Eğitim ve kültür devrimleri: Tevhid-i Tedrisat'tan Harf Devrimi'ne

Medreselerin kapandığı günden köy çocuklarının öğretmen olduğu enstitülere kadar, Cumhuriyet'in okulunu, alfabesini, tarihini ve dilini değiştiren inkılapları bağlı oldukları ilkelerle birlikte anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1924 → 1940
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
88 sorubu konuda çözebileceğin
1922 – 1938 · GENEL BAKIŞ

Atatürk inkılapları ve ilkeleri: hangi inkılap hangi ilkeye bağlı?

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1924 Anayasası'nın özellikleri nelerdir, 1921 Anayasası'ndan farkı nedir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu) II. TBMM tarafından 20 Nisan 1924'te kabul edildi. Egemenliği kayıtsız şartsız millete verdi; yasama ve yürütmeyi TBMM'de topladı, yürütmeyi TBMM adına Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandırdı, yargıyı bağımsız mahkemelere bıraktı. 1961'e kadar yürürlükte kaldı.

1924 Anayasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk inkılapları hangi alanlarda yapıldı, hangi ilkelerle ilişkilidir?

Kısa cevap: Atatürk inkılapları siyasi, hukuk, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomi olmak üzere beş alanda toplanır. Her inkılap bir ya da birkaç ilkeyle ilişkilendirilir: halifeliğin kaldırılması laiklikle, Türk Tarih ve Türk Dil kurumları milliyetçilikle, Millet Mektepleri ve Halkevleri halkçılıkla, Beş Yıllık Sanayi Planı devletçilikle, Harf Devrimi ve Üniversite Reformu inkılapçılıkla bağlıdır.

Altı ilkeyi tek tek ezberlemek kolaydır; zor olan, yüzlerce yıllık bir düzeni değiştiren her adımı doğru ilkenin altına koymaktır.

Hatırlarsan son iki bölümde saltanatın kaldırılmasından Cumhuriyet'in ilanına, 1924 Anayasası'ndan çok partili hayat denemelerine kadar siyasi alandaki değişimi izledik. Ama inkılap yalnız devletin biçimini değiştirmedi; okulu, alfabeyi, kanunu, kıyafeti, takvimi, ekonomiyi de değiştirdi. Bu adımların ortak hedefi, Atatürk'ün deyişiyle Türk milletini muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkarmaktı.

Adımların arkasındaki düşünce sonradan altı ilkeyle adlandırıldı: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık. Bu ilkeler 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına girdi, 1937'de Anayasa'ya eklendi.

Atatürk inkılaplarının ortak özellikleri

Tek tek inkılaplara geçmeden önce onları birbirine bağlayan karaktere bakmak gerekir, çünkü sınav çoğu zaman tek bir adımı değil bütünün niteliğini sorar. Bu inkılaplar başka bir ülkenin modelinden ya da hazır bir ideolojiden kopyalanmadı; Türk toplumunun kendi ihtiyaçlarından ve Millî Mücadele'nin deneyiminden doğdu. Savaş yılları uzun bir fikir hazırlığına izin vermediği için düşünce ile uygulama neredeyse aynı anda yürüdü; inkılapları tasarlayanlarla uygulayanlar da aynı kadroydu.

  • Millî ihtiyaçtan doğmuştur: dışarıdan alınmış hazır bir ideolojinin ürünü değildir.
  • Birbirini tamamlar: biri ötekinin zeminini hazırlar (Harf Devrimi → Millet Mektepleri gibi).
  • İkilikleri kaldırır: eğitimde, hukukta, takvimde, ölçüde yan yana yaşayan iki düzeni teke indirir.
  • Laik, millî ve demokratik bir niteliği vardır: egemenliğin kaynağı millettir.
  • Yukarıdan aşağıya yürütülmüştür: devletin öncülüğünde başlatılıp halka yayılmıştır (tavandan tabana).
  • Fikrî hazırlık evresi kısa sürmüştür: fikri ortaya koyanlarla uygulayanlar aynı kadrodur.
  • Başka uluslara örnek olmuştur: bağımsızlık arayan mazlum milletlere ilham vermiştir.

Bir inkılabı ilkesine nasıl bağlarsın?

  • Din ile devlet işleri ayrılıyorsa → laiklik.
  • Türk dili, tarihi, kimliği, bağımsız ekonomi öne çıkıyorsa → milliyetçilik.
  • Halkı eğitmek, ayrıcalığı kaldırmak, eşitlik sağlamak amaçlanıyorsa → halkçılık.
  • Eski bir kurum yerine çağdaş bir kurum konuyorsa → inkılapçılık.
  • Ekonomide devlet öncülük ediyorsa → devletçilik.
  • Yönetim biçimi ve millet egemenliği söz konusuysa → cumhuriyetçilik.
Bir inkılap çoğu zaman birden fazla ilkeyle ilgilidir; tabloda en sık sorulan eşleşme yazıldı. Eğitim-kültür satırını bu sayfada, toplumsal ve hukuk alanını bir sonraki bölümde, ekonomiyi ondan sonraki bölümde ayrıntılı işliyoruz.Görsel: Sınav Defteri

Tablodaki eğitim-kültür satırına dikkat et: aynı alanın içinde dört farklı ilke çıkıyor. Bu yüzden sınavda “eğitim alanındaki inkılap” demek yetmez; inkılabın amacına bakmak gerekir. Bu sayfanın geri kalanında o satırı tek tek açacağız.

Akılda kalsın: Eğitim-kültür satırını dört kelimeyle tara: okul birliği laiklik ve milliyetçilik, alfabe inkılapçılık, tarih ve dil milliyetçilik, halkı eğiten kurum (Millet Mektepleri, Halkevleri, Köy Enstitüleri) halkçılık.
Sınavda

Nasıl sorulurDört inkılap verilir, “hangisi diğerlerinden farklı bir alanda yapılmıştır?” ya da “hangisi halkçılık ilkesiyle doğrudan ilgili değildir?” diye sorulur.

TuzakBirden çok ilkeyle ilgili inkılaptır: soru “doğrudan” diyorsa inkılabın asıl amacını seç. Sık gelen bir başka kalıp: “Aşağıdakilerden hangisi Atatürk inkılaplarının özelliklerinden biri değildir?” Çeldirici genellikle “halkın talebiyle tabandan başlamıştır” ya da “hazır bir ideolojiye dayanır” ifadesidir; ikisi de yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme inkılap → ilke

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki inkılaplardan hangisi diğerlerinden farklı bir alanda gerçekleştirilmiştir?

✓ B. Kabotaj Kanunu (1926) kıyılarda taşımacılık hakkını Türk vatandaşlarına veren ekonomi alanındaki bir düzenlemedir; diğer üçü eğitim-kültür alanındadır.
3 MART 1924 – 1926 · ANKARA

Tevhid-i Tedrisat: eğitimde ikiliğin sonu, tek bir okul anlayışı

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla3 Mart 1924'te hangi kanunlar çıkarıldı, hangi ilkelerle ilgilidir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla birlikte Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı; Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu; Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kaldırılarak Genelkurmay Bakanlar Kurulu dışına alındı. Bu kararlar laiklik, eğitim birliği ve ordunun siyasetten ayrılmasıyla ilgilidir.

3 Mart 1924 kanunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tevhid-i Tedrisat Kanunu nedir, eğitimde neleri değiştirdi?

Kısa cevap: 3 Mart 1924'te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat (öğretimin birleştirilmesi) Kanunu ile bütün eğitim ve öğretim kurumları Maarif Vekâleti'ne bağlandı, medreseler kapatıldı ve eğitimdeki medrese-mektep ikiliği sona erdi. Kanun laiklik ve milliyetçilik ilkeleriyle ilişkilidir; 1926'da çıkarılan Maarif Teşkilatı Kanunu bu birliği örgütlü bir yapıya kavuşturdu.

Aynı şehirde iki çocuk düşün: biri medresede, öteki Batı tarzı bir mektepte okuyor; büyüdüklerinde aynı dili konuşsalar da dünyaya aynı yerden bakmıyorlar.

Hatırlarsan Tanzimat'tan beri Osmanlı'da eğitim parçalıydı: medreseler, Batı tarzı mektepler, bunların yanında azınlık ve yabancı okulları. Her biri başka bir anlayışla, başka bir kuruma bağlı olarak öğrenci yetiştiriyordu. Yeni devlet için bu dağınıklık bir eğitim sorunu olmaktan öte, bir millet olma sorunuydu.

Eğitimi önemsemek için savaşın bitmesi beklenmedi. Temmuz 1921'de, Sakarya Savaşı'ndan hemen önce, düşman Ankara'ya yaklaşırken Ankara'da Maarif Kongresi toplandı ve Mustafa Kemal cepheden gelip kongreyi açtı. Mesaj açıktı: kurulacak devletin eğitimi millî olacaktı. Mustafa Kemal 1 Mart 1922'de Meclis'in yeni çalışma yılını açarken eğitim programının asıl hedefini cehaleti ortadan kaldırmak diye tanımladı; eğitimin millî olmasını, halkın tamamına ulaşmasını ve hayatta işe yarayan bilgiler vermesini istedi.

3 Mart 1924: okullar tek çatı altında

Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası sayfasında 3 Mart kanunlarının siyasi yanını, halifeliğin kaldırılmasını görmüştük. Aynı gün çıkan Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun eğitimdeki karşılığı şunlardı:

Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924) · önce ve sonra
ÖnceSonra
BağlılıkMedrese, mektep, azınlık ve yabancı okulları ayrı kurumlara bağlıBütün okullar Maarif Vekâleti'ne (bugünkü Millî Eğitim Bakanlığı) bağlandı
MedreseEğitimin bir koluKapatıldı (Maarif Vekili Vasıf Bey'in genelgesi, Mart 1924); ikilik bitti
Din eğitimiMedresedeDevlet denetiminde: imam-hatip mektepleri, Darülfünun'da İlahiyat Fakültesi
HedefFarklı anlayışlarla yetişen nesillerAynı millî ve laik anlayışla yetişen ortak nesil

Sonraki yıllarda çıkarılan düzenlemelerle okullarda dinî ayin yapılması yasaklandı; yabancı ve azınlık okullarında Türkçe, tarih ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenler tarafından okutulması şartı getirildi. Böylece birlik, devlet okullarının dışına da uzandı.

1926: çatının altını düzenlemek

Tevhid-i Tedrisat okulları tek çatı altına aldı; 1926'da çıkarılan Maarif Teşkilatı Hakkında Kanun ise o çatının altını düzenledi. Okul türleri, ders programları, öğretmenlik ve denetim tek bir örgütlenmeye bağlandı; eğitimin çağdaş, laik ve millî niteliği kanunla güçlendirildi. Maarif Vekâleti'nin izni olmadan hiçbir okulun açılamayacağı da bu kanunla kurala bağlandı. Kanun, Maarif Vekili Mustafa Necati döneminde çıkarıldı. Ders programlarını ve kitapları hazırlayıp denetleyecek bir Talim ve Terbiye Dairesi kuruldu; bugünkü Talim ve Terbiye Kurulu'nun temeli budur. Aynı yıl Ankara'da öğretmen yetiştirmek için bugünkü Gazi Eğitim Fakültesi'nin temeli olan okul açıldı.

Mustafa Necati'nin bakanlığı (1925–1929), kız ve erkek öğrencinin aynı sınıfta okumasının yaygınlaştığı yıllardır. Tevhid-i Tedrisat'la ilkokullarda başlayan karma eğitim, 1927–1928 öğretim yılında ortaokullara geçti; liselerde ise 1930'ların ortasında yerleşti. Harf Devrimi'nin hazırlıkları da onun bakanlığında yürütüldü. Bugün bir eğitim fakültesinin “Necatibey” adını taşıması bu emeğin hatırasıdır.

Akılda kalsın: Adı her şeyi söylüyor: tevhid birleştirme, tedrisat öğretim. Birleşen okullar, birleştiren çatı Maarif Vekâleti; ilke ikilisi laiklik + milliyetçilik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun sonuçlarından biri değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakTuzak şık “din eğitimi tamamen kaldırılmıştır”dır: medreseler kapandı ama din görevlisi yetiştirmek için imam-hatip mektepleri ve İlahiyat Fakültesi açıldı. Bir başka tuzak Maarif Kongresi'ni Cumhuriyet sonrasına koyar; kongre 1921'de, savaşın ortasındadır.

▭Boşluk doldurma

Savaş yıllarında bile eğitime önem verildiğini gösteren Kongresi 1921'de Ankara'da toplandı. 1924'teki Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile kapatıldı.

Maarifİktisatmedreselermektepler

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenemez?

✓ D. Medreseler kapatıldı, ancak din görevlisi yetiştirmek için imam-hatip mektepleri ve Darülfünun'da İlahiyat Fakültesi açıldı; din eğitimi kaldırılmadı, devlet denetimine alındı. A medrese-mektep ikiliğini bitirmek, B okulları Maarif Vekâleti'ne bağlamak, C millî ve laik eğitim kanunun gerçek amaçlarıdır.
1 KASIM 1928 · ANKARA

Harf Devrimi: Türkçeye kendi sesini veren alfabe

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türk destanları hangi topluluklara aittir, Türkler hangi alfabeleri kullanmıştır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna bağlı, sondan eklemeli bir dildir. Türklerin millî alfabeleri Göktürk (Orhun) ve Uygur alfabeleridir. Başlıca destanlar: Alp Er Tunga ve Şu (Saka), Oğuz Kağan (Hun), Bozkurt ve Ergenekon (Göktürk), Türeyiş ve Göç (Uygur); Manas (Kırgız) ise MEB'de İslamiyet sonrası destanlar arasındadır.

Dil, yazı, edebiyat ve sanat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harf Devrimi ne zaman yapıldı, amaçları nelerdir?

Kısa cevap: Harf Devrimi, 1 Kasım 1928'de TBMM'nin kabul ettiği kanunla Arap harfleri yerine Latin kökenli yeni Türk alfabesinin kullanılmaya başlanmasıdır. Amaç, Türkçenin ses yapısına uygun bir yazıyla okuma-yazmayı kolaylaştırıp yaygınlaştırmak ve Batı kültürüyle bağı güçlendirmekti. İnkılapçılık ve milliyetçilik ilkeleriyle ilişkilidir.

Türkçede sekiz ünlü vardır; onu yüzyıllarca yazan alfabede ise ünlüler için yalnız birkaç işaret bulunuyordu.

Arap alfabesi Arapçanın ses yapısına göre doğmuştu. Türkçenin ünlülerini ayırt etmekte zorlanıyor, aynı biçimde yazılan bir kelime birkaç türlü okunabiliyordu. Öğrenmesi uzun sürüyordu; okuma-yazma bir uzmanlık gibiydi. Sonuç ortadaydı: 1927 nüfus sayımında okuryazarların oranı yaklaşık yüzde 10'du. Kurulan devletin her inkılabı okuyan bir halka ihtiyaç duyuyordu.

Erken bir öneri

Latin harflerine geçme fikri 1928'de birden ortaya çıkmadı. 1923'teki İzmir İktisat Kongresi'nde işçi grubundan delegeler (Nazmi Bey ve arkadaşları) Latin harflerinin kabulünü önerdi. Kongre başkanı Kâzım Karabekir ise bu adımın İslam dünyasıyla bağı ve iç birliği bozacağını söyleyerek öneriyi gündeme almadı. Fikir ancak beş yıl sonra, ortam olgunlaşınca hayata geçti.

Önce rakamlar, sonra harfler

Değişim tek bir günde gelmedi. 20 Mayıs 1928'de uluslararası rakamlar kabul edildi; yani rakamlar harflerden önce değişti. Yaz aylarında kurulan Dil Encümeni (Dil Heyeti) yeni alfabeyi hazırlayıp Elifba Raporu'nu sundu; yeni yazımın kurallarını gösteren İmla Lugati (imla kılavuzu) da bu kurulun eseridir. Mustafa Kemal 9 Ağustos 1928'de İstanbul'da Sarayburnu'nda (Gülhane Parkı) yeni harfleri halka tanıttı, ardından yurt gezilerinde tahta başına geçip harfleri bizzat öğretti. 1 Kasım 1928'de TBMM Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun'u kabul etti; 1 Ocak 1929'dan itibaren gazete, kitap ve resmî yazışmalarda yeni harfler zorunlu oldu.

Yeni yazı okul programına da yansıdı: 1929'da ortaokul ve liselerin programlarından Arapça ve Farsça dersleri kaldırıldı.

Harf Devrimi'ni sebep ve sonuç zinciriyle düşün: sorun okuyamayan bir halktı, çözüm öğrenmesi kolay bir alfabe ve onu öğreten okullardı.Görsel: Sınav Defteri

Amaçlar ve ilkeler

Harf Devrimi eski bir aracı çağdaş olanıyla değiştirdiği için inkılapçılıkla, Türkçenin kendi ses yapısına uygun bir yazıya kavuşmasını sağladığı için milliyetçilikle ilişkilidir. Okuma-yazmanın geniş halk kitlelerine ulaşmasını amaçlaması onu halkçılığa da bağlar; bu yönü bir sonraki konuda Millet Mektepleri'yle göreceğiz. Latin harflerinin seçilmesi, Batı ile kültürel ve bilimsel bağı da kolaylaştırdı.

Akılda kalsın: 1928'in iki yarısı: baharda rakam (20 Mayıs), sonbaharda harf (1 Kasım). Arada yaz: alfabe hazırlandı, Sarayburnu'nda halka tanıtıldı (9 Ağustos).
Sınavda

Nasıl sorulurHarf Devrimi'nin gerekçesi ya da amacı sorulur; doğru cevap “Arap harflerinin Türkçenin ses yapısına uymaması” ya da “okuryazar oranını artırmak” etrafında döner.

TuzakTuzak şıklar başka inkılabın gerekçesini taşır: “eğitimin ikiye bölünmüş olması” Tevhid-i Tedrisat'ın, “Türk tarihinin bilimsel olarak araştırılması” Türk Tarih Kurumu'nun gerekçesidir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Harf Kanunu TBMM'de kabul edildi
  2. Uluslararası rakamlar kabul edildi
  3. Millet Mektepleri açıldı
  4. Yeni harfler Sarayburnu'nda halka tanıtıldı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Harf Devrimi'nin gerekçelerinden biridir?

✓ A. Arap alfabesi Türkçenin ünlülerini karşılamıyor, okuma-yazmayı zorlaştırıyordu. B Tevhid-i Tedrisat'ın, D Türk Tarih Kurumu'nun gerekçesidir; C ise 1933 Vagon-li Olayı'dır.
1 OCAK 1929 · TÜRKİYE

Millet Mektepleri: bütün ülkenin sıraya oturduğu okul

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk inkılapları hangi alanlarda yapıldı, hangi ilkelerle ilişkilidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk inkılapları siyasi, hukuk, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomi olmak üzere beş alanda toplanır. Her inkılap bir ya da birkaç ilkeyle ilişkilendirilir: halifeliğin kaldırılması laiklikle, Türk Tarih ve Türk Dil kurumları milliyetçilikle, Millet Mektepleri ve Halkevleri halkçılıkla, Beş Yıllık Sanayi Planı devletçilikle, Harf Devrimi ve Üniversite Reformu inkılapçılıkla bağlıdır.

İnkılapların alanları ve ilkeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millet Mektepleri ne zaman açıldı, amacı neydi?

Kısa cevap: Millet Mektepleri, yeni Türk harflerini halka öğretmek ve okuma-yazmayı yaygınlaştırmak için 1 Ocak 1929'da açılan, okul çağını geçmiş yetişkinlere yönelik kurslardır. Genel başkanlığını Mustafa Kemal üstlendiği için ona “Başöğretmen” denmiştir. Eğitimi halkın tamamına yaymayı amaçladığı için halkçılık ilkesiyle ilişkilidir.

Bir alfabeyi kanunla kabul etmek bir gün sürer; bir milletin onu öğrenmesi için ise okulun kapısını herkese açmak gerekir.

Harf Kanunu çıktığında halkın büyük çoğunluğu ne eski ne yeni harflerle okuyup yazabiliyordu. Okul çağındaki çocuklar yeni harfleri okulda öğrenecekti; ama yetişkinler ne olacaktı? Cevap, Kasım 1928'de kurulan ve 1 Ocak 1929'da derslere başlayan Millet Mektepleri oldu.

Kimler, nasıl okudu?

Okuma-yazma bilmeyen yetişkin yurttaşların bu kurslara katılması bir görev sayıldı. Kurslar iki aşamalıydı: birinci aşamada okuma-yazma öğretildi, ikinci aşamada okuryazar olanlara hesap, sağlık ve yurttaşlık bilgisi gibi temel bilgiler verildi. Okul binaları, kahvehaneler, kışlalar sınıfa dönüştü; okulu olmayan köylere gezici öğretmenler gönderildi. Birkaç yıl içinde yüz binlerce kişi yeni harflerle okuryazar oldu.

Başöğretmen

Mustafa Kemal Millet Mektepleri teşkilatının genel başkanlığını üstlendi ve Başöğretmen olarak anıldı. Hatırlarsan Sarayburnu'nda tahta başına geçip harfleri kendisi tanıtmıştı; Başöğretmen unvanı bu çabanın adıydı. 24 Kasım'ın 1981'den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanması bu unvanla ilişkilidir.

Millet Mektepleri harfleri öğretmekle kalmadı, inkılapları halka ulaştırmanın ilk büyük denemesi oldu. Eğitimi ayrıcalık olmaktan çıkarıp herkese açtığı için halkçılık ilkesiyle bağlıdır. Bu yolu birkaç yıl sonra Halkevleri ve Halkodaları sürdürecekti.

Yeni harfler yetişkinlere Millet Mektepleri'nde iki aşamada öğretildi; aynı yol Halkevleriyle kültüre uzandı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Harf ile mektebi bir zincir gibi düşün: 1 Kasım 1928 harf kabul edildi, 1 Ocak 1929 mektep açıldı. Harfin ilkesi inkılapçılık, onu halka taşıyan mektebin ilkesi halkçılık.
Sınavda

Nasıl sorulurMillet Mektepleri ile Köy Enstitüleri karıştırılır. Millet Mektepleri yetişkinlere okuma-yazma öğreten kurslardır (1929, Atatürk dönemi); Köy Enstitüleri köy çocuklarından öğretmen yetiştiren okullardır (1940, İnönü dönemi).

▭Boşluk doldurma

Yeni harfleri yetişkinlere öğretmek için 1 Ocak 1929'da Mektepleri açıldı. Bu teşkilatın genel başkanlığını üstlenen Mustafa Kemal'e denildi.

MilletKöyBaşöğretmenBaşkomutan

?Soru çöz

Millet Mekteplerinin açılması aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ C. Millet Mektepleri okuma-yazmayı ve temel bilgiyi okul çağını geçmiş halkın tamamına ulaştırmayı amaçladığı için halkçılıkla ilgilidir. A devletçilik ekonomide devlet yatırımıdır; B laiklik din-devlet ayrılığıdır; D cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir.
15 NİSAN 1931 – 12 TEMMUZ 1932 · ANKARA, İSTANBUL

Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu: geçmişin ve dilin peşinde

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, kimler adına dikilmiştir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti 682'de Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından Ötüken'de kuruldu; en parlak dönemi Bilge Kağan ve Kül Tigin zamanıdır. Orhun Yazıtları bu döneme aittir.

II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu ne zaman ve hangi amaçla kuruldu?

Kısa cevap: Türk Tarih Kurumu 15 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Türk Dil Kurumu 12 Temmuz 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla Atatürk'ün yönlendirmesiyle kuruldu. Tarih Kurumu Türk tarihini ve Türklerin uygarlığa katkısını bilimsel olarak araştırmayı, Dil Kurumu Türkçeyi yabancı kelimelerden arındırıp zenginleştirmeyi ve yazı dili ile halk dilini yakınlaştırmayı amaçladı. Türk Tarih Tezi 1932'deki I. Türk Tarih Kongresi'nde, Güneş Dil Teorisi 1936'daki III. Türk Dil Kurultayı'nda ortaya kondu. İkisi de milliyetçilik ilkesiyle ilişkilidir.

Bir millete kim olduğunu anlatan iki şey vardır: geçmişi ve dili.

Türk Tarih Kurumu (1931)

Osmanlı tarih yazımı büyük ölçüde hanedanın ve İslamiyet sonrası dönemin tarihiydi; Türklerin daha eski geçmişi geri planda kalıyordu. Avrupa'daki bazı kitaplarda ise Türkler uygarlığa katkısı olmayan bir topluluk gibi gösteriliyordu. Hatırlarsan bu serinin ilk sayfalarında Hunlardan Göktürklere, Orhun Yazıtları'na uzanan köklü bir geçmiş gördük; o geçmişi bilimsel yöntemle araştırmak için önce 1930'da Türk Ocakları içinde bir heyet kuruldu. Türk Ocakları kapanınca çalışmalar 15 Nisan 1931'de kurulan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'ne geçti; cemiyet 1935'te Türk Tarih Kurumu adını aldı. 1932'de Ankara'da Birinci Türk Tarih Kongresi toplandı.

Türk Tarih Tezi

Cemiyetin ilk işi Türk tarihine genel bir çerçeve çizmekti. 1930'da Türk Tarihinin Ana Hatları yayımlandı, onu 1931'de liseler için hazırlanan dört ciltlik Tarih kitapları izledi. 1932 kongresinde bu çalışmaların özü Türk Tarih Tezi olarak savunuldu: Türklerin Orta Asya'daki ana yurtlarından göçlerle geniş bir alana yayıldığı ve gittikleri yerlere uygarlık taşıdıkları görüşü. Tez, Türkleri uygarlığa katkısız gösteren Avrupa merkezli tarih yazımına bir cevaptı; abartılı bulunan yanları bugün bilim dünyasında tartışılır.

Kurum araştırmayı sahaya da taşıdı. İlk kazısını 1933'te Ankara yakınlarındaki Ahlatlıbel'de yaptı; Alacahöyük gibi kazılar bunu izledi. 1937'den itibaren çıkan ve adını Atatürk'ün koyduğu Belleten dergisi bugün de kurumun bilimsel yayın organıdır. Atatürk'ün “Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir” sözü bu çalışmaların arkasındaki düşünceyi özetler.

Türk Dil Kurumu (1932)

Osmanlıcada Arapça ve Farsça kelimeler, hatta bu dillerin kuralları o kadar çoğalmıştı ki, okumuş kişilerin yazdığını halk anlamıyordu. Harf Devrimi yazıyı halka açmıştı; sıra dili halka yaklaştırmaya geldi. 12 Temmuz 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Aynı yıl 26 Eylül'de İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda Birinci Türk Dil Kurultayı toplandı; bu gün bugün Dil Bayramı olarak anılır. Cemiyet, halk ağzından kelime derledi, yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar aradı. Cemiyet 1934'te Türk Dili Araştırma Kurumu, 1936'da Türk Dil Kurumu adını aldı.

Dil Encümeni'nden Güneş Dil Teorisi'ne

Dil çalışmalarının kökü Harf Devrimi'ne uzanır: hatırlarsan 1928'de alfabeyi Dil Encümeni hazırlamıştı. 1932'de kurulan cemiyetin ilk başkanı Sâmih Rifat Bey'di. Cemiyet halk ağzından derlemenin yanında eski yazılı eserleri tarayıp unutulmuş Türkçe kelimeleri topladı; bu tarama çalışmaları zamanla Tarama Sözlüğü'ne dönüştü. Yabancı kelimeleri hızla atma çabası dilde bir kopukluk yaratınca daha ılımlı bir yol arandı.

1936'daki III. Türk Dil Kurultayı'nda savunulan Güneş Dil Teorisi, Türkçeyi dünya dillerinin kaynağı sayan bir görüştü. Bu görüşe göre Türkçeye başka dillerden geçmiş sanılan bazı kelimeler de aslında Türkçe kökenliydi; böylece onları dilden atma gereği ortadan kalktı. Teori bilim dünyasında kabul görmedi ve Atatürk'ün ölümünden sonra bırakıldı.

Atatürk iki kuruma o kadar önem verdi ki vasiyetinde, Türkiye İş Bankası'ndaki hisselerinin gelirinden bu iki kuruma pay ayırdı. Kendisi de geometri terimlerinin Türkçe karşılıklarını içeren bir kitap kaleme aldı.

İki kurum yan yana: tarih ve dil
Türk Tarih KurumuTürk Dil Kurumu
Kuruluş15 Nisan 1931, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti12 Temmuz 1932, Türk Dili Tetkik Cemiyeti
Bugünkü adı1935'te1936'da
İlk büyük toplantıI. Türk Tarih Kongresi (1932, Ankara)I. Türk Dil Kurultayı (26 Eylül 1932, Dolmabahçe) → Dil Bayramı
GörüşTürk Tarih Tezi (1932)Güneş Dil Teorisi (1936, III. Kurultay)
Somut izAhlatlıbel kazısı (1933), Belleten (1937)Halktan derleme, Tarama Sözlüğü
İlkeMilliyetçilik (ikisi de); Atatürk vasiyetinde ikisine pay ayırdı
Akılda kalsın: Önce tarih, sonra dil: Tarih 1931, Dil 1932. İkisinin ilkesi aynı: milliyetçilik. İkisine de Atatürk vasiyetinde pay ayırdı. Tez tarihin, teori dilin: Türk Tarih Tezi 1932 (kongre), Güneş Dil Teorisi 1936 (kurultay). Kurumların izleri: tarihte Belleten ve Ahlatlıbel, dilde Dil Encümeni ve Tarama Sözlüğü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk Tarih ve Türk Dil kurumlarının kurulması hangi ilkenin gereğidir?” Cevap milliyetçilik.

TuzakTuzak şık halkçılıktır; aynı yıllarda açılan Halkevlerinde dil ve tarih şubeleri bulunması kafa karıştırır, ama Halkevleri halkçılığın, bu iki kurum milliyetçiliğin örneğidir. Bir başka tuzak kavramları yer değiştirmektir: Türk Tarih Tezi tarih kurumunun, Güneş Dil Teorisi dil kurumunun görüşüdür.

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve iz

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Atatürk döneminde Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun kurulması aşağıdaki ilkelerden hangisinin bir gereğidir?

✓ D. Türk tarihini ve Türk dilini araştırıp millî kimliği güçlendirmeyi amaçlayan bu kurumlar milliyetçilik ilkesinin gereğidir. A halkçılık eğitimi halka yaymaktır (Millet Mektepleri, Halkevleri); B devletçilik ekonomiyle ilgilidir; C laiklik din-devlet ayrılığıdır.
19 ŞUBAT 1932 – 1951 · TÜRKİYE

Halkevleri: inkılabı halka anlatan kültür merkezleri

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalk Fırkası ne zaman kuruldu, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halk Fırkası, Mustafa Kemal'in önderliğinde 9 Eylül 1923'te kuruldu. Meclis'teki Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun partiye dönüştürülmesiyle doğan bu fırka yeni Türk devletinin ilk siyasi partisidir; inkılapları gerçekleştirdi ve 1950'ye kadar iktidarda kaldı.

Halk Fırkası'nın kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halkevleri ne zaman açıldı, amacı neydi?

Kısa cevap: Halkevleri, Türk Ocaklarının kapanmasından sonra 19 Şubat 1932'de Cumhuriyet Halk Fırkası'na bağlı olarak açılan kültür merkezleridir. Dil-edebiyat, güzel sanatlar, temsil (tiyatro), spor, kütüphane ve yayın, köycülük gibi şubelerle inkılapları halka benimsetmeyi ve aydın ile halk arasındaki mesafeyi kapatmayı amaçladı. Halkçılık ilkesiyle ilişkilidir; 1951'de kapatıldı.

Menemen'de kalabalığın seyirci kalması bir soruyu ortaya koymuştu: inkılaplar Ankara'dan kasaba meydanına gerçekten ulaşabilmiş miydi?

Hatırlarsan önceki bölümün sonunda Menemen Olayı'nın (1930) devlette bir alarm gibi okunduğunu görmüştük. Cevaplardan biri, inkılapları halka anlatacak yaygın bir örgüttü. 1912'den beri kültür çalışması yapan Türk Ocakları 1931'de kapandı, varlığını Cumhuriyet Halk Fırkası'na devretti. Onların yerine 19 Şubat 1932'de ilk Halkevleri açıldı.

Bir Halkevinde neler olurdu?

  • Dil, edebiyat ve tarih: konferanslar, yerel tarih ve folklor derlemeleri.
  • Güzel sanatlar ve temsil: resim, müzik, tiyatro gösterileri.
  • Halk dershaneleri ve kurslar: okuma-yazma, dikiş, el sanatları, yabancı dil.
  • Kütüphane ve yayın: okuma salonları, dergiler; Halkevlerinin merkez yayın organı Ankara'da çıkan Ülkü dergisiydi.
  • Köycülük, spor ve sosyal yardım: köylere geziler, sağlık taramaları, spor kolları, yardım işleri.

Halkevleri, Millet Mektepleri'nin başlattığı işi daha geniş bir alana taşıdı: yalnız okuma-yazma değil, kültürün kendisi halka götürüldü. Aydın ile halkı aynı salonda buluşturduğu için halkçılık ilkesinin en tipik örneğidir. 1940'tan itibaren küçük yerleşim yerlerinde aynı işi gören Halkodaları açıldı; 1942'de Londra'da açılan şube, Halkevlerinin yurt dışındaki tek örneği oldu. Çok partili döneme geçildikten sonra, 1951'de Halkevleri kapatıldı.

Kültür çalışmasının bayrağı Türk Ocaklarından Halkevlerine, köylerde Halkodalarına geçti; çok partili dönemde Halkevleri kapatıldı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Adı ilkesini söylüyor: Halkevleri → halkçılık. Zincir: Millet Mektepleri (1929) okuma-yazma, Halkevleri (1932) kültür, Halkodaları (1940) köy.
Sınavda

Nasıl sorulur“Halkevleri ile ilgili hangisi yanlıştır?” kalıbında tuzak, Halkevlerine ekonomik bir görev yükleyen şıktır (sanayi yatırımı, devletçilik). Halkevleri bir kültür ve eğitim kurumudur.

TuzakBir başka tuzak Halkevlerini Atatürk'ün ölümünden sonraya koyar; açılış 1932'dir.

↕Kronolojik sıralama

  1. İlk Halkevleri açıldı
  2. Halkevleri kapatıldı
  3. Menemen Olayı yaşandı
  4. Türk Ocakları kapandı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Halkevleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Halkevleri ekonomik değil, kültür ve eğitim amaçlı kurumlardır; halkçılık ilkesiyle ilişkilidir. B doğrudur: Cumhuriyet Halk Fırkası'na bağlıydı; C doğrudur: Türk Ocakları kapanınca yerine açıldı; D doğrudur: temsil, köycülük gibi şubelerle halkı eğitti.
1933 · İSTANBUL, ANKARA

Üniversite Reformu: Darülfünun'dan İstanbul Üniversitesi'ne

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da eğitim nasıldı, Sahn-ı Seman ve Enderun nedir, medreseler neden bozuldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Osmanlı medresesi 1331'de Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı; ilk müderrisi Davud-ı Kayseri'dir. Fatih'in İstanbul'da kurduğu Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri en yüksek eğitim kurumlarıydı. Medreseler 17. yüzyıldan itibaren liyakatin bozulması, beşik ulemalığı ve akli bilimlerin dışlanması gibi sebeplerle geriledi. Devlet adamları ise sarayda Enderun'da yetiştirilirdi.

Medrese ve saray eğitimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1933 Üniversite Reformu nedir, Darülfünun neden kapatıldı?

Kısa cevap: 1933 Üniversite Reformu ile çağdaş bilimsel çalışmanın ve inkılapların gerisinde kaldığı düşünülen Darülfünun kapatıldı, yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Reform inkılapçılık ilkesiyle ilişkilidir. Aynı yıllarda Ankara'da Hukuk Mektebi (1925), Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933) ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1936) açıldı; bunlar 1946'da kurulan Ankara Üniversitesi'nin temelini oluşturdu.

Bir ülke alfabesini, takvimini, kanunlarını değiştirirken üniversitesi eskisi gibi kalırsa, yeni nesli kim yetiştirecekti?

Hatırlarsan ilk çağdaş üniversite denemesi olan Darülfünun Tanzimat döneminde, 1846'da kuruluşuna karar verilip 1863'te ilk derslerini vermişti. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Darülfünun'a bilimsel ve yönetsel özerklik tanındı; ancak hükümet, kurumun çağdaş bilimsel araştırmada ve inkılapları sahiplenmekte beklenen katkıyı sağlamadığını düşünüyordu. Durumu incelemesi için İsviçreli eğitimci Albert Malche'den bir rapor istendi; raporun ardından reformu Maarif Vekili Reşit Galip yürüttü.

1933: kapanış ve yeni başlangıç

Cumhuriyet'in onuncu yılında, 1933'te Darülfünun kapatıldı ve yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Kadronun bir kısmı yenilendi; Almanya'daki baskı rejiminden kaçan çok sayıda bilim insanı yeni üniversitede ders vermeye başladı. Reform, eski bir kurumun yerine çağdaş bir kurum koyduğu için inkılapçılıkla ilişkilendirilir.

Ankara'da yükseköğretim

Cumhuriyet'in ilk yükseköğretim kurumu Ankara Hukuk Mektebi'dir; Ankara'daki okullar 1946'da Ankara Üniversitesi'nde birleşti. Görsel: Sınav Defteri

Bu okullar 1946'da kurulan Ankara Üniversitesi'nin temelini oluşturdu. Yükseköğretimin yanında sanat eğitimi de yenilendi: 1924'te Ankara'da Musiki Muallim Mektebi açıldı; 1934'te kanunla Millî Musiki ve Temsil Akademisi kurulması kararlaştırıldı, Hindemith'in raporları doğrultusunda 1936'da bu çatı altında Ankara Devlet Konservatuvarı öğretime başladı ve 1940'taki kanunla bağımsız bir kurum oldu. 1928'de Sanayi-i Nefise Mektebi Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı, 1937'de İstanbul'da Resim ve Heykel Müzesi açıldı.

Akılda kalsın: İki şehir, iki tarih: İstanbul 1933 (Darülfünun → İstanbul Üniversitesi, Atatürk dönemi), Ankara 1946 (fakülteler → Ankara Üniversitesi, Atatürk'ten sonra).
Sınavda

Nasıl sorulur“1933 Üniversite Reformu ile ilgili hangisi doğrudur?” Tuzak şıklar başka yılın olayını taşır: Ankara Üniversitesi (1946), medreselerin kapatılması (1924), Köy Enstitüleri (1940). İlke sorulursa cevap inkılapçılıktır.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → dönüşüm

?Soru çöz

1933 Üniversite Reformu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. 1933 reformuyla Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kuruldu. Ankara Üniversitesi 1946'da, medreselerin kapanması 1924'te, Köy Enstitüleri 1940'tadır.
17 NİSAN 1940 · TÜRKİYE

Köy Enstitüleri: köyün öğretmenini köyden yetiştirmek

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillet Mektepleri ne zaman açıldı, amacı neydi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Millet Mektepleri, yeni Türk harflerini halka öğretmek ve okuma-yazmayı yaygınlaştırmak için 1 Ocak 1929'da açılan, okul çağını geçmiş yetişkinlere yönelik kurslardır. Genel başkanlığını Mustafa Kemal üstlendiği için ona “Başöğretmen” denmiştir. Eğitimi halkın tamamına yaymayı amaçladığı için halkçılık ilkesiyle ilişkilidir.

Millet Mektepleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köy Enstitüleri ne zaman ve neden kuruldu?

Kısa cevap: Köy Enstitüleri, köylere öğretmen ve köyün kalkınmasına öncülük edecek eleman yetiştirmek için 17 Nisan 1940'ta çıkarılan kanunla kurulan okullardır. Atatürk'ün ölümünden sonra, İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı döneminde Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel ve İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç öncülüğünde açıldı. Halkçılık ilkesiyle ilişkilendirilir.

1930'ların sonunda nüfusun büyük çoğunluğu köyde yaşıyordu ve köylerin çoğunda okul yoktu; şehirden gönderilen öğretmen ise çoğu zaman köyde kalmıyordu.

Millet Mektepleri ve Halkevleri halka ulaşmıştı, ama binlerce köy hâlâ öğretmensizdi. Çözüm fikri basitti: köyün öğretmenini köyden yetiştirmek. Köy çocuğu seçilecek, eğitilecek ve öğretmen olarak yine bir köye dönecekti; köy hayatını bildiği için orada kalacak, köylüye hem okumayı hem tarımı öğretecekti. Bu fikrin ilk denemesi, 1936'da askerliğini yapmış köylü gençleri kısa kurslarla “eğitmen” yaparak köylere göndermek oldu.

17 Nisan 1940: enstitüler açılıyor

17 Nisan 1940'ta çıkarılan kanunla Köy Enstitüleri kuruldu. Öncülerinden biri Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, öbürü sistemin mimarı sayılan İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç'tu. Enstitülerde kültür derslerinin yanında tarım, hayvancılık, marangozluk, demircilik gibi uygulamalı dersler okutuldu; öğrenciler okul binalarının bir kısmını kendi elleriyle yaptı. Mezunlar köylere öğretmen ve sağlık memuru olarak döndü.

Hatırlarsan 1940, Atatürk'ün ölümünden (10 Kasım 1938) iki yıl sonrasıdır. Köy Enstitüleri Atatürk döneminin eğitim anlayışının bir devamı olarak görülse de kendisi İnönü döneminin eseridir. Kendine özgü bir model olarak dikkat çeken enstitüler, 1946'dan sonra eleştirilerin hedefi oldu ve 1954'te ilköğretmen okullarına dönüştürülerek kapatıldı.

Köy Enstitüleri · künye
BaşlıkBilgi
Hazırlık1936: askerliğini yapmış köylü gençler kısa kurslarla “eğitmen” oldu
Kuruluş17 Nisan 1940 kanunu (İnönü dönemi)
ÖncülerMillî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel; mimarı İsmail Hakkı Tonguç
DerslerKültür dersleri + tarım, hayvancılık, marangozluk, demircilik
MezunlarKöylere öğretmen ve sağlık memuru
Son1954'te ilköğretmen okullarına dönüştürüldü
Akılda kalsın: Köy Enstitüleri'ni üç kelimeye bağla: 1940, İnönü, Yücel–Tonguç. “Atatürk döneminde yapılanlardan biri değildir” sorusunun en sevilen cevabıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurAtatürk dönemi eğitim-kültür inkılapları sıralanır ve “hangisi bu döneme ait değildir?” diye sorulur; cevap Köy Enstitüleridir.

TuzakMillet Mektepleri ile karıştırma: Millet Mektepleri yetişkine okuma-yazma kursu (1929), Köy Enstitüleri öğretmen yetiştiren okul (1940).

▭Boşluk doldurma

Köy Enstitüleri yılında kuruldu. Kuruluşunda Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli etkili oldu.

19401933YücelBayar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Atatürk döneminde eğitim ve kültür alanında gerçekleştirilen düzenlemelerden biri değildir?

✓ B. Köy Enstitüleri 17 Nisan 1940'ta, Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü döneminde kuruldu; diğerleri 1929–1933 arasındadır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Vagon-li şirketinde Türkçe konuştuğu için cezalandırılan bir çalışan adına gençlerin protesto düzenlemesi, aşağıdaki ilkelerden hangisinin toplumda benimsendiğini gösterir?

✓ D. Türk dilinin kendi ülkesinde aşağılanmasına karşı çıkmak, milliyetçilik ilkesinin benimsendiğini gösterir. A laiklik din-devlet ayrılığıdır, olayda din yok; B devletçilik ekonomide devlet yatırımıdır; C halkçılık sınıf ayrıcalığına karşı eşitliktir, dil savunması değil.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · 1933: Bursa, Vagon-li, Razgrad

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Lozan Antlaşması'nda Misak-ı Millî'den taviz verildiğini ya da bir sorunun çözülemediğini gösteren konulardan biri değildir?

✓ D. Kapitülasyonlar Lozan'da tamamen kaldırıldı; heyetin hiç taviz vermediği konulardandır. Musul, Boğazlar ve Batı Trakya ise taviz ya da çözülemeyen sorun örnekleridir.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Lozan'ın önemi: Sevr ve Misak-ı Millî ile karşılaştırma

?Soru 3

30 Ağustos'un Zafer Bayramı olarak kutlanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Savaşın sonucunu 30 Ağustos 1922'deki Başkomutanlık Meydan Muharebesi belirledi. Taarruz 26 Ağustos'ta başlamış, İzmir'e 9 Eylül'de girilmiş, Mudanya Ateşkesi Ekim 1922'de imzalanmıştır; bunlar zaferin öncesi ve sonrasıdır.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi

?Soru 4

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Atatürk'ün isteğiyle kurulup kendini fesheden parti Serbest Cumhuriyet Fırkası'dır; TCF hükümet kararıyla kapatılmıştır. A doğrudur: 1924'te kurulan ilk muhalefet partisidir; B doğrudur: kurucuları Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay'dır; D doğrudur: ekonomide liberaldir.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

?Soru 5

Lozan Antlaşması'na göre aşağıdaki adalardan hangisi Türkiye'ye bırakılmıştır?

✓ D. Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kaldı. Midilli ve Sakız askersiz olmak şartıyla Yunanistan'a, Rodos On İki Ada ile İtalya'ya bırakıldı.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Lozan: sınırlar ve adalar

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Ankara'nın başkent seçilmesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Halife İstanbul'daydı; zaten Ankara'nın seçilmesinin bir amacı da İstanbul'daki eski düzenin merkezinden uzaklaşmaktı. Öteki üç şık başkent kararının gerçek gerekçeleridir.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · Ankara'nın başkent oluşu

?Soru 7

Mustafa Kemal'in İzmir Suikastı girişiminden sonra söylediği “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” sözü, aşağıdakilerden hangisini vurgular?

✓ B. Mustafa Kemal kendi ölümlülüğünü Cumhuriyet'in kalıcılığıyla karşılaştırarak suikastın rejime yönelik olduğunu ve rejimin kişilere bağlı olmadığını vurgular. A, C ve D sözde geçmez: söz faillerden, partilerden ya da yargılamadan değil, Cumhuriyet'in kalıcılığından söz eder.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · İzmir Suikastı girişimi

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda yer almayıp 1924 Anayasası ile getirilmiştir?

✓ A. 1921 anayasası yargıyı düzenlememişti; 1924 Anayasası yargıyı millet adına bağımsız mahkemelere verdi. B, C ve D iki anayasada da vardır.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · 1924 Anayasası

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi halifeliğin kaldırılmasının doğrudan sonuçlarından biridir?

✓ B. Halifelik İslam dünyasına (ümmete) bağlı bir makamdı; kaldırılmasıyla devlet yalnız Türk milletine dayandı. A saltanatın, C cumhuriyetin ilanının, D ise 1934 anayasa değişikliğinin sonucudur.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · Halifeliğin kaldırılması

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisinin Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasında etkili olduğu söylenemez?

✓ A. Şeyh Sait Ayaklanması 1925'te çıktı ve TCF'nin kapatılmasına yol açtı; SCF'nin 1930'daki kuruluşuyla ilgisi yoktur. B 1929 Buhranı'nın yarattığı hoşnutsuzluk, C hükümeti denetleme ihtiyacı ve D çok partili hayata geçme isteği SCF'nin gerçek kuruluş nedenleridir.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · Serbest Cumhuriyet Fırkası
88
Daha fazla soru çözmek ister misin?Atatürk inkılapları konusundan 88 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →