Prut ve Pasarofça: Karlofça'dan sonra kaybedileni geri alma çabası
MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKarlofça Antlaşması'nın önemi ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın II. Viyana Kuşatması başarısız oldu; Avrupa devletleri Kutsal İttifak'ı kurdu ve 16 yıl süren savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması ile bitti. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupa'da ilk büyük toprak kaybını yaşadığı antlaşmadır. MEB 1683'ten sonrasını “Değişen Dünyada Osmanlı (1683–1789)” başlığıyla anlatır.
✎Konu anlatımı
Prut ve Pasarofça antlaşmalarının sonuçları nelerdir?
Kısa cevap: 1711 Prut Antlaşması ile Osmanlı, Rusya'ya kaptırdığı Azak'ı geri aldı. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Venedik'ten geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı, ama Belgrad ve çevresi Avusturya'ya bırakıldı; bu antlaşma Lale Devri'ni başlattı.1699'da imzalanan bir kâğıt, Osmanlı'nın kendine bakışını değiştirdi: ilk kez büyük topraklar masada, mağlup taraf olarak bırakılmıştı.
Hatırlarsan 17. yüzyılın ıslahatçıları sorunu hep geçmişte arıyordu; Kanuni dönemindeki düzene dönülürse her şeyin düzeleceğine inanıyorlardı. II. Viyana Kuşatması'nın ardından gelen uzun savaşlar bu inancı sarstı. Karlofça Antlaşması ile Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı; bir yıl sonra İstanbul Antlaşması ile Azak da Rusya'ya geçti. 18. yüzyılın bütün hikâyesi, bu kayıpları geri alma çabasıyla Avrupa'nın neden bu kadar güçlendiğini anlama merakının iç içe geçmesidir.
18. yüzyılda Avrupa'nın hesabı
Bu yüzyılda Avrupa diplomasisine, devletin çıkarı için her yolu meşru gören Makyavelist anlayış hâkimdi; ittifaklar çıkar değiştikçe bozulup yeniden kuruluyordu. Avusturya Balkanlar üzerinden Ege'ye inmeyi, Rusya Karadeniz'e ve sıcak denizlere ulaşmayı hedefliyordu. Fransa ise 1756–1763 Yedi Yıl Savaşları'nda İngiltere'ye yenilip Kuzey Amerika ve Hindistan'daki sömürgelerinin önemli bir kısmını kaybetti; denizlerde ve sömürgelerde üstünlük İngiltere'ye geçti. Osmanlı'nın 18. yüzyıl diplomasisi bu dengeler arasında yol bulma çabasıdır.
Edirne Vakası (1703)
Karlofça'nın ağır havası içeride de patladı. II. Mustafa sarayıyla Edirne'de oturuyor, devlet işlerini büyük ölçüde hocası Şeyhülislam Feyzullah Efendi'ye bırakmıştı; Feyzullah Efendi yakınlarını önemli makamlara yerleştirdi. Maaşları ödenmeyen cebecilerin İstanbul'da başlattığı isyan kısa sürede yeniçerilere ve halka yayıldı, isyancılar Edirne'ye yürüdü. Feyzullah Efendi öldürüldü, II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi III. Ahmed geçti. Bu olaya Edirne Vakası denir.
Prut: kıl payı kaçan fırsat (1711)
Rus Çarı Deli Petro, Azak'ı aldıktan sonra gözünü sıcak denizlere dikmişti. Hedefleri açıktı: Kırım'ı ele geçirmek, Karadeniz üzerinden sıcak denizlere inmek, Kafkasya'ya uzanmak ve Osmanlı'daki Ortodoks Slavlar üzerinde söz sahibi olmak. Petro'ya yenilen İsveç Kralı XII. Şarl Osmanlı'ya sığınınca iki devlet karşı karşıya geldi. Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı; Petro esir düşmenin eşiğindeydi. Ama Osmanlı ağır şartlar dayatmak yerine barışı seçti.
| Antlaşma | Yıl | Sonuç |
|---|---|---|
| Karlofça | 1699 | Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a |
| İstanbul | 1700 | Azak Rusya'ya |
| Prut | 1711 | Azak geri alındı; Rusya Lehistan'a karışmayacak; XII. Şarl serbestçe dönebilecek |
| Pasarofça | 1718 | 1715'te geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Kuzey Sırbistan, Banat, Küçük Eflak Avusturya'ya |
Antlaşma kazançlıdır, ama Petro'nun ordusuyla birlikte kurtulması büyük bir fırsatın kaçırılması olarak görülür. Kurtulan Rusya, yüzyılın geri kalanında Osmanlı'nın en tehlikeli rakibi olacaktı.
Pasarofça: bir şey al, bir şey ver (1718)
Osmanlı, Karlofça'da Venedik'e bıraktığı Mora'yı 1715'te savaşla geri aldı. Venedik'in yardımına Avusturya koşunca savaş kuzeye taşındı; Osmanlı ordusu 1716'da Petervaradin'de ağır bir yenilgi aldı ve ardından Belgrad'ı kaybetti. Savaşı bitiren Pasarofça Antlaşması'nda Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Kuzey Sırbistan, Banat (Temeşvar) ve Küçük Eflak Avusturya'ya bırakıldı.
Pasarofça'nın asıl önemi haritada değil, zihinlerdedir. Osmanlı yönetimi Avrupa'nın askerî ve teknik olarak öne geçtiğini kabul etti, savaş yerine barışı ve Avrupa'yı tanımayı seçti. Bu barış yıllarına Lale Devri denir.
Hatırlarsan Osmanlı duraklama dönemi sayfasında Karlofça ile Macaristan'ın Avusturya'ya, Mora'nın Venedik'e, Podolya'nın Lehistan'a bırakıldığını, 1700'de de Azak'ın Rusya'ya geçtiğini görmüştük. Bu sayfanın ilk sorusu şu: bunlardan hangisi geri alınabildi? Azak Prut'la, Mora Venedik'le yapılan savaşla döndü; Macaristan ise bir daha dönmedi.
Nasıl sorulur“Lale Devri hangi antlaşmayla başlar?” → Pasarofça (1718).
TuzakPrut kazançlı olduğu için Lale Devri'nin başlangıcı sanılır; değildir.
Sınavda işaretle“Gerileme Dönemi” 1699–1792 (Karlofça'dan Yaş'a); dönem adı istenirse 1683–1789 “Değişen Dünyada Osmanlı”.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Mora, Venedik'ten savaşla geri alındı
- Karlofça Antlaşması imzalandı
- Pasarofça Antlaşması ile Lale Devri başladı
- Prut Antlaşması ile Azak geri alındı
?Soru çöz
Osmanlı Devleti, Prut Antlaşması (1711) ile aşağıdaki yerlerden hangisini geri almıştır?