Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye: Körfez Savaşı'ndan 2000'lere

Filistin'de İntifada'dan Oslo'ya, Körfez Savaşı'ndan 1 Mart tezkeresine, GAP'tan Karabağ'a ve Kardak'tan deprem diplomasisine kadar Türkiye'nin 1987–2007 dış politikasını ve çevresinin yakın tarihini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

6 durak1987 → 2007
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
62 sorubu konuda çözebileceğin
1987 – 2007 · FİLİSTİN · OSLO

Filistin sorunu: taşlarla başlayan İntifada'dan Oslo'daki el sıkışmaya

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsrail ne zaman ve nasıl kuruldu, Filistin sorunu nasıl ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Orta Doğu sorunları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsrail Devleti, İngiltere'nin Filistin'deki manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de ilan edildi. Bu adım; 1897 Basel Kongresi'yle örgütlenen Siyonist hareketin, 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ve BM Genel Kurulu'nun 29 Kasım 1947'de Filistin'i bir Arap ve bir Yahudi devletine bölmeyi öngören taksim kararının sonucudur.

Paylaşılamayan Orta Doğu ve İsrail'in kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İntifada nedir, 1993 Oslo görüşmelerinin sonucu nedir?

Kısa cevap: 1987'de İsrail işgaline karşı Filistin halkının ayaklanması olan İntifada başladı; FKÖ 1988'de bağımsız Filistin Devleti'ni ilan etti. 1993 Oslo görüşmeleriyle İsrail ile FKÖ birbirini karşılıklı tanıdı ve Filistin özerk yönetimi kuruldu, ancak kalıcı barış sağlanamadı.

Ordular yirmi yıl boyunca çözemediği bir sorunu, bir gün sokaktaki çocukların elindeki taşlar dünyanın gündemine taşıdı.

Hatırlarsan Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) 1964'te kurulmuş, 1969'dan itibaren Yaser Arafat'ın önderliğinde Filistin davasının sesi olmuştu. Arap devletlerinin İsrail'le savaşları toprak kazandırmayınca FKÖ diplomasiye ağırlık verdi. 1974'te BM Genel Kurulu FKÖ'yü Filistin halkının temsilcisi olarak tanıdı ve ona gözlemci statüsü verdi. Ama Batı Şeria ve Gazze'de İsrail işgali sürüyordu.

1980'lerin başında masaya barış planları geldi. Suudi Arabistan Veliaht Prensi Fahd'ın 1981'de açıkladığı plan, İsrail'in 1967'de aldığı topraklardan çekilmesini ve başkenti Doğu Kudüs olan bir Filistin devletini öngörüyordu; Arap ülkeleri bu planı Eylül 1982'deki zirvede Fez Planı adıyla benimsedi. Aynı günlerde ABD Başkanı Reagan da Filistinlilere Ürdün'e bağlı bir özerklik öneren Reagan Planı'nı açıkladı. İki plan da tarafları buluşturamadı.

1987: İntifada

Aralık 1987'de Gazze'de başlayan olaylar kısa sürede Batı Şeria'ya yayıldı. İşgal altındaki Filistinliler grevlerle, gösterilerle ve İsrail askerlerine taş atarak direndi. Bu halk ayaklanmasına Arapça “silkinme” anlamına gelen İntifada denir. Taşa karşı tank görüntüleri dünya kamuoyunu etkiledi ve Filistin sorununun artık yalnız Arap devletlerinin değil, Filistin halkının kendi meselesi olduğunu gösterdi.

İntifada'nın verdiği güçle FKÖ, 15 Kasım 1988'de Cezayir'de bağımsız Filistin Devleti'ni ilan etti; Arafat 1989'da bu devletin başkanı ilan edildi. Türkiye, Filistin Devleti'ni ilk tanıyan ülkeler arasında yer aldı.

1993: Oslo ve karşılıklı tanıma

Soğuk Savaş'ın bitmesi ve I. Körfez Savaşı'ndan sonra ABD bölgede barış girişimini hızlandırdı. Ekim 1991'de ABD ve SSCB'nin ev sahipliğinde toplanan Madrid Barış Konferansı, İsrail ile Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistinli temsilcileri ilk kez aynı masaya oturttu; doğrudan görüşmelerin yolu böyle açıldı. Norveç'in başkenti Oslo'da gizlice yürütülen görüşmeler sonunda 13 Eylül 1993'te Washington'da İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin ile Yaser Arafat el sıkıştı. Bu Oslo sürecinde İsrail ile FKÖ birbirini karşılıklı olarak tanıdı; Gazze ve Eriha'dan başlayarak Filistinlilere özerklik veren Filistin Ulusal Yönetimi kuruldu.

Yıllarca birbirini tanımayan iki taraf, 1993'te aynı karede el sıkıştı. Barış ise bu fotoğraf kadar kolay gelmedi.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Neden barış gelmedi?

Kudüs'ün statüsü, Yahudi yerleşimleri, sınırlar ve mültecilerin dönüşü gibi en zor konular sonraya bırakılmıştı. Rabin 1995'te barışa karşı çıkan bir İsrailli tarafından öldürüldü. 2000'de görüşmeler tıkanınca İkinci İntifada başladı.

İsrail 2002'de Arafat'ı Ramallah'taki karargâhında kuşattı ve Batı Şeria sınırı boyunca güvenlik gerekçesiyle bir duvar örmeye başladı. Arafat 2004'te öldü, yerine Mahmud Abbas geçti. 2006 seçimlerini Hamas kazandı; 2007'de Gazze Hamas'ın, Batı Şeria Abbas yönetiminin denetiminde kaldı. Aynı yıl ABD'de toplanan Annapolis konferansı da iki devletli çözümü hayata geçiremedi.

Akılda kalsın: Filistin şeridi dört durakla akılda kalır: 1987 İntifada (halk ayaklandı) → 1988 Cezayir (devlet ilan edildi) → 1991 Madrid (ilk ortak masa) → 1993 Oslo (İsrail ile FKÖ birbirini tanıdı).
Sınavda

Nasıl sorulur“Oslo görüşmelerinin en önemli sonucu” sorulur; cevap İsrail ile FKÖ'nün birbirini karşılıklı tanımasıdır.

TuzakOslo'yu Mısır-İsrail barışıyla karıştırmaktır: o, 1978–1979'daki Camp David'dir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. İsrail ile FKÖ, Oslo görüşmeleriyle birbirini tanıdı
  2. İşgal altındaki topraklarda İntifada başladı
  3. Arafat öldü, yerine Mahmud Abbas geçti
  4. FKÖ, Cezayir'de bağımsız Filistin Devleti'ni ilan etti

?Soru çöz

1993'te sonuçlanan Oslo görüşmelerinin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Oslo'da İsrail ile FKÖ birbirini tanıdı ve Filistin özerk yönetimi kuruldu. B Filistin devleti kurulmadı, yalnız özerk yönetim doğdu; C Kudüs meselesi çözümsüz kaldı; D Mısır-İsrail barışı 1979 Camp David'dir.
1990 – 1991 · KUVEYT · KUZEY IRAK

Irak'ın Kuveyt'i işgali ve I. Körfez Savaşı: Türkiye'nin kapısına dayanan kriz

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİran-Irak Savaşı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Orta Doğu sorunları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İran-Irak Savaşı, Irak'ın 22 Eylül 1980'de İran'a saldırmasıyla başladı. Temel sebep Şattülarap su yolu üzerindeki sınır anlaşmazlığıydı; İran'daki devrim ve Saddam Hüseyin'in bölgede güç dengesini kendi lehine değiştirme isteği savaşı tetikledi. Sekiz yıl süren savaş, iki taraf da üstünlük kuramadan BM'nin çağrısıyla 20 Ağustos 1988'de ateşkesle sona erdi.

İran-Irak Savaşı (1980–1988)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Irak Kuveyt'i neden işgal etti, I. Körfez Savaşı'nın Türkiye'ye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Irak, 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etti; BM kararına dayanarak ABD önderliğindeki koalisyon Ocak 1991'de I. Körfez Savaşı'nı başlattı ve Kuveyt'i kurtardı. Türkiye ambargoya katılıp Kerkük-Yumurtalık boru hattını kapattı; savaştan sonra Kuzey Irak'tan büyük bir göç dalgasıyla karşılaştı ve İncirlik merkezli Çekiç Güç kuruldu.

Sekiz yıl süren bir savaştan ağır borçlarla çıkan bir ülke, borcunu ödemenin en kestirme yolunu komşusunu işgal etmekte gördü.

Bir önceki bölümde İran-Irak Savaşı'nın (1980–1988) kazananı olmadan bittiğini görmüştük. Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak savaştan ekonomisi çökmüş, Körfez ülkelerine borçlu çıktı. Petrol fiyatlarının düşüklüğünden Kuveyt'i sorumlu tuttu, Kuveyt topraklarında hak iddia etti. Asıl hedef ise Körfez petrollerine hâkim olmak ve Orta Doğu'nun güçlü devleti olmaktı. Irak ordusu 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etti ve kısa süre sonra ülkeyi ilhak ettiğini açıkladı.

Dünya neden bu kadar sert tepki verdi?

Dünyanın bilinen petrol rezervlerinin büyük bölümü Orta Doğu'daydı; Kuveyt'in ardından Suudi Arabistan'ın da tehdit altına girmesi Batı için kabul edilemezdi. Soğuk Savaş'ın bitmesi de BM Güvenlik Konseyi'nin ilk kez bu kadar uyumlu çalışmasını sağladı. Konsey önce Irak'ın çekilmesini istedi, sonra ekonomik ambargo koydu. Kasım 1990'daki 678 sayılı kararla Irak 15 Ocak 1991'e kadar çekilmezse güç kullanılabileceğini açıkladı.

Süre dolunca ABD önderliğindeki çok uluslu koalisyon 17 Ocak 1991'de Çöl Fırtınası harekâtını başlattı. Haftalarca süren hava saldırılarının ardından kısa bir kara harekâtıyla Kuveyt kurtarıldı ve Irak Şubat sonunda ateşkesi kabul etti. Irak eski sınırlarına çekildi; ambargo sürdü ve ülkenin kitle imha silahlarından arındırılması şart koşuldu.

Körfez Krizi bir zincirdir: borç ve petrol hırsı işgali, işgal savaşı, savaş da Türkiye'nin sınırındaki yeni sorunları doğurdu.Görsel: Sınav Defteri

Türkiye'nin tutumu

Cumhurbaşkanı Turgut Özal krizde Türkiye'nin Batı'nın yanında etkin bir rol üstlenmesini savundu. Türkiye BM ambargosuna katıldı ve Irak petrolünü Akdeniz'e taşıyan Kerkük-Yumurtalık boru hattını kapattı. TBMM'nin izniyle koalisyon uçakları İncirlik Üssü'nü kullandı; Türk ordusu ise kara savaşına katılmadı. Irak, Türkiye'nin en önemli ticaret ortaklarından biriydi; boru hattı gelirinin ve sınır ticaretinin kesilmesi Türk ekonomisini ağır biçimde etkiledi.

Savaştan sonra: göç ve Çekiç Güç

Savaşın hemen ardından Saddam yönetimi ülkenin kuzeyindeki ve güneyindeki ayaklanmaları sertlikle bastırdı. Nisan 1991'de yüz binlerce Iraklı, çoğu Kürt, Türkiye ve İran sınırlarına sığındı. Türkiye bu insani dramın Irak toprakları içinde çözülmesini istedi. Göçmenleri korumak ve Irak'ın kuzeyini gözetlemek için merkezi Adana-İncirlik olan Çekiç Güç kuruldu; 36. paralelin kuzeyi Irak uçaklarına kapatıldı. Bölgede merkezî otoritenin çekilmesi, ilerleyen yıllarda terör örgütü PKK'nın burayı üs olarak kullanmasına zemin hazırladı.

Akılda kalsın: I. Körfez Savaşı'nın Türkiye faturası “B-G-Ç”: Boru hattı kapandı, Göç dalgası geldi, Çekiç Güç kuruldu.
Sınavda

Nasıl sorulur“I. Körfez Savaşı'nın Türkiye'ye etkilerinden biri değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakDoğru şıklar ekonomik kayıp, göç ve Kuzey Irak'taki otorite boşluğudur; tuzak, Türk ordusunun kara savaşına katıldığını söyleyen şıktır.

Sınavda işaretle“I. Körfez Savaşı” 1991 Kuveyt savaşı, “II. Körfez Savaşı” 2003 Irak savaşıdır; bu adı 1980–1988 İran-Irak Savaşı'na veren kaynaklara aldanma.

⇄Bilgi eşleştirme Körfez Krizi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi I. Körfez Savaşı'nın (1991) Türkiye'ye etkilerinden biri değildir?

✓ C. Türkiye ambargoya katıldı ve İncirlik'i açtı, ama kara savaşına asker göndermedi. Diğer üçü savaşın Türkiye'ye doğrudan etkileridir.
2001 – 2006 · AFGANİSTAN · IRAK

11 Eylül'den 1 Mart tezkeresine: ABD'nin Afganistan ve Irak müdahaleleri

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSSCB Afganistan'ı neden işgal etti, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

SSCB, 1978'de iktidara gelen ve halkın direnişiyle karşılaşan komünist Afgan yönetimini korumak ve Basra Körfezi'ne, Hint Okyanusu'na yaklaşmak için Aralık 1979'da Afganistan'ı işgal etti. İşgal yumuşama dönemini bitirdi: ABD SALT II'yi onaylamadı ve 1980 Moskova Olimpiyatları'nı boykot etti. On yıla yakın süren savaşın ardından, 1988 Cenevre Antlaşmaları'yla SSCB 1989'da Afganistan'dan çekildi.

SSCB'nin Afganistan'ı işgali (1979)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

11 Eylül saldırılarından sonra ABD Afganistan'a ve Irak'a neden müdahale etti, 1 Mart tezkeresi nedir?

Kısa cevap: ABD, 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra El Kaide'yi barındıran Taliban yönetimini Ekim 2001'de başlattığı harekâtla devirdi. 20 Mart 2003'te de kitle imha silahları gerekçesiyle İngiltere ile birlikte Irak'ı işgal etti (II. Körfez Savaşı); TBMM, ABD askerlerinin Türkiye üzerinden geçişine izin veren tezkereyi 1 Mart 2003'te kabul etmedi.

11 Eylül 2001 sabahı New York'ta yıkılan iki kule, Soğuk Savaş sonrası dünyanın en büyük gücünün de vurulabileceğini gösterdi ve yeni bir dönemi başlattı.

Afganistan: işgalden Taliban'a

Hatırlarsan SSCB 1979'da Afganistan'a girmiş, yumuşama dönemini bu işgal bitirmişti. Sovyet ordusu 1989'da çekildi; Sovyet destekli hükümet ile mücahit grupları arasındaki savaş sürdü. 1992'de mücahitler Kabil'i aldı, ama bu kez kendi aralarında savaştılar. Bu kargaşadan Molla Muhammed Ömer önderliğindeki Taliban (öğrenciler) hareketi doğdu; 1996'da Kabil'i ele geçirip ülkenin büyük bölümüne hâkim oldu.

Taliban'a karşı direnen güçler, Ahmed Şah Mesud ve Özbek General Raşid Dostum'un da içinde olduğu Kuzey İttifakı'nda toplandı.

11 Eylül ve “terörle mücadele”

Kaçırılan yolcu uçaklarıyla New York'taki Dünya Ticaret Merkezi'nin ikiz kulelerine ve Washington'daki Pentagon'a saldırı düzenlendi. ABD saldırıların sorumlusu olarak El Kaide örgütünü ve lideri Usame bin Ladin'i gösterdi. NATO, kuruluşundan beri ilk kez “bir üyeye saldırı hepsine yapılmış sayılır” diyen 5. maddeyi işletti. Taliban bin Ladin'i teslim etmeyince ABD, Ekim 2001'de Afganistan'a hava harekâtı başlattı; Kuzey İttifakı da karadan ilerledi ve Taliban yönetimi kısa sürede yıkıldı.

Yeni yönetimin başına Hamid Karzai getirildi. BM Güvenlik Konseyi, Kabil ve çevresinde güvenliği sağlamak için Uluslararası Güvenlik Destek Gücü'nü (ISAF) kurdu. Türkiye bu gücün komutasını iki kez üstlendi. Ancak Kabil dışındaki bölgelerde güvenlik bir türlü tam olarak sağlanamadı.

2003: II. Körfez Savaşı ve 1 Mart tezkeresi

ABD, Saddam Hüseyin yönetiminin kitle imha silahları bulundurduğunu ve teröre destek verdiğini ileri sürdü. BM Güvenlik Konseyi'nden açık bir güç kullanma kararı çıkmadan, İngiltere ile birlikte 20 Mart 2003'te Irak'a saldırdı. ABD, Irak'a kuzeyden de bir cephe açmak için askerlerinin Türkiye topraklarından geçmesini istiyordu.

Bu izni veren hükümet tezkeresi 1 Mart 2003'te TBMM'de oylandı: kabul oyları retten fazlaydı, ama Anayasa'nın aradığı toplantıya katılanların salt çoğunluğuna ulaşamadığı için 1 Mart tezkeresi kabul edilmedi. ABD kuzey cephesini açamadı; TBMM daha sonra yalnız hava sahasının kullanılmasına izin verdi.

Bağdat Nisan 2003'te düştü; Saddam aynı yılın sonunda yakalandı, yargılandı ve 30 Aralık 2006'da idam edildi. İddia edilen kitle imha silahları ise bulunamadı. 2005'te yapılan seçimlerden sonra Irak federal bir yapıya kavuştu ve Celal Talabani cumhurbaşkanı oldu.

İki müdahale, bir tezkere: Türkiye'nin 1 Mart kararı ABD'nin kuzey cephesini kapattı ve iki müttefik arasındaki güveni sarstı. Görsel: Sınav Defteri

Türkiye için işgalin faturası ağırdı: ticaret yine sekteye uğradı, Irak'ın kuzeyindeki otorite boşluğu ve terör tehdidi büyüdü. Türkiye, Irak'ın toprak bütünlüğünün korunmasını, Kerkük'ün nüfus yapısının değiştirilmemesini ve Türkmenlerin yeni yönetimde hakkıyla temsil edilmesini savundu. İki müttefik arasındaki güven de sarsıldı: 4 Temmuz 2003'te ABD askerleri Irak'ın kuzeyindeki Süleymaniye'de Türk Özel Kuvvetler irtibat bürosundaki askerleri gözaltına alıp başlarına çuval geçirdi. Kamuoyunda çuval olayı diye anılan bu gelişme Türkiye'de ABD'ye karşı tepkiyi büyüttü.

Küresel bir sorun olarak terör

Ek bilgi: BM'nin terör tanımı ve 20. yüzyılın suikastleri

11 Eylül, terörün artık tek bir ülkenin değil bütün dünyanın sorunu olduğunu gösterdi. BM Genel Kurulu daha 1994'te kabul ettiği bildiride terörü, siyasi amaçlarla halk ya da belirli kişiler arasında korku ortamı yaratmayı hedefleyen suç eylemleri olarak tanımlamış ve bunların hiçbir gerekçeyle haklı gösterilemeyeceğini ilan etmişti. 20. yüzyılda bu tür eylemler çoğunlukla devlet adamlarını hedef aldı: Avusturya veliahdı Franz Ferdinand (1914), ABD Başkanı John F. Kennedy (1963) ve Hindistan Başbakanı İndira Gandi (1984) suikastlerde öldürüldü. 1990'lardan itibaren saldırılar kalabalıkları, 11 Eylül'de olduğu gibi de bir ülkenin simgesi sayılan yapıları hedef almaya başladı.

Türkiye de onlarca yıl terörle mücadele etti: ASALA'yı Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası sayfasında, PKK'nın Kuzey Irak'taki otorite boşluğundan yararlanmasını bu sayfada gördük; PKK'ya karşı mücadelenin bütününü 1980 sonrası Türkiye sayfasında anlatıyoruz. Türkiye'yi hedef alan terör örgütlerinin ortak amacı ülkenin üniter yapısını ve toprak bütünlüğünü bozmaktır; başvurdukları yöntemler suikast, katliam, bombalama ve intihar saldırısıdır. Bu yüzden Türkiye uluslararası terörle mücadelede iş birliğini her fırsatta savundu. 2007 sonrasında terörün aldığı yeni biçimleri (asimetrik savaş, DEAŞ) 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: İki müdahale, iki gerekçe: Afganistan 2001 → El Kaide, Irak 2003 → kitle imha silahları. Türkiye'nin kilit tarihi bunların arasında: 1 Mart 2003, tezkere reddi.
Sınavda

Nasıl sorulur“1 Mart tezkeresinin kabul edilmemesinin sonucu” sorulur; cevap ABD'nin Irak'a Türkiye üzerinden kuzey cephesi açamamasıdır.

TuzakÇekiç Güç'ü 2003'e bağlayan şıktır; Çekiç Güç I. Körfez Savaşı'nın (1991) ürünüdür.

▭Boşluk doldurma

ABD, 11 Eylül 2001 saldırılarının sorumlusu olarak örgütünü gösterdi. ABD askerlerinin Türkiye üzerinden Irak'a geçişine izin veren tezkere 2003'te TBMM'de kabul edilmedi.

El KaideTaliban1 Mart20 Mart

?Soru çöz

1 Mart 2003 tezkeresinin TBMM'de kabul edilmemesinin doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tezkere ABD askerlerinin Türkiye'den geçişine izin veriyordu; reddedilince kuzey cephesi açılamadı. A Türkiye NATO'dan çekilmedi; B Çekiç Güç 1991'de kuruldu; C 2003 müdahalesinin açık bir BM kararı yoktu.
1987 – 1998 · FIRAT · DİCLE · GAP

Orta Doğu'da su sorunu ve GAP: petrolden değerli kaynaktan küresel sorunlara

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırla1973 Yom Kippur Savaşı ve 1973 Petrol Krizi'nin sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Orta Doğu sorunları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

6 Ekim 1973'te Mısır ve Suriye, 1967'de kaybettikleri toprakları geri almak için İsrail'e saldırdı; bu savaşa Yom Kippur (Araplara göre Ramazan ya da Ekim) Savaşı denir. Savaş BM'nin ateşkes kararıyla durdu. Arap petrol ihracatçıları, İsrail'i destekleyen ABD ve bazı Batılı ülkelere petrol ambargosu uyguladı; petrol fiyatları yaklaşık dört katına çıktı. Bu, 1973 Petrol Krizi'dir.

1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orta Doğu'da su sorunu nedir, GAP neden Suriye ve Irak'ın tepkisini çekti?

Kısa cevap: Orta Doğu'da su sorunu Nil, Şeria (Ürdün), Asi ve Fırat-Dicle havzalarında yaşanır. Türkiye'nin Fırat ve Dicle üzerinde uyguladığı Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), özellikle Atatürk Barajı'nın su tutmaya başladığı 1990'dan sonra Suriye ve Irak'ın tepkisini çekti.

Orta Doğu'yu anlatan sayfalarda hep petrolü konuştuk. Oysa çölün ortasında yaşayan biri için asıl hazine, bir nehrin kıyısında akan sudur.

Bölge kurak, nüfus hızla artıyor ve tarım büyük ölçüde sulamaya bağlı. Üstelik büyük nehirlerin çoğu birden fazla ülkeden geçiyor: kaynağı bir ülkede, kullanıcısı başka ülkede. Bu yüzden barajlar, sulama kanalları ve suyun paylaşımı devletler arası ilişkileri, güvenliği ve barışı doğrudan etkileyen bir mesele hâline geldi.

  • Nil: Mısır, Sudan ve Etiyopya arasında; yukarı havzadaki barajlar Mısır'ın en büyük kaygısıdır.
  • Şeria (Ürdün) Nehri: İsrail, Ürdün ve Suriye arasında; Arap-İsrail çatışmasının bir boyutu da sudur.
  • Asi: Lübnan'dan doğar, Suriye'den geçip Hatay'dan Akdeniz'e dökülür; Suriye ve Lübnan üzerinde barajlar kurmuştur.
  • Fırat ve Dicle: Türkiye'den doğar; Fırat Suriye'den geçip Irak'a, Dicle Irak'a ulaşır. İki nehir Basra yakınında birleşip Şattülarap adıyla Körfez'e dökülür.

GAP: Güneydoğu'nun kalkınma projesi

Türkiye, Fırat ve Dicle havzasında sulama ve elektrik üretimini birlikte hedefleyen Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP)'ni 1980'lerde hızlandırdı. Proje bölgedeki dokuz ili kapsayan barajlar, hidroelektrik santralleri ve sulama kanallarıyla tarımı, sanayiyi ve istihdamı geliştirmeyi amaçlıyordu. En büyük yapısı Şanlıurfa ile Adıyaman arasındaki Atatürk Barajı'dır. Ocak 1990'da baraj gölünü doldurmak için Fırat'ın akışı yaklaşık bir ay kesilince Suriye ve Irak sert tepki gösterdi. Fırat üzerinde 2000'de tamamlanan Birecik Barajı ve Dicle üzerinde temeli 2006'da atılan Ilısu Barajı da aynı kaygıyla iki komşunun itirazına konu oldu.

GAP'ın en büyük yapısı Atatürk Barajı. Su tutmaya başladığı 1990'da Fırat'ın aşağı havzasındaki komşuları kaygılandırdı.Görsel: Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

İki tez: paylaşım mı, akılcı kullanım mı?

Türkiye'nin görüşü

  • Fırat ve Dicle “sınır aşan sular”dır.
  • İki nehir tek havza olarak ele alınmalı, su hakça ve akılcı kullanılmalı.
  • Barajlar taşkını önler, suyu düzenler; aşağı havzaya da yarar.

Suriye ve Irak'ın görüşü

  • Fırat ve Dicle “uluslararası nehir”dir.
  • Su, kıyıdaş ülkeler arasında matematiksel kotalarla paylaşılmalı.
  • Yukarı havzadaki barajlar aşağı havzanın suyunu azaltır.

Türkiye 1987'de Suriye ile imzaladığı protokolle Atatürk Barajı dolarken sınırda yıllık ortalama saniyede 500 metreküp su bırakmayı taahhüt etti. Turgut Özal'ın Türkiye'nin sularını boru hatlarıyla Orta Doğu ülkelerine taşımayı öneren Barış Suyu projesi ise gerçekleşmedi. Su meselesi Türk-Suriye ilişkilerinde güvenlik meselesiyle iç içe geçti: Suriye'nin terör örgütü PKK'yı desteklemesi 1998'de iki ülkeyi savaşın eşiğine getirdi. Ekim 1998'deki Adana Mutabakatı ile Suriye örgüte desteğini kesmeyi kabul etti ve örgütün elebaşı ülkeden çıkarıldı; 1999'da Kenya'da yakalandı. Suriye'nin 1990'larda Hatay üzerinde dile getirdiği iddialar da gerginliği besleyen konular arasındaydı. Adana Mutabakatı'ndan sonra ilişkiler düzeldi: Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in Haziran 2000'de Hafız Esad'ın cenazesine katılması ve ardından gelen üst düzey ziyaretler yakınlaşmanın işaretleri oldu.

Ek bilgi: suyun ötesinde küresel sorunlar (iklim, gıda, salgın)

Su kıtlığı, sınır tanımayan sorunların yalnız biriydi. Fosil yakıtlar yakıldıkça atmosferdeki karbondioksit arttı ve dünya ısınmaya başladı; buna küresel ısınma denir. Ülkeler 1992'deki BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne ek olarak Aralık 1997'de Kyoto Protokolü'nü kabul etti: gelişmiş ülkeler sera gazı salımlarını azaltmayı üstlendi, protokol Şubat 2005'te yürürlüğe girdi. Fabrika ve egzoz dumanlarının yol açtığı asit yağmurları ormanlara ve göllere zarar verdi, nükleer atıkların nasıl saklanacağı tartışıldı. 26 Nisan 1986'da SSCB'deki Çernobil nükleer santralinde yaşanan kazanın radyoaktif bulutu Karadeniz kıyılarımız da dahil geniş bir alana yayılınca çevre bilinci güçlendi ve nükleer enerji tartışması alevlendi.

Dünya nüfusu hızla artarken artışın büyük bölümü az gelişmiş ülkelerde yaşandı; buralarda işsizlik ve yetersiz beslenme derinleşti. 1996'da Roma'da toplanan Dünya Gıda Zirvesi, açların sayısını 2015'e kadar yarıya indirmeyi hedef olarak koydu. Küreselleşme salgın hastalıkların da hızla yayılmasına yol açtı: 1980'lerden itibaren AIDS, 2003'te SARS, 2000'lerin ortasında kuş gribi dünyayı alarma geçirdi. Türkiye'de 2006'da kuş gribinden ölümler yaşandı, 2000'lerin başından itibaren Kırım-Kongo kanamalı ateşi görülmeye başladı; sıtma ve hepatit gibi eski hastalıklar da dünyanın yoksul bölgelerinde sorun olmayı sürdürdü.

BM kuruluşları: Küresel sorunlarla mücadele eden BM kuruluşlarını işinden tanı: FAO = gıda ve tarım, WFP = Dünya Gıda Programı (acil gıda yardımı), WHO = sağlık, UNESCO = eğitim, bilim ve kültür, IFAD = kırsal kalkınma fonu. İklimde ilk durak Kyoto 1997'dir (yürürlük 2005).

İklim değişikliğiyle mücadelenin bugünkü durumunu 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında ele alacağız.

Akılda kalsın: Kelimeler tarafı ele verir: “sınır aşan su” diyen Türkiye'dir, “uluslararası nehir” diyen Suriye ve Irak. Asi ise ters akar: Lübnan → Suriye → Türkiye.
Sınavda

Nasıl sorulur“1990'larda Türkiye ile Suriye ve Irak arasında gerginliğe yol açan proje” sorulur; cevap GAP'tır.

TuzakGAP'ı Dicle-Fırat dışında bir havzaya (ör. Asi ya da Kızılırmak) bağlayan şıktır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'nin Fırat ve Dicle'nin kullanımı konusundaki görüşünü en iyi ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Türkiye, Fırat ve Dicle'yi sınır aşan su sayar: her ülke kendi topraklarındaki bölümde egemendir, su hakça ve akılcı biçimde kullanılmalıdır. Suriye ve Irak ise uluslararası nehir kavramıyla suyun ortak paylaşılmasını savunur. Kıta sahanlığı ve karasuları deniz hukukuna, Ege'ye aittir.

⇄Bilgi eşleştirme nehir → kıyıdaşlar

▭Boşluk doldurma

Fırat ve Dicle havzasında sulama ve enerji üretimini amaçlayan bölgesel kalkınma projesinin kısa adı 'tır. Projenin en büyük yapısı olan Barajı 1990'da su tutmaya başladı.

GAPKEİAtatürkKeban
1988 – 2006 · RUSYA · KAFKASYA

Değişen dünyada Türk dış politikası: Rusya, Kafkasya ve Dağlık Karabağ

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAzerbaycan ve Kazakistan ne zaman bağımsız oldu, ilk liderleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (SSCB'nin dağılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Azerbaycan 30 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden ilk Türk cumhuriyetidir; 1993'te cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev Türkiye ile ilişkileri “bir millet iki devlet” sözüyle tanımladı, petrolü Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattıyla Batı'ya ulaştı. Kazakistan 16 Aralık 1991'de Nursultan Nazarbayev önderliğinde bağımsız oldu; BDT'nin kuruluşunda rol oynadı, Semey nükleer deneme alanını kapattı ve yer altı kaynakları bakımından Orta Asya'nın en zengin ülkelerindendir.

Azerbaycan ve Kazakistan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş sonrası Türk dış politikası nasıl değişti, Dağlık Karabağ sorunu nedir?

Kısa cevap: SSCB'nin dağılmasıyla Türkiye Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu gibi üç istikrarsız bölgenin ortasında kaldı; Rusya ile hem rekabet hem iş birliği içinde oldu ve 1992'de Karadeniz Ekonomik İşbirliği'nin kurulmasına öncülük etti. Dağlık Karabağ'da Ermenistan'ın işgaline karşı Azerbaycan'ı destekledi ve 1993'te Ermenistan sınırını kapattı.

Soğuk Savaş boyunca Türkiye'nin kuzeyinde tek bir komşu vardı: Sovyetler Birliği. 1991'den sonra o tek komşunun yerinde birden çok yeni devlet, yeni fırsatlar ve yeni çatışmalar belirdi.

Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası büyük ölçüde NATO'nun güney kanadını korumak üzerine kuruluydu. SSCB çözülünce bu çerçeve değişti. Türkiye artık dünyanın en istikrarsız üç bölgesine komşuydu: Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu. Bu bölgelerdeki etnik ve dinî çatışmalar güvenlik kaygısı yarattı; ama aynı bölgeler siyasi ve ekonomik iş birliği için yeni kapılar da açtı. Önceki sayfalarda Türk cumhuriyetleriyle kurulan bağları ve TİKA'yı görmüştük.

Rusya: hem rakip hem ortak

Eski gücüne kavuşmak isteyen Rusya Federasyonu ile Türkiye, Kafkasya ve Orta Asya'da etki alanı için rekabet etti. Batılı devletler, Hazar enerjisini Rusya'ya bağımlı olmadan dünyaya ulaştırmak için Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye hattını destekledi; bu politikanın en somut ürünü 2006'da açılan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattıdır. Aynı güzergâhı izleyen Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz boru hattı da 2006–2007'de hizmete girdi ve Hazar gazını Türkiye'ye taşımaya başladı. Ama rekabet ilişkileri koparmadı: Rusya Türkiye'nin en büyük ticaret ortaklarından biri oldu. Türkiye Rus doğalgazının büyük alıcısıydı; Karadeniz'in altından geçen Mavi Akım doğalgaz boru hattı 2000'lerin başında hizmete girdi. Turizm ve inşaat sektörü de iki ülkeyi birbirine bağladı.

Karadeniz'den Kafkasya'ya iş birliği

Türkiye'nin girişimiyle Haziran 1992'de İstanbul'da Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ) kuruldu. Karadeniz'e kıyısı olan ve bölgeyle bağı bulunan ülkeleri ticari, ekonomik, bilimsel ve teknik alanlarda bir araya getirmeyi amaçlayan örgütün merkezi İstanbul'dur. Yeni bağımsız Türk cumhuriyetlerinin Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçişini desteklemek için de ortak alfabe toplantıları düzenlendi; Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan 1990'larda Latin alfabesine geçme kararı aldı.

Dağlık Karabağ

Sovyet döneminde Azerbaycan'a bağlı özerk bir bölge olan Dağlık Karabağ'da Ermeniler çoğunluktaydı. 1988'de bölgenin Ermenistan'a bağlanması talebiyle başlayan olaylar, iki ülke bağımsız olunca açık bir savaşa dönüştü. 26 Şubat 1992'de Ermeni güçleri Hocalı'da Azerbaycan Türkü sivilleri katletti; Azerbaycan'ın resmî rakamlarına göre aralarında 106 kadın, 63 çocuk ve 70 yaşlının bulunduğu 613 sivil öldürüldü. Ermenistan Dağlık Karabağ'ı ve çevresindeki Azerbaycan topraklarını işgal etti; bir milyona yakın Azerbaycanlı yurdunu terk etmek zorunda kaldı. BM Güvenlik Konseyi 1993'te Ermeni güçlerinin çekilmesini isteyen kararlar aldı, ama uygulanmadı.

Rekabet ve ortaklık · enerji hatları ve örgütler
Proje / örgütYılNe taşır, ne yapar?
Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)Haziran 1992Karadeniz ülkeleri arasında ekonomik, bilimsel, teknik iş birliği; merkez İstanbul
Mavi Akım2000'lerin başıRus doğalgazı, Karadeniz'in altından Türkiye'ye
Bakü-Tiflis-Ceyhan2006Azerbaycan petrolü, Rusya'ya bağımlı olmadan Akdeniz'e
Bakü-Tiflis-Erzurum2006–2007Hazar gazı Türkiye'ye

Türkiye, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü savundu. Nisan 1993'te Kelbecer'in de işgal edilmesi üzerine Ermenistan sınırını kapattı. Mayıs 1994'te Rusya'nın arabuluculuğuyla ateşkes sağlandı; çözüm için AGİT bünyesinde Minsk Grubu oluşturulmuştu, ama sorun yıllarca “donmuş çatışma” olarak kaldı. (Kasım 2026 itibarıyla: 2020'deki savaş ve 2023'teki operasyonun ardından bölgenin tamamı yeniden Azerbaycan'ın denetimindedir.)

Akılda kalsın: Yeni dönemin üç komşu bölgesi “BKO”: Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu. Karabağ'ın üç tarihi: 1992 Hocalı, 1993 sınır kapandı, 1994 ateşkes.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin girişimiyle 1992'de kurulan, merkezi İstanbul olan örgüt” sorulur; cevap KEİ'dir.

TuzakTuzak şıklar TİKA (1992, ama bir Türk kurumudur) ve İslam Konferansı Teşkilatı'dır (1969).

↕Kronolojik sıralama Dağlık Karabağ

  1. Hocalı Katliamı yaşandı
  2. Rusya'nın arabuluculuğuyla ateşkes sağlandı
  3. Karabağ Ermenileri bölgenin Ermenistan'a bağlanmasını istedi, olaylar başladı
  4. Kelbecer'in işgali üzerine Türkiye Ermenistan sınırını kapattı

?Soru çöz

Türkiye'nin girişimiyle 1992'de İstanbul'da kurulan ve bölge ülkeleri arasında ticari, ekonomik, bilimsel ve teknik iş birliğini amaçlayan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. KEİ 1992'de Türkiye'nin girişimiyle kuruldu, merkezi İstanbul'dur. TİKA bir devlet kurumudur, örgüt değildir; İKT 1969'da, AGİT ise 1975 Helsinki sürecinden doğdu.
1990 – 2006 · BALKANLAR · EGE

Türkiye ve Balkanlar: Kardak krizinden deprem diplomasisine, barış gücünde Türk askeri

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye ile Yunanistan arasındaki Ege sorunları nelerdir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye ile Yunanistan arasındaki başlıca Ege sorunları kıta sahanlığının sınırlandırılması, karasularının genişliği, hava sahası ve FIR (uçuş bilgi bölgesi) hattı ile antlaşmalara göre askersiz olması gereken adaların silahlandırılmasıdır. Sorunlar 1970'lerde kıta sahanlığındaki petrol aramalarıyla tırmandı; taraflar 1976'da Bern Deklarasyonu'yla kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı kabul etti.

Ege sorunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kardak krizi nedir, 1999 depremleri Türk-Yunan ilişkilerini nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 1990'larda Bulgaristan'la ilişkiler Türk azınlığın haklarını geri almasıyla düzeldi; Yunanistan'la ise 1996 Kardak krizinde savaşın eşiğine gelindi. 1999'da iki ülkede yaşanan depremlerde yapılan karşılıklı yardım yakınlaşmayı başlattı; Türk ordusu bu dönemde Somali'den Bosna'ya, Kosova'dan Afganistan ve Lübnan'a barış görevlerine katıldı.

İki komşuyu savaşın eşiğine getiren, üzerinde tek bir ev bile olmayan iki küçük kayalıktı; onları yeniden yakınlaştıran ise iki büyük depremdi.

Bulgaristan: baskıdan iş birliğine

Bir önceki sayfada 1980'lerdeki zorla ad değiştirme kampanyasını ve 1989 göçünü gördük. Bu asimilasyon politikası 1980'lerde Türk-Bulgar ilişkilerini en kötü noktasına getirmişti. Jivkov'un düşmesinden sonra Türklere adları ve dinî-kültürel hakları geri verildi. 1990'da Bulgaristan Türklerinin ağırlıkta olduğu Hak ve Özgürlükler Hareketi kuruldu ve parlamentoya girdi. Komünizmden çıkan Bulgaristan'ın Batı'ya yönelmesiyle iki ülke arasında iş birliği gelişti; Bulgaristan 2004'te NATO'ya, 2007'de AB'ye katıldı. Türkiye, Yugoslavya'nın dağılmasıyla doğan devletlerin hepsini tanıdı; Makedonya'yı anayasal adıyla tanıyan ilk ülkelerden biri oldu ve onunla yakın ilişkiler kurdu.

Yunanistan: Kardak'tan depreme

Kıbrıs ve Ege sorunlarını Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası sayfasında görmüştük; bu sorunlar 1990'larda da ilişkilerin üzerine gölge düşürdü. Türkiye ayrıca Yunanistan'ın terör örgütü PKK'ya destek verdiğini ve Batı Trakya Türklerinin haklarını kısıtladığını dile getiriyordu. Batı Trakya Türklerinin lideri Dr. Sadık Ahmet'in, soydaşlarını “Türk” diye andığı için yargılanıp hapis cezası alması bu kısıtlamaların simgesi oldu. Listeye başka başlıklar da eklendi: Fener Rum Patrikhanesi'nin “ekümenik” statü iddiası, Yunan parlamentosunun 1994'te 19 Mayıs'ı sözde “Pontus Rum soykırımı” anma günü ilan etmesi gibi Pontus iddiaları. Gerginlik Ocak 1996'da zirveye çıktı: Ege'deki Kardak kayalıkları üzerinde egemenlik tartışması iki ülkeyi savaşın eşiğine getirdi. Bayrak dikme girişimleri ve askerî hareketlilik ABD'nin araya girmesiyle sona erdi; iki taraf da askerlerini çekti. Kriz, Ege'de egemenliği antlaşmalarla belirlenmemiş “gri bölgeler” bulunduğu tartışmasını da gündeme getirdi.

Dönüm noktası bir doğal afet oldu. 17 Ağustos 1999'da Marmara Bölgesi'ni yıkan depremin ardından Yunan kurtarma ekipleri Türkiye'ye koştu; Eylül 1999'da Atina sarsılınca bu kez Türk ekipleri Yunanistan'a gitti. İki halk arasında doğan yakınlığı dışişleri bakanları İsmail Cem ve Yorgo Papandreu siyasete taşıdı; bu döneme deprem diplomasisi denir. Aynı yıl Aralık'ta Yunanistan, Türkiye'nin Helsinki'de AB adayı olmasına engel olmadı; 2002'de Ege sorunları için istikşafi görüşmeler başladı; yine de 2000'lerde Ege semalarında iki ülkenin savaş uçakları arasındaki it dalaşları tamamen bitmedi.

Savaşın eşiğinden deprem diplomasisine: iki afet Türk-Yunan ilişkilerinin yönünü değiştirdi. Görsel: Sınav Defteri

Depremin kendisi de Türkiye için büyük bir kırılmaydı. Merkez üssü İzmit Körfezi kıyısındaki Gölcük olan 7,4 büyüklüğündeki deprem başta Kocaeli, Sakarya, Yalova, Bolu (Düzce) ve İstanbul olmak üzere Marmara'nın sanayi kalbini vurdu; resmî rakamlara göre 17 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Devlet Planlama Teşkilatı ekonomik kaybı 9–13 milyar dolar olarak tahmin etti. Aynı yıl 12 Kasım'da Düzce'yi de bir deprem sarstı; bu acı deneyim afet yönetimi ve sağlam yapı tartışmalarını Türkiye'nin gündemine yerleştirdi.

Türk askeri barış gücünde

Türkiye bu dönemde BM, NATO ve AB önderliğindeki barış gücü görevlerine sürekli asker gönderdi. 1993'te Somali'deki BM barış gücüne bir Türk general komuta etti. Ardından Bosna-Hersek, Arnavutluk, Kosova, Sudan, Afganistan ve 2006'da Lübnan'daki barış görevleri geldi. Bu geleneğin kökü aslında daha eskiye, 1950'de BM kararıyla Kore'ye gönderilen Türk tugayına uzanır. Bu katkılar, Türkiye'nin bölgesinde istikrar ve barıştan yana bir ülke olduğu imajını güçlendirdi.

Akılda kalsın: Türk-Yunan 1990'ları iki kelimeyle: 1996 Kardak = kriz, 1999 deprem = yakınlaşma. Arada üç yıl, iki uç.
Sınavda

Nasıl sorulur“1999'dan sonra Türk-Yunan ilişkilerinde yumuşamayı başlatan gelişme” sorulur; cevap depremlerde karşılıklı yardımlaşmadır.

TuzakKardak'ı yakınlaşmanın sebebi gibi veren şıktır; Kardak gerginliğin doruğudur.

Bu sayfada Türkiye'nin 1987–2007 arasında Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanlarla ilişkilerini, yani dış politikasını izledik. Aynı yılların iç siyasetini ve toplumunu, Özal'ın ANAP'ından 28 Şubat Müdahalesi'ne, 2001 krizinden 15 Temmuz Darbe Kalkışması'na ve gecekondudan internete kadar, bir sonraki sayfada, 1980 sonrası Türkiye'de ele alıyoruz.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

1999'dan itibaren Türk-Yunan ilişkilerinde görülen yumuşamayı başlatan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ağustos ve Eylül 1999 depremlerinde ekiplerin birbirine koşması “deprem diplomasisi”ni başlattı. B Kardak (1996) gerginliğin doruğudur; C Annan Planı'nı 2004'te Rumlar reddetti; D Yunanistan NATO'dan ayrılmadı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki ülke – başkent – lider eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'tır; Taşkent Özbekistan'ın başkentidir. Lider doğru verildiği için şık ilk bakışta doğru görünür. B Bişkek–Akayev, C Taşkent–Kerimov, D Astana–Nazarbayev eşleştirmeleri doğrudur (Astana bugünkü başkent; 1997'ye kadar başkent Almatı'ydı).Kaynak: SSCB'nin dağılması · Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve diğer Türk toplulukları

?Soru 2

SSCB'nin 1991'de dağılmasının uluslararası dengeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki kutuplu düzen sona erdi ve ABD tek süper güç oldu. NATO dağılmadı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu, 1991'de feshedildi; yumuşama 1969'da başlamıştı.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Dağılmanın Avrupa'ya ve dünya dengesine etkileri

?Soru 3

AB'ye tam üyelik için aday ülkenin yerine getirmesi gereken siyasi, ekonomik ve hukuki şartlar aşağıdakilerden hangisiyle belirlenmiştir?

✓ B. 1993 Kopenhag kriterleri üyeliğin şartlarıdır: demokrasi ve haklar, işleyen piyasa ekonomisi, AB mevzuatının benimsenmesi. Maastricht kriterleri ortak paraya geçişin, Schengen sınır denetimlerinin kaldırılmasının kurallarıdır; Roma Antlaşması (1957) AET'yi kurmuştu.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Kopenhag kriterleri, AB ve dünya, NATO'nun genişlemesi

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası'ndan farklı olarak 1982 Anayasası'nın özelliklerindendir?

✓ C. 1961 Anayasası çift meclisliydi; 1982 Anayasası Senato'yu kaldırdı. A, B ve D iki anayasada da vardır.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · 1980 Askerî Darbesi, 1982 Anayasası ve 1983 seçimleri

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası ile getirilen yeniliklerden biri değildir?

✓ A. Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazandı; diğerleri 1961 Anayasası'nın yenilikleridir.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · 1961 Anayasası

?Soru 6

Avrupa Birliği organlarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. AB Adalet Divanı Lüksemburg'dadır. Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, AB'nin değil 1949'da kurulan Avrupa Konseyi'nin organıdır. A danışma organı, B bakanlardan oluşan Konsey, C doğrudan seçilen Parlamento eşleştirmeleri doğrudur.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · AB organları ve görevleri

?Soru 7

Yugoslavya'nın dağılma sürecinde bağımsızlığını ilk ilan eden cumhuriyetler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Slovenya ve Hırvatistan 1991'de ilk ayrılanlardır; Bosna-Hersek 1992'de izledi. Sırbistan ve Karadağ federasyonu sürdürmek isteyen taraftı; Kosova ve Voyvodina ise cumhuriyet değil Sırbistan'a bağlı özerk bölgelerdi.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Yugoslavya'nın dağılması ve Arnavutluk

?Soru 8

1950–1960 yıllarında Demokrat Parti'nin ekonomi politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. DP liberal ekonomiyi benimsedi, özel teşebbüsü ve tarımı destekledi; A devletçilik 1930'larda başlamıştı, DP ise liberaldi; B dış borç kesilmedi, arttı; D ulaşımda demiryolu değil karayolu öne çıktı.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · DP döneminde ekonomi ve toplum

?Soru 9

Türkiye, Avrupa Birliği'ne aday ülke olarak aşağıdaki zirvelerin hangisinde kabul edilmiştir?

✓ A. Helsinki'de (Aralık 1999) Türkiye aday ülke oldu. B Lüksemburg'da aday listesine alınmadı; C Kopenhag 1993'te üyelik kriterleri belirlendi; D Brüksel 2004'te müzakere tarihi belirlendi.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Türkiye ve AB: Ankara'dan Helsinki'ye

?Soru 10

Gorbaçov'un 1985'ten sonra başlattığı reformlarla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmamıştır?

✓ A. Reformların amacı SSCB'yi yaşatmaktı; cumhuriyetlerin ayrılması amaç değil, reformların beklenmeyen sonucuydu. B ekonomiyi canlandırmak (perestroyka), C baskıyı yumuşatmak (glasnost), D ABD karşısında rekabet gücünü artırmak reformların gerçek amaçlarıdır.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Gorbaçov'un reformları ve SSCB'de çözülme
62
Daha fazla soru çözmek ister misin?Küreselleşen dünya konusundan 62 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →