II. Dünya Savaşı'nda Türkiye: savaşın dışında kalmanın bedeli

İnönü'nün cumhurbaşkanı seçildiği günden Sovyet taleplerine kadar, Türkiye'nin savaşa girmeden savaşı nasıl yaşadığını sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1939 → 1945
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
94 sorubu konuda çözebileceğin
1938 – 1939 · ANKARA

İnönü dönemi başlarken: Türkiye savaşın eşiğinde

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk dönemi Türk dış politikasının temel ilkeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk dönemi Türk dış politikasının özü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle özetlenen barışçılıktır. Bu politika tam bağımsızlık, gerçekçilik, uluslararası hukuka ve antlaşmalara saygı, karşılıklı eşitlik ve Misak-ı Millî sınırlarının dışında toprak peşine düşmeme ilkelerine dayanır. 1923–1938 arasında Lozan'dan kalan sorunlar savaşla değil, görüşme ve antlaşmayla çözülmeye çalışıldı.

Dış politikanın ilkeleri ve Lozan'dan kalanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Dünya Savaşı başladığında Türkiye'nin durumu neydi, Türkiye neden savaşa girmek istemedi?

Kısa cevap: Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünden sonra TBMM 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti; İnönü bu görevde 1950'ye kadar kaldı. II. Dünya Savaşı 1939'da başladığında Türkiye, I. Dünya Savaşı'nın acı tecrübesi, Atatürk'ün barışçı dış politika geleneği ve ordusunun silah bakımından yetersizliği yüzünden savaşın dışında kalmayı temel hedef olarak belirledi.

Türkiye büyük bir savaşın eşiğine, kurucusunu daha yeni kaybetmiş olarak geldi.

10 Kasım 1938'de Atatürk öldü. Ertesi gün TBMM, Lozan'ın başmüzakerecisi ve Atatürk'ün en yakın silah arkadaşlarından İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti. İnönü aynı zamanda CHP'nin değişmez genel başkanı oldu ve “Millî Şef” unvanıyla anıldı. Savaş yıllarında ülkeyi tek parti olarak CHP yönetti; hükûmeti parti içinden denetlemek için 1939'da CHP milletvekilleri arasından ayrı bir Müstakil Grup oluşturuldu.

Savaş yıllarının kadrosu

Savaş yıllarında Türkiye'yi İnönü'nün yanında birkaç isim yönetti; sınavda bu adlar çoğu zaman bir olayla eşleştirilerek sorulur:

  • Başbakanlar: Atatürk döneminde uzun yıllar Sağlık Bakanlığı yapmış Refik Saydam (1939–1942; görevdeyken öldü), ardından Şükrü Saracoğlu (1942–1946).
  • Dışişleri bakanları: Şükrü Saracoğlu (1942'ye kadar), Numan Menemencioğlu (1942–1944), Hasan Saka (1944'ten sonra).
  • Genelkurmay başkanları: Mareşal Fevzi Çakmak (1944'e kadar), ardından Kâzım Orbay.
İsmet İnönü 1938'den 1950'ye kadar cumhurbaşkanlığı yaptı; savaş yıllarının dış politikası onun adıyla anılır.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Atatürk'ün son davası, İnönü'nün ilk başarısı

Hatırlarsan Hatay sorunu Atatürk'ün son dış politika davasıydı ve o, sonucunu göremedi. Hatay Meclisi 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılma kararı aldı; böylece Hatay İnönü döneminin ilk aylarında anavatana katıldı. Fransa'nın bu katılıma razı olmasında, savaş kapıdayken Türkiye'yi kendi yanında görmek istemesi de etkiliydi. Yani Hatay, yaklaşan savaşın Türkiye'ye kazandırdığı pazarlık gücünün de bir sonucudur.

Neden savaşın dışında kalmak?

1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla savaş başladığında Ankara'nın kararı netti: mümkün olduğu kadar savaşın dışında kalmak. Bu kararın arkasında üç gerçek vardı. Birincisi, devleti yönetenler Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na girişinin imparatorluğun sonunu getirdiğini bizzat yaşamıştı. İkincisi, Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle kurduğu tedbirli ve maceradan uzak dış politika sürdürülmek isteniyordu. Üçüncüsü, ordu sayıca güçlü ama modern silah, uçak ve tank bakımından yetersizdi; ekonomi de büyük bir savaşı kaldıracak durumda değildi.

Ama bu karar uygulaması kolay bir karar değildi. Boğazlar'a ve Balkanlar ile Orta Doğu arasındaki köprüye sahip bir ülke, savaşan iki tarafın da hesabındaydı. Bu yüzden Türkiye'nin savaş boyunca izlediği politika katı bir tarafsızlık değil, koşullara göre ayar yapılan esnek bir denge politikası oldu.

Akılda kalsın: Türkiye'nin savaşa girmeme sebeplerini “geçmiş, ilke, imkân” diye üçle: geçmiş = I. Dünya Savaşı'nın yıkımı, ilke = Atatürk'ün barışçı politikası, imkân = silahı ve ekonomisi yetersiz bir ülke.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nda izlediği politikayı etkileyen etkenlerden biri değildir?” sorusunda tuzak, bir ittifakın Türkiye'yi otomatik olarak savaşa soktuğunu söyleyen şıktır. Hatay'ın katılma yılı (1939) da sık sorulur: katılım İnönü döneminde gerçekleşti.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı
  2. Atatürk öldü
  3. Almanya Polonya'ya saldırdı
  4. TBMM İsmet İnönü'yü cumhurbaşkanı seçti

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nın dışında kalmak istemesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Türkiye savaştan önce Mihver'le değil, 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak yaptı; Almanya ile 1941'de yalnız saldırmazlık paktı imzaladı. A I. Dünya Savaşı'nın yıkımı, C ordunun donanım eksikliği, D Atatürk'ten gelen barışçı gelenek tarafsızlığın gerçek nedenleridir.
1939 – 1940 · ANKARA

1939 Üçlü İttifakı: İngiltere ve Fransa ile imza, Moskova'ya bir kapı

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBalkan Antantı ve Sadabat Paktı'nın üyeleri kimlerdir, neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Balkan Antantı 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı; amaç Balkan sınırlarını korumak ve İtalya'nın yayılmacılığına karşı bölgesel barışı sağlamaktı. Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de Tahran'da Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; İtalya'nın Habeşistan'a saldırısından sonra Orta Doğu'da barışı ve sınır güvenliğini korumayı amaçladı. İkisini de Türkiye'nin öncülüğüyle kurulan bölgesel paktlar olarak bilmek gerekir; ikisi de II. Dünya Savaşı'yla etkisini yitirdi.

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1939 Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı nedir, 2 numaralı protokol neyi düzenler?

Kısa cevap: Türkiye 19 Ekim 1939'da Ankara'da İngiltere ve Fransa ile Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması'nı (Üçlü İttifak) imzaladı. Antlaşmaya göre Akdeniz bölgesinde bir Avrupa devletinin saldırısıyla çıkacak savaşta taraflar birbirine yardım edecekti; ancak 2 numaralı protokol, Türkiye'nin bu antlaşma yüzünden Sovyetler Birliği ile savaşa sürüklenemeyeceğini güvenceye aldı.

Türkiye'yi Batı'ya yaklaştıran ilk adımı Berlin değil, Roma attı.

Hatırlarsan İtalya'nın 1935'te Habeşistan'a saldırması Türkiye'nin Akdeniz kaygısını büyütmüş, Montrö'nün yolunu açmıştı. Nisan 1939'da İtalya bu kez Arnavutluk'u işgal edip Balkanlara ayak basınca Ankara, Akdeniz'de yayılmacı İtalya'ya karşı aynı kaygıyı taşıyan İngiltere ve Fransa'ya yöneldi. 12 Mayıs 1939'da Türk-İngiliz, 23 Haziran 1939'da Türk-Fransız ortak deklarasyonları yayımlandı. Fransız deklarasyonunun Hatay sorununun çözüldüğü günlere denk gelmesi tesadüf değildi.

Moskova'da kapanan kapı

Türkiye bu ittifaka Sovyetler Birliği'ni de katmak, en azından Moskova'nın onayını almak istiyordu. Ama 23 Ağustos 1939'da Almanya ile SSCB arasında imzalanan saldırmazlık paktı (Molotov-Ribbentrop) dengeleri altüst etti. Dışişleri Bakanı Şükrü Saracoğlu'nun Eylül–Ekim 1939'daki Moskova ziyareti sonuçsuz kaldı: Sovyetler Boğazlar konusunda Türkiye'nin kabul edemeyeceği şartlar ileri sürdü.

19 Ekim 1939: Üçlü İttifak

Saracoğlu Moskova'dan döndükten kısa süre sonra, 19 Ekim 1939'da Ankara'da Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması imzalandı. Bir Avrupa devletinin saldırısıyla Akdeniz bölgesinde savaş çıkarsa ya da Türkiye saldırıya uğrarsa taraflar birbirine yardım edecekti. Türkiye'nin antlaşmaya eklettiği 2 numaralı protokol ise kilit maddeydi: Türkiye'nin yükümlülükleri onu SSCB ile silahlı çatışmaya sürükleyemezdi. Ankara, Batı ile ittifak kurarken kuzey komşusuyla köprüleri atmamıştı.

İtalya tehdidi Türkiye'yi İngiltere ve Fransa'ya yaklaştırdı; 2 numaralı protokol Moskova'yla köprüyü korudu. Görsel: Sınav Defteri

İlk sınav: İtalya savaşa girince

Haziran 1940'ta İtalya savaşa girdi ve Akdeniz savaş alanı oldu; kâğıt üzerinde antlaşmanın Türkiye'ye yardım yükümlülüğü doğmuştu. Ama aynı günlerde Fransa Almanya'ya yenilip savaştan çekildi, İngiltere de Türkiye'nin istediği silah ve malzemeyi gönderemedi. Türkiye, müttefiklerinin yardım taahhütlerini yerine getiremediğini ve ordusunun hazırlıksızlığını gerekçe göstererek ittifaktan doğan savaşa girme sorumluluğunu üstlenmedi. Bu tutuma savaş dışı kalma denir: Türkiye taraf tutar, ama silahla katılmaz.

Akılda kalsın: 1939 ittifakının sırrı ikinci protokoldedir: “İngiltere ve Fransa ile evet, SSCB'ye karşı hayır.” Türkiye Batı'yla ittifak kurdu ama kuzey kapısını açık bıraktı.
Sınavda

Nasıl sorulur2 numaralı protokolün amacı sorulur; cevap SSCB ile savaşa sürüklenmemektir.

TuzakAntlaşmanın Almanya'ya karşı olduğunu söyleyen şıktır: antlaşmayı doğuran asıl kaygı Akdeniz'deki İtalya tehlikesiydi.

⇄Bilgi eşleştirme tarih → gelişme

?Soru çöz

Türkiye'nin 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile imzaladığı antlaşmaya 2 numaralı protokolü ekletmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Protokole göre Türkiye'nin antlaşmadan doğan yükümlülükleri onu SSCB ile silahlı çatışmaya sürükleyemezdi. A Hatay sorunu Haziran 1939'da zaten çözülmüştü; B Boğazlar düzeni 1936 Montrö'yle belirlenmişti; C ittifak tek başına değil, ortak savunma içindi.
1940 – 1941 · BALKANLAR VE ANKARA

Türk-Alman Saldırmazlık Paktı: Alman ordusu sınıra dayanınca

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Dünya Savaşı nasıl başladı, Fransa ne zaman yenildi?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Dünya Savaşı, 23 Ağustos 1939'da SSCB ile saldırmazlık paktı imzalayan Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırmasıyla başladı; İngiltere ve Fransa 3 Eylül 1939'da Almanya'ya savaş ilan etti. Almanya yıldırım savaşı (Blitzkrieg) taktiğiyle Polonya'yı birkaç haftada, Fransa'yı Mayıs–Haziran 1940'ta yendi; ancak İngiltere Hava Savaşı'nda (1940) İngiltere'yi teslim alamadı.

Polonya, yıldırım savaşı ve Fransa'nın düşüşü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1941 Türk-Alman Saldırmazlık Paktı ne zaman ve neden imzalandı?

Kısa cevap: Almanya 1941 baharında Bulgaristan'ı yanına çekip Yugoslavya ve Yunanistan'ı işgal edince Türk sınırına dayandı. Türkiye 18 Haziran 1941'de Ankara'da Almanya ile Türk-Alman Dostluk ve Saldırmazlık Paktı'nı imzaladı; pakt, Türkiye'nin İngiltere ile önceki yükümlülüklerini saklı tuttu. Böylece Türkiye her iki tarafla da anlaşmalı olarak savaşın dışında kalmayı sürdürdü.

1941 baharında Türkiye'nin Avrupa'daki tek komşusu Alman ordusuydu.

Almanya, Fransa'yı yendikten sonra yüzünü doğuya çevirdi. Romanya'ya asker soktu, Mart 1941'de Bulgaristan'ı Mihver'e kattı ve Nisan 1941'de Yugoslavya ile Yunanistan'ı birkaç hafta içinde işgal etti. Hatırlarsan Türkiye'nin 1934'te Balkanlarda güvenlik için kurduğu Balkan Antantı'nın iki üyesi böylece haritadan silinmişti. Alman tümenleri artık Edirne'nin karşısındaydı ve İngiltere'nin Türkiye'ye vaat ettiği yardım hâlâ gelmemişti.

18 Haziran 1941

Türkiye bu tehlikeyi bir antlaşmayla savuşturdu: 18 Haziran 1941'de Ankara'da Türk-Alman Dostluk ve Saldırmazlık Paktı imzalandı. Taraflar birbirine saldırmamayı taahhüt ettiler; paktın önemli bir maddesi ise iki tarafın daha önce yaptığı antlaşmaları, yani Türkiye'nin İngiltere ile ittifakını saklı tutuyordu. Dört gün sonra, 22 Haziran 1941'de Almanya SSCB'ye saldırdı. Almanya pakt sayesinde güney kanadını güvenceye almış, Türkiye ise savaşın kendi topraklarına sıçramasını önlemişti.

Polonya sendromu

Ankara'yı 1939'dan beri en çok korkutan ihtimal, iki büyük komşu arasında paylaşılmaktı. Hatırlarsan Almanya ile SSCB saldırmazlık paktını imzaladıktan birkaç hafta sonra Polonya'yı aralarında bölüşmüştü; Türkiye de Balkanlardan gelen Almanya ile Boğazlarda gözü olan SSCB'nin aynı pazarlığı kendi üzerinde yapmasından çekiniyordu. Tarih yazımında bu kaygıya Polonya sendromu denir; resmî bir belge adı değil, sonradan yapılmış bir nitelemedir. Alman ordusu Trakya sınırına dayandığında bu korku zirveye çıktı; Almanya'nın 22 Haziran 1941'de SSCB'ye saldırması ise iki komşuyu birbirinin düşmanı yaparak Türkiye'yi rahatlattı.

Türkiye 1941'de hem Batı ile ittifaklı hem Almanya ile saldırmazlık paktlıydı; iki antlaşma birbirini dışlamıyordu.Görsel: Sınav Defteri

Krom: savaşın içindeki ticaret

Pakttan sonra Türkiye Almanya ile ticareti de sürdürdü. Alman savaş sanayisinin en çok aradığı madenlerden biri, çelik yapımında kullanılan kromdu ve Türkiye önemli bir krom üreticisiydi. Müttefikler de aynı kromu satın alarak Almanya'ya gitmesini engellemeye çalıştı. Türkiye her iki tarafa da mal satarak hem ekonomisini ayakta tutmaya hem de iki tarafı da küstürmemeye çalıştı. Krom satışı, savaşın sonuna doğru Müttefik baskısının ilk hedeflerinden biri olacaktı.

Akılda kalsın: 1941'de Türkiye bir terazinin ortasındaydı: bir kefede 1939 İngiliz-Fransız ittifakı, öbür kefede 1941 Alman paktı. Terazinin dengesini koruyan şey, paktın önceki ittifakı saklı tutan maddesiydi.
Sınavda

Nasıl sorulur“1939 ittifakı ile 1941 paktının birlikte var olması neyi gösterir?” Cevap: Türkiye'nin denge politikası izlediğini ve savaşın dışında kalmaya çalıştığını.

TuzakTuzak şık, Türkiye'nin Mihver'e katıldığını söyler; Türkiye Mihver'e hiç katılmadı, yalnız saldırmazlık paktı imzaladı.

▭Boşluk doldurma

Türkiye 18 Haziran 1941'de ile saldırmazlık paktı imzaladı. Dört gün sonra bu devlet topraklarına saldırdı.

AlmanyaİtalyaSSCBYunanistan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'nin 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak antlaşması imzalamışken 1941'de Almanya ile saldırmazlık paktı imzalaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Pakt önceki ittifakı saklı tuttu; Türkiye iki tarafla da anlaşarak savaşın topraklarına sıçramasını önlemeye çalıştı. B Türkiye Mihver'e katılmadı, İngiltere ittifakı sürdü; C Balkan Antantı canlandırılmadı; D SSCB'ye karşı bir savaş hazırlığı yoktu.
1943 – 1944 · ADANA VE KAHİRE

Adana'dan Kahire'ye: Müttefikler Türkiye'yi savaşa çağırıyor

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYalta, San Francisco ve Potsdam konferanslarında hangi kararlar alındı?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atlantik Bildirisi (14 Ağustos 1941) savaş sonrası barışın ilkelerini koyarak BM'ye zemin hazırladı; Kazablanka'da (Ocak 1943) Mihver'in kayıtsız şartsız teslimine, Tahran'da (1943) ikinci cepheye karar verildi. Yalta'da (4–11 Şubat 1945) Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması, BM'nin kurulması ve 1 Mart 1945'e kadar Mihver'e savaş ilan edenlerin kurucu üye olması kararlaştırıldı. San Francisco'da (25 Nisan–26 Haziran 1945) BM Antlaşması imzalandı; Potsdam'da (17 Temmuz–2 Ağustos 1945) Almanya'nın silahsızlandırılması ve yönetimi karara bağlandı.

Konferanslar: Atlantik'ten Potsdam'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adana Görüşmesi ve Kahire konferanslarında Türkiye'den ne istendi, Türkiye neden savaşa girmedi?

Kısa cevap: Savaşın yönü Müttefikler lehine dönünce İngiltere, Balkanlarda yeni bir cephe açmak için Türkiye'yi savaşa sokmak istedi. Churchill ile İnönü 30–31 Ocak 1943'te Adana'da görüştü; Kasım 1943'te I. Kahire, Aralık 1943'te Roosevelt, Churchill ve İnönü'nün katıldığı II. Kahire Konferansı yapıldı. Türkiye savaşa girmeyi ancak ordusunun silah ve malzeme ihtiyacı karşılanırsa prensipte kabul etti; bu şartlar yerine gelmediği için savaşa girmedi.

Savaşın yönü değiştikçe Türkiye'ye yöneltilen soru da değişti: artık “Tarafsız kalacak mısın?” değil, “Ne zaman gireceksin?” diye soruluyordu.

1942 sonu ve 1943 başında Almanlar Stalingrad'da, Kuzey Afrika'da geri çekilmeye başladı. Müttefikler, Almanya'yı güneyden sıkıştıracak ikinci bir cephe arıyordu. İngiltere Başbakanı Churchill'e göre bu cephe Balkanlarda açılmalıydı ve kapının anahtarı Türkiye'deydi: Türk hava üsleri Romanya petrol bölgesini vurmaya, Boğazlar SSCB'ye yardım taşımaya yarayabilirdi.

Adana Görüşmesi (Ocak 1943)

30–31 Ocak 1943'te Churchill ile İnönü, Adana yakınlarındaki Yenice istasyonunda bekleyen trende görüştü. Churchill Türkiye'nin savaşa girmesini istedi. Türk heyeti ise konuşmayı üç konuya çekti: Türk ordusunun silahlandırılması, savaş sonrasında Türk-Sovyet ilişkileri ve Balkanların geleceği. Ankara'nın asıl kaygısı Almanya'nın yerini bu kez güçlenen SSCB'nin alması ve Balkanlara inmesiydi. Görüşmeden İngiltere'nin silah yardımı sözü çıktı, Türkiye'nin savaşa giriş tarihi çıkmadı.

1943 sonbaharı: baskı artıyor

Ekim 1943'teki Moskova Dışişleri Bakanları Konferansı'nda Türkiye'nin savaşa sokulması gündeme geldi. Kasım 1943'te İngiltere Dışişleri Bakanı Eden ile Türk Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu arasında yapılan I. Kahire Konferansı'nda İngiltere Türkiye'den hava üsleri istedi; Türkiye ordusunun hazır olmadığını söyledi. Kasım sonunda Tahran'da bir araya gelen Roosevelt, Churchill ve Stalin de Türkiye'nin savaşa katılması için girişimde bulunulmasını kararlaştırdı.

II. Kahire Konferansı (Aralık 1943)

Aralık 1943'te ABD Başkanı Roosevelt, Churchill ve İnönü II. Kahire Konferansı'nda bir araya geldi. Müttefikler Tahran'da aldıkları kararı İnönü'ye bildirdi. İnönü ilk kez burada, Türkiye'nin askerî ihtiyaçları karşılanması şartıyla savaşa girmeyi prensip olarak kabul etti. Ama Türkiye'nin istediği silah ve malzeme miktarı ile hazırlık süresi üzerinde anlaşılamadı. 1944'ün başında İngiltere silah yardımını durdurdu ve Türkiye savaşa girmedi.

Müttefik baskısı 1943 boyunca arttı; Türkiye savaşa ancak son aşamada, sembolik olarak girdi.Görsel: Sınav Defteri

1944: savaşa yavaş yavaş yaklaşma

Türkiye savaşa girmese de Müttefiklere doğru adım adım yaklaştı. Nisan 1944'te Almanya'ya krom satışını durdurdu. Haziran 1944'te Alman savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçişine izin verildiği yönündeki İngiliz tepkisi üzerine Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu istifa etti. 2 Ağustos 1944'te Türkiye Almanya ile diplomatik ve ekonomik ilişkilerini kesti.

Türkiye'yi savaşa sokma girişimleri (1943)
GörüşmeKimler?Sonuç
Adana (Ocak 1943)Churchill – İnönüTürkiye silah, Sovyet tehlikesi ve Balkanları konuştu; tarih vermedi
Moskova (Ekim 1943)Müttefik dışişleri bakanlarıTürkiye'nin savaşa sokulması gündeme geldi
I. Kahire (Kasım 1943)Eden – Menemencioğluİngiltere hava üsleri istedi; Türkiye önce silah dedi
Tahran (Kasım–Aralık 1943)Üç Büyükler (Türkiye yok)Türkiye'nin savaşa katılması masaya geldi
II. Kahire (Aralık 1943)Roosevelt, Churchill – İnönüİnönü ilk kez prensipte kabul etti: ihtiyaçlar karşılanırsa
Akılda kalsın: Adana ve Kahire'deki her görüşmenin özeti tek cümledir: “Önce silah, sonra savaş.” Müttefikler savaşa giriş tarihi istedi, Türkiye ihtiyaç listesi sundu. Türkiye'yi savaşa sokma girişimlerini sırayla dizersen: Adana (Ocak 1943) → Moskova (Ekim) → I. Kahire (Kasım) → Tahran (Kasım sonu) → II. Kahire (Aralık 1943). İnönü yalnız Adana'da ve II. Kahire'de masadaydı.
Sınavda

Nasıl sorulurİnönü'nün savaşa girmeyi ilk kez prensip olarak kabul ettiği görüşme sorulur: II. Kahire Konferansı. Adana'da Churchill ile tek başına görüştüğü, II. Kahire'de ise Roosevelt'in de bulunduğu ayrımına dikkat et.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. II. Kahire Konferansı toplandı
  2. Türkiye Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti
  3. Churchill ile İnönü Adana'da görüştü
  4. Türkiye Almanya ile diplomatik ilişkilerini kesti

?Soru çöz

II. Kahire Konferansı'nda (Aralık 1943) İsmet İnönü'nün Türkiye'nin savaşa katılması konusundaki tutumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İnönü ilk kez II. Kahire'de savaşa girmeyi prensipte kabul etti, ama şartı silah ve malzeme ihtiyacının karşılanmasıydı; bu şart yerine gelmedi. A katılım şartsız ve hemen değildi; B Mihver'in yanında yer alma hiç söz konusu olmadı; D görüşmeler kesilmedi, şartlı kabul edildi.
ŞUBAT – HAZİRAN 1945 · ANKARA VE SAN FRANCISCO

23 Şubat 1945: Türkiye'nin sembolik savaş ilanı

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Dünya Savaşı'nın sonuçları nelerdir, Birleşmiş Milletler ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Dünya Savaşı tarihin en çok can kaybına yol açan savaşıdır; 50 milyonu aşkın insan öldü, Holokost'ta yaklaşık 6 milyon Yahudi öldürüldü. Almanya dört işgal bölgesine ayrıldı, ABD ve SSCB iki süper güç olarak öne çıktı ve Soğuk Savaş başladı, sömürgecilik çözülmeye başladı. Barışı korumak için 24 Ekim 1945'te Birleşmiş Milletler kuruldu; Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi (ABD, SSCB, İngiltere, Fransa, Çin) veto hakkına sahiptir.

Sonuçlar ve Birleşmiş Milletler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye Almanya ve Japonya'ya neden ve ne zaman savaş ilan etti?

Kısa cevap: Yalta Konferansı'nda (Şubat 1945), kurulacak Birleşmiş Milletler'in San Francisco'daki kuruluş konferansına yalnız 1 Mart 1945'e kadar Mihver Devletleri'ne savaş ilan eden devletlerin çağrılması kararlaştırıldı. Türkiye bu şartı yerine getirmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti. Türk askeri hiçbir cephede savaşmadı; ilan sembolikti, ama Türkiye San Francisco'ya katılarak BM'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı.

Türkiye savaşın beş buçuk yılını dışarıda geçirdi; içeri adımını, savaşın bitmesine birkaç ay kala bir masaya oturabilmek için attı.

Şubat 1945'te Kırım'daki Yalta Konferansı'nda savaşın galipleri, savaştan sonra kurulacak yeni dünya örgütünü konuştu. Konferansın genel kararları bir önceki sayfada anlatıldı; Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren kararsa şuydu: Birleşmiş Milletler'in kuruluş konferansına yalnız 1 Mart 1945'e kadar Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiş devletler çağrılacaktı.

Savaşa değil, masaya girmek

Savaş sonrası düzenin kurulacağı masanın dışında kalmak, özellikle Boğazlar üzerinde gözü olan SSCB karşısında Türkiye'yi yalnız bırakabilirdi. Bu yüzden TBMM 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti. Bu karar bir cephe açmadı; Türk askeri hiçbir muharebeye katılmadı. Avrupa'daki savaş birkaç ay sonra, Mayıs 1945'te zaten sona erecekti. Savaş ilanının amacı askerî değil diplomatikti: yeni uluslararası düzende söz sahibi olmak.

San Francisco: kurucu üye

Böylece Türkiye, Nisan–Haziran 1945'te toplanan San Francisco Konferansı'na katıldı ve Birleşmiş Milletler Antlaşması'nı imzalayarak örgütün kurucu üyeleri arasında yer aldı. Hatırlarsan Türkiye Milletler Cemiyeti'ne ancak 1932'de, davet üzerine girebilmişti; bu kez yeni örgütün en başından içindeydi.

Savaşın son aylarında verilen sembolik karar, Türkiye'yi yeni dünya örgütünün kurucuları arasına taşıdı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 23 Şubat 1945'teki savaş ilanını bir davetiye gibi düşün: davetiyenin adı San Francisco, son başvuru tarihi 1 Mart 1945. Türkiye savaşmak için değil, kurulacak BM'ye girmek için ilan etti.
Sınavda

Nasıl sorulurSavaş ilanının amacı sorulur; cevap BM'nin kuruluş konferansına katılabilmektir.

TuzakTuzak şık, Türkiye'nin Almanya'ya karşı fiilen savaştığını ya da savaş ilanının Müttefiklerden toprak almak için yapıldığını söyler.

▭Boşluk doldurma

Türkiye 23 Şubat 1945'te Almanya ve ile savaşa girdi; amacı Birleşmiş Milletler'in kurulacağı Konferansı'na katılabilmekti.

JaponyaİtalyaSan FranciscoPotsdam

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'nin 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Yalta'da yalnız 1 Mart 1945'e kadar Mihver'e savaş ilan edenlerin San Francisco'ya çağrılması kararlaştırılmıştı; B Türk ordusu hiçbir cephede savaşmadı, ikinci cephe açılmadı; C tazminat amaç değildi; D Türkiye SSCB'nin Boğazlar taleplerini reddetti.
1939 – 1945 · TÜRKİYE

Millî Korunma Kanunu ve karne: savaşa girmeyen ülkenin savaş ekonomisi

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de devletçilik politikasına neden geçildi?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi ekonomi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatını düşürüp Türkiye'nin ihracatını vurdu; özel girişimin sanayileşmeyi tek başına başaramadığı da görülmüştü. Bu yüzden 1930'lardan itibaren devletçilik politikasına geçildi: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda bizzat yatırımcı oldu. 1930'da Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kuruldu; devletçilik 1931'de CHF programına, 1937'de Anayasa'ya girdi.

1929 Bunalımı ve devletçilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Korunma Kanunu nedir, II. Dünya Savaşı Türkiye ekonomisini nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Türkiye savaşa fiilen katılmasa da ordusunu uzun süre seferber tuttuğu için savaşın ekonomik yükünü yaşadı: üretim düştü, fiyatlar arttı, karaborsa yayıldı. Hükûmet 1940'ta çıkardığı Millî Korunma Kanunu'yla üretimi, dağıtımı ve fiyatları devlet denetimine aldı; büyük kentlerde ekmek karneyle dağıtıldı, iaşeyi düzenlemek için İaşe Müsteşarlığı kuruldu.

Türkiye'ye savaşta tek kurşun isabet etmedi, ama savaşın faturası her evin ekmek tayınına kadar ulaştı.

Savaş dışı kalmak, savaşa hazır durmak demekti. Türkiye her an bir saldırıya karşı ordusunu yıllarca silah altında tuttu. Tarlada ve fabrikada çalışması gereken yüz binlerce genç asker olunca tarım ve sanayi üretimi geriledi. Bütçenin büyük bölümü savunmaya ayrıldı; Trakya'da olası bir Alman saldırısına karşı, Fransa'nın Maginot Hattı'nı andıran ve Mareşal Fevzi Çakmak'ın adıyla anılan tahkimatlı bir savunma hattı (Çakmak Hattı) kuruldu. Savunma harcamaları bütçeyi zorladı, dış ticaret daraldı. Hatırlarsan 1930'larda hazırlanan II. Beş Yıllık Sanayi Planı da savaş yüzünden uygulanamamış, planlı yatırımlar ertelenmişti.

Millî Korunma Kanunu (1940)

Mal azalınca fiyatlar hızla yükseldi; stokçuluk ve karaborsa yayıldı. Hükûmet buna 18 Ocak 1940'ta çıkardığı Millî Korunma Kanunu'yla cevap verdi. Kanun hükûmete olağanüstü yetkiler verdi: malların fiyatını belirlemek, stoklara el koymak, üretimi yönlendirmek, gerektiğinde zorunlu çalışma (iş mükellefiyeti) getirmek. Böylece üretim, dağıtım ve tüketim büyük ölçüde devlet kontrolüne girdi. Fiyatı hızla yükselen mallara narh (en yüksek satış fiyatı) kondu; kanunun verdiği yetkiyle akaryakıt dağıtımını üstlenen Petrol Ofisi (1941) ve ticareti düzenleyen Ticaret Ofisi gibi devlet kuruluşları açıldı. Atatürk döneminin devletçiliği, savaş koşullarında çok daha sert ve müdahaleci bir biçim almıştı. Kanun savaş boyunca birkaç kez değiştirildi; 1942'de Saracoğlu hükûmeti bazı denetimleri gevşetti.

Karne kuyrukları

Buğday üretimi düşünce ekmek en büyük sorun oldu. 1942'de büyük kentlerde ekmek karneyle dağıtılmaya başlandı: herkes kişi başına belirlenen miktarı alabiliyordu. Yiyecek tedarikini ve dağıtımını düzenlemek için İaşe Müsteşarlığı kuruldu. Bütün bu önlemlere rağmen pahalılık ve karaborsa savaş boyunca sürdü; bu durum, bir sonraki konuda göreceğin olağanüstü vergilerin de zeminini hazırladı.

Savaş dışı Türkiye'nin savaş ekonomisi
ÖnlemTarihNe yaptı?
Çakmak HattıSavaş yıllarıTrakya'da olası Alman saldırısına karşı tahkimatlı savunma hattı
Millî Korunma Kanunu18 Ocak 1940Fiyat belirleme, stoklara el koyma, üretimi yönlendirme, iş mükellefiyeti
NarhSavaş yıllarıHızla pahalanan mallara en yüksek satış fiyatı
Ekmek karnesi1942Büyük kentlerde kişi başına belirli miktar ekmek
İaşe MüsteşarlığıSavaş yıllarıYiyecek tedariki ve dağıtımı

Savaş dışı ülkenin acıları

Türkiye savaşmadı ama savaşın denizdeki acılarından payını aldı. 23 Haziran 1941'de İngiltere'den satın alınan denizaltı ve uçakları teslim almaya giden yaklaşık 200 Türk denizci ve havacıyı Mersin'den Mısır'a taşıyan Refah şilebi, aynı gece kimliği kesinleşmeyen bir denizaltının torpidosuyla batırıldı; kafilenin çoğu hayatını kaybetti. Şubat 1942'de Nazi baskısından kaçan Romanya Yahudilerini taşıyan Struma gemisi, aylarca İstanbul'da bekletildikten sonra Karadeniz'e çekildi ve 24 Şubat 1942'de bir Sovyet denizaltısının torpidosuyla battı; yaklaşık 770 yolcudan yalnız biri kurtuldu. Temmuz 1942'de ise Türk donanmasının Atılay denizaltısı, Çanakkale Boğazı'nın girişinde yapılan bir deneme dalışında I. Dünya Savaşı'ndan kalma bir mayına çarparak mürettebatıyla birlikte battı.

Savaşın içinde eğitim ve kültür

Zor yıllara rağmen eğitim hamlesi durmadı. Hatırlarsan köyden yetişen öğretmeni köye göndermek için 17 Nisan 1940'ta Köy Enstitüleri kurulmuştu. İlkokul yapımı hızlandı, meslek ve teknik okulların sayısı arttı. Kültür hayatı da canlıydı: 1941'de Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'in Garip akımı şiiri ölçü ve uyaktan kurtardı; 1938'de yayına giren Ankara Radyosu'nda halk müziği derlemelerini seslendiren Yurttan Sesler programları savaş yıllarında evlerin vazgeçilmezi oldu. Ayrıntısı Cumhuriyet dönemi kültür sayfasındadır.

Akılda kalsın: Savaş ekonomisinin zinciri: seferberlik → üretim düştü → mal azaldı → fiyat arttı, karaborsa → devlet müdahalesi (Millî Korunma 1940, karne 1942). Her halka bir öncekinin sonucudur.
Sınavda

Nasıl sorulurMillî Korunma Kanunu'nun hangi ilkeyle ilişkili olduğu sorulur: devletçilik. Kanun, devletin ekonomideki rolünün savaş koşullarında en uç noktaya çıkmasıdır.

TuzakTuzak şık “liberal ekonomiye geçiş”tir.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → görevi

?Soru çöz

1940'ta çıkarılan Millî Korunma Kanunu'yla üretim, dağıtım ve fiyatların büyük ölçüde devlet denetimine alınması aşağıdaki ilkelerden hangisinin savaş koşullarında daha sert uygulandığını gösterir?

✓ D. Devletin ekonomiyi düzenleyip yönlendirmesi devletçiliktir; Millî Korunma Kanunu bu müdahaleyi olağanüstü yetkilerle en uç noktaya taşıdı. A laiklik din-devlet ayrılığı, B milliyetçilik millî birlik, C cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir; ekonomi denetimi bunların konusu değildir.
1942 – 1944 · TÜRKİYE

Varlık Vergisi (1942): savaş vergisi ve ayrımcı uygulaması

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da şer'i ve örfi vergiler nelerdir, öşür, cizye, haraç ve avarız ne demektir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı vergileri üç gruptur. Şer'i vergiler İslam hukukuna dayanır: öşür (Müslümanlardan ürünün onda biri), haraç (gayrimüslimlerden toprak vergisi), cizye (askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden baş vergisi) ve zekât. Örfi vergiler padişahın emriyle konur: çift resmi, ispenç, çift bozan, ağnam, bac gibi. Avarız ise savaş ve afet gibi olağanüstü durumlarda alınan vergidir.

Vergiler: şer'i, örfi, avarız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Varlık Vergisi nedir, ne zaman çıkarıldı ve nasıl uygulandı?

Kısa cevap: Varlık Vergisi, 11 Kasım 1942'de çıkarılan ve savaş yıllarında aşırı kazanç sağlayanlardan bir defaya mahsus alınan olağanüstü bir vergidir. Amaç bütçe açığını kapatmak, piyasadaki para miktarını azaltarak enflasyon ve karaborsayla mücadele etmekti. Uygulamada vergi miktarları itiraz yolu kapalı komisyonlarca belirlendi ve gayrimüslimlere çok daha yüksek vergi biçildi; 1944'te kaldırıldı. 1943'te ise köylüden ürün olarak alınan Toprak Mahsulleri Vergisi getirildi.

Savaş herkesi yoksullaştırmadı; bazıları karaborsada büyük servet yaptı. Devlet bu servete el uzattığında ölçüyü herkese aynı tutmadı.

Ordunun masrafları büyürken bütçe açık veriyordu; devlet açığı para basarak kapattıkça enflasyon yükseliyordu. Öte yandan mal kıtlığından yararlanan bir kesim, stokçuluk ve karaborsayla çok büyük kazançlar sağlamıştı. Başbakan Şükrü Saracoğlu hükûmeti buna olağanüstü bir vergiyle cevap verdi: 11 Kasım 1942'de Varlık Vergisi kanunu çıkarıldı.

Nasıl uygulandı?

Vergi tüccar, sanayici, emlak sahibi gibi servet sahiplerinden bir defaya mahsus alınacaktı. Kimin ne kadar ödeyeceğini il ve ilçelerde kurulan takdir komisyonları belirliyordu ve bu kararlara karşı itiraz yolu yoktu. Mükellefler Müslüman, gayrimüslim ve yabancı gibi gruplara ayrılarak listelendi; aynı servete sahip gayrimüslimlere Müslümanlardan kat kat yüksek vergi biçildi. Belirlenen sürede ödeyemeyenlerin mallarına el konup satıldı, bir kısmı borcuna karşılık Aşkale gibi yerlerde zorunlu çalışmaya gönderildi.

Sonuçları

  • Devlet hazinesi önemli bir gelir sağladı, ama vergi beklenen ekonomik düzelmeyi tek başına getirmedi.
  • Ödeme gücü olmayanların işletme ve mülkleri el değiştirdi; özellikle gayrimüslim tüccarlar ağır kayba uğradı, birçoğu ülkeden ayrıldı.
  • Uygulama vatandaşlar arasında eşitlik ilkesiyle çeliştiği için içeride ve dışarıda eleştirildi; kalan borçlar silinerek vergi Mart 1944'te kaldırıldı.

Köylüye düşen pay: Toprak Mahsulleri Vergisi

1943'te çıkarılan Toprak Mahsulleri Vergisi ile çiftçinin ürününün bir bölümü para olarak değil, doğrudan ürün olarak (ayni) alınmaya başlandı. Amaç ordunun ve kentlerin iaşesini güvenceye almaktı. Hatırlarsan 1925'te aşar kaldırılmış, köylü ürününün onda birini devlete vermekten kurtulmuştu; bu vergi köylüye aşarı hatırlattı ve tek parti yönetimine karşı kırsaldaki hoşnutsuzluğu artırdı. Vergi savaştan sonra kaldırıldı.

Savaş ekonomisinin üç aracı
AraçYılKimden / neye?Nasıl?
Millî Korunma Kanunu1940Bütün ekonomiyeFiyat, üretim ve dağıtım devlet denetimine alındı
Varlık Vergisi11 Kasım 1942Büyük kentlerdeki servet sahipleriBir defaya mahsus, para olarak
Toprak Mahsulleri Vergisi1943ÇiftçiÜrünün bir bölümü ayni (ürünle)
Akılda kalsın: İki vergiyi kimden alındığına göre ayır: Varlık Vergisi = kentteki servetten, parayla, bir kez (1942); Toprak Mahsulleri Vergisi = köylüden, ürünle (1943).
Sınavda

Nasıl sorulurVarlık Vergisi'nin amacı (savaş vurgunculuğu, enflasyon, bütçe açığı) ve uygulamadaki eşitsizlik birlikte sorulur.

TuzakTuzak şık, vergi miktarlarına mahkemelerde itiraz edilebildiğini ya da verginin her yıl düzenli alındığını söyler: vergi bir defaya mahsustu ve itiraz yolu kapalıydı. Toprak Mahsulleri Vergisi bazı kaynaklarda 1944 diye de geçer; vergiyi getiren kanun 1943 tarihlidir, 1944'te yeni bir kanunla sürdürüldü.

▭Boşluk doldurma

11 Kasım 1942'de servet sahiplerinden bir defaya mahsus alınmak üzere Vergisi çıkarıldı; 1943'te ise köylünün ürününün bir bölümünü ayni olarak alan Vergisi getirildi.

VarlıkAşarToprak MahsulleriKazanç

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1942'de çıkarılan Varlık Vergisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Vergi miktarlarını mahkemeler değil takdir komisyonları belirledi ve bu kararlara itiraz yolu kapalıydı. A bir defalık olağanüstü vergi olması, B enflasyon ve karaborsayla mücadele amacı, D ödeyemeyenlerin mallarına el konulması doğrudur.
1945 · ANKARA VE MOSKOVA

1945: Sovyet talepleri ve çok partili hayatın eşiği

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMontrö Boğazlar Sözleşmesi nedir, Lozan'dan farkı nelerdir?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde imzalandı. Lozan'da kurulan uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, görevleri Türkiye'ye geçti; Türkiye Boğazlar bölgesinde asker bulundurma ve tahkimat yapma hakkı kazandı. Barışta ticaret gemilerinin geçişi serbest kaldı, savaş gemilerinin geçişi sınırlandı; Türkiye savaşta ya da savaş tehdidi altındayken geçişleri dilediği gibi düzenleyebilecekti. Böylece Lozan'ın eksik bıraktığı Boğazlar üzerindeki tam egemenlik, savaşmadan, antlaşmayla sağlandı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1945'te Sovyetler Birliği Türkiye'den ne istedi, savaş sonrası Türkiye neden Batı'ya yöneldi?

Kısa cevap: SSCB 19 Mart 1945'te 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı yenilemeyeceğini bildirdi; Haziran 1945'te yeni bir antlaşma için Kars ve Ardahan'ın kendisine bırakılmasını ve Boğazlar'da üs verilmesini istedi. Türkiye bu talepleri reddetti ve güvenliği için ABD ile Batı bloğuna yöneldi. Aynı yıl içeride Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları ve Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945), çok partili hayata geçişin zeminini hazırladı.

Türkiye savaş boyunca Almanya'dan çekindi; savaş bittiğinde kapıyı çalan Almanya değil, SSCB oldu.

Savaşın sonunda Sovyetler Birliği Doğu Avrupa'ya yayılmış, dünyanın iki büyük gücünden biri olmuştu. Hatırlarsan Türkiye ile SSCB 1925'te bir dostluk ve tarafsızlık antlaşması imzalamıştı. SSCB 19 Mart 1945'te bu antlaşmayı süresi dolunca yenilemeyeceğini bildirdi. Yeni bir antlaşmanın şartlarını ise Haziran 1945'te Moskova'da Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov, Türkiye'nin Moskova Büyükelçisi Selim Sarper'e açıkladı.

Moskova'nın şartları

  • Doğuda Kars ve Ardahan'ın SSCB'ye bırakılması,
  • Boğazlar'da SSCB'ye askerî üs verilmesi,
  • Hatırlarsan 1936'da Türkiye lehine imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin SSCB'nin istediği biçimde değiştirilmesi.

Türkiye bu talepleri toprak bütünlüğüne ve egemenliğine aykırı bularak kesinlikle reddetti. Stalin Montrö'nün değiştirilmesini daha Şubat 1945'te Yalta'da masaya getirmişti; Temmuz 1945'teki Potsdam Konferansı'nda Boğazlar meselesi yeniden gündeme geldi ve Montrö'nün değiştirilmesi gerektiği kabul edildi, ama nasıl değişeceği konusunda bir karar çıkmadı. Tek başına SSCB karşısında kalmak istemeyen Türkiye, güvenliğini Batı bloğuna, özellikle ABD'ye yaslamaya yöneldi. Bu yönelimin Truman Doktrini, Marshall Planı ve NATO ile nasıl somutlaştığını sonraki sayfada, Soğuk Savaş döneminde göreceksin.

Aynı yıl iki yönden değişim: dışarıda Sovyet talepleri Türkiye'yi Batı'ya yöneltti, içeride çok partili hayatın kapısı açıldı. Görsel: Sınav Defteri

İçeride değişen rüzgâr

Savaşı demokrasiler kazanmıştı; Türkiye'nin de imzaladığı BM Antlaşması demokratik ilkelere dayanıyordu. Savaş yıllarının sıkıntıları, Varlık ve Toprak Mahsulleri vergileri tek parti yönetimine karşı hoşnutsuzluğu da büyütmüştü. 1945'te Meclis'te görüşülen Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, topraksız ya da az topraklı köylüye toprak dağıtmayı öngörüyordu ve büyük toprak sahiplerini rahatsız etti. Kanun tartışılırken 7 Haziran 1945'te Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, CHP Meclis grubuna demokratik hak ve özgürlüklerin genişletilmesini isteyen Dörtlü Takrir'i verdi. Önerge reddedildi; ama bu imzacıların yolu kısa süre sonra yeni bir partiye çıkacaktı.

Hatırlarsan çok partili hayat denemelerini anlattığımız sayfada 1945'te Nuri Demirağ'ın Millî Kalkınma Partisi'nin, 7 Ocak 1946'da da Demokrat Parti'nin kurulduğunu görmüştük. Bu gelişmelerin ayrıntısı, 1946 ve 1950 seçimleriyle birlikte Türkiye'nin iç politikasını anlatacağımız sayfadadır.

Akılda kalsın: 1945 Türkiye'si için iki yönlü bir ok çiz: dışarıda SSCB baskısı → Batı'ya yönelme; içeride savaş yıllarının sıkıntısı → çok partili hayata geçiş. İkisi aynı yılın, aynı dönüşümün iki yüzüdür.
Sınavda

Nasıl sorulur“1945'teki Sovyet talepleri Türkiye'nin dış politikasını nasıl etkiledi?” Cevap: Türkiye Batı bloğuna yöneldi.

TuzakTuzak şık, Türkiye'nin SSCB ile yeni bir ittifak kurduğunu ya da Montrö'yü kaldırdığını söyler; Türkiye talepleri reddetti, Montrö bugün de yürürlüktedir.

⇄Bilgi eşleştirme 1945'in olayları

?Soru çöz

Sovyetler Birliği'nin 1945'te Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı ve Boğazlar'da üs istemesinin Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Talepleri reddeden Türkiye, SSCB karşısında yalnız kalmamak için ABD'ye ve Batı bloğuna yaklaştı; bu yönelim Truman Doktrini ve NATO üyeliğiyle sürdü. A SSCB ile ittifak değil, gerginlik doğdu; C Montrö yürürlükte kaldı; D Türkiye BM'den çekilmedi, kurucu üyelerindendir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ağustos 1939'da Almanya ile saldırmazlık paktı imzalayan, ancak Haziran 1941'de Almanya'nın saldırısına uğrayınca Müttefikler safına geçen devlet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. SSCB 1939'da Almanya ile pakt imzalayıp Polonya'yı paylaştı; Barbarossa Harekâtı'ndan (22 Haziran 1941) sonra Müttefik oldu. B İtalya Mihver'deydi, 1943'te teslim olunca Almanya'ya döndü; C Japonya Mihver üyesiydi; D ABD Pearl Harbor (Aralık 1941) ile girdi, Almanya'yla pakt yapmadı.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Taraflar: Mihver ve Müttefikler

?Soru 2

ABD'nin II. Dünya Savaşı'na doğrudan katılmasına yol açan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. ABD, 7 Aralık 1941'deki Pearl Harbor baskınının ertesi günü Japonya'ya savaş ilan ederek savaşa girdi. A Polonya saldırısı (1939) İngiltere-Fransa'yı, D Barbarossa (1941) SSCB'yi savaşa soktu; C Fransa'nın ateşkesinde (1940) ABD hâlâ tarafsızdı.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Barbarossa ve Pearl Harbor: savaş yayılıyor

?Soru 3

Lenin'in 1921'de ilan ettiği Yeni Ekonomik Politika (NEP) ile aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ C. NEP küçük ticarete ve köylünün pazara satışına izin veren geçici bir esneklikti; A kolektifleştirme ve D beş yıllık planlar Stalin dönemidir; B "tamamen özel girişime bırakmak" NEP'in sınırlı, geçici serbestliğiyle çelişir.Kaynak: İki savaş arası dönem · İç savaş, SSCB, Stalin ve Basmacılar

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Versay Antlaşması ile Almanya'ya getirilen hükümlerden biri değildir?

✓ A. Boğazların uluslararası komisyona bırakılması Osmanlı ile imzalanan Sevr Antlaşması'nın hükmüdür; Almanya'nın Boğazlarla bir ilgisi yoktu. B Alsas-Loren'in Fransa'ya dönmesi, C ordunun 100.000 kişiyle sınırlanması, D sömürgelerin alınması Versay'ın gerçek hükümleridir.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · Paris Barış Konferansı ve antlaşmalar

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi I. Dünya Savaşı'nın genel nedenlerinden değil, savaşı başlatan olaydır (kıvılcım)?

✓ B. Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te öldürülmesi zinciri harekete geçiren olaydır. Alsas-Loren, sömürge rekabeti ve silahlanma yıllar içinde biriken genel nedenlerdir; tek başlarına savaşı o gün başlatmadılar.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · Saraybosna ve Temmuz krizi

?Soru 6

Meiji Restorasyonu'ndan sonra hızla sanayileşen Japonya'nın Uzak Doğu'da yayılmacı bir politika izlemesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sanayisi büyüyen ama doğal kaynağı kıt olan Japonya, hammadde ve pazar için komşularına yöneldi. A Japonya Mançurya'dan sonra Cemiyet'ten çıktı (1933), desteğini aramadı; C Meiji derebeyliği kaldırdı, geri getirmedi; D yayılmacılık bir ittifak arayışından değil, hammadde ihtiyacından doğdu.Kaynak: İki savaş arası dönem · Uzak Doğu'nun yeni gücü Japonya

?Soru 7

II. Dünya Savaşı'nın Pasifik'te sona ermesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ C. Atom bombaları ve SSCB'nin savaş ilanından sonra Japonya teslim oldu; A Normandiya ve B Stalingrad Avrupa cephesine aittir; D Kazablanka bir konferanstır, Japonya'yı teslim ettiren olay değildir.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Mihver'in yenilgisi: Normandiya'dan Hiroşima'ya

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi ABD'nin 1917'de I. Dünya Savaşı'na girmesinde doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. Tarafsız gemileri de hedef alan sınırsız denizaltı savaşı ve Zimmermann telgrafı ABD'yi Nisan 1917'de savaşa soktu. A Saraybosna suikastı (1914) savaşın genel kıvılcımıdır, ABD'nin girişinin değil; C Brest-Litovsk (1918) ve D Wilson İlkeleri (1918) ABD'nin girişinden sonradır.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · 1917: ABD girdi, Rusya çıktı

?Soru 9

San Remo Konferansı (1920) kararlarına göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Fransa'nın payı Suriye ve Lübnan'dı; Irak, Ürdün ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Öteki şıklar iki devletin paylarını yer değiştirmiştir; sınavın en sık kurduğu tuzak budur.Kaynak: İki savaş arası dönem · Orta Doğu: mandalar ve yeni devletler

?Soru 10

Stalingrad Savaşı'nın (1942–1943) II. Dünya Savaşı açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Stalingrad'dan sonra Almanya doğuda kalıcı olarak savunmaya geçti. D şıkkı Midway'in, B şıkkı Pearl Harbor'ın sonucudur; C İtalya 1943'te Müttefik çıkarmasıyla teslim oldu, Doğu Cephesi'yle karıştırılmamalı.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Dönüm noktaları: Midway, El Alamein, Stalingrad
94
Daha fazla soru çözmek ister misin?II. Dünya Savaşı konusundan 94 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →