olarak Balfour Deklarasyonu (1917) ile İngiltere, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını destekleyeceğini açıkladı.

Gizli antlaşmalar, Sevr Antlaşması'nın taslağı gibidir: savaş sonunda masaya bu vaatler getirilecekti.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Paylar tek cümlede: Rusya Boğazları ve Doğu'yu, İtalya Antalya'yı (sonra İzmir'i), Fransa Suriye ile Adana'yı, İngiltere Irak ile Filistin'i istedi. Rusya'nın onayına bağlı olan ve bu yüzden düşen tek antlaşma: Saint Jean de Maurienne.
Sınavda

Nasıl sorulur“Rusya'nın savaştan çekilmesi hangi antlaşmanın uygulanamamasına yol açtı?” Cevap Saint Jean de Maurienne. Bir başka kalıp: “İngiltere'nin hem Araplara hem Yahudilere söz vermesi” Orta Doğu'daki sorunların kaynağı olarak sorulur (Mac Mahon ve Balfour).

TuzakSykes-Picot'yu uygulanamayan antlaşma sanmak; Rusya çekilince uygulanamayan, İtalya'ya İzmir'i vaat eden Saint Jean de Maurienne'dir.

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma ve vaat

?Soru çöz

İzmir ve çevresinin İtalya'ya bırakıldığı Saint Jean de Maurienne Antlaşması'nın uygulanamamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Antlaşma Rusya'nın onayına bağlıydı; Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya savaştan çekilince onay verilmedi ve antlaşma geçersiz kaldı. B İtalya savaştan çekilmedi, galipler arasındaydı; C Wilson İlkeleri antlaşmayı bozan neden değildir; D Çanakkale zaferi İzmir'in paylaşımını hukuken geçersiz kılmadı.
30 EKİM 1918 · LİMNİ ADASI, MONDROS LİMANI

Mondros Ateşkes Antlaşması: ateşkes adında bir teslimiyet

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'na nasıl ve neden girdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı Devleti 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli bir ittifak imzaladı. Ekim 1914'te Yavuz ve Midilli adını alan Alman gemileri Goben ve Breslav, Osmanlı donanmasıyla birlikte Karadeniz'deki Rus limanlarını bombalayınca Osmanlı fiilen savaşa girmiş oldu.

Osmanlı savaşa giriyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın maddeleri ve önemi nedir?

Kısa cevap: Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey, İtilaf devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe tarafından imzalandı. 7. madde her stratejik noktanın, 24. madde doğudaki altı vilayetin işgaline yol açtı; antlaşmayla Osmanlı Devleti fiilen sona erdi.

Kâğıt üzerinde bir ateşkesti; satır aralarında ise bir imparatorluğun kapılarını ardına kadar açan bir teslimiyet belgesi.

Bulgaristan'ın çekilmesiyle Almanya'dan kopan Osmanlı için savaşı sürdürmek mümkün değildi. Talat Paşa hükümeti istifa etti, İttihat ve Terakki'nin önde gelenleri kısa süre sonra yurt dışına çıktı. Yeni sadrazam Ahmet İzzet Paşa, Wilson İlkeleri'ne de güvenerek İtilaf devletlerinden ateşkes istedi. Görüşmeler Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda, İngiliz Agamemnon zırhlısında yapıldı ve 30 Ekim 1918'de antlaşma imzalandı.

Maddeler: orduyu, yolları, sesi elinden almak

Mondros maddeleri · ne getirdi, neye yaradı?
MaddeSonucu
Boğazlar açılacak, istihkâmlar İtilaf denetimineBaşkentin kapısı açıldı
Ordu sınır ve iç güvenlik gücü dışında terhis edilecekMillet savunmasız kaldı
Haberleşme araçları İtilaf denetimineHalkın haberleşip örgütlenmesi engellendi
Toros tünelleri, demiryolları, limanlar, kömür ve madenler İtilaf'aUlaşım ve kaynaklar elden çıktı
Hicaz, Yemen, Suriye, Irak garnizonları teslim olacak; İtilaf esirleri serbest, Alman ve Avusturyalılar çıkarılacakGüney cepheleri ve ittifak bağları bitti
7. madde: güvenliği tehdit eden durumda herhangi bir stratejik nokta işgal edilebilirSavaş sonrası bütün işgallerin dayanağı
24. madde: altı vilayette (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Sivas) karışıklıkta işgalDoğu'da Ermeni devletine zemin

Maddelerin hepsi aynı amaca hizmet ediyordu: Türk milletini savunmasız ve habersiz bırakmak. En tehlikelisi 7. maddeydi; o kadar geniş yazılmıştı ki “tehdit” sayılabilecek her durum işgal için gerekçe olabilirdi.

Mondros neyin habercisiydi?

İstanbul'a dönen Rauf Bey antlaşmayı bir başarı gibi sundu ve İstanbul'a düşman askeri çıkmayacağını söyledi. Mustafa Kemal ise Kasım 1918'in ilk günlerinde Adana'dan Sadrazam Ahmet İzzet Paşa'ya telgraflar çekerek İskenderun'un teslimine karşı çıktı; ateşkesin devleti korumadığını ve İtilaf'ın isteklerinin büyüyeceğini bildirdi. Bu, onun Mondros'a ilk tepkisidir.

Mondros'la Osmanlı Devleti fiilen sona erdi; hukuken varlığını sürdürse de kendi toprağını savunacak gücü kalmadı. İtilaf devletleri, gizli antlaşmalarda paylaştıkları toprakları işgal etmek için aradıkları hukuki kılıfı buldu. Ama bu sessiz teslimiyet Anadolu'da sessiz kalmadı: işgallere karşı yurdun dört bir yanında cemiyetler kuruldu ve direniş başladı. İşgallerin, İzmir'in işgalinin ve Kuvayımilliye'nin hikâyesi sonraki sayfanın konusu.

Akılda kalsın: İki madde, iki yön: 7 her yerde (herhangi bir stratejik nokta), 24 doğuda (altı vilayet, Ermeni devleti zemini). İmzalar: Osmanlı adına Rauf Bey, İtilaf adına Amiral Calthorpe.
Sınavda

Nasıl sorulur“İşgallere hukuki dayanak oluşturan madde” → 7. madde. “Doğuda Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlayan madde” → 24. madde. “Türk milletini savunmasız bırakmayı amaçlayan madde” → ordunun terhisi. “Halkın örgütlenmesini engellemeyi amaçlayan madde” → haberleşmenin denetimi.

Tuzak7. maddeyi yalnız İstanbul'la sınırlamak; madde güvenliği tehdit eden her yeri kapsar, bu yüzden en tehlikeli maddedir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın aşağıdaki maddelerinden hangisi, İtilaf devletlerine Anadolu'nun herhangi bir yerini işgal etme imkânı vermiştir?

✓ B. 7. madde “tehdit” kavramını belirsiz bıraktığı için savaştan sonraki işgallerin hukuki dayanağı oldu. A Boğazların açılması yalnız Boğazlar bölgesini ilgilendirir; C ordunun terhisi direnişi zayıflattı ama işgal hakkı vermedi; D haberleşmenin denetimi işgal izni değil, gözetim aracıdır.

▭Boşluk doldurma

Mondros Ateşkes Antlaşması'nı Osmanlı adına Bahriye Nazırı Bey imzaladı. Doğudaki altı vilayette karışıklık çıkması hâlinde işgali öngören madde . maddedir.

RaufAhmet İzzet247

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tanzimat Fermanı'nda yer alan “Padişah da dâhil herkes kanunlara uyacaktır.” ilkesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Padişahın da kanuna bağlı olması, kanunun her şeyin üstünde tutulması demektir. A Meclis ve anayasa olmadığı için meşrutiyet söz konusu değildir; B hukuk din esaslı kaldı, laiklik yoktur; C ilke ayanlarla değil, padişahın kanuna bağlanmasıyla ilgilidir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Tanzimat Fermanı (1839)

?Soru 2

Osmanlı Devleti'nin Uşi Antlaşması'nı imzalamaya razı olmasında aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ C. Balkanlarda savaş çıkınca Osmanlı iki cephede savaşmamak için İtalya ile barış yaptı. A Mustafa Kemal Tobruk'ta yenilmedi, başarı kazandı; B Mısır 1882'de işgal edilmişti, Uşi'yi zorlayan bu değildi; D kapitülasyonlar 1914'te kaldırıldı, Uşi'den sonradır.Kaynak: Trablusgarp ve Balkan savaşları · On İki Ada ve Uşi Antlaşması

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin I. Balkan Savaşı'nı kaybetmesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ D. Romanya I. Balkan Savaşı'na katılmadı; II. Balkan Savaşı'nda Bulgaristan'a karşı savaştı. A, B ve C yenilginin gerçek nedenleridir: ordu siyasete karıştı, savaştan önce eğitimli askerler terhis edildi, Osmanlı aynı anda birden fazla cephede savaştı.Kaynak: Trablusgarp ve Balkan savaşları · I. Balkan Savaşı

?Soru 4

Duyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulması, Osmanlı Devleti açısından aşağıdakilerden hangisini doğrudan göstermektedir?

✓ A. Devletin bazı gelirlerini yabancı alacaklıların temsilcileri topluyordu; bu, mali bağımsızlığın zedelenmesidir. B Duyun-u Umumiye borç ödeme kurumudur, sanayileşmeyle ilgisi yoktur; C yabancı denetimi merkezî otoriteyi güçlendirmez, zayıflatır; D kapitülasyonlar 1914'e kadar sürdü.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · Duyun-u Umumiye, okullar ve demiryolları

?Soru 5

20. yüzyılın başında Avrupa'da oluşan Üçlü İttifak bloğunda aşağıdaki devletlerden hangisi yer almaz?

✓ A. Fransa, İngiltere ve Rusya ile birlikte Üçlü İtilaf'tadır. B İtalya, C Almanya ve D Avusturya-Macaristan ise Üçlü İttifak'ın üç üyesidir; İtalya sonradan taraf değiştirse de blok onlarla kurulmuştu.Kaynak: Trablusgarp ve Balkan savaşları · 20. yüzyıl başında Osmanlı

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet'in ilan edildiği 1908 yılında yaşanan gelişmelerden biri değildir?

✓ B. Sırbistan bağımsızlığını 1878 Berlin Antlaşması ile kazanmıştı. A, C ve D 1908'de yaşandı: Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a bağlandığını duyurdu, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · II. Meşrutiyet'in ilanı

?Soru 7

Babıali Baskını'nın Osmanlı iç siyasetindeki en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Baskından sonra İttihat ve Terakki rakipsiz kaldı. B II. Abdülhamit 31 Mart Olayı (1909) sonrasında tahttan indirilmişti; A II. Meşrutiyet 1908'de, baskından önce ilan edildi; C baskın çok partiliği değil, tek parti yönetimini getirdi.Kaynak: Trablusgarp ve Balkan savaşları · Babıali Baskını ve Londra

?Soru 8

Sened-i İttifak ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sened-i İttifak tamamen iç gelişmelerin sonucudur; hazırlanmasında dış etki ya da baskı yoktur. B doğrudur: ayanların varlığı resmen tanındı; C doğrudur: padişahın yetkileri ilk kez bir belgeyle sınırlandı; D doğrudur: belge taşrada merkezin zayıfladığını gösterir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Alemdar ve Sened-i İttifak

?Soru 9

II. Mahmut döneminde 1831'de yapılan nüfus sayımının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sayım yalnız erkek nüfusu kapsadı; amaç yeni ordu için asker ve hazine için vergi kaynağını tespit etmekti. A seçim ve oy henüz yoktu, meclis 1877'de toplandı; C eşitlik Tanzimat ve Islahat fermanlarının konusudur; D sayım tımar dağıtmak için değil, yeni düzenli ordu içindi.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · II. Mahmut: yönetim yenilikleri

?Soru 10

1876 Kanun-i Esasi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1876'da hükümet padişaha karşı sorumludur. Hükümetin meclise karşı sorumlu olması 1909 değişikliğiyle gelmiştir. A doğrudur: meclisi açıp kapatma yetkisi padişahtaydı; B doğrudur: Mebusan üyeleri seçimle gelirdi; D doğrudur: padişaha sürgün yetkisi tanınmıştı.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi
150
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı 20. yüzyıl konusundan 150 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →