Atatürk inkılapları ve ilkeleri: hangi inkılap hangi ilkeye bağlı?
MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırla1924 Anayasası'nın özellikleri nelerdir, 1921 Anayasası'ndan farkı nedir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu) II. TBMM tarafından 20 Nisan 1924'te kabul edildi. Egemenliği kayıtsız şartsız millete verdi; yasama ve yürütmeyi TBMM'de topladı, yürütmeyi TBMM adına Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandırdı, yargıyı bağımsız mahkemelere bıraktı. 1961'e kadar yürürlükte kaldı.
✎Konu anlatımı
Atatürk inkılapları hangi alanlarda yapıldı, hangi ilkelerle ilişkilidir?
Kısa cevap: Atatürk inkılapları siyasi, hukuk, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomi olmak üzere beş alanda toplanır. Her inkılap bir ya da birkaç ilkeyle ilişkilendirilir: halifeliğin kaldırılması laiklikle, Türk Tarih ve Türk Dil kurumları milliyetçilikle, Millet Mektepleri ve Halkevleri halkçılıkla, Beş Yıllık Sanayi Planı devletçilikle, Harf Devrimi ve Üniversite Reformu inkılapçılıkla bağlıdır.Altı ilkeyi tek tek ezberlemek kolaydır; zor olan, yüzlerce yıllık bir düzeni değiştiren her adımı doğru ilkenin altına koymaktır.
Hatırlarsan son iki bölümde saltanatın kaldırılmasından Cumhuriyet'in ilanına, 1924 Anayasası'ndan çok partili hayat denemelerine kadar siyasi alandaki değişimi izledik. Ama inkılap yalnız devletin biçimini değiştirmedi; okulu, alfabeyi, kanunu, kıyafeti, takvimi, ekonomiyi de değiştirdi. Bu adımların ortak hedefi, Atatürk'ün deyişiyle Türk milletini muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkarmaktı.
Adımların arkasındaki düşünce sonradan altı ilkeyle adlandırıldı: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık. Bu ilkeler 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına girdi, 1937'de Anayasa'ya eklendi.
Atatürk inkılaplarının ortak özellikleri
Tek tek inkılaplara geçmeden önce onları birbirine bağlayan karaktere bakmak gerekir, çünkü sınav çoğu zaman tek bir adımı değil bütünün niteliğini sorar. Bu inkılaplar başka bir ülkenin modelinden ya da hazır bir ideolojiden kopyalanmadı; Türk toplumunun kendi ihtiyaçlarından ve Millî Mücadele'nin deneyiminden doğdu. Savaş yılları uzun bir fikir hazırlığına izin vermediği için düşünce ile uygulama neredeyse aynı anda yürüdü; inkılapları tasarlayanlarla uygulayanlar da aynı kadroydu.
- Millî ihtiyaçtan doğmuştur: dışarıdan alınmış hazır bir ideolojinin ürünü değildir.
- Birbirini tamamlar: biri ötekinin zeminini hazırlar (Harf Devrimi → Millet Mektepleri gibi).
- İkilikleri kaldırır: eğitimde, hukukta, takvimde, ölçüde yan yana yaşayan iki düzeni teke indirir.
- Laik, millî ve demokratik bir niteliği vardır: egemenliğin kaynağı millettir.
- Yukarıdan aşağıya yürütülmüştür: devletin öncülüğünde başlatılıp halka yayılmıştır (tavandan tabana).
- Fikrî hazırlık evresi kısa sürmüştür: fikri ortaya koyanlarla uygulayanlar aynı kadrodur.
- Başka uluslara örnek olmuştur: bağımsızlık arayan mazlum milletlere ilham vermiştir.
Bir inkılabı ilkesine nasıl bağlarsın?
- Din ile devlet işleri ayrılıyorsa → laiklik.
- Türk dili, tarihi, kimliği, bağımsız ekonomi öne çıkıyorsa → milliyetçilik.
- Halkı eğitmek, ayrıcalığı kaldırmak, eşitlik sağlamak amaçlanıyorsa → halkçılık.
- Eski bir kurum yerine çağdaş bir kurum konuyorsa → inkılapçılık.
- Ekonomide devlet öncülük ediyorsa → devletçilik.
- Yönetim biçimi ve millet egemenliği söz konusuysa → cumhuriyetçilik.
Tablodaki eğitim-kültür satırına dikkat et: aynı alanın içinde dört farklı ilke çıkıyor. Bu yüzden sınavda “eğitim alanındaki inkılap” demek yetmez; inkılabın amacına bakmak gerekir. Bu sayfanın geri kalanında o satırı tek tek açacağız.
Nasıl sorulurDört inkılap verilir, “hangisi diğerlerinden farklı bir alanda yapılmıştır?” ya da “hangisi halkçılık ilkesiyle doğrudan ilgili değildir?” diye sorulur.
TuzakBirden çok ilkeyle ilgili inkılaptır: soru “doğrudan” diyorsa inkılabın asıl amacını seç. Sık gelen bir başka kalıp: “Aşağıdakilerden hangisi Atatürk inkılaplarının özelliklerinden biri değildir?” Çeldirici genellikle “halkın talebiyle tabandan başlamıştır” ya da “hazır bir ideolojiye dayanır” ifadesidir; ikisi de yanlıştır.
⇄Bilgi eşleştirme inkılap → ilke
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdaki inkılaplardan hangisi diğerlerinden farklı bir alanda gerçekleştirilmiştir?