İki savaş arası dönem: Bolşevik İhtilali'nden 1929 bunalımına

Petrograd'daki ekmek kuyruklarından Wall Street'teki Kara Perşembe'ye ve Münih'teki tavize kadar, iki dünya savaşı arasındaki yirmi yılı yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1917 → 1939
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
100 sorubu konuda çözebileceğin
1905 – 1918 · RUSYA

Bolşevik İhtilali: Rusya'da bir yılda iki devrim

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaABD I. Dünya Savaşı'na neden girdi, Rusya savaştan nasıl çekildi?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ABD, Almanya'nın 1917 başında sınırsız denizaltı savaşına başlaması ve Meksika'yı ABD'ye karşı kışkırtan Zimmermann telgrafının ortaya çıkması üzerine 6 Nisan 1917'de İtilaf safında savaşa girdi. Rusya ise 1917'deki ihtilallerle çöktü ve 3 Mart 1918'de İttifak devletleriyle Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.

1917: ABD girdi, Rusya çıktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bolşevik İhtilali ne zaman oldu, Şubat ve Ekim devrimleri arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Rusya'da 1917'de iki devrim oldu. Şubat (Gregoryen takvimle Mart) 1917 Devrimi'nde Çar II. Nikola tahttan çekildi ve geçici hükûmet kuruldu; Ekim (Gregoryen takvimle Kasım) 1917'de Lenin önderliğindeki Bolşevikler bu hükûmeti devirip yönetimi ele geçirdi. Bolşevikler 3 Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'yla Rusya'yı savaştan çekti.

Rusya'da 1917 devrimi bir ekmek kuyruğunda başladı; bir yıl dolmadan dünyanın ilk komünist yönetimi kurulmuştu.

I. Dünya Savaşı Rusya'yı herkesten önce tüketti. Cephede ağır yenilgiler, şehirlerde açlık ve pahalılık, sarayda ise yolsuzluk ve beceriksizlik vardı. Halkın öfkesi savaşın kendisinden çok, bu savaşı yöneten çarlık rejimine yöneldi. Rusya'nın sarsılması Osmanlı için de önemliydi; hatırlarsan İtilaf'ın Çanakkale'yi zorlamasının sebeplerinden biri de Rusya'ya yardım ulaştırmaktı.

Prova: 1905

Çarlığın sarsılması aslında on iki yıl önce başlamıştı. 1905'te Rusya, Japonya'ya yenilince (hatırlarsan bir Asya devletinin bir Avrupa büyük devletini yendiği o savaş) içeride öfke patladı. Ocak 1905'te Petersburg'da çara dilekçe vermek için Kışlık Saray'a yürüyen kalabalığa ateş açıldı; bu olay Kanlı Pazar adıyla anılır. Grevler ve ayaklanmalar karşısında geri adım atan Çar II. Nikola, bir meclis kurulmasını kabul etti ve 1906'da Rus meclisi Duma açıldı. Ama çar yetkilerini bırakmadı; çözülmeyen sorunlar 1917'de çok daha büyük bir patlamayla geri döndü.

1905'in kısa özgürlük ortamından Rusya'daki Türkler ve Müslümanlar da yararlandı. İsmail Gaspıralı ve Yusuf Akçura'nın öncülüğünde 1905'te ilk Rusya Müslümanları Kongresi toplandı; Müslümanlar ortak bir siyasi örgüt kurdu ve Duma'ya milletvekili gönderdi. Hatırlarsan Gaspıralı ve Akçura, Osmanlı'daki Türkçülük akımının da önde gelen adlarıydı.

Birinci perde: Şubat Devrimi

1917'nin başında Petrograd'da (bugünkü St. Petersburg) ekmek kuyruklarında başlayan gösteriler kısa sürede genel greve dönüştü; bastırmaya gönderilen askerler de halkın tarafına geçti. Çar II. Nikola tahttan çekilmek zorunda kaldı ve üç yüz yıllık Romanov hanedanı sona erdi. Yerine liberal ve ılımlı sosyalistlerden oluşan bir geçici hükûmet kuruldu. Ama bu hükûmet büyük bir hata yaptı: savaşı sürdürdü.

İkinci perde: Ekim Devrimi

Savaştan bıkan asker ve işçinin aradığı cevabı Lenin verdi. İsviçre'deki sürgününden dönen Bolşevik lider “Barış, toprak, ekmek” sloganıyla kitleleri arkasına aldı. Ekim 1917'de Bolşevikler Petrograd'daki Kışlık Saray'ı ele geçirip geçici hükûmeti devirdi. Bu, Bolşevik (Ekim) İhtilali'dir: devleti işçi sınıfı adına tek parti yönetecek, üretim araçları devletleşecekti.

Aynı olaylar iki takvimde iki farklı ayda görünür: Şubat = Mart, Ekim = Kasım.Görsel: Sınav Defteri

Neden iki ayrı tarih?

Çarlık Rusyası Ortodoks kilisesinin kullandığı eski Jülyen takvimini kullanıyordu; Batı Avrupa ise çoktan Gregoryen takvime geçmişti. 1917'de aradaki fark 13 gündü. Bu yüzden Ekim Devrimi'nin günü Rus takvimine göre 25 Ekim, bugün kullandığımız takvime göre 7 Kasım 1917'dir. Bolşevikler 1918'in başında Gregoryen takvime geçti, ama devrimin adı “Ekim” olarak kaldı.

Savaştan çıkış: Brest-Litovsk

Hatırlarsan Rusya, 3 Mart 1918'de imzaladığı Brest-Litovsk Antlaşması'yla geniş topraklardan vazgeçerek savaştan çekilmiş, Kars, Ardahan ve Batum da Osmanlı'ya bırakılmıştı. Rusya'nın iç durumu açısından bu antlaşma bir pazarlıktı: Lenin toprak verdi, karşılığında yeni rejimi ayakta tutmak için zaman kazandı. Bolşevikler bir şey daha yaptı: çarlık arşivindeki gizli antlaşmaları, Sykes-Picot dahil, dünyaya açıkladılar.

Akılda kalsın: Şubat çarı devirdi, Ekim Bolşevikleri getirdi. Şubat'tan sonra savaş sürdü, Ekim'den sonra bitti. Takvim sorulursa hep bir ay ekle: Şubat → Mart, Ekim → Kasım.
Sınavda

Nasıl sorulur“Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesi” Şubat'a değil, Ekim Devrimi ve Brest-Litovsk'a bağlanır.

TuzakTuzak şık, çarlığın Bolşevikler tarafından yıkıldığını söyler; çarlığı yıkan Şubat Devrimi'dir, Bolşevikler geçici hükûmeti devirmiştir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Bolşevikler geçici hükûmeti devirdi
  2. Rusya I. Dünya Savaşı'na girdi
  3. Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı
  4. Çar II. Nikola tahttan çekildi

?Soru çöz

Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesi aşağıdakilerden hangisinin doğrudan sonucudur?

✓ A. Şubat'ta kurulan geçici hükûmet savaşı sürdürdü; Rusya'yı savaştan Ekim'de iktidara gelen Bolşevikler, Brest-Litovsk ile çekti. B Çar'ın Şubat'ta çekilmesinden sonra savaş sürdü; C SSCB 1922'de, D NEP 1921'de, yani savaştan çekildikten sonra geldi.
1918 – 1944 · SOVYETLER BİRLİĞİ, AZERBAYCAN VE TÜRKİSTAN

İç savaştan SSCB'ye: Lenin, Stalin ve Türkistan'ın direnişi

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMoskova Antlaşması nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (Moskova'dan Sakarya'ya). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Moskova Antlaşması, 16 Mart 1921'de TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalandı. Sovyet Rusya, TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu; buna karşılık Batum Gürcistan'a bırakıldı ve bu, Misak-ı Millî'den verilen ilk taviz sayılır.

Moskova Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sovyetler Birliği ne zaman kuruldu, NEP ve Basmacı Hareketi nedir?

Kısa cevap: Bolşevikler iç savaşta çarlık yanlısı Beyazları yendi; Lenin 1921'de ekonomiyi canlandırmak için NEP'i (Yeni Ekonomik Politika) ilan etti ve 30 Aralık 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu. Lenin'in 1924'teki ölümünden sonra iktidara gelen Stalin 1928'de beş yıllık planları ve tarımda kolektifleştirmeyi başlattı. Türkistan'da ise Rus egemenliğine karşı Basmacı Hareketi (1916–1930'lar) sürdü.

Bolşevikler savaştan çıktı, ama barışa kavuşamadı: asıl savaş şimdi Rusya'nın içinde başlıyordu.

Çarlık yanlıları, liberaller ve yabancı destekli generaller Beyaz Ordu çatısı altında Bolşeviklere karşı birleşti. Troçki'nin kurduğu Kızıl Ordu ile Beyazlar arasındaki iç savaş yaklaşık üç yıl sürdü ve Bolşeviklerin zaferiyle bitti. Bu sırada Çar II. Nikola ve ailesi de öldürüldü (1918).

Bolşeviklerin dayandığı fikir, 19. yüzyılda Karl Marx ve Friedrich Engels'in temellerini attığı komünizmdi: üretim araçlarının özel mülkiyetine son verilecek, toprak, fabrika ve bankalar toplumun (uygulamada devletin) olacak, sınıfsız bir toplum hedeflenecekti. Lenin bu öğretiyi, iktidarı işçi sınıfı adına tek bir partinin kullanması fikriyle birleştirdi.

Bir adım geri: NEP

Savaş yıllarında Bolşevikler tahıla el koymuş, ticareti yasaklamıştı. Sonuç kıtlık ve isyanlar oldu. Lenin bunun üzerine 1921'de NEP (Yeni Ekonomik Politika)'yı ilan etti: küçük esnafa, köylünün ürününü pazarda satmasına izin verildi; büyük sanayi, bankalar ve dış ticaret ise devlette kaldı. Küçük ticaret, halkın “Nepman” dediği yeni girişimcilerin eline geçti. Bu sınırlı serbestlik ekonomiyi hızla toparladı.

Kafkasya'da bir Türk cumhuriyeti: Azerbaycan (1918)

Çarlığın yıkılmasıyla Kafkasya'da doğan boşlukta Azerbaycan Türkleri de bağımsızlıklarını ilan etti. 28 Mayıs 1918'de Mehmet Emin Resulzade'nin önderliğinde Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kuruldu; onu ilk tanıyan devlet Osmanlı oldu. Hatırlarsan Eylül 1918'de Nuri Paşa'nın Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye girmiş, şehir Azerbaycan hükûmetinin merkezi olmuştu. Ama Osmanlı ordusu Mondros'la çekilince genç cumhuriyet yalnız kaldı ve Nisan 1920'de Kızıl Ordu Bakü'ye girerek ona son verdi.

SSCB ve Stalin

30 Aralık 1922'de Rusya, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Transkafkasya cumhuriyetleri birleşerek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB)'ni kurdu. Lenin 1924'te ölünce yerine Gürcü asıllı Josef Stalin geçti. Stalin NEP'e son verdi ve 1928'de I. Beş Yıllık Plan'ı başlattı: ağır sanayi hızla büyüdü, köylülerin toprakları ise zorla devlet çiftliklerinde (kolhoz) birleştirildi. Bu kolektifleştirmeye karşı çıkanlar sürgün edildi; kıtlıkta milyonlarca insan öldü. Planlı Sovyet ekonomisi, hatırlarsan 1934'teki Türk sanayi planına da örnek ve kredi kaynağı olmuştu; ama Türkiye özel mülkiyeti kaldırmadı.

Türkistan'da Basmacı Hareketi

Rus devrimi Türkistan Türklerine özgürlük getirmedi. “Baskın yapan” anlamındaki Basmacı adı, çarlık döneminde Türkistan'da Rus yönetimine karşı silahlanan gruplara verilmişti. 1918'de Türkistan'daki millî Hokand Hükûmeti Bolşeviklerce dağıtılınca hareket, Korbaşı (Basmacı komutanı) Ergaş önderliğinde geniş bir halk direnişine dönüştü. Amaç Türkistan'ı Rus egemenliğinden kurtarmaktı.

Zeki Velidi Togan'ın ve 1921'de Enver Paşa'nın katılmasıyla mücadele sertleşti. Enver Paşa 1922'de Kızıl Ordu'ya karşı çarpışırken şehit düştü. Hareket 1930'ların başında bastırıldı. Zeki Velidi ise 1925'te Türkiye'ye geldi ve İstanbul'da Türk tarihi okuttu; Türkiye'de Türkistan davasının bilimsel sesi oldu. Sovyet yönetimi bölgeyi ulusal sınırlarla böldü ve SSCB'ye bağlı Özbek, Türkmen, Kazak ve Kırgız sovyet sosyalist cumhuriyetlerini kurdu.

İç savaş, sınırlı serbestlik ve plan: Sovyet devleti kurulurken Türk dünyasındaki bağımsızlık denemeleri bastırıldı. Görsel: Sınav Defteri

Türkistan'ı unutturmak

Silahlı direniş bastırılınca Sovyetler kültürü hedef aldı. Amaç, Türkistan Türklerinin ortak kimliğini dağıtıp onları Rus kültürüne bağlamaktı:

  • Ad ve dil: “Türkistan” adı resmî haritalardan ve ders kitaplarından çıkarıldı; lehçe farkları öne çıkarılıp her boy ayrı bir millet gibi gösterildi.
  • Alfabe: Arap harfleri önce Latin harfleriyle, 1930'ların sonunda Kiril alfabesiyle değiştirildi; Türk toplulukları birbirinin yazısını okuyamaz oldu.
  • Din: cami ve medreseler kapatıldı, din adamları sürgün edildi.
  • Nüfus: Türkler iş gücü olarak uzak bölgelere gönderildi, bölgeye Rus göçmen yerleştirildi.
  • Sürgünler: II. Dünya Savaşı yıllarında Kırım Tatarları, Karaçay, Balkar ve Ahıska Türkleri ile Çeçen ve İnguşlar “düşmanla iş birliği” suçlamasıyla toplu hâlde Orta Asya'ya ve Sibirya'ya sürüldü.
Akılda kalsın: Lenin ile Stalin'i ayırmanın yolu ekonomiye bakmaktır: Lenin = NEP (1921), biraz serbestlik; Stalin = Beş Yıllık Plan (1928), sıkı devlet denetimi. Arada 1922 SSCB, 1924 Lenin'in ölümü var.
Sınavda

Nasıl sorulurBasmacı Hareketi'nde Türk tarihini ilgilendiren iki ad sorulur: Zeki Velidi Togan ve Enver Paşa. Hareketin amacı sorulursa cevap Türkistan'ın Rus egemenliğinden bağımsızlığıdır, Sovyet rejimini yaymak değil.

⇄Bilgi eşleştirme kim, ne yaptı?

?Soru çöz

Lenin'in 1921'de ilan ettiği Yeni Ekonomik Politika (NEP) ile aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ C. NEP küçük ticarete ve köylünün pazara satışına izin veren geçici bir esneklikti; A kolektifleştirme ve D beş yıllık planlar Stalin dönemidir; B "tamamen özel girişime bırakmak" NEP'in sınırlı, geçici serbestliğiyle çelişir.
1920 – 1946 · ORTA DOĞU

Orta Doğu'da manda yönetimleri: Osmanlı'dan kalan haritanın yeniden çizilmesi

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'yı paylaşmak için yapılan gizli antlaşmalar nelerdir?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İtilaf devletleri savaş sürerken Osmanlı topraklarını paylaşmak için İstanbul (Boğazlar) ve Londra (1915), Sykes-Picot (1916) ve Saint Jean de Maurienne (1917) gibi gizli antlaşmalar yaptı. İngiltere ayrıca Mac Mahon yazışmalarıyla Araplara bağımsızlık, Balfour Deklarasyonu'yla (1917) Yahudilere Filistin'de bir yurt sözü verdi.

Gizli antlaşmalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'da hangi ülkeler hangi devletin mandası oldu?

Kısa cevap: San Remo Konferansı (1920) kararlarıyla Osmanlı'dan ayrılan Arap toprakları manda yönetimine verildi: Suriye ve Lübnan Fransa'nın; Irak, Ürdün (Maveraiürdün) ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Bölgede Mısır (1922), Irak (1932) ve Suudi Arabistan (1932) gibi devletler bağımsızlık kazandı, ama İngiltere ve Fransa nüfuzunu II. Dünya Savaşı'na kadar korudu.

Savaş sırasında Araplara bağımsızlık, Yahudilere yurt, Fransa'ya pay sözü verilmişti. Savaş bitince bu sözlerin hepsi aynı haritaya sığmadı.

Hatırlarsan İngiltere ve Fransa savaş sürerken Sykes-Picot (1916) gizli antlaşmasıyla Osmanlı'nın Arap topraklarını paylaşmış; İngiltere ayrıca Balfour Deklarasyonu'yla (1917) Filistin'de bir Yahudi yurdu sözü vermişti. Savaştan sonra bu paylaşım, Paris Barış Konferansı'nda ilkesi konan ve Milletler Cemiyeti'nin onayladığı manda kılıfıyla uygulandı. Kararlar 1920'de İtalya'da toplanan San Remo Konferansı'nda kesinleşti.

Kim kimin mandası?

Kim kimin mandası, ne zaman çıktı?
ÜlkeMandaSonrası
Suriye, LübnanFransa1920'ler-1930'larda anayasa ve cumhuriyet; tam bağımsızlık II. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında
Irakİngiltere1921 Kral Faysal; 1930 antlaşması, 1932 Milletler Cemiyeti üyeliğiyle mandadan çıktı
Ürdün (Maveraiürdün)İngiltere1921 Emir Abdullah; 1946 bağımsız
FilistinİngiltereManda 1948'de bitti; İsrail kuruldu

Manda, kâğıt üzerinde “kendini yönetmeye henüz hazır olmayan” halkları bağımsızlığa hazırlamaktı; gerçekte sömürgeciliğin yeni adıydı. Arapların beklediği bağımsız devlet kurulmadı, halkın isteğine bakılmadan cetvelle sınırlar çizildi. Bugün bölgede süren sınır, mezhep ve Filistin sorunlarının kökü bu yıllardadır.

İngiltere, savaşta kendisiyle birlikte Osmanlı'ya karşı ayaklanan Mekke Şerifi Hüseyin'in ailesini ödüllendirerek bölgeyi dolaylı yoldan yönetmeyi seçti. Şerif Hüseyin'in oğlu Faysal, Suriye'den Fransızlarca çıkarıldıktan sonra 1921'de İngiltere'nin desteğiyle Irak kralı yapıldı; öbür oğlu Abdullah da aynı yıl Ürdün (Maveraiürdün) emiri oldu. Böylece manda altındaki iki ülkenin tahtına İngiltere'ye bağlı bir hanedan oturdu.

Yeni devletler, eski efendiler

  • Suudi Arabistan: 1924'te kendini halife ilan eden Mekke Şerifi Hüseyin ile Necd Emiri Abdülaziz bin Suud çatıştı; Suudiler kazanıp Hicaz'ı aldı. İngiltere krallığı 1927'de tanıdı, ülke 1932'de Suudi Arabistan adını aldı. Krallık 1933'te petrol arama imtiyazını bir Amerikan şirketine verdi; 1938'de petrol bulununca bölgede ABD'nin etkisi artmaya başladı (şirket sonra Aramco adını aldı).
  • Mısır: İngiltere 1922'de bağımsızlığını tanıdı, ama Süveyş Kanalı'ndaki askerî varlığını sürdürdü.

Aynı yıllarda bölgenin Arap olmayan iki komşusunda da güçlü liderler modernleşmeyi başlattı: İran'da Rıza Şah Pehlevi 1925'te Kaçar hanedanına son verdi, Afganistan'da Amanullah Han 1919'da İngiltere'ye karşı bağımsızlığı kazandı. Bu iki ülke, hatırlarsan 1937'de Irak ve Türkiye ile birlikte Sadabat Paktı'nı imzalayacaktı.

Akılda kalsın: Fransa'nın payı kısa ve kuzeyde: Suriye-Lübnan (bugün bile Fransızca konuşulan Lübnan'ı hatırla). Gerisi, yani Irak, Ürdün, Filistin İngiltere'nin: Hindistan yolunu ve Musul petrolünü koruyan kuşak.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ülke ile manda devleti eşleştirilir; en sık tuzak Suriye'yi İngiltere'ye ya da Irak'ı Fransa'ya vermektir. “Manda yönetimi” kavramı sorulursa anahtar söz: sömürgeciliğin adı değiştirilmiş biçimi.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

San Remo Konferansı (1920) kararlarına göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Fransa'nın payı Suriye ve Lübnan'dı; Irak, Ürdün ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Öteki şıklar iki devletin paylarını yer değiştirmiştir; sınavın en sık kurduğu tuzak budur.

⇄Bilgi eşleştirme ülke → manda / bağımsızlık

▭Boşluk doldurma

1920'deki Konferansı'nda Lübnan ve Suriye mandasına bırakıldı.

San RemoLozanFransaİngiltere
1868 – 1937 · UZAK DOĞU

Meiji Restorasyonu: Japonya'nın kapılarını açtığı gün

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'nda İttifak ve İtilaf bloklarında hangi devletler vardı?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üçlü İttifak (Bağlaşma) 1882'de Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında; Üçlü İtilaf (Anlaşma) 1907'de İngiltere, Fransa ve Rusya arasında oluştu. Savaş başladıktan sonra Osmanlı (1914) ve Bulgaristan (1915) İttifak'a; Japonya (1914), İtalya (1915), Romanya (1916), Yunanistan ve ABD (1917) İtilaf'a katıldı.

Bloklar ve sonradan katılanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meiji Restorasyonu nedir, Japonya nasıl Uzak Doğu'nun gücü oldu?

Kısa cevap: Meiji Restorasyonu, İmparator Mutsuhito'nun 1868'de başlattığı Batı tarzı yenileşme hareketidir; feodal düzen kaldırıldı, modern ordu, eğitim ve sanayi kuruldu. Hammadde arayışına giren Japonya Çin ve Rusya'yı yenerek Uzak Doğu'nun gücü oldu; 1931'de Mançurya'yı işgal etti ve 1933'te Milletler Cemiyeti'nden ayrıldı.

19. yüzyılın ortasına kadar dünyaya kapılarını kapatmış bir ada ülkesi, yarım asırda bir Avrupa büyük devletini savaşta yenecek hâle geldi.

Japonya uzun süre derebeylerin (feodal beylerin) yönettiği, dışa kapalı bir ülkeydi. Gerçek güç, Şogun adı verilen en güçlü derebeyi ve ordu komutanındaydı; imparator yalnızca sembolik olarak devletin başında dururdu. Batılı devletlerin gemileri limanlara dayanıp ticarete zorlayınca Japonlar şu sonuca vardı: Batı'ya direnmek için önce Batı'nın gücünü öğrenmek gerekir.

Meiji: yukarıdan gelen devrim

1867'de tahta çıkan İmparator Mutsuhito, 1868'de şogunluğa son verip yönetimi yeniden imparatorluğa topladı. Bu döneme “aydınlanmış yönetim” anlamında Meiji denir. Reformlar devletin her köşesine uzandı:

  • Feodal düzen kaldırıldı, Batı tarzı bir hükûmet ve anayasa kuruldu; hukuk yenilendi.
  • Eğitim yaygınlaştı, okuma yazma oranı hızla arttı; takvim ve giyim Batı'ya göre değişti.
  • Çağdaş bankacılık, ordu ve donanma kuruldu; yerli silah sanayisi doğdu.
  • Demiryolu ve haberleşme ağları kuruldu; ağır sanayi ve dokuma geliştirildi.

Sanayi büyüdü, ada küçük kaldı

Hızla sanayileşen Japonya'nın en büyük eksiği hammadde ve pazardı. Bu ihtiyaç onu yayılmacılığa itti: önce Çin'i (1894–1895), sonra Rusya'yı (1904–1905) yendi. Bir Asya devletinin bir Avrupa büyük devletini yenmesi bütün Doğu'da büyük yankı uyandırdı. I. Dünya Savaşı'na İtilaf safında katılan Japonya, 20. yüzyılda Uzak Doğu'nun yeni gücü olarak çıktı.

1929 bunalımı ihracatını çökertince ordu yönetimde ağırlık kazandı ve yayılmacılık sertleşti. Japonya 1931'de Çin'in kömür ve demir zengini Mançurya bölgesini işgal etti, orada kukla bir devlet kurdu. Milletler Cemiyeti işgali kınayınca Japonya 1933'te Cemiyet'ten ayrıldı. Ertesi yıl, donanmalara sınır koyan Washington deniz antlaşmalarından çekileceğini bildirerek silahlanmanın önündeki son engeli de kaldırdı (1934). 1937'de Çin'e karşı geniş çaplı bir savaş başlattı.

Japon yönetimi bu yayılmayı Batı sömürgeciliğine karşı bir kurtuluş gibi sundu: “Asya Asyalılarındır” sloganıyla Batılıların bölgeden çıkarılmasını savundu. 1938'de ilan edilen Doğu Asya'da “Yeni Düzen” ise Japonya'nın önderliğinde Çin'i ve Mançurya'yı kapsayan bir siyasi ve ekonomik blok demekti. Söylem kurtuluştu, gerçekte hedef Japon egemenliğiydi.

Batı'dan öğrenen Japonya, hammadde ve pazar arayışıyla Asya'nın yeni yayılmacı gücüne dönüştü. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Japonya'nın çizgisi bir zincirdir: Meiji (1868) → sanayi → hammadde ihtiyacı → yayılmacılık → Mançurya (1931) → MC'den çıkış (1933). Hangi halka sorulursa sorulsun, bir öncekinden gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurMeiji reformlarıyla Osmanlı Tanzimat'ı karşılaştırılabilir: ikisi de Batı'ya karşı Batılılaşma çabasıdır. Japonya'nın yayılmacılığının sebebi sorulursa cevap hammadde ve pazar ihtiyacıdır.

▭Boşluk doldurma

Japonya'da 1868'de başlayan Batı tarzı yenileşme hareketine Restorasyonu denir. Japonya 1931'de Çin'in bölgesini işgal etti.

MeijiTokugawaMançuryaKore

?Soru çöz

Meiji Restorasyonu'ndan sonra hızla sanayileşen Japonya'nın Uzak Doğu'da yayılmacı bir politika izlemesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sanayisi büyüyen ama doğal kaynağı kıt olan Japonya, hammadde ve pazar için komşularına yöneldi. A Japonya Mançurya'dan sonra Cemiyet'ten çıktı (1933), desteğini aramadı; C Meiji derebeyliği kaldırdı, geri getirmedi; D yayılmacılık bir ittifak arayışından değil, hammadde ihtiyacından doğdu.
1919 – 1937 · İTALYA

Faşizm ve totaliter rejimler: Mussolini'nin Roma Yürüyüşü

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'nın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Dünya Savaşı sonunda Alman, Avusturya-Macaristan, Rus ve Osmanlı imparatorlukları yıkıldı; Polonya, Çekoslovakya, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve Baltık devletleri gibi yeni devletler kuruldu. Barışı korumak için Milletler Cemiyeti kuruldu, sömürgecilik manda adıyla sürdü. Yenilenlere dayatılan ağır şartlar, özellikle Versay, II. Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

Savaşın sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Totaliter rejimlerin ortak özellikleri nelerdir, İtalya'da faşizm nasıl iktidara geldi?

Kısa cevap: Totaliter rejimler, devletin tek parti ve tek lider eliyle toplumun siyasi, ekonomik ve kültürel hayatının tamamını denetlediği yönetimlerdir. İki savaş arasında İtalya'da faşizm, Almanya'da nazizm, SSCB'de Stalin'in komünist yönetimi bu türdendir. İtalya'da Benito Mussolini, Faşist Parti'nin Ekim 1922'deki Roma Yürüyüşü'nden sonra başbakan oldu.

I. Dünya Savaşı demokrasiyi kurtarma vaadiyle bitti; ama ardından gelen yirmi yılda Avrupa'nın yarısı diktatörlerin eline geçti.

Savaştan yenik ya da hayal kırıklığıyla çıkan ülkelerde yoksulluk, işsizlik ve komünizm korkusu birleşti. Liberal demokrasinin bu sorunları çözemediğini düşünen kitleler, “düzeni tek başına sağlayacak” güçlü lidere yöneldi. Böylece totaliter rejimler doğdu: devlet artık yalnız yönetmekle kalmıyor, insanın ne düşüneceğine kadar her şeye karışıyordu.

Faşizm ile nazizm aynı kalıptan çıkar; ayrıldıkları yer merkezlerine koydukları şeydir: devlet ya da ırk.Görsel: Sınav Defteri

“Sakat zafer” ve kara gömlekliler

İtalya I. Dünya Savaşı'na büyük toprak vaatleriyle İtilaf safında girmişti; hatırlarsan Anadolu'da kendisine pay verilmesi bile kararlaştırılmıştı. Barış masasında ise umduğunu alamadı. Savaşı kazanan ama kaybetmiş gibi hisseden İtalya'da işsizlik, grevler ve sokak çatışmaları birbirini izledi. Bu kaos, eski bir sosyalist gazeteci olan Benito Mussolini'nin kurduğu Faşist Parti'nin işine yaradı.

1922 yazında büyük bir işçi grevi ekonomik sorunları ağırlaştırdı. Ekim 1922'de partinin “kara gömlekli” militanları Roma Yürüyüşü'nü başlattı; hükûmet istifa etti ve Kral III. Victor Emmanuel, Mussolini'yi başbakan yaptı. “Önder” anlamına gelen Duçe lakabını alan Mussolini birkaç yıl içinde muhalefeti susturup tek parti diktatörlüğü kurdu; 3 Ocak 1925'te Meclis'te yaptığı konuşmada rejimin bütün sorumluluğunu üstlenmesi, diktatörlüğün açıkça ilanı sayılır. Rejimin adı, Roma'daki otorite sembolü çubuk demetinden (fasces) gelir.

Roma'yı yeniden kurmak: Habeşistan

Mussolini'nin hayali Akdeniz'i yeniden bir “Roma gölü” yapmaktı. İlk adımlarını Adriyatik'te attı: 1923'te Yunanistan'ın Korfu adasını bombalayıp kısa bir süre işgal etti, 1924'te tartışmalı liman kenti Fiume'yi (bugünkü Rijeka) İtalya'ya kattı, 1920'lerin ikinci yarısında yaptığı antlaşmalarla Arnavutluk'u kendi nüfuzu altına aldı (1939'da da işgal edecekti). Asıl büyük hamle Afrika'da geldi: İtalya 1935'te Afrika'da Habeşistan'a (Etiyopya) saldırdı ve 1936'da ülkeyi ilhak etti. Milletler Cemiyeti ekonomik yaptırım kararı aldı ama petrolü yasak dışında bıraktı; yaptırımlar işgali durduramadı. İtalya 1937'de Cemiyet'ten ayrıldı. Hatırlarsan bu saldırı, Türkiye'nin Akdeniz'deki güvenlik kaygısını büyütmüş ve Montrö'nün yolunu açmıştı.

Akılda kalsın: Faşizm ile nazizmi tek soruyla ayır: “Merkezde ne var?” Faşizmde devlet, nazizmde ırk. Ortak özellikler ise hep aynı üçlüyle başlar: tek parti, tek lider, tek ses.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi totaliter rejimlerin ortak özelliklerinden biri değildir?” Doğru cevap çok partili hayat, serbest seçim, basın özgürlüğü ya da bireysel hakların güvencesi gibi liberal demokrasiye ait bir özelliktir.

⇄Bilgi eşleştirme totaliter yönetimler

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi iki savaş arası dönemde ortaya çıkan totaliter rejimlerin ortak özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Basın özgürlüğü ve çok partili seçim liberal demokrasinin özelliğidir; totaliter rejimler bunları kaldırmıştır. A tek parti-tek lider, B yoğun propaganda, C aşırı milliyetçilik ve yayılmacılık faşizm, nazizm ve Stalin rejiminin ortak özellikleridir.
1918 – 1939 · ALMANYA VE İSPANYA

Weimar'dan Hitler'e: Almanya'da nazizmin yükselişi

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVersay Antlaşması'nın Almanya'ya getirdiği şartlar nelerdir?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paris Barış Konferansı 18 Ocak 1919'da yalnız galip devletlerin katılımıyla toplandı. Almanya ile Versay (28 Haziran 1919), Avusturya ile Sen Jermen (Saint-Germain, 10 Eylül 1919), Bulgaristan ile Nöyi (Neuilly, 27 Kasım 1919), Macaristan ile Triyanon (Trianon, 4 Haziran 1920), Osmanlı ile Sevr (10 Ağustos 1920) antlaşmaları imzalandı. Versay ile Almanya Alsas-Loren'i ve bütün sömürgelerini kaybetti, ordusu 100.000 kişiyle sınırlandı, savaşın tek sorumlusu sayılarak ağır tazminata bağlandı.

Paris Barış Konferansı ve antlaşmalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hitler ne zaman iktidara geldi, Nazizm nasıl yükseldi?

Kısa cevap: Kasım 1918'de imparatorluğun yıkılmasıyla kurulan Weimar Cumhuriyeti, Versay'ın ağır şartları ve ekonomik çöküş karşısında zayıf kaldı. 1929 bunalımından sonra güçlenen Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (Nazi Partisi) 1932 seçimlerinde birinci parti oldu; Adolf Hitler 30 Ocak 1933'te şansölye (başbakan) olarak iktidara geldi ve kısa sürede diktatörlüğünü kurdu. İspanya'da ise 1936–1939 iç savaşını General Franco kazandı.

Almanya'da demokrasi, kurulduğu gün omzunda bir yenilginin yüküyle doğdu.

Savaşın son günlerinde, Kasım 1918'de çıkan askerî ayaklanmalar imparatorluğu yıktı; İmparator II. Wilhelm ülkeden kaçtı ve cumhuriyet ilan edildi. 1919'da Weimar kentinde hazırlanan anayasayla demokratik düzene geçildi; bu yüzden döneme Weimar Cumhuriyeti (1919–1933) denir. Ama yeni cumhuriyet, imparatorluğun kaybettiği savaşın faturasını ödemek zorunda kaldı: Versay Antlaşması'nın ağır savaş tazminatı, hiperenflasyon ve işsizlik halkın demokrasiye güvenini aşındırdı.

Bir sokak partisinden iktidara

Bu öfkeyi en iyi kullanan, Alman ırkının üstünlüğünü ve Versay'ın yırtılmasını savunan Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (kısaca Nazi Partisi) oldu. Lideri Adolf Hitler 1923'te Münih'te bir darbe denemesinde başarısız olmuş, hapiste “Kavgam” kitabını yazmıştı. Partinin sokaktaki gücü, giydikleri üniformadan dolayı “Kahverengi Gömlekliler” denen silahlı militanlarıydı (SA). 1920'lerin ortasındaki görece sakin yıllarda parti küçük kaldı. Sonra 1929 bunalımı geldi: işsizlik patlayınca Naziler hızla büyüdü ve 1932 seçimlerinden en güçlü parti olarak çıktı.

30 Ocak 1933'te Hitler şansölye (başbakan) oldu. Birkaç hafta içinde meclisten dört yıllığına olağanüstü yetkiler aldı ve diktatörlüğünü ilan etti; diğer partiler kapatıldı, sendikalar dağıtıldı. 1934'te Cumhurbaşkanı Hindenburg ölünce iki makamı birleştirip Führer (önder) unvanını aldı. Alman milletinin siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hayatı tamamen parti denetimine girdi; Yahudiler sistemli biçimde haklarından yoksun bırakıldı.

Korkunun araçları

Ağır barış, enflasyon ve bunalım demokrasiyi aşındırdı; Nazi Partisi seçimle geldiği iktidarı diktatörlüğe çevirdi. Görsel: Sınav Defteri

Rejim düşünceyi de denetledi. Gizli devlet polisi Gestapo (1933) muhalifleri yargısız tutukluyor, toplama kamplarına gönderiyordu. 1933 baharında üniversite meydanlarında rejime aykırı sayılan kitaplar yakıldı; okul kitapları ırkçı ideolojiye göre ayıklanıp yeniden yazıldı. 9–10 Kasım 1938 gecesi Yahudi evlerine, dükkânlarına ve sinagoglarına yapılan saldırılar, kırılan camların sokakları doldurması yüzünden Kristal Gece adıyla anılır; Yahudilere yönelik baskı bu geceden sonra açık şiddete dönüştü. Sanat da cevap verdi: Charlie Chaplin 1940'ta çektiği Büyük Diktatör filminde Hitler'i alaya aldı.

İspanya: Avrupa'nın provası

İspanya da diktatörlüğü erken tanıdı: 1923'te General Primo de Rivera bir askerî darbeyle yönetimi ele geçirmiş, 1930'a kadar kralın onayıyla ülkeyi yönetmişti. İspanya'da 1931'de krallık yıkılıp cumhuriyet ilan edildi. Cumhuriyet hükûmetlerinin reformları ülkeyi ikiye böldü ve 1936–1939 arasında Cumhuriyetçiler ile Milliyetçiler arasında kanlı bir iç savaş çıktı. Avrupalı devletler de taraf oldu: Almanya ve İtalya, General Francisco Franco önderliğindeki Milliyetçileri, Sovyetler Birliği ise Cumhuriyetçileri destekledi. Franco'yu destekleyen Alman ve İtalyan uçaklarının 1937'de Bask kasabası Guernica'yı bombalaması, sivillerin havadan hedef alındığı ilk büyük katliamlardan biri oldu; Picasso aynı yıl bu acıyı ünlü Guernica tablosuna dönüştürdü. Savaşı Franco kazandı ve ölümüne kadar (1975) süren bir diktatörlük kurdu. Batılı devletlerin dışladığı Franco İspanyası'nın ilişkileri ancak Soğuk Savaş yıllarında düzeldi.

Akılda kalsın: Nazizmin merdiveni: Versay'ın öfkesi → Weimar'ın zayıflığı → 1929 bunalımı → 1932 birinci parti → 30 Ocak 1933 şansölye. 1929 olmasaydı merdivenin son iki basamağı bu kadar hızlı çıkılmazdı.
Sınavda

Nasıl sorulurİspanya İç Savaşı'nda kimin kimi desteklediği sorulur: Almanya ve İtalya → Franco. Bu savaş, II. Dünya Savaşı'nın bloklarının ilk kez karşı karşıya geldiği bir “prova” olarak da yorumlanır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Weimar Anayasası kabul edildi
  2. Hitler şansölye oldu
  3. Almanya'da imparatorluk yıkıldı, cumhuriyet ilan edildi
  4. Dünya Ekonomik Bunalımı başladı

?Soru çöz

1936–1939 İspanya İç Savaşı'nda General Franco önderliğindeki Milliyetçileri destekleyen devletler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Faşist İtalya ve Nazi Almanyası Franco'yu, Sovyetler Birliği ise Cumhuriyetçileri destekledi. B İngiltere-Fransa ve D ABD Franco'yu destekleyen devletler değildir; C Sovyetler karşı tarafı, Cumhuriyetçileri destekledi.
1920 – 1939 · NEW YORK VE DÜNYA

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı: Kara Perşembe'den New Deal'e

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de devletçilik politikasına neden geçildi?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi ekonomi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatını düşürüp Türkiye'nin ihracatını vurdu; özel girişimin sanayileşmeyi tek başına başaramadığı da görülmüştü. Bu yüzden 1930'lardan itibaren devletçilik politikasına geçildi: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda bizzat yatırımcı oldu. 1930'da Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kuruldu; devletçilik 1931'de CHF programına, 1937'de Anayasa'ya girdi.

1929 Bunalımı ve devletçilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Büyük Buhran), 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York Borsası'nın çökmesiyle (Kara Perşembe) başladı ve etkileri yaklaşık on yıl sürdü. Bankalar battı, işsizlik ve yoksulluk yayıldı, dünya ticareti büyük ölçüde daraldı. Bunalım serbest piyasaya (liberal ekonomiye) güveni sarstı; devletler ekonomiye müdahale etti (ABD'de New Deal), Almanya ve Japonya'da ise totaliter güçler yükseldi.

New York'ta birkaç gün içinde değeri eriyen hisse senetleri, binlerce kilometre ötede bir buğday tarlasının değerini de düşürdü.

I. Dünya Savaşı'ndan Avrupa yorgun çıkmış, ABD ise dünyanın en büyük alacaklısı ve üreticisi olmuştu. 1920'ler ABD'de bolluk yıllarıydı: fabrikalar durmadan üretiyor, insanlar borç alarak hisse senedi alıyordu. Bu coşkulu on yıla Kükreyen Yirmiler denir. Ama bu parlaklığın altında çatlaklar vardı.

Kükreyen Yirmiler: evlere giren yeni dünya

Bolluğu en çok gündelik hayat hissetti. Elektrik ve petrol şehirlerde evlere girdi; buzdolabı, elektrik süpürgesi ve seri üretimle ucuzlayan otomobil orta sınıfın eşyası oldu. Radyo haberi ve müziği aynı anda milyonlarca eve taşıdı; sinema 1927'de sesli filme geçti, çizgi film doğdu. Siyahi Amerikalıların müziği caz bu yıllarda bütün dünyaya yayıldı. Şehirlerin silueti de değişti: yükselen gökdelenlerin simgesi, 1931'de tamamlanan New York'taki Empire State binası oldu. Sivil havacılık da bu yıllarda başladı; 1927'de Atlantik ilk kez tek başına ve aralıksız uçakla geçildi.

Neden oldu?

  • Aşırı üretim, yetersiz talep: fabrikalar ve çiftlikler, halkın satın alabileceğinden fazlasını üretiyordu; Avrupa tarımı da toparlanınca ürün fiyatları düştü.
  • Borsa spekülasyonu: hisseler kredili alınıyor, fiyatlar şirketlerin gerçek değerinin çok üstüne çıkıyordu.
  • Borç zinciri: Avrupa, özellikle Almanya, ABD kredileriyle ayakta duruyordu; ABD parayı geri çekince zincir koptu.

Kara Perşembe

24 Ekim 1929 Perşembe günü New York Borsası'nda panik satışları başladı; ertesi hafta çöküş derinleşti. Bu gün tarihe Kara Perşembe olarak geçti. Paralarını geri almak isteyenler bankalara koştu, binlerce banka battı, fabrikalar kapandı. Kriz kısa sürede ABD'den bütün dünyaya yayıldı ve etkileri yaklaşık on yıl sürdü. İki savaş arası dönemde yaşanan ekonomik durgunlukların en şiddetlisi, en yaygını ve en uzunu buydu; bu yüzden ona Büyük Buhran denir.

Borsanın çöktüğü günlerde Wall Street'e akın eden kalabalık. Bunalım buradan bütün dünyaya yayıldı.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Sonuçları: ekonomiden siyasete

  • İşsizlik ve yoksulluk: sanayi şehirlerinde milyonlarca işsiz ve evsiz ortaya çıktı.
  • Ticaretin çöküşü: dünya ticareti büyük ölçüde (yaklaşık üçte iki oranında) daraldı; tarım ürünlerinin fiyatı düştü, tarım ülkeleri en ağır darbeyi yedi.
  • Korumacılık: her devlet gümrük duvarlarını yükseltti; döviz yetmeyince ülkeler malı mala değiştiren takas (kliring) anlaşmalarına yöneldi.
  • Liberal ekonomiye güven sarsıldı: “piyasa kendini düzeltir” anlayışı itibar kaybetti; devletin ekonomiye müdahalesi yaygınlaştı.
  • Totaliter rejimler güçlendi: Almanya'da Naziler iktidara yürüdü, Japonya'da ordu yayılmacılığa yöneldi.

Çözüm arayışı: devlet sahneye çıkıyor

İlk tepki geç ve sınırlı oldu. Başkan Hoover, 1931'de savaş borçlarının ve tazminat ödemelerinin bir yıl ertelenmesini önerdi; bu borç ertelemesine Hoover moratoryumu denir. Ama erteleme, çöken ekonomiyi kurtarmaya yetmedi. ABD'de 1933'te başkan olan Franklin D. Roosevelt, New Deal (Yeni Düzen) adlı programla devleti ekonominin içine soktu: büyük bayındırlık işleriyle iş yaratıldı, bankalar denetime alındı, sosyal güvenlik kuruldu. İngiliz iktisatçı John Maynard Keynes de bunalımda devletin harcamalarla talebi canlandırması gerektiğini savundu. Dış ticarete kapalı, planlı ekonomisiyle Sovyetler Birliği ise bunalımdan en az etkilenen ülke oldu. Hatırlarsan Türkiye de bunalımın ardından Türk Parasını Koruma Kanunu'nu çıkarmış, Merkez Bankası'nı kurmuş ve devletçilik politikasına yönelmişti.

Laboratuvarda ve tuvalde: iki savaş arasında bilim ve kültür

Siyasetin karardığı bu yirmi yıl, bilimde parlak bir dönemdi. Savaşın yaraları ve salgınlar tıbbı hızlandırdı, fizik ise evrene bakışı değiştirdi. Bu yeniliklerin çoğu sınavda “hangisi bu döneme aittir?” kalıbıyla karşına çıkar:

  • Fizik: Einstein'ın genel görelilik kuramı (1915), 1919'daki güneş tutulması gözlemleriyle doğrulanınca bilim dünyasının gündemine oturdu.
  • Tıp: şeker hastalığının ilacı insülin elde edildi (1921), verem için BCG aşısı geliştirildi (1921), C vitamini ayrıştırıldı. Alexander Fleming'in 1928'de penisilini bulmasıyla antibiyotik çağının kapısı açıldı.
  • Teknoloji: elektron mikroskobu (1931) gözün göremediği dünyayı açtı; 1939'da DDT'nin böcek öldürücü etkisi bulundu ve sıtma taşıyan sivrisinekle mücadelede kullanıldı.
Ek bilgi: iki savaş arası sanat ve düşünce

Sanat ve düşünce de savaşın ve bunalımın izini taşıdı. Almanya'da 1919'da kurulan Bauhaus okulu sade ve işlevsel tasarımı, modern mimariyi yaydı. Bilinçaltını resme taşıyan sürrealizm (Salvador Dali) ve duyguları çarpıtılmış biçimlerle anlatan dışavurumculuk güçlendi. Psikoloji yükselişteydi, felsefede varoluşçuluk ve fenomenoloji öne çıktı: savaşın sarstığı insan kendini yeniden anlamaya çalışıyordu. Bunalım edebiyata ve sinemaya da yansıdı: John Steinbeck Gazap Üzümleri'nde (1939) toprağını kaybeden çiftçi ailelerini, Charlie Chaplin Modern Zamanlar'da (1936) makinenin çarkları arasında ezilen işçiyi anlattı.

Akılda kalsın: 1929'un tek cümlelik özeti: “Piyasa çöktü, devlet geldi.” ABD'de New Deal, Türkiye'de devletçilik, Almanya'da Hitler; üçü de aynı krizin farklı cevaplarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“1929 bunalımı sonrasında devletlerin ekonomiye müdahalesinin artması, aşağıdakilerden hangisine güvenin sarsıldığını gösterir?” Cevap: liberal ekonomi / serbest piyasa. Türkiye ile bağlantılı sorularda anahtar kavram devletçiliktir. Dönemin bilim ve kültürü de “aşağıdakilerden hangisi iki savaş arası döneme ait değildir?” diye sorulur: penisilin (1928), insülin (1921), Guernica (1937) bu döneme aittir; atom bombası (1945) ya da DNA'nın yapısının çözülmesi (1953) değildir.

▭Boşluk doldurma

1929 bunalımı Borsası'nın çöküşüyle başladı. ABD Başkanı Roosevelt'in bunalımdan çıkış programına denir.

New YorkLondraNew DealMarshall Planı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'ndan sonra ABD'de New Deal programının uygulanması ve Türkiye'de devletçilik politikasına geçilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ B. İki uygulama da bunalım karşısında piyasaya güvenin sarsıldığını ve devletin ekonomide etkin rol üstlendiğini gösterir. A sömürgecilik bu dönemde sürüyordu; C serbest piyasa güçlenmedi, tersine geriledi; D bunalımda dünya ticareti büyümedi, daraldı.
1925 – 1939 · AVRUPA

Locarno ve Briand-Kellogg: barışı korumak için atılan imzalar neden yetmedi?

MEB 12. sınıf · Yeni Dünya Düzenine Doğru · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaWilson İlkeleri nelerdir, I. Dünya Savaşı'nda hangi devlet hangi ateşkesi imzaladı?Bağlantılı konudan (I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ABD Başkanı Woodrow Wilson 8 Ocak 1918'de kalıcı barışın şartlarını 14 maddelik ilkelerle açıkladı; 12. madde Osmanlı'yı, 14. madde Milletler Cemiyeti'ni ilgilendirir. İttifak devletleri bu ilkelere güvenerek sırayla ateşkes imzaladı: Bulgaristan Selanik (29 Eylül), Osmanlı Mondros (30 Ekim), Avusturya-Macaristan Villa Giusti (3 Kasım), Almanya Rethondes (11 Kasım 1918).

Wilson İlkeleri ve ateşkesler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Locarno Antlaşması ve Briand-Kellogg Paktı nedir, Milletler Cemiyeti neden başarısız oldu?

Kısa cevap: 1925 Locarno Antlaşması'yla Almanya batı sınırlarını tanıdı ve 1926'da Milletler Cemiyeti'ne girdi. 27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalanan Briand-Kellogg Paktı savaşı ulusal politika aracı olarak reddetti, ama hukuki yaptırımı yoktu. Milletler Cemiyeti ABD'nin üye olmaması ve yaptırım gücünün bulunmaması yüzünden Japonya'nın Mançurya (1931) ve İtalya'nın Habeşistan (1935) saldırılarını durduramadı; Almanya'nın Versay'ı çiğnemesiyle Avrupa 1939'da yeniden savaşa sürüklendi.

İki savaş arasında barış adına çok imza atıldı; sorun, bu imzaların arkasında duracak bir güç olmamasıydı.

Hatırlarsan Milletler Cemiyeti, Paris Barış Konferansı'nın kararıyla (Versay, Sen Jermen, Nöyi ve Triyanon antlaşmalarının ilk maddeleri) 10 Ocak 1920'de merkezi Cenevre olmak üzere kurulmuştu. Ama onu kurmayı öneren Wilson'ın ülkesi ABD, Senato onaylamadığı için Cemiyet'e hiç üye olmadı. Barışı korumak için Cemiyet'in yanında başka antlaşmalara da ihtiyaç duyuldu.

Locarno: Almanya masaya dönüyor (1925)

1925'te İsviçre'nin Locarno kentinde görüşülen ve Aralık'ta Londra'da imzalanan Locarno Antlaşması'na İngiltere, Fransa, İtalya, Almanya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya katıldı. Antlaşmanın özü şuydu: Almanya, Fransa ve Belçika ile olan batı sınırlarını tanıdı; Ren bölgesinin askerden arındırılmış kalması kabul edildi, İngiltere ve İtalya bunun güvencesi oldu. Almanya'nın Polonya ve Çekoslovakya ile olan doğu sınırları ise aynı güvenceyle tanınmadı; anlaşmazlıkların yalnız hakem yoluyla çözülmesi kabul edildi.

Ödül olarak Almanya 1926'da Milletler Cemiyeti'ne üye oldu ve yeniden uluslararası iş birliğine katıldı. Avrupa'da gerginlik bir süre azaldı; 1925–1930 yılları “Locarno ruhu”nun, yani iki savaş arası barışın altın yılları sayılır.

Briand-Kellogg: savaşı kâğıt üzerinde yasaklamak (1928)

Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand ile ABD Dışişleri Bakanı Frank Kellogg'un girişimiyle 27 Ağustos 1928'de Paris'te Briand-Kellogg Paktı imzalandı. İmzacılar (ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Polonya, Çekoslovakya, Belçika ve diğerleri) savunma amacı taşımayan savaşı ulusal politika aracı olmaktan çıkardı; anlaşmazlıklar barışçı yollarla çözülecekti. Pakt bütün dünyaya açıktı, Sovyetler Birliği dahil pek çok devlet katıldı; Türkiye de 1929'da katılmıştı. Ama paktın hukuki bir yaptırımı yoktu: “savaşın lanetlenmesi” diye özetlenebilecek ahlaki bir taahhüttü.

Pakt herkes için yürürlüğe girmeden önce Sovyetler Birliği, 9 Şubat 1929'da Moskova'da komşularıyla Litvinov Protokolü'nü imzaladı; böylece Briand-Kellogg'un hükümleri bu devletler arasında hemen yürürlüğe kondu. Türkiye de 1929'da bu protokole katıldı.

Silahsızlanma çabası da sonuçsuz kaldı: Cenevre'de 1932'de toplanan Dünya Silahsızlanma Konferansı'ndan Almanya 1933'te çekildi.

Milletler Cemiyeti neden başarısız oldu?

  • Büyük devletler içinde değildi: ABD hiç üye olmadı; Almanya ancak 1926'da girdi, Sovyetler Birliği 1934'e kadar dışarıda kaldı.
  • Yaptırım gücü yoktu: Cemiyet'in ordusu yoktu, kararlar oybirliği istiyordu; elindeki tek silah etkisiz kalan ekonomik yaptırımlardı.
  • Galiplerin örgütü sayıldı: İngiltere ve Fransa kendi çıkarına dokunmayan saldırılara sessiz kaldı.
  • Saldırganlar cezasız kaldı ve ayrıldı: Mançurya'yı işgal eden Japonya (1933), silahlanan Almanya (1933) ve Habeşistan'ı alan İtalya (1937) Cemiyet'ten çekildi.
Savaşa giden yol: her cezasız kalan saldırı bir sonrakini cesaretlendirdi. Son durak, sonraki konunun başlangıcıdır.Görsel: Sınav Defteri

Savaşa giden yol

Hitler Versay'ı adım adım çiğnedi. Ocak 1935'te Milletler Cemiyeti yönetimindeki Saar bölgesinde yapılan halk oylaması bölgeyi Almanya'ya geri verdi; bu, Versay'ın bıraktığı bir düzenlemenin sandıkla bozulmasıydı. Aynı yıl zorunlu askerliği geri getirdi, 1936'da askersiz bölge olan Ren'e asker soktu ve böylece Locarno'yu da yırttı. Aynı yıl Almanya ile İtalya arasında Berlin-Roma Mihveri kuruldu. Mart 1938'de Avusturya Almanya'ya katıldı (Anschluss). Eylül 1938'deki Münih Konferansı'nda İngiltere ve Fransa, yeni bir savaştan kaçınmak için Çekoslovakya'nın Almanlarla meskûn Südet bölgesini Almanya'ya bıraktı; bu tavize yatıştırma politikası denir. Parçalanan Çekoslovakya'dan pay alan tek devlet Almanya değildi: Polonya Ekim 1938'de Teschen (Cieszyn) bölgesini, Macaristan da güneydeki toprakları aldı. Hitler durmadı: Mart 1939'da Çekoslovakya'nın kalanını işgal etti, aynı ay Litvanya'dan Memel'i aldı ve Polonya'dan Versay'ın serbest şehir yaptığı Danzig'i istedi. Ağustos 1939'da Sovyetlerle saldırmazlık paktı imzaladı ve 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırdı. II. Dünya Savaşı'nın hikâyesi bir sonraki sayfada.

Akılda kalsın: Locarno batıyı kilitledi, doğuyu açık bıraktı; Hitler de 1938–1939'da tam o açık kapıdan (Avusturya, Çekoslovakya, Polonya) yürüdü. MC'nin zaafı iki kelime: ABD yok, ordu yok.
Sınavda

Nasıl sorulur“Locarno Antlaşması'yla Almanya hangi sınırlarını tanımıştır?” → batı sınırlarını (Fransa, Belçika).

TuzakBriand-Kellogg için anahtar söz: savaşın ulusal politika aracı olmaktan çıkarılması; tuzak şık, paktın bir yaptırım gücü olduğunu söyler.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Japonya Mançurya'yı işgal etti
  2. Locarno Antlaşması imzalandı
  3. Münih Konferansı toplandı
  4. Briand-Kellogg Paktı imzalandı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Milletler Cemiyeti'nin Japonya'nın Mançurya'yı ve İtalya'nın Habeşistan'ı işgalini önleyememesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

✓ C. Ordusu olmayan, ekonomik yaptırımları da etkisiz kalan Cemiyet, saldırganları durduramadı; ABD'nin üye olmaması da onu zayıflattı. A Sovyetler Cemiyet'in kurucusu değildi; B merkezin Cenevre'de olması güçsüzlüğün nedeni değildir; D Locarno Avrupa barışıyla ilgilidir, bu işgallerle bağı yok.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1941'de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın ortak kitabıyla ortaya çıkan Garip akımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Garip şairleri şiiri ölçü, uyak ve süsten arındırıp sıradan insanın gündelik diline yaklaştırdı. A hece ve uyağı temel sayan Garip değil, ondan önceki hececilerdir; B Millî Mücadele romanı nesir türüdür, Garip bir şiir akımıdır; D Kadro bir fikir dergisidir, Garip ortak bir şiir kitabıyla doğdu.Kaynak: Cumhuriyet dönemi kültür, sanat ve bilim · Edebiyat: Millî Mücadele, Kadro, Garip

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Versay Antlaşması ile Almanya'ya getirilen hükümlerden biri değildir?

✓ A. Boğazların uluslararası komisyona bırakılması Osmanlı ile imzalanan Sevr Antlaşması'nın hükmüdür; Almanya'nın Boğazlarla bir ilgisi yoktu. B Alsas-Loren'in Fransa'ya dönmesi, C ordunun 100.000 kişiyle sınırlanması, D sömürgelerin alınması Versay'ın gerçek hükümleridir.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · Paris Barış Konferansı ve antlaşmalar

?Soru 3

Vecihi Hürkuş ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Vecihi Hürkuş 1925'te Vecihi K-VI'yı uçurdu, 1932'de ilk sivil havacılık okulunu açtı. A Nuri Demirağ'a, C Sabiha Gökçen'e aittir; Kayseri fabrikası devlet girişimidir.Kaynak: Cumhuriyet dönemi kültür, sanat ve bilim · Havacılık ve öncü girişimciler

?Soru 4

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ankara'da yapılan binalarda görülen Birinci Ulusal Mimarlık akımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Kubbe, kemer ve çini gibi geleneksel öğeler betonarme gibi yeni tekniklerle birlikte kullanıldı; öncüleri Kemaleddin ve Vedat Tek'tir. B süsü atan anlayış 1930'ların modern mimarisidir; C yabancı mimarlar (Holzmeister) sonraki modern yapıları tasarladı; D Anıtkabir İkinci Ulusal Mimarlık'a aittir (Onat–Arda).Kaynak: Cumhuriyet dönemi kültür, sanat ve bilim · Mimari ve heykel

?Soru 5

Sanayi Devrimi'nin I. Dünya Savaşı'na zemin hazırlamasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ C. Seri üretim hammadde ve pazar ihtiyacını büyüttü; bu ihtiyaç sömürge yarışını kızıştırdı. A milliyetçiliğin, B Panslavizmin, D ise 1871 Fransa-Almanya savaşının sonucudur.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · Genel ve özel nedenler

?Soru 6

Atatürk ilkelerinin altısı birden aşağıdakilerin hangisiyle devletin temel hukuk metnine girmiştir?

✓ C. 1927 tüzüğü ve 1931 programı parti belgeleridir; ilkeler 5 Şubat 1937'deki değişiklikle anayasaya, yani devletin temel hukuk metnine girdi. D 1924 Anayasası ilk hâlinde ilkeleri içermiyordu; 1937 değişikliği ile karıştırılmamalı.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Atatürkçülük ve altı okun belgeleşmesi

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi ABD'nin 1917'de I. Dünya Savaşı'na girmesinde doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. Tarafsız gemileri de hedef alan sınırsız denizaltı savaşı ve Zimmermann telgrafı ABD'yi Nisan 1917'de savaşa soktu. A Saraybosna suikastı (1914) savaşın genel kıvılcımıdır, ABD'nin girişinin değil; C Brest-Litovsk (1918) ve D Wilson İlkeleri (1918) ABD'nin girişinden sonradır.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · 1917: ABD girdi, Rusya çıktı

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi cumhuriyetçilik ilkesiyle doğrudan ilgili değildir?

✓ A. Kabotaj Kanunu (1926) kıyı taşımacılığını Türk gemilerine veren ekonomik bir düzenlemedir ve milliyetçilikle ilgilidir; diğer üçü yönetim biçimi ve millet egemenliğiyle ilgilidir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Cumhuriyetçilik

?Soru 9

I. Dünya Savaşı'nın tarihteki ilk “topyekûn savaş” olarak nitelendirilmesi, aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

✓ D. Topyekûn savaşta yalnız ordular değil, cephe gerisindeki bütün ekonomi ve toplum savaş için çalışır; I. Dünya Savaşı bunun ilk büyük örneğidir. A savaş Avrupa dışına (Orta Doğu, Afrika, okyanuslar) da yayıldı; B ittifak hâlinde savaşmak topyekûnluğun ölçüsü değildir; C savaş kısa değil, dört yılı aşkın sürdü.Kaynak: I. Dünya Savaşı ve barış antlaşmaları · Siper savaşı ve yeni silahlar

?Soru 10

Yapılan inkılapların korunmasını ve geliştirilmesini amaçlayan, bu yolla diğer ilkelerin de yaşatılmasını sağlayan Atatürk ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnkılapçılık, inkılapları korumayı ve geliştirmeyi esas alır; öteki ilkeler inkılaplarla hayata geçtiği için onların da koruyucusu sayılır. A halkçılık toplumsal eşitliği, B devletçilik ekonomide devlet yatırımını, C cumhuriyetçilik yönetim biçimini esas alır; hiçbiri inkılapları koruma ilkesi değildir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · İnkılapçılık
100
Daha fazla soru çözmek ister misin?20. yüzyıl başlarında dünya konusundan 100 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →