Osmanlı gerileme dönemi: Pasarofça'dan Nizam-ı Cedit'e

Karlofça yenilgisinden sonra Avrupa'ya ilk kez örnek gözüyle bakan Osmanlı'nın elçilerini, matbaasını, yanan donanmasını, kaybettiği Kırım'ı ve yeni ordusunu yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1699 → 1807
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
50 sorubu konuda çözebileceğin
1699 – 1718 · PRUT · PASAROFÇA

Prut ve Pasarofça: Karlofça'dan sonra kaybedileni geri alma çabası

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarlofça Antlaşması'nın önemi ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın II. Viyana Kuşatması başarısız oldu; Avrupa devletleri Kutsal İttifak'ı kurdu ve 16 yıl süren savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması ile bitti. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupa'da ilk büyük toprak kaybını yaşadığı antlaşmadır. MEB 1683'ten sonrasını “Değişen Dünyada Osmanlı (1683–1789)” başlığıyla anlatır.

II. Viyana ve Karlofça

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Prut ve Pasarofça antlaşmalarının sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 1711 Prut Antlaşması ile Osmanlı, Rusya'ya kaptırdığı Azak'ı geri aldı. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Venedik'ten geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı, ama Belgrad ve çevresi Avusturya'ya bırakıldı; bu antlaşma Lale Devri'ni başlattı.

1699'da imzalanan bir kâğıt, Osmanlı'nın kendine bakışını değiştirdi: ilk kez büyük topraklar masada, mağlup taraf olarak bırakılmıştı.

Hatırlarsan 17. yüzyılın ıslahatçıları sorunu hep geçmişte arıyordu; Kanuni dönemindeki düzene dönülürse her şeyin düzeleceğine inanıyorlardı. II. Viyana Kuşatması'nın ardından gelen uzun savaşlar bu inancı sarstı. Karlofça Antlaşması ile Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı; bir yıl sonra İstanbul Antlaşması ile Azak da Rusya'ya geçti. 18. yüzyılın bütün hikâyesi, bu kayıpları geri alma çabasıyla Avrupa'nın neden bu kadar güçlendiğini anlama merakının iç içe geçmesidir.

18. yüzyılda Avrupa'nın hesabı

Bu yüzyılda Avrupa diplomasisine, devletin çıkarı için her yolu meşru gören Makyavelist anlayış hâkimdi; ittifaklar çıkar değiştikçe bozulup yeniden kuruluyordu. Avusturya Balkanlar üzerinden Ege'ye inmeyi, Rusya Karadeniz'e ve sıcak denizlere ulaşmayı hedefliyordu. Fransa ise 1756–1763 Yedi Yıl Savaşları'nda İngiltere'ye yenilip Kuzey Amerika ve Hindistan'daki sömürgelerinin önemli bir kısmını kaybetti; denizlerde ve sömürgelerde üstünlük İngiltere'ye geçti. Osmanlı'nın 18. yüzyıl diplomasisi bu dengeler arasında yol bulma çabasıdır.

Edirne Vakası (1703)

Karlofça'nın ağır havası içeride de patladı. II. Mustafa sarayıyla Edirne'de oturuyor, devlet işlerini büyük ölçüde hocası Şeyhülislam Feyzullah Efendi'ye bırakmıştı; Feyzullah Efendi yakınlarını önemli makamlara yerleştirdi. Maaşları ödenmeyen cebecilerin İstanbul'da başlattığı isyan kısa sürede yeniçerilere ve halka yayıldı, isyancılar Edirne'ye yürüdü. Feyzullah Efendi öldürüldü, II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi III. Ahmed geçti. Bu olaya Edirne Vakası denir.

Prut: kıl payı kaçan fırsat (1711)

Rus Çarı Deli Petro, Azak'ı aldıktan sonra gözünü sıcak denizlere dikmişti. Hedefleri açıktı: Kırım'ı ele geçirmek, Karadeniz üzerinden sıcak denizlere inmek, Kafkasya'ya uzanmak ve Osmanlı'daki Ortodoks Slavlar üzerinde söz sahibi olmak. Petro'ya yenilen İsveç Kralı XII. Şarl Osmanlı'ya sığınınca iki devlet karşı karşıya geldi. Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı; Petro esir düşmenin eşiğindeydi. Ama Osmanlı ağır şartlar dayatmak yerine barışı seçti.

Karlofça'dan Pasarofça'ya · ne kaybedildi, ne geri alındı?
AntlaşmaYılSonuç
Karlofça1699Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a
İstanbul1700Azak Rusya'ya
Prut1711Azak geri alındı; Rusya Lehistan'a karışmayacak; XII. Şarl serbestçe dönebilecek
Pasarofça17181715'te geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Kuzey Sırbistan, Banat, Küçük Eflak Avusturya'ya

Antlaşma kazançlıdır, ama Petro'nun ordusuyla birlikte kurtulması büyük bir fırsatın kaçırılması olarak görülür. Kurtulan Rusya, yüzyılın geri kalanında Osmanlı'nın en tehlikeli rakibi olacaktı.

Pasarofça: bir şey al, bir şey ver (1718)

Osmanlı, Karlofça'da Venedik'e bıraktığı Mora'yı 1715'te savaşla geri aldı. Venedik'in yardımına Avusturya koşunca savaş kuzeye taşındı; Osmanlı ordusu 1716'da Petervaradin'de ağır bir yenilgi aldı ve ardından Belgrad'ı kaybetti. Savaşı bitiren Pasarofça Antlaşması'nda Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Kuzey Sırbistan, Banat (Temeşvar) ve Küçük Eflak Avusturya'ya bırakıldı.

Pasarofça'nın asıl önemi haritada değil, zihinlerdedir. Osmanlı yönetimi Avrupa'nın askerî ve teknik olarak öne geçtiğini kabul etti, savaş yerine barışı ve Avrupa'yı tanımayı seçti. Bu barış yıllarına Lale Devri denir.

Hatırlarsan Osmanlı duraklama dönemi sayfasında Karlofça ile Macaristan'ın Avusturya'ya, Mora'nın Venedik'e, Podolya'nın Lehistan'a bırakıldığını, 1700'de de Azak'ın Rusya'ya geçtiğini görmüştük. Bu sayfanın ilk sorusu şu: bunlardan hangisi geri alınabildi? Azak Prut'la, Mora Venedik'le yapılan savaşla döndü; Macaristan ise bir daha dönmedi.

Akılda kalsın: Prut'ta Azak geri, Pasarofça'da Mora bizde, Belgrad gitti. Biri Rusya ile, öbürü Avusturya ve Venedik ile imzalandı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Lale Devri hangi antlaşmayla başlar?” → Pasarofça (1718).

TuzakPrut kazançlı olduğu için Lale Devri'nin başlangıcı sanılır; değildir.

Sınavda işaretle“Gerileme Dönemi” 1699–1792 (Karlofça'dan Yaş'a); dönem adı istenirse 1683–1789 “Değişen Dünyada Osmanlı”.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Mora, Venedik'ten savaşla geri alındı
  2. Karlofça Antlaşması imzalandı
  3. Pasarofça Antlaşması ile Lale Devri başladı
  4. Prut Antlaşması ile Azak geri alındı

?Soru çöz

Osmanlı Devleti, Prut Antlaşması (1711) ile aşağıdaki yerlerden hangisini geri almıştır?

✓ A. Azak 1700'de Rusya'ya bırakılmıştı; Prut'ta Rus ordusu kuşatılınca geri alındı. C Mora savaşla, B Belgrad ise 1739'da geri alınacaktır; D Kırım zaten Osmanlı'ya bağlıydı, kaybı 1774 sonrasıdır.
KAVRAM · 1718 – 1807

18. yüzyıl ıslahatları: Osmanlı ilk kez Avrupa'ya bakıyor

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla17. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

17. yüzyıl ıslahatları, bozulan kurumları Kanuni dönemindeki eski hâline döndürmeyi amaçlayan, Avrupa'yı örnek almayan, baskı ve şiddetle uygulanan, onu yapan kişinin ömrüyle sınırlı kalan geçici düzenlemelerdir. İlk ıslahatçılar I. Ahmet, sadrazamı Kuyucu Murat Paşa ve II. (Genç) Osman'dır.

Islahatlar, I. Ahmet ve Genç Osman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

18. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının genel özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 18. yüzyıl ıslahatlarında Osmanlı, Avrupa'nın üstünlüğünü kabul ederek ilk kez Avrupa'yı örnek aldı. Islahatlar hukuk dışındaki birçok alana yayıldı ama en çok askerî ve teknik alanda yoğunlaştı, yabancı uzmanlardan yararlanıldı. Açılan kurumlar 17. yüzyıldakilerden daha kalıcı oldu; yine de halka dayanmadığı ve tepkiyle karşılaştığı için devleti kurtaracak sonucu vermedi.

Bir hastalığa çare ararken önce hangi doktora gideceğine karar verirsin. 17. yüzyılın doktoru geçmişti; 18. yüzyılın doktoru Avrupa oldu.

Karlofça ve Pasarofça yenilgileri, eski düzene dönmenin yetmediğini gösterdi. Savaş meydanında Avrupa ordularının daha iyi top döktüğü, daha iyi tahkimat kurduğu ve daha disiplinli olduğu açıktı. Bu yüzden 18. yüzyılda ilk kez Avrupa'nın üstünlüğü kabul edildi ve yenilikler Avrupa örnek alınarak yapıldı.

Yenilikler eğitimden diplomasiye, maliyeden basına kadar geniş bir alana yayıldı; dokunulmayan tek büyük alan hukuktu, onun sırası Tanzimat'ta gelecekti. Ağırlık yine de askerî alandaydı, çünkü yenilgiler orada yaşanmıştı. 17. yüzyılda yapılanlar ıslahatçıyla birlikte ortadan kalkarken bu yüzyılda açılan matbaa, mühendishane gibi kurumlar sonraki dönemlere aktarıldı; yani 18. yüzyıl ıslahatları daha kalıcı izler bıraktı.

17. yüzyıl geçmişe, 18. yüzyıl Avrupa'ya baktı; ikisinin de ortak zayıflığı yeniliklerin halka dayanmamasıydı.Görsel: Sınav Defteri

Neden tutunamadı?

Yenilikler halkın ya da toplumun bir talebi olarak doğmadı; padişahın ve birkaç devlet adamının isteğiyle yukarıdan başlatıldı. Yeni kurumların masrafı için konan vergiler halkı yeniliğe karşı soğuttu. Düzenin değişmesinden çıkarı zarar görecek olanlar, başta yeniçeriler, bir isyanla bütün emeği silebiliyordu. Bu yüzden yüzyıl boyunca her büyük ıslahat dönemi bir isyanla kapandı: Lale Devri Patrona Halil'le, Nizam-ı Cedit Kabakçı Mustafa'yla.

Akılda kalsın: 18. yüzyıl ıslahatının formülü: Avrupa örnek + askerî ağırlık + yabancı uzman + tepeden. Son madde, neden başarısız olduğunun da cevabıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“18. yüzyıl ıslahatlarını öncekilerden ayıran özellik” sorulur; cevap Avrupa'nın üstünlüğünün kabul edilip örnek alınmasıdır. “Başarısızlık nedeni” sorulursa: halka dayanmaması ve karşı çıkan gruplar.

TuzakTuzak şık: “hukuk alanında düzenlemeler yapılmıştır”; hukuk 19. yüzyıla kaldı.

⇄Bilgi eşleştirme 18. yüzyıl ıslahatı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

18. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının kalıcı sonuç vermemesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi en azdır?

✓ B. Yabancı uzman getirmek ıslahatların bir özelliğidir; başarısızlığın nedeni değildir. A yenilikler halka dayanmadı; C çıkarı bozulan yeniçeri ve ulema isyan etti; D yeni kurumlar için konan vergiler tepki çekti. Bu üçü ıslahatları kalıcı olmaktan alıkoyan asıl etkenlerdir.
1718 – 1730 · İSTANBUL · PARİS

Lale Devri: Paris'e giden elçi, İstanbul'a gelen matbaa

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı bilim insanları kimlerdir, Piri Reis, Ali Kuşçu, Takiyüddin ve Kâtip Çelebi'nin eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başlıca Osmanlı bilginleri şunlardır: Davud-ı Kayseri (ilk müderris), Molla Fenari (ilk şeyhülislam), Akşemseddin (Fatih'in hocası, tıp), Ali Kuşçu (matematik ve astronomi), Sabuncuoğlu Şerefeddin (cerrahi), Piri Reis (dünya haritası, Kitab-ı Bahriye), Seydi Ali Reis (Mir'atü'l-Memalik), Matrakçı Nasuh (matematik, minyatür), Takiyüddin (İstanbul rasathanesi), Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zunun, Cihannüma) ve Evliya Çelebi (Seyahatname).

Düşünce hayatı ve bilginler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lale Devri'nde hangi yenilikler yapıldı, ilk Türk matbaasını kim kurdu?

Kısa cevap: Lale Devri (1718–1730), III. Ahmed'in padişahlığında Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın yönettiği barış dönemidir. Avrupa'ya ilk kez geçici elçiler gönderildi; İbrahim Müteferrika ve Said Efendi ilk Türk matbaasını kurdu (1727).

Avrupa'yı örnek almaya karar veren bir devletin ilk yapması gereken şey, Avrupa'yı görmekti.

Pasarofça'dan sonra padişah III. Ahmed, devlet işlerini damadı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'ya bıraktı. İbrahim Paşa savaşlardan uzak durdu ve diplomasiyle zaman kazanmaya çalıştı. Bu barış ortamında sarayın ve İstanbul'un gündelik hayatına lale bahçeleri, köşkler ve eğlenceler girdi; döneme adını veren de saray çevresinde moda olan bu çiçektir. Ama “Lale Devri” adı o yıllarda kullanılmadı; adı 20. yüzyılın başında şair Yahya Kemal koydu, tarihçi Ahmet Refik de aynı adı taşıyan kitabıyla yaygınlaştırdı.

Avrupa'ya açılan ilk pencere: geçici elçilikler

Osmanlı o güne kadar Avrupa'ya elçi göndermeye gerek duymamış, elçileri İstanbul'da kabul etmişti. Lale Devri'nde ilk kez Paris, Viyana, Varşova ve Moskova gibi merkezlere geçici elçiler gönderildi. Bunların en ünlüsü 1720'de Paris'e giden Yirmisekiz Mehmed Çelebi'dir. Çelebi Fransa'da gördüğü saraylar, bahçeler, rasathane ve fabrikaları dönüşte yazdığı Sefaretname'de padişaha anlattı; bu eser Osmanlı yenileşmesine doğrudan kaynaklık etti. Etkileşim tek yönlü de değildi: Osmanlı heyetinin Paris'teki görkemli ziyareti, Fransa'da zaten ilgi gören Türk modasını (turquerie) da canlandırdı.

Matbaa: yazının çoğaldığı gün

Paris yolculuğunda babasının yanında bulunan Said Efendi, döndükten sonra Macar asıllı İbrahim Müteferrika ile birlikte bir matbaa kurmak için çalıştı. İbrahim Paşa projeyi destekledi. Şeyhülislam Abdullah Efendi'nin dinî olmayan eserlerin basılabileceğine dair fetvası ve III. Ahmed'in fermanıyla 1727'de ilk Türk matbaası kuruldu. Burada basılan ilk eser, bir Arapça-Türkçe sözlük olan Vankulu Lügati'dir (1729).

Matbaanın neden bu kadar geç geldiği sorusunun cevabı, sınavın en sevdiği yerdir. El yazması kitapları çoğaltarak geçinen hattatlar ve müstensihler işsiz kalmaktan korkuyordu; Kur'an-ı Kerim'in ve dinî eserlerin basılmasına da çekinceyle bakılıyordu. Bu yüzden matbaa, dinî eser basmamak şartıyla açıldı.

Lale Devri'nde Avrupa'ya ilk kez gözlem için bakıldı; matbaa bu bakışın en kalıcı sonucu oldu. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Matbaa üçlüsü: Müteferrika + Said Efendi, 1727, ilk kitap Vankulu. Şart: dinî eser yok. Karşı çıkanlar: hattatlar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'da ilk kez Avrupa'ya geçici elçi gönderilmesi hangi döneme rastlar?” → Lale Devri.

TuzakTuzak: daimi elçilikler III. Selim dönemidir; “geçici” ile “daimi” kelimesine dikkat.

⇄Bilgi eşleştirme Lale Devri kişileri

▭Boşluk doldurma

İlk Türk matbaası yılında kuruldu; burada basılan ilk eser Lügati'dir.

17271739VankuluSefaretname
1718 – 1730 · İSTANBUL

Lale Devri'nde sanat ve Patrona Halil İsyanı: bir dönemin sonu

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCelali isyanları nedir, sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Celali isyanları, 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılda Anadolu'da çıkan, devlete karşı ayaklanmaların genel adıdır; adını Yavuz döneminde (1519) Tokat çevresinde isyan eden Bozoklu Şeyh Celal'den alır. Sebepleri tımar düzeninin bozulması, ağır vergiler, işsizlik ve yönetimdeki adaletsizlik; en ağır sonucu köylülerin topraklarını bırakıp kaçtığı Büyük Kaçgun'dur.

Celali ve Kapıkulu isyanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lale Devri nasıl sona erdi, Patrona Halil İsyanı'nın nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Lale Devri'nde çini imalathanesi, kumaş fabrikası, Tulumbacı Ocağı, tercüme heyeti gibi yenilikler yapıldı, çiçek aşısı uygulanmaya başlandı; Levni minyatürde, Nedim şiirde dönemin simgesi oldu. Dönem 1730'da Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.

Lale Devri'ni yalnızca lale bahçeleriyle anmak haksızlık olur; o yıllarda İstanbul çini üretti, yangın söndürdü ve kitap çevirdi.

Matbaanın yanında başka yenilikler de vardı. Barış yıllarında İbrahim Paşa, Avrupa'dan alınan fikirleri gündelik hayata taşıyan küçük ama kalıcı adımlar attı:

Lale Devri yenilikleri · alan alan
AlanYenilik
SanayiTekfur Sarayı'nda çini imalathanesi, kumaş dokuma fabrikası, çuha atölyesi; Yalova kâğıt imalathanesi (ancak 1741'de, I. Mahmud)
KültürDoğu ve Batı klasikleri için tercüme heyeti; yeni kütüphaneler
Şehirİlk düzenli itfaiye: Tulumbacı Ocağı (Gerçek Davut Ağa)
SağlıkÇiçek aşısı (Lady Mary Montagu'nun mektuplarıyla Avrupa'ya duyuldu)
DenizcilikTersane ıslahı, Avrupai üç ambarlı gemi; tersane hendesehanesi kısa sürede kapandı

Mimari ve sanat: Avrupa esintisi

Sanatta da Avrupa etkisi hissedildi. Cami ve külliye yerine köşk, kasır, çeşme ve sebil gibi sivil mimari öne çıktı; Kâğıthane'de Fontainebleau Sarayı resimlerinden esinlenerek yapılan Sadabad Kasrı bu anlayışın simgesiydi; çevresindeki bahçeler de Versay bahçeleri örnek alınarak düzenlendi. Topkapı Sarayı'nın önündeki III. Ahmed Çeşmesi, Batı etkisinin ilk görüldüğü eserlerden biri ve dönemden bugüne ulaşan en güzel örneklerdendir. Bu esinti sonraki yıllarda Avrupa'nın barok ve rokoko üsluplarına dönüştü; Osmanlı kültür ve sanatı sayfasında göreceğin Nuruosmaniye Camii (1755), Batı etkisini taşıyan ilk büyük selatin camisidir. Minyatürde Levni, iki boyutlu geleneğe renk ve canlılık kattı; III. Ahmed'in şehzadelerinin sünnet düğününü anlatan Surname-i Vehbi'yi süsledi. Şiirde ise dönemin sesi divan şairi Nedim'dir.

Patrona Halil: lale bahçesine düşen gölge (1730)

Barış uzun sürmedi. Safevi Devleti'nin çöküşü sırasında Rusya da İran topraklarına göz dikince iki devlet 1724 İstanbul Antlaşması ile İran'ın kuzeybatısını kendi aralarında paylaştı. Ama İran'da toparlanma başlayınca savaş Osmanlı aleyhine döndü ve Tebriz gibi yerler kaybedildi. İstanbul'da ise sarayın şatafatı ile halkın sıkıntısı arasındaki fark büyüyordu; yeni vergiler öfkeyi artırdı. Yeniçeri Patrona Halil önderliğinde patlayan isyanda Damat İbrahim Paşa öldürüldü, III. Ahmed tahttan indirildi ve yerine I. Mahmud geçti. Lale Devri böylece kapandı.

İran meselesi Lale Devri'yle bitmedi. 1732'de Bağdat valisi Ahmed Paşa'nın imzaladığı antlaşmayla Tebriz ve çevresi İran'a bırakıldı. Savaşlar Nadir Şah döneminde de sürdü ve 1746 Kerden Antlaşması ile sınır yeniden Kasr-ı Şirin'de çizilen hatta döndü.

Akılda kalsın: Lale Devri iki isyan arasında değil, bir antlaşma ile bir isyan arasındadır: Pasarofça 1718 → Patrona Halil 1730. İran şeridi: 1724 İstanbul (Rusya ile paylaşım) → 1732 Ahmed Paşa → 1746 Kerden (Kasr-ı Şirin sınırına dönüş).
Sınavda

Nasıl sorulur“Lale Devri'nde aşağıdakilerden hangisi yapılmamıştır?” biçiminde gelir.

TuzakBaşka döneme ait bir yenilik şık olarak verilir: daimi elçilik, Nizam-ı Cedit ya da Mühendishane. Tulumbacı Ocağı yeniçerilerden kurulsa da bir itfaiye örgütüdür.

Sınavda işaretleLale Devri yenilikleri kültür ve sanat ağırlıklıdır; şıkta yeni ocak ya da askerî okul varsa o Lale Devri'ne ait değildir.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?

✓ C. Daimi elçilikler III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri'nde elçilikler geçiciydi. A, B ve D Lale Devri'nin gerçek yenilikleridir: İstanbul'da çini imalathanesi kuruldu, yangınlar için Tulumbacı Ocağı açıldı, Doğu ve Batı eserleri için tercüme heyeti oluşturuldu.
1730 – 1754 · BELGRAD · İSTANBUL

I. Mahmud ve Belgrad Antlaşması: Fransa'ya ödenen pahalı teşekkür

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBucaş Antlaşması'nın önemi nedir, Köprülüler döneminde neler oldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Köprülüler döneminde (1656–1683) askerî ve mali ıslahatlarla merkezî otorite güçlendi ve fetihler yeniden başladı. Fazıl Ahmet Paşa zamanında Uyvar alındı, Vasvar Antlaşması (1664) imzalandı, Girit'in fethi 1669'da tamamlandı ve Lehistan'la 1672'de Bucaş Antlaşması yapıldı; Osmanlı Avrupa'da en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı.

Köprülüler: Girit ve Bucaş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Belgrad Antlaşması'nın (1739) önemi nedir, kapitülasyonlar neden sürekli hâle getirildi?

Kısa cevap: 1739 Belgrad Antlaşması ile Osmanlı, Avusturya'dan Belgrad'ı geri aldı; antlaşma Fransa'nın aracılığıyla imzalandı. Bu aracılığın karşılığında 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa Humbaracı Ocağı'nı ıslah etti.

Bazen bir zaferin faturası, zaferin kendisinden daha uzun süre ödenir. Belgrad Antlaşması böyle bir zaferdir.

Patrona Halil İsyanı'yla tahta çıkan I. Mahmud, isyancıların gücünü kırdıktan sonra orduyu düzeltmeye girişti. Yardımına, Osmanlı hizmetine giren Fransız asıllı bir subay koştu: Kont de Bonneval, yani Müslüman olduktan sonraki adıyla Humbaracı Ahmed Paşa. Ahmed Paşa, havan topu ve el bombası kullanan Humbaracı Ocağı'nı Avrupa usulüne göre yeniden düzenledi; bu ocak Batı tarzında ıslah edilen ilk Osmanlı kurumu sayılır. Ahmed Paşa, bu dönemde orduyu yeniden düzenlemek için yararlanılan Avrupalı uzmanların en tanınmışıdır.

Subay yetiştirmek için 1734'te Üsküdar'da bir Hendesehane (geometri okulu) açıldı. Batılı tarzda matematik öğreten bu ilk teknik okul, ileride açılacak mühendishanelerin öncüsüdür. I. Mahmud ayrıca İstanbul'da Ayasofya, Fatih ve Galata Sarayı'ndakiler başta olmak üzere birçok kütüphane açtırdı.

Belgrad'ın geri dönüşü (1739)

1736'da Rusya ile başlayan savaşa ertesi yıl Avusturya da katıldı. Osmanlı ordusu Avusturya karşısında beklenmedik başarılar kazandı ve Belgrad'ı kuşattı. İki tarafı masaya oturtan, Avusturya'nın güçlenmesini istemeyen Fransa oldu. Belgrad Antlaşması ile Pasarofça'da kaybedilen Belgrad ve Kuzey Sırbistan geri alındı. Rusya ile yapılan barışta ise Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı ve Rusya'nın Karadeniz'de donanma bulundurması yasaklandı.

Belgrad, savunmaya çekilmiş Osmanlı devlet adamlarına yeniden güven verdi. Avusturya ile elli yıla yakın sürecek bir barış başladı; Rusya ile barış da 1768'e, yani yaklaşık otuz yıl sürdü.

Belgrad'da kazanılan güvenin bedeli bir yıl sonra ödendi: Fransa'nın ayrıcalıkları kalıcı hâle geldi. Görsel: Sınav Defteri

1740: geçici ayrıcalık kalıcı oluyor

Fransa'nın aracılığının bir bedeli vardı. Hatırlarsan Osmanlı'da ilk kapitülasyon 1352'de Cenevizlilere verilmişti. Fransa'ya kapsamlı ayrıcalık Kanuni döneminde gündeme geldi ama 1536'da hazırlanan metin onaylanmadı; Fransa'ya verilen ilk gerçek kapitülasyon II. Selim döneminde, 1569'dadır. Bu ayrıcalıklar her padişah değiştiğinde yenilenmesi gereken bir lütuftu. 1740'ta verilen yeni ahidname sonraki padişahları da bağlayacak biçimde düzenlendi; yani 1740'ta bu ayrıcalıklar sürekli hâle getirildi. Artık Osmanlı'nın istediğinde geri alabileceği bir hak olmaktan çıktı. Zamanla diğer Avrupa devletleri de benzer haklar istedi, yerli üretici yabancı tüccarla rekabet edemez oldu.

Akılda kalsın: 1739 → 1740 bir sebep-sonuç çiftidir: Belgrad'da Fransa aracı oldu, bir yıl sonra kapitülasyonlar sürekli oldu. I. Mahmud'un üç “ilk”i: ilk Batı tarzı ıslah edilen kurum → Humbaracı Ocağı, Avrupalı uzman → Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa), ilk Batı tarzı teknik okul → Hendesehane.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kapitülasyonların sürekli hâle gelmesi hangi gelişmenin sonucudur?” → Fransa'nın Belgrad Antlaşması'ndaki aracılığı.

TuzakKapitülasyonların ilk verilişini (1352 Cenevizlilere; Fransa'ya 1569) sürekli hâle gelişiyle (1740, I. Mahmud) karıştırmak.

Sınavda işaretleBelgrad (1739) “Avrupa'ya karşı son kazançlı antlaşma”, Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) “ıslahatta görev alan ilk Avrupalı uzman”; Fransa'ya ilk kapitülasyon 1569 (şıklarda yalnız 1535 varsa onu seç).

▭Boşluk doldurma

I. Mahmud döneminde Paşa, Humbaracı Ocağı'nı ıslah etti. Belgrad Antlaşması'nda aracılık eden 'ya 1740'ta kapitülasyonlar sürekli verildi.

Humbaracı AhmedBaron de TottFransaİngiltere

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi, aşağıdakilerden hangisinin karşılığıdır?

✓ D. Fransa 1739'da Belgrad barışını sağladı; karşılığında 1740'ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. A elçi ağırlamak kültürel bir ilişkiydi, ayrıcalık karşılığı değil; B Çeşme'de Osmanlı donanmasını yakan Rusya'ydı, Fransa yardım etmedi; C Fransa'nın Mısır'a girişi 1798'dedir, 1740'tan sonradır.
1757 – 1774 · ÇEŞME · İSTANBUL

III. Mustafa ve Çeşme baskını: donanma yanınca açılan okul

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPreveze Deniz Savaşı ve Hint Deniz Seferlerinin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1538'de Barbaros Hayreddin Paşa, Preveze'de Haçlı donanmasını yendi ve Akdeniz bir Türk gölüne dönüştü. 1538–1553 arasındaki Hint Deniz Seferleri ise Hint Okyanusu'ndaki Portekizlilere karşı düzenlendi, ancak beklenen sonuç alınamadı.

Preveze ve Hint seferleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çeşme baskını nedir, III. Mustafa döneminde hangi ıslahatlar yapıldı?

Kısa cevap: 1768'de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rus donanması 1770'te Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı. Bu yenilgiden sonra III. Mustafa, Baron de Tott'un yardımıyla Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdu ve 1773'te tersanede bir deniz mühendislik okulu açtı; okul 1775'te Mühendishane-i Bahr-i Hümayun adını aldı.

Bir donanmanın Baltık Denizi'nden yola çıkıp Avrupa'yı dolaşarak Ege'ye gelmesini kimse beklemiyordu. Osmanlı da beklemiyordu.

III. Mustafa tahta çıktığında Belgrad'dan beri süren barış devam ediyordu. Dönemin ilk yıllarında Sadrazam Koca Ragıp Paşa, ıslahatlar konusunda padişaha yol gösterdi. Ama Rusya'nın Lehistan'ın iç işlerine karışması ve Rus birliklerinin kaçakları izleyerek Osmanlı topraklarına girmesi, 1768'de yeni bir savaşı başlattı.

Çeşme: Ege'de yanan donanma (1770)

Rusya'nın Baltık donanması İngiltere'nin desteğiyle Cebelitarık'tan Akdeniz'e girdi ve Ege'ye ulaştı. Osmanlı donanması Çeşme limanında sıkıştırıldı ve bir gece baskınıyla yakıldı. Aynı yıl karada da ağır yenilgiler geldi, 1771'de Kırım Rus işgaline uğradı. Osmanlı ilk kez kendi denizinde bu kadar ağır bir darbe almıştı; Akdeniz artık Osmanlı'nın arka bahçesi değildi.

Donanmanın yanması teknik eğitimin kapısını açtı: Osmanlı'da modern okul ordunun ihtiyacından doğdu. Görsel: Sınav Defteri

Yenilgiden çıkan ders: teknik okul

Yenilgi, ordunun ve donanmanın yeni bilgiye ihtiyacını açıkça gösterdi. Macar asıllı Fransız subay Baron de Tott, topçu ocağını ıslah etti ve hızlı hareket eden Sürat Topçuları Ocağı kuruldu. Donanmaya subay yetiştirmek için Çeşme'den sonra kaptan-ı derya olan Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın isteğiyle 1773'te tersanede bir okul (Tersane Hendesehanesi) açıldı; I. Abdülhamid döneminde, 1775'te yeniden düzenlenip Mühendishane-i Bahr-i Hümayun adını aldı. Fransızcadan matematik ve astronomi kitapları çevrildi. III. Mustafa savaşın bittiğini göremeden 1774 başında öldü; barışı kardeşi I. Abdülhamid imzalayacaktı.

Akılda kalsın: Kelimeyi çöz: Bahr = deniz → Mühendishane-i Bahr-i Hümayun, III. Mustafa (1773 açılış, 1775 adı). Berr = kara → Mühendishane-i Berr-i Hümayun, III. Selim. Deniz okulu önce açıldı, çünkü önce donanma yandı.
Sınavda

Nasıl sorulurSebep-sonuç kurulur: “Mühendishane-i Bahr-i Hümayun'un açılmasında hangi gelişme etkilidir?” → Çeşme baskını.

TuzakBaron de Tott ile Humbaracı Ahmed Paşa'yı karıştırmak: Tott → III. Mustafa, Sürat topçuları; Ahmed Paşa → I. Mahmud, Humbaracı Ocağı.

Sınavda işaretleMühendishane-i Bahr-i Hümayun 1773, III. Mustafa.

↕Kronolojik sıralama

  1. Osmanlı donanması Çeşme'de yakıldı
  2. Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı
  3. Osmanlı-Rus Savaşı başladı
  4. Tersanede deniz mühendislik okulu açıldı

⇄Bilgi eşleştirme III. Mustafa dönemi

1774 – 1792 · KIRIM · KARADENİZ

Küçük Kaynarca Antlaşması: Kırım'ın kaybına giden yol

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZitvatorok Antlaşması'nın önemi nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı duraklama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zitvatorok Antlaşması 1606'da Osmanlı ile Avusturya arasında imzalandı. Avusturya'nın Osmanlı'ya ödediği yıllık vergi bir defalık ödemeyle kaldırıldı, Avusturya imparatoru Osmanlı padişahına denk sayıldı; Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğü sarsılmaya başladı.

Ferhat Paşa ve Zitvatorok

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küçük Kaynarca Antlaşması'nın maddeleri ve önemi nelerdir?

Kısa cevap: 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız oldu, Rusya Karadeniz'e çıktı, halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi. Rusya 1783'te Kırım'ı ilhak etti; Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanıdı.

Bir antlaşmanın gerçek ağırlığı imzalandığı gün değil, yıllar sonra anlaşılır. Küçük Kaynarca'nın gölgesi 19. yüzyılın sonuna kadar uzandı.

III. Mustafa'nın başlattığı savaşı I. Abdülhamid bitirdi. 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Karlofça'dan sonra Osmanlı'nın en ağır antlaşması sayılır; çünkü bu kez kaybedilen yalnız toprak değildi.

Küçük Kaynarca'nın her maddesi, ileride büyüyecek bir sorunun tohumuydu.Görsel: Sınav Defteri

Maddelerin arkasındaki asıl tehlike

Kırım Hanlığı bağımsız oldu, yani Osmanlı'dan koptu; ama Kırım halkı dinî bakımdan halifeye bağlı kalacaktı. Böylece halifelik ilk kez siyasi bir araç olarak kullanıldı. Rusya Karadeniz'de ticaret gemisi bulundurma hakkı kazandı ve Karadeniz bir Türk gölü olmaktan çıktı. Rusya'ya İstanbul'da bir Ortodoks kilisesi yaptırma ve onu koruma hakkı da verildi; Rusya bu maddeyi zamanla Osmanlı'daki bütün Ortodoksların koruyuculuğu gibi yorumlayarak iç işlere karışmanın kapısını araladı. Osmanlı ayrıca tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. Rusya, İstanbul'da daimi elçi bulundurma ve Osmanlı topraklarında dilediği yerde konsolosluk açma hakkını da aldı; bu, iç işlere karışmanın bir başka kapısıydı.

I. Abdülhamid: ilk iç borç ve yeni okullar

Savaşın ve tazminatın açtığı mali yarayı kapatmak için I. Abdülhamid döneminde ilk kez iç borçlanmaya gidildi: devlet, ilerideki vergi gelirlerini karşılık göstererek halktan borç aldı. Bu yönteme esham denir; 1775'ten 1870'e kadar uygulandı.

Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın öncülüğünde Lağımcı ve Humbaracı ocakları ıslah edildi, bir istihkâm okulu açıldı, yeni tersaneler ve modern gemiler yapıldı. Yeniçerilerin sayımı yapıldı ve maaş senetlerinin (ulufe) alınıp satılması yasaklandı.

Kırım'ın kaybı: 1783 → 1792

Bağımsız Kırım'ın Rusya'nın elinde bir kukla olacağı kısa sürede anlaşıldı. Rusya'nın desteklediği Şahin Giray han oldu ve Osmanlı onu 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile tanımak zorunda kaldı. Çariçe II. Katerina 1783'te Kırım'ı ilhak etti; bu, Osmanlı için çok önemli bir kayıptı. Osmanlı Kırım'ı geri almak için 1787'de savaş açtı, Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. Fransız İhtilali'nden çekinen Avusturya ile 1791 Ziştovi Antlaşması imzalandı; Avusturya aldığı yerleri geri verdi ve bu, iki devlet arasındaki son savaş oldu. Rusya ile imzalanan 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti, Dinyester Nehri sınır oldu.

Kâğıt üstünde paylaşılan Osmanlı: Grek ve Dakya projeleri

Rusya ile Avusturya 1781'de ittifak kurunca Osmanlı topraklarını paylaşmaya yönelik iki plan ortaya atıldı. Grek Projesi, Osmanlı'yı Avrupa'dan çıkarıp İstanbul merkezli yeni bir Bizans (Doğu Roma) kurmayı ve başına II. Katerina'nın torunu Konstantin'i getirmeyi öngörüyordu. Dakya Projesi ise Eflak, Boğdan ve Besarabya'da iki devlete bağlı bir tampon devlet kurup başına Rus generali Potemkin'i getirmeyi planlıyordu. İkisi de gerçekleşmedi, ama Avrupa'nın Osmanlı'ya artık paylaşılacak bir miras gözüyle baktığını gösterdi.

Akılda kalsın: Kırım'ın kaybı dört basamaklıdır: 1774 bağımsız → 1779 Aynalıkavak (Şahin Giray tanındı) → 1783 ilhak → 1792 Yaş'ta tanındı. Paylaşım planlarını başlarıyla eşle: Grek → Konstantin (İstanbul), Dakya → Potemkin (Eflak-Boğdan). Son iki antlaşmayı karşı tarafla eşle: Ziştovi → Avusturya, Yaş → Rusya.
Sınavda

Nasıl sorulurEn çok “Küçük Kaynarca ile ilk kez…” kalıbı gelir: halifeliğin siyasi kullanımı, savaş tazminatı, Rusya'nın iç işlere karışma imkânı.

Tuzak“Kırım Rusya'ya bırakıldı” şıkkı. Küçük Kaynarca'da Kırım bağımsız olur; Rusya'ya geçişi 1783'tür.

Sınavda işaretle“nüfusunun çoğu Müslüman Türk olan ilk kayıp toprak” sorulursa Kırım (1783).

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Küçük Kaynarca'da Kırım bağımsız olur; Rusya onu 1783'te ilhak eder, Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanır. B doğrudur: halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı; C doğrudur: Kırım Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız oldu; D doğrudur: ilk kez savaş tazminatı ödendi.

▭Boşluk doldurma

I. Abdülhamid döneminde ilk iç borçlanma yöntemi olan uygulandı. Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu Antlaşması ile kabul etti.

eshamiltizamYaşZiştovi
1789 – 1807 · İSTANBUL · MISIR

III. Selim ve Nizam-ı Cedit: yeni düzen, eski düşmanlar

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevşirme sistemi nedir, Yeniçeri Ocağı ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Murad döneminde savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını sağlayan pençik sistemi uygulandı ve bu gençlerle 1363'te Yeniçeri Ocağı kuruldu. Esir yetmeyince Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp eğitildiği devşirme sistemine geçildi. Yeniçeriler padişaha bağlı, maaşlı, sürekli askerlerdi.

Devşirme ve Yeniçeri Ocağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nizam-ı Cedit nedir, III. Selim döneminde hangi ıslahatlar yapıldı?

Kısa cevap: Nizam-ı Cedit (“yeni düzen”), III. Selim'in (1789–1807) askerî, mali ve diplomatik alanda yaptığı ıslahatların genel adıdır. Avrupa usulü Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu, giderleri için İrad-ı Cedid hazinesi oluşturuldu, Londra başta olmak üzere daimi elçilikler açıldı. Islahatlar 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona erdi.

III. Selim tahta çıktığında ilk işi bir soru sormak oldu: “Devlet neden geriliyor ve ne yapmalı?”

III. Selim, Kırım için başlayan savaşın ortasında tahta çıktı. Yenileşmeyi parça parça değil, bir bütün olarak ele alan ilk padişahtır; bu yüzden onun hareketi Nizam-ı Cedit, yani “yeni düzen” adını aldı ve o, köklü (radikal) ıslahatlara girişen ilk padişah diye anılır. Örnek aldığı ülke büyük ölçüde Fransa'ydı. İşe yerli ve yabancı devlet adamlarından, devletin sorunlarına çözüm öneren raporlar (layihalar) isteyerek başladı. Önemli kararları tartışmak için danışma meclisleri (Meclis-i Meşveret) topladı.

Yeni ordu, yeni hazine

Islahatların merkezinde Avrupa usulüyle eğitilen yeni bir ordu vardı: Nizam-ı Cedit Ocağı. Bu ordu için Üsküdar'da Selimiye ve Levent'te kışlalar yapıldı. Yeniçerilere düzenli eğitim zorunluluğu getirilmek istendi. Bütün bunların bir maliyeti vardı; bu yüzden ayrı bir hazine, İrad-ı Cedid kuruldu. Kara ordusuna subay yetiştirmek için 1795'te Mühendishane-i Berr-i Hümayun açıldı, deniz okulu geliştirildi ve eğitimde Fransızcaya önem verildi. Yerli malı kullanımı da teşvik edildi; İstanbul'un tahıl ihtiyacını düzenlemek ve karaborsayı önlemek için Zahire Nezareti kuruldu.

Avrupa'da kalıcı göz: daimi elçilikler

Hatırlarsan Lale Devri'nde elçiler gidip dönüyordu. III. Selim ilk kez daimi elçilikler açtı; ilk daimi elçi Yusuf Agah Efendi 1793'te Londra'ya gönderildi, onu Viyana, Berlin ve Paris izledi. Daha önce, Ziştovi'den sonra Viyana'ya elçi olarak giden Ebubekir Ratib Efendi'nin Avusturya ordusunu ve devlet düzenini anlatan raporu da ıslahatlara kaynaklık etmişti. Osmanlı artık Avrupa'yı uzaktan değil, içeriden izliyordu.

Napolyon Mısır'da (1798)

Dış dünya III. Selim'e nefes aldırmadı. Fransa, İngiltere'nin Hindistan'a giden yolunu kesmek için Napolyon komutasında Mısır'a çıktı. Bu, yüzyıllardır dost bilinen Fransa'nın Osmanlı'ya saldırmasıydı. Osmanlı tarihinde ilk kez İngiltere ve Rusya ile ittifak kurdu; bu ittifak sayesinde Rus savaş gemileri ilk kez Boğazlardan geçti. İngiliz donanması Fransız filosunu Abukir'de yok etti, Napolyon'un Suriye'ye ilerleyişi ise Akka'da Cezzar Ahmed Paşa'nın savunmasıyla durdu; savunmaya katılan Nizam-ı Cedit birlikleri yeni ordunun ilk önemli başarısını burada kazandı.

1800'de imzalanan El Ariş anlaşması Fransızların Mısır'dan çekilmesini öngörüyordu, ama İngiltere onaylamadığı için uygulanamadı. Fransızlar ancak 1801'de çekildi; 1802 Paris Antlaşması ile Osmanlı-Fransız barışı yeniden kuruldu ve Mısır Osmanlı'ya geri verildi. Seferin uzun vadeli etkisi Fransız İhtilali'nin milliyetçilik fikrinin Osmanlı topraklarına taşınmasıydı.

Kabakçı Mustafa İsyanı (1807)

Nizam-ı Cedit ordusu büyüdükçe yeniçerilerin ve yeniliklerden çıkarı zarar görenlerin endişesi arttı. Yeni ordunun Rumeli'ye yayılma girişimi tepkiyle karşılandı. 1807'de Boğaz kalelerindeki yamaklar Kabakçı Mustafa önderliğinde ayaklandı; Nizam-ı Cedit kaldırıldı, III. Selim tahttan indirildi ve yerine IV. Mustafa geçti. Tıpkı Lale Devri gibi, yüzyılın ikinci büyük ıslahat dönemi de bir isyanla kapandı.

18. yüzyıl ıslahatları · padişah, yenilik, kişi
DönemYenilikAnılan kişi
Lale Devri (III. Ahmed, 1718–1730)Matbaa (1727), geçici elçilik, Tulumbacı Ocağı, çiçek aşısıİbrahim Müteferrika, Yirmisekiz Mehmed Çelebi
I. MahmudHumbaracı Ocağı ıslahı; Fransa'ya sürekli kapitülasyon (1740)Humbaracı Ahmed Paşa
III. MustafaSürat Topçuları, deniz mühendislik okulu (1773)Baron de Tott
I. Abdülhamidİlk iç borçlanma (esham)—
III. Selim (1789–1807)Nizam-ı Cedit ordusu, İrad-ı Cedid hazinesi, daimi elçilikYusuf Agah Efendi
Akılda kalsın: III. Selim'in “Cedit”leri: Nizam-ı Cedit = yeni ordu, İrad-ı Cedid = yeni gelir (hazine). İrad “gelir” demektir; ordunun parası İrad'dan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'da ilk kez daimi elçilik açılması” → III. Selim. “Yeniliklerin bir bütün hâlinde ele alınması” ve “layiha istenmesi” de III. Selim'i işaret eder. Mısır seferinde Fransa ile 300 yıllık dostluğun bozulduğu ve İngiltere-Rusya ile ittifak kurulduğu sık sorulur.

TuzakDaimi elçiliği Lale Devri'nin geçici elçilikleriyle karıştırmak; Lale Devri'nde geçici, III. Selim'de daimi elçilik vardır.

⇄Bilgi eşleştirme III. Selim dönemi

?Soru çöz

Napolyon'un Mısır Seferi (1798) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Fransa'ya karşı Osmanlı ilk kez İngiltere ve Rusya ile ittifak yaptı; Napolyon Akka'da durduruldu, Mısır 1802'de Osmanlı'ya döndü. A Osmanlı Fransa'nın yanında değil, ona karşı savaştı; C Mısır Fransa'ya bırakılmadı, geri alındı; D Napolyon Akka'yı alamadı, orada durduruldu.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

II. Mahmud döneminde mehterhanenin kaldırılıp yerine Mızıka-i Hümayun'un kurulması aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ A. Mehter yeniçerilerle özdeşleşmişti; 1826'da ocakla birlikte kaldırıldı ve yeni orduya Batı tarzı bir bando kuruldu. B Lale Devri 18. yüzyılın başındadır, II. Mahmud'dan öncedir; C matbaa Lale Devri'nde getirildi; D Islahat Fermanı 1856'dadır, II. Mahmud'dan sonradır.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Musiki: mehterden Mızıka-i Hümayun'a

?Soru 2

IV. Murat'ın içki, tütün ve kahvehaneleri yasaklaması, gece sokağa çıkmayı yasaklaması 17. yüzyıl ıslahatlarının hangi özelliğini en açık biçimde yansıtır?

✓ C. IV. Murat düzeni yasak ve cezayla kurdu; bu, dönemin ıslahatlarının baskıcı karakterinin tipik örneğidir. A Avrupa'yı örnek alma 18. yüzyıl ıslahatlarının özelliğidir; B halk yönetime katılmadı, yasaklar yukarıdan kondu; D yeni kurum açılmadı, eski düzen geri getirilmeye çalışıldı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · IV. Murat ve Kasr-ı Şirin

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Celali isyanlarının sonuçlarından biri değildir?

✓ A. İsyanlar tımarın bozulmasının hem sonucu hem de hızlandırıcısıdır; sistemi güçlendirmemiştir. B, C ve D isyanların gerçek sonuçlarıdır: köyler boşaldığı için vergi geliri azaldı, tarımsal üretim düştü, köylüler güvenli şehirlere göç etti.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Celali ve Kapıkulu isyanları

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklamasının dış sebeplerinden biridir?

✓ D. Coğrafi Keşifler Avrupa'da yaşanan bir gelişmedir; diğer üç şık devletin kendi kurumlarındaki bozulmadır, yani iç sebeptir.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Duraklamanın sebepleri

?Soru 5

Osmanlı Devleti'nde toplumun “millet” adı verilen gruplara ayrılmasında esas alınan ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Millet sisteminde topluluklar dinlerine göre gruplanır, her biri kendi dinî liderine bağlı olurdu. A dil esas olsaydı Rum ve Bulgar ayrı sayılırdı, oysa ikisi aynı Ortodoks milletiydi; B ekonomik durum yönetenler-yönetilenler ayrımıyla ilgilidir; D bölge esası yoktu, aynı dindekiler her yerde aynı milletti.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Askerîler, reaya ve millet sistemi

?Soru 6

Osmanlı mimarisinde Avrupa'nın barok üslubundan etkilenen ilk büyük selatin camisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. I. Mahmud'un başlatıp III. Osman'ın 1755'te tamamlattığı Nuruosmaniye, barok etkili ilk büyük selatin camisidir. B Sultanahmet ve C Şehzade klasik dönem camileridir, barok öncesidir; D Bursa'daki Yeşil Cami erken dönem eseridir, barok etkiden yüzyıllar öncedir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Osmanlı mimarisi ve dönemleri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nde İslam hukukuna dayanan (şer'i) vergiler arasında yer almaz?

✓ B. İspenç, gayrimüslim köylüden alınan ve padişahın emriyle konan örfi bir toprak vergisidir. A öşür Müslüman köylünün ürün vergisi, C cizye gayrimüslim erkeklerden alınan baş vergisi, D haraç gayrimüslim toprağının vergisidir; üçü de İslam hukukuna dayanır.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Vergiler: şer'i, örfi, avarız

?Soru 8

Osmanlı'da lonca teşkilatının üretim miktarını, fiyatları ve dükkân sayısını sınırlaması aşağıdakilerden hangisine yol açmıştır?

✓ D. Rekabet ve sınırsız kâr önlendiği için esnaf elinde büyük sermaye birikmedi. A loncalarda gayrimüslim esnaf da vardı, uzaklaşma sınırlamanın sonucu değil; B usta-çırak ilişkisi loncanın temeliydi, sürdü; C tımar bir toprak sistemidir, loncanın üretim kurallarıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Ekonomik anlayış, esnaf ve loncalar

?Soru 9

Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya imparatorunun Osmanlı padişahına denk sayılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Zitvatorok'ta toprak kaybı yoktur; kaybedilen protokol üstünlüğüdür. A İlk büyük toprak kaybı Karlofça'dır; C doğuda en geniş sınır Ferhat Paşa Antlaşması'yla, İran'a karşı gelmişti; D Avusturya himayeye girmedi, aksine eşit sayıldı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Ferhat Paşa ve Zitvatorok

?Soru 10

Kitreli su dolu bir teknenin yüzeyine serpilen boyaların oluşturduğu desenin kâğıda aktarılmasıyla yapılan ve 2014'te UNESCO listesine alınan geleneksel Türk sanatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ebru, su yüzeyinde oluşturulan desenin kâğıda aktarılmasıdır; tezhip altınla, hat yazıyla, kalem işi duvar boyamasıyla ilgilidir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Hat, tezhip, ebru ve çini
50
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı gerileme dönemi konusundan 50 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →