İnönü dönemi başlarken: Türkiye savaşın eşiğinde
MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atatürk dönemi Türk dış politikasının özü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle özetlenen barışçılıktır. Bu politika tam bağımsızlık, gerçekçilik, uluslararası hukuka ve antlaşmalara saygı, karşılıklı eşitlik ve Misak-ı Millî sınırlarının dışında toprak peşine düşmeme ilkelerine dayanır. 1923–1938 arasında Lozan'dan kalan sorunlar savaşla değil, görüşme ve antlaşmayla çözülmeye çalışıldı.
Dış politikanın ilkeleri ve Lozan'dan kalanlar
✎Konu anlatımı
II. Dünya Savaşı başladığında Türkiye'nin durumu neydi, Türkiye neden savaşa girmek istemedi?
Kısa cevap: Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünden sonra TBMM 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti; İnönü bu görevde 1950'ye kadar kaldı. II. Dünya Savaşı 1939'da başladığında Türkiye, I. Dünya Savaşı'nın acı tecrübesi, Atatürk'ün barışçı dış politika geleneği ve ordusunun silah bakımından yetersizliği yüzünden savaşın dışında kalmayı temel hedef olarak belirledi.Türkiye büyük bir savaşın eşiğine, kurucusunu daha yeni kaybetmiş olarak geldi.
10 Kasım 1938'de Atatürk öldü. Ertesi gün TBMM, Lozan'ın başmüzakerecisi ve Atatürk'ün en yakın silah arkadaşlarından İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti. İnönü aynı zamanda CHP'nin değişmez genel başkanı oldu ve “Millî Şef” unvanıyla anıldı. Savaş yıllarında ülkeyi tek parti olarak CHP yönetti; hükûmeti parti içinden denetlemek için 1939'da CHP milletvekilleri arasından ayrı bir Müstakil Grup oluşturuldu.
Savaş yıllarının kadrosu
Savaş yıllarında Türkiye'yi İnönü'nün yanında birkaç isim yönetti; sınavda bu adlar çoğu zaman bir olayla eşleştirilerek sorulur:
- Başbakanlar: Atatürk döneminde uzun yıllar Sağlık Bakanlığı yapmış Refik Saydam (1939–1942; görevdeyken öldü), ardından Şükrü Saracoğlu (1942–1946).
- Dışişleri bakanları: Şükrü Saracoğlu (1942'ye kadar), Numan Menemencioğlu (1942–1944), Hasan Saka (1944'ten sonra).
- Genelkurmay başkanları: Mareşal Fevzi Çakmak (1944'e kadar), ardından Kâzım Orbay.
Atatürk'ün son davası, İnönü'nün ilk başarısı
Hatırlarsan Hatay sorunu Atatürk'ün son dış politika davasıydı ve o, sonucunu göremedi. Hatay Meclisi 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı aldı; böylece Hatay İnönü döneminin ilk aylarında anavatana katıldı. Fransa'nın bu katılıma razı olmasında, savaş kapıdayken Türkiye'yi kendi yanında görmek istemesi de etkiliydi. Yani Hatay, yaklaşan savaşın Türkiye'ye kazandırdığı pazarlık gücünün de bir sonucudur.
Neden savaşın dışında kalmak?
1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla savaş başladığında Ankara'nın kararı netti: mümkün olduğu kadar savaşın dışında kalmak. Bu kararın arkasında üç gerçek vardı. Birincisi, devleti yönetenler Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na girişinin imparatorluğun sonunu getirdiğini bizzat yaşamıştı. İkincisi, Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle kurduğu tedbirli ve maceradan uzak dış politika sürdürülmek isteniyordu. Üçüncüsü, ordu sayıca güçlü ama modern silah, uçak ve tank bakımından yetersizdi; ekonomi de büyük bir savaşı kaldıracak durumda değildi.
Ama bu karar uygulaması kolay bir karar değildi. Boğazlar'a ve Balkanlar ile Orta Doğu arasındaki köprüye sahip bir ülke, savaşan iki tarafın da hesabındaydı. Bu yüzden Türkiye'nin savaş boyunca izlediği politika katı bir tarafsızlık değil, koşullara göre ayar yapılan esnek bir denge politikası oldu.
Nasıl sorulur“Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nda izlediği politikayı etkileyen etkenlerden biri değildir?” sorusunda tuzak, bir ittifakın Türkiye'yi otomatik olarak savaşa soktuğunu söyleyen şıktır. Hatay'ın katılma yılı (1939) da sık sorulur: katılım İnönü döneminde gerçekleşti.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı
- Atatürk öldü
- Almanya Polonya'ya saldırdı
- TBMM İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nın dışında kalmak istemesinin nedenlerinden biri değildir?