19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları: Sened-i İttifak'tan Islahat Fermanı'na

Ayanlarla sözleşme imzalayan padişahtan Yeniçeri Ocağı'nı kaldıran Vaka-i Hayriye'ye, Gülhane'de okunan fermandan Paris masasına uzanan ikinci fermana kadar, devletin kendini nasıl yeniden kurmaya çalıştığını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1808 → 1856
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
200 sorubu konuda çözebileceğin
1808 · İSTANBUL · RUSÇUK

Sened-i İttifak: padişahın imzaladığı ilk sınır

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNizam-ı Cedit nedir, III. Selim döneminde hangi ıslahatlar yapıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nizam-ı Cedit (“yeni düzen”), III. Selim'in (1789–1807) askerî, mali ve diplomatik alanda yaptığı ıslahatların genel adıdır. Avrupa usulü Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu, giderleri için İrad-ı Cedid hazinesi oluşturuldu, Londra başta olmak üzere daimi elçilikler açıldı. Islahatlar 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona erdi.

III. Selim ve Nizam-ı Cedit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sened-i İttifak nedir, neden önemlidir?

Kısa cevap: Sened-i İttifak, 1808'de II. Mahmut ile ayanlar arasında Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın girişimiyle imzalanan sözleşmedir. Osmanlı'da padişahın yetkilerini sınırlayan ilk belge sayılır; ayanların varlığını da devlet resmen tanımış olur.

II. Mahmut'un saltanatı, saklandığı bir köşeden çıkarılıp tahta oturtulmasıyla başladı.

Hatırlarsan III. Selim'in ıslahatları 1807'de Kabakçı Mustafa İsyanı ile bitmiş, tahta IV. Mustafa geçmişti. Nizam-ı Cedit taraftarlarının bir kısmı İstanbul'dan kaçıp Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın yanına sığındı; bu gruba Rusçuk Yaranı (Rusçuk dostları) denir. Alemdar 1808'de III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak için ordusuyla İstanbul'a yürüdü. Ancak IV. Mustafa'nın emriyle III. Selim öldürüldü; sarayda kurtarılabilen tek şehzade II. Mahmut tahta çıkarıldı ve Alemdar sadrazam oldu.

Bir sadrazam, ayanları neden İstanbul'a çağırır?

Alemdar kendisi de bir ayandı ve taşranın gerçek gücünün kimde olduğunu biliyordu. Yeni ıslahatlara karşı çıkacak bir isyanı tek başına bastıramayacağını düşünerek ileri gelen ayanları İstanbul'a topladı. Bu toplantının sonunda padişah ile ayanlar arasında karşılıklı yükümlülükler içeren bir belge imzalandı: Sened-i İttifak, yani “birlik senedi”.

Sened-i İttifak tek taraflı bir emir değil, karşılıklı söz içeren bir sözleşmedir; padişah da bir şeyler taahhüt eder.Görsel: Sınav Defteri

Neden bu kadar önemli?

Yüzyıllardır mutlak yetkiye sahip olan padişah, ilk kez bir belgeyle kendi yetkisini sınırlamayı kabul etti. Aynı belge, devletin taşradaki ayanlara söz geçiremediğini de açıkça ortaya koydu; çünkü devlet onlarla eşit taraf gibi sözleşme yapıyordu. Belgenin hazırlanmasında dış baskı yoktur, tamamen iç gelişmelerin ürünüdür. Bu yönüyle İngiltere'deki Magna Carta'ya benzetilir.

Ayanların kazancı somuttu: devlet onların varlığını tanıdı ve ayanlığın babadan oğula geçmesini kabul etti; ayanlar da kendi bölgelerindeki vergileri kanuna uygun biçimde toplamayı üstlendi. Padişahın gücünün ilk kez başka bir toplumsal grupla paylaşılması nedeniyle Sened-i İttifak, Osmanlı'daki ilk demokratikleşme hareketi diye de anılır. Buradaki “demokratik” kelimesini dikkatli oku: halk değil, taşranın güçlü ailesi masadadır.

Ancak belge kâğıt üzerinde kaldı. II. Mahmut otoritesini sınırlayan bu senede hiçbir zaman sıcak bakmadı. Alemdar'ın kurduğu yeni ordu Sekban-ı Cedit de yeniçerileri kızdırdı; 1808'in sonunda çıkan isyanda Alemdar öldü, ocak kaldırıldı. II. Mahmut asıl hesaplaşmayı on sekiz yıl sonraya bıraktı.

Yüzyılın ıslahatlarını öncekilerden ayıran ne?

Hatırlarsan 17. yüzyıl ıslahatları bozulanı eski düzene döndürmeye, 18. yüzyılınkiler ise çoğunlukla orduyu Avrupa'dan alınan bilgiyle güçlendirmeye çalışmıştı. 19. yüzyılda ölçü değişti. Avrupa artık yalnız askerî alanda değil, yönetimden hukuka, eğitimden ekonomiye her alanda örnek alındı. Halk ilk kez yönetime katılmaya başladı; önce taşra ileri gelenleri, sonra meclisler aracılığıyla seçilmişler. Sened-i İttifak'tan Kanun-i Esasi'ye uzanan bu çizgi, padişahın mutlak gücünü adım adım sınırlayan bir demokratikleşme sürecidir.

Akılda kalsın: Sened-i İttifak = padişah + ayan. Tarafı halk değildir; bu yüzden “halka hak tanıyan ilk belge” diye gelirse yanlıştır. O unvan Tanzimat Fermanı'na aittir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖnem sorusunda doğru cevap genellikle “padişahın yetkilerini sınırlayan ilk belge” ya da “merkezî otoritenin zayıfladığını gösterir” olur.

Tuzak“Avrupa devletlerinin baskısıyla hazırlanmıştır.” Sened-i İttifak'ta dış etki yoktur.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Sened-i İttifak imzalandı
  2. Kabakçı Mustafa İsyanı ile Nizam-ı Cedit kaldırıldı
  3. Yeniçeri isyanında Alemdar öldü, Sekban-ı Cedit kaldırıldı
  4. II. Mahmut tahta çıktı, Alemdar sadrazam oldu

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Sened-i İttifak ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sened-i İttifak tamamen iç gelişmelerin sonucudur; hazırlanmasında dış etki ya da baskı yoktur. B doğrudur: ayanların varlığı resmen tanındı; C doğrudur: padişahın yetkileri ilk kez bir belgeyle sınırlandı; D doğrudur: belge taşrada merkezin zayıfladığını gösterir.
1826 – 1836 · İSTANBUL

Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı'nın kaldırıldığı gün

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevşirme sistemi nedir, Yeniçeri Ocağı ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Murad döneminde savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını sağlayan pençik sistemi uygulandı ve bu gençlerle 1363'te Yeniçeri Ocağı kuruldu. Esir yetmeyince Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp eğitildiği devşirme sistemine geçildi. Yeniçeriler padişaha bağlı, maaşlı, sürekli askerlerdi.

Devşirme ve Yeniçeri Ocağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vaka-i Hayriye nedir, Yeniçeri Ocağı neden ve ne zaman kaldırıldı?

Kısa cevap: Vaka-i Hayriye (“hayırlı olay”), II. Mahmut'un 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasıdır. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı Avrupa usulü yeni bir ordu kuruldu; böylece yeniliklerin önündeki en büyük engel ortadan kalktı.

Osmanlı'yı kuran ordulardan biri, yaklaşık beş yüz yıl sonra kendi devletinin en büyük engeli hâline gelmişti.

Yeniçeriler 17. ve 18. yüzyıl boyunca padişah değiştiren, ıslahatçıları öldüren bir güce dönüşmüştü. Hatırlarsan Patrona Halil Lale Devri'ni, Kabakçı Mustafa Nizam-ı Cedit'i bitirmişti; Alemdar'ın Sekban-ı Cedit'i de aynı akıbete uğradı. II. Mahmut bu yüzden acele etmedi: önce ulemanın ve halkın desteğini aldı, topçu ve diğer ocakları yanına çekti.

Eşkinci denemesi ve 1826

1826'da yeniçerilerin içinden seçilen askerlerle Avrupa usulü eğitim görecek Eşkinci Ocağı kuruldu. Yeniçeriler bunu da kabul etmedi ve ayaklandı. Bu kez padişah hazırlıklıydı: isyan topçu ateşiyle bastırıldı ve Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Olaya resmî ağızdan Vaka-i Hayriye adı verildi. Yeniçerilerle manevi bağı olan Bektaşi tekkeleri de kapatıldı.

Yeni ordunun adı

Boşalan yerin hemen doldurulması gerekiyordu. Avrupa usulüyle eğitilen yeni orduya Asakir-i Mansure-i Muhammediye (Muhammed'in muzaffer askerleri) adı verildi; başına Yeniçeri ağalığının yerini alan serasker getirildi. Seraskerlik, ordunun komutasını ve askerî yönetimi tek merkezde toplayan ilk modern askerî makamdı; günümüz askerî teşkilatının öncülü sayılır. Taşrada yedek kuvvet olarak Redif birlikleri kuruldu, eyaletlerde askerî ve idari yetkiyi birlikte taşıyan müşirlikler oluşturuldu. Abdülmecit döneminde (1843) ordu yeniden düzenlenince Asakir-i Mansure'nin yerini Asakir-i Nizamiye aldı.

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ıslahatın önünü açtı, ama yeni ordu hazır olana kadar devlet savunmasız kaldı. Görsel: Sınav Defteri

Ordunun birden kaldırılmasının bir bedeli de oldu. Yeni ordu henüz hazır değilken Navarin baskını (1827) ve Osmanlı-Rus Savaşı (1828–1829) geldi; bu siyasi gelişmeleri kardeş sayfa “19. yüzyılda Osmanlı: Doğu Sorunu ve dağılma” anlatıyor.

  • Padişahın otoritesi güçlendi; taht değiştiren güç ortadan kalktı.
  • Yeniliklerin önündeki engel kalktı; II. Mahmut ıslahatlarının asıl dalgası bundan sonra başladı.
  • Bektaşi tekkeleri kapatıldı.
  • Avrupa usulü düzenli ordu kuruldu, ancak kısa vadede askerî boşluk doğdu.
Akılda kalsın: Yeni ordu adları sırayla: III. Selim → Nizam-ı Cedit, Alemdar → Sekban-ı Cedit, II. Mahmut → Eşkinci, sonra Asakir-i Mansure, Abdülmecit → Asakir-i Nizamiye. İlk üçü yeniçeri isyanıyla bitti; sonrakiler yeniçeri kalmadığı için yaşadı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yeniliklerin önündeki en büyük engelin kaldırılması” verilir, olay sorulur: Vaka-i Hayriye (1826).

TuzakTuzak şıkta Nizam-ı Cedit ya da Kabakçı İsyanı bulunur.

▭Boşluk doldurma

Yeniçeri Ocağı yılında kaldırıldı; yerine kurulan yeni orduya adı verildi.

18261807Asakir-i Mansure-i MuhammediyeNizam-ı Cedit

⇄Bilgi eşleştirme askerî kurumlar

1826 – 1839 · İSTANBUL

II. Mahmut'un yönetim ıslahatları: divandan nazırlıklara

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDivan-ı Hümayun nedir, üyeleri kimlerdir ve görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde siyasi, idari, askerî, mali ve hukuki işlerin görüşüldüğü en yüksek kuruldur; Orhan Bey döneminde kuruldu, Topkapı Sarayı'nda Kubbealtı'nda toplandı. Fatih'e kadar padişahın, sonra sadrazamın başkanlık ettiği divanın klasik üyeleri sadrazam, kubbe vezirleri, kazaskerler, defterdarlar, nişancı ve 16. yüzyıldan itibaren kaptan-ı deryadır; son söz padişaha aitti.

Divan-ı Hümayun ve üyeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Mahmut döneminde yönetim alanında hangi yenilikler yapıldı?

Kısa cevap: II. Mahmut Divan-ı Hümayun'u kaldırıp yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kurdu; Meclis-i Vala, ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi (1831), askerî amaçlı ilk nüfus sayımı (1831), posta teşkilatı, fes ve memur kıyafeti bu dönemin yenilikleridir. Tımar sistemi kaldırılıp memurlar maaşa bağlandı, müsadereye son verildi.

Ordusunu yenileyen padişah, sıra devlet dairelerine geldiğinde yüzyıllık bir kurumu, Divan-ı Hümayun'u kaldırmaktan çekinmedi.

Hatırlarsan Osmanlı'da devlet işleri sadrazamın başkanlığındaki Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü; divan üyelerinin her birinin belirli bir alanı vardı. II. Mahmut bu yapıyı Avrupa'daki bakanlık sistemine dönüştürdü: Divan-ı Hümayun kaldırıldı, eski görevler nazırlıklara çevrildi. Vakıfları yönetmek için ayrıca Evkaf Nezareti, İstanbul'da çarşı-pazar denetimi ve belediye işleri için İhtisab Nezareti kuruldu. Nazırlar Meclis-i Vükela (Heyet-i Vükela, bugünkü Bakanlar Kurulu'nun öncüsü) adı altında toplanmaya başladı. Şeyhülislamlık da kendi binasına taşınarak Bab-ı Meşihat adıyla ayrı bir resmî daireye dönüştü; dinî işler de bürokratik bir kurum içinde yürütülür oldu.

Divan-ı Hümayun'un yerini bakanlık sistemi aldı: iç işler, dış işler ve maliye ayrı nazırlıklara bağlandı.Görsel: Sınav Defteri

Meclisler, maaşlar, mülk güvencesi

Kanun hazırlamak ve yargılama yapmak için Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye kuruldu; askerî işler için Dar-ı Şura-yı Askeri, mülki işler için Dar-ı Şura-yı Bab-ı Ali açıldı. Tımar sistemi kaldırıldı ve memurlar maaşa bağlandı. Devlet görevlisinin ölünce ya da görevden alınınca malına el konulması demek olan müsadere usulüne son verildi; böylece mülkiyet güvenceye alınmak istendi. Merkezin taşradaki rakipleri de tasfiye edildi: Sened-i İttifak'la tanınan ayanların gücü kırıldı, ayanlık fiilen ortadan kalktı. Adaleti öne çıkaran bu düzenlemeler yüzünden II. Mahmut'a “Adlî” lakabı verildi; taşrayı yerinde görmek için yurt içi gezilere çıkan ilk padişahlardandır.

Devlet halkı tanımaya başlıyor

Yeni ordu asker, yeni maaş sistemi düzenli gelir istiyordu. Bunun için devletin kaç kişiyi yönettiğini bilmesi gerekiyordu: 1831'de askerlik ve vergi amacıyla, yalnız erkek nüfusu sayan ilk modern nüfus sayımı yapıldı. Aynı yıl ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıktı. Posta, karantina ve polis teşkilatları kuruldu; köy ve mahallelere muhtarlık getirildi. Yurt içinde dolaşım Mürur Tezkeresi (yol izin belgesi), yurt dışına çıkış pasaportla düzenlendi.

Görünüş de değişti. Memurlara fes, setre (ceket) ve pantolon giyme zorunluluğu getirildi; resmî dairelere padişah portresi asıldı. II. Mahmut, tebaası arasında din ayrımı gözetmediğini de açıkça dile getirdi; bu düşünce birkaç yıl sonra Tanzimat Fermanı'nda yazıya dökülecekti.

Akılda kalsın: 1831 iki “ilk”in yılıdır: ilk resmî gazete (Takvim-i Vekayi) ve ilk nüfus sayımı. İkisi de aynı amaca hizmet eder: devlet ile halk arasındaki bağı merkezden kurmak.
Sınavda

Nasıl sorulurNüfus sayımının amacı sorulur: asker toplamak ve vergi almak.

Tuzak“Kadınlar da sayıldı” şıkkı tuzaktır. Nazırlık eşleştirmesi de sık gelir: Reisülküttap → Hariciye, Defterdar → Maliye.

⇄Bilgi eşleştirme divandan nazırlığa

?Soru çöz

II. Mahmut döneminde 1831'de yapılan nüfus sayımının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sayım yalnız erkek nüfusu kapsadı; amaç yeni ordu için asker ve hazine için vergi kaynağını tespit etmekti. A seçim ve oy henüz yoktu, meclis 1877'de toplandı; C eşitlik Tanzimat ve Islahat fermanlarının konusudur; D sayım tımar dağıtmak için değil, yeni düzenli ordu içindi.
1821 – 1839 · İSTANBUL · PARİS

II. Mahmut'un okulları: Tıbbiye'den Harbiye'ye

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da eğitim nasıldı, Sahn-ı Seman ve Enderun nedir, medreseler neden bozuldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Osmanlı medresesi 1331'de Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı; ilk müderrisi Davud-ı Kayseri'dir. Fatih'in İstanbul'da kurduğu Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri en yüksek eğitim kurumlarıydı. Medreseler 17. yüzyıldan itibaren liyakatin bozulması, beşik ulemalığı ve akli bilimlerin dışlanması gibi sebeplerle geriledi. Devlet adamları ise sarayda Enderun'da yetiştirilirdi.

Medrese ve saray eğitimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Mahmut döneminde eğitim alanında hangi okullar açıldı?

Kısa cevap: II. Mahmut 1824'te İstanbul'da ilköğretimi zorunlu hâle getirdi; Mekteb-i Tıbbiye (1827), Mekteb-i Harbiye (1834), Mızıka-i Hümayun, Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mekteb-i Ulum-ı Edebiye gibi okullar açtı, Avrupa'ya ilk kez öğrenci gönderdi. Yabancı dil bilen Müslüman memur yetiştirmek için 1821'de Babıali Tercüme Odası kuruldu.

Yeni bir ordu kurmak kolaydı; o orduya doktor, subay ve kâtip yetiştirecek okulları kurmak çok daha uzun bir işti.

Medreseler yüzyıllar boyunca Osmanlı'nın yetiştirici kurumuydu, ama Avrupa usulü ordunun ve yeni devlet dairelerinin ihtiyaç duyduğu bilgiyi vermiyordu. II. Mahmut medreseleri kapatmadı; onların yanına Avrupa tarzında eğitim veren yeni okullar açtı. Bu tercih, ileride Tanzimat'ta derinleşecek eğitimde ikilik sorununun da başlangıcıdır.

Önce ordunun ihtiyacı

Yeni okulların çoğu ordunun ihtiyacından doğdu. Askerî doktor yetiştirmek için Mekteb-i Tıbbiye (1827), subay yetiştirmek için Mekteb-i Harbiye (1834), askerî bando için Mızıka-i Hümayun açıldı. Mızıka, yeniçerilerle birlikte kapatılan mehterhanenin yerini aldı; başına İtalyan müzisyen Giuseppe Donizetti (Donizetti Paşa) getirildi. Hatırlarsan III. Selim'in mühendishaneleri de aynı mantıkla kurulmuştu: Osmanlı'da modern eğitim kışlanın kapısından girdi.

Sonra devlet dairesinin ihtiyacı

Nazırlıklar kurulunca bu dairelere yetişmiş memur gerekti. Memur yetiştirmek amacıyla Mekteb-i Maarif-i Adliye, ardından Mekteb-i Ulum-ı Edebiye açıldı; bunlar sıbyan mektebinden sonra gelen orta dereceli rüştiye okullarının ilk örnekleri sayılır. Daha önce, 1824'te İstanbul'da kız ve erkek çocuklar için ilköğretim zorunlu hâle getirilmişti. Avrupa'daki bilgiyi yerinde öğrenmeleri için ilk kez Avrupa'ya öğrenci gönderildi.

Dil bilen Müslüman memur: Tercüme Odası

Osmanlı'nın Avrupa'yla yazışmaları yüzyıllarca büyük ölçüde Rum tercümanların elindeydi. 1821'de Yunan isyanı başlayınca bu güven sarsıldı. II. Mahmut aynı yıl Babıali'de Tercüme Odası'nı kurdu: amaç resmî çevirileri yapmak ve yabancı dil bilen Müslüman memur ve diplomat yetiştirmekti. Oda kısa sürede bir okul gibi çalıştı; Tanzimat'ın Âli Paşa gibi önde gelen devlet adamları burada yetişti.

II. Mahmut'un yeni kurumları · kim için?
KurumYılKimi yetiştirdi?
Tercüme Odası1821Dil bilen Müslüman memur ve diplomat
İlköğretim zorunluluğu1824İstanbul'da kız ve erkek çocuklar
Mekteb-i Tıbbiye1827Askerî doktor
Mekteb-i Harbiye1834Subay
Mızıka-i Hümayun1826 sonrasıAskerî bando (Donizetti Paşa)
Mekteb-i Maarif-i Adliye, Mekteb-i Ulum-ı EdebiyeII. Mahmut dönemiMemur; ilk rüştiye örnekleri
Akılda kalsın: II. Mahmut okulları iki soruya cevap verir: “Orduya kim lazım?” → Tıbbiye, Harbiye, Mızıka. “Devlet dairesine kim lazım?” → Maarif-i Adliye, Ulum-ı Edebiye ve dil bilen diplomat için Tercüme Odası (1821).
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'da ilköğretimin ilk kez zorunlu hâle getirilmesi” → II. Mahmut, 1824.

TuzakMedreselerin kapatıldığı söylenir; kapatılmadı, yeni okullar yanlarına açıldı ve eğitimde ikilik doğdu.

↕Kronolojik sıralama

  1. Mekteb-i Harbiye açıldı
  2. İstanbul'da ilköğretim zorunlu oldu
  3. Tanzimat Fermanı ilan edildi
  4. Mekteb-i Tıbbiye açıldı

▭Boşluk doldurma

Askerî doktor yetiştirmek için 1827'de açıldı. Medreseler kapatılmadan yeni okullar açılması eğitimde sorununa yol açtı.

Mekteb-i TıbbiyeMühendishaneikilikbirlik
1838 · BALTA LİMANI · İSTANBUL

Balta Limanı Antlaşması: siyasi destek, ekonomik bedel

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBalta Limanı Antlaşması ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin önemi nedir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı, 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiltere'ye geniş ticari ayrıcalıklar tanıyarak onun desteğini kazandı. 1839 Nizip yenilgisinden sonra 1840 Londra Antlaşması Mısır Sorunu'nu çözdü; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.

Balta Limanı, Nizip ve Londra

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Balta Limanı Ticaret Antlaşması 1838'de Osmanlı ile İngiltere arasında, Mısır Sorunu'nda İngiltere'nin desteğini almak için imzalandı. İngiliz tüccarlarına geniş ticaret serbestliği ve gümrük kolaylığı tanıdı; Osmanlı pazarı Avrupa mallarına açıldı ve yerli üretim büyük zarar gördü.

Bazı antlaşmalar savaş meydanında değil, bir sahil köşkünde imzalanır ve en az bir savaş kadar iz bırakır.

II. Mahmut ekonomide de yerli üretimi canlandırmak istedi: yerli malı kullanımı teşvik edildi, memur ve asker kıyafetlerinde yerli kumaş özendirildi, ordunun fes ve kumaş ihtiyacı için Feshane ile çuha ve iplik fabrikaları açıldı, yol yapımına önem verildi. Ticaret işlerini düzenlemek için ilk kez ayrı bir bakanlık, Ticaret Nezareti kuruldu. Ama bu çabaların önüne kısa sürede siyasi bir zorunluluk çıktı: Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın isyanı. Kavalalı'ya karşı yardım arayan Osmanlı, Avrupa'nın en güçlü sanayi ve deniz devletine yöneldi: İngiltere'ye. Mısır Sorunu'nun savaşlarını kardeş sayfa anlatıyor; burada antlaşmanın ekonomisine bakıyoruz.

Ne verildi?

1838'de imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiliz tüccarları Osmanlı ülkesinin her yerinde serbestçe alım satım yapma hakkı kazandı. Devletin belirli mallarda tek alıcı olmasına dayanan tekel (yed-i vahit) usulü kaldırıldı. Gümrük oranları belirlendi; İngiliz tüccarı iç gümrüklerden muaf tutulurken yerli tüccar bunları ödemeye devam etti. Antlaşmayı Osmanlı adına Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa imzaladı; bu adı bir sonraki konuda Gülhane Parkı'nda yeniden göreceğiz.

Balta Limanı'ndan sonra · İngiliz ve yerli tüccar
İngiliz tüccarıYerli tüccar
Alım satımÜlkenin her yerinde serbestSerbest
İç gümrükMuafÖdemeye devam
Tekel (yed-i vahit)Kaldırıldı: devlet artık belirli mallarda tek alıcı değil
SonuçOsmanlı açık pazarıEl tezgâhları ve loncalar çöktü

Sonuç: açık pazar

  • Osmanlı, Avrupa mallarının açık pazarı oldu; ucuz fabrika malıyla rekabet edemeyen yerli el tezgâhları ve loncalar çöktü.
  • Kapitülasyonlar genişledi; benzer antlaşmalar kısa sürede diğer Avrupa devletleriyle de yapıldı.
  • Kavalalı'nın tekellerine dayanan Mısır ekonomisi sarsıldı; Osmanlı'nın da beklediği siyasi kazanç buydu.
  • Osmanlı, sanayi ürünü alıp ham madde satan bir ekonomiye dönüşme yoluna girdi.
Akılda kalsın: Balta Limanı'nı bir terazi gibi düşün: bir kefede siyasi kazanç (Mısır'a karşı İngiliz desteği), öbür kefede ekonomik kayıp (açık pazar, çöken yerli üretim). Sınav hep bu iki kefeyi birlikte sorar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Siyasi bir sorunu çözmek için ekonomik ödün verildiğine örnek” istenir: cevap Balta Limanı (1838).

TuzakAntlaşmanın yerli sanayiyi koruduğu söylenir; tam tersine yerli üretim zarar gördü.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Antlaşma gümrük kolaylıklarıyla yabancı malın önünü açtı; yerli sanayiyi korumak bir yana, onu rekabete açık bıraktı. A, B ve D gerçek sonuçlardır: pazar Avrupa malına açıldı, yerli el sanatları geriledi, tekeller kalktığı için Mehmet Ali Paşa zarar gördü.

▭Boşluk doldurma

Balta Limanı Antlaşması 1838'de ile imzalandı. Osmanlı Mısır Sorunu'nda siyasi destek kazandı, ama ucuz yabancı mallar karşısında zarar gördü.

İngiltereFransaYerli sanayiDonanma
3 KASIM 1839 · GÜLHANE · İSTANBUL

Tanzimat Fermanı: padişah kanunun altına giriyor

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMısır Sorunu nedir, Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları neden imzalandı?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mısır Sorunu, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın 1831'de Osmanlı'ya karşı başlattığı isyandır. Mısır ordusu Konya'da Osmanlı'yı yenip Bursa'ya kadar ilerleyince II. Mahmut Rusya'dan yardım aldı; 1833'te Kütahya Antlaşması ile Mısır ve Suriye Mehmet Ali'ye bırakıldı, Hünkâr İskelesi Antlaşması ile de Boğazlar sorunu ortaya çıktı.

Mısır Sorunu: Kütahya ve Hünkâr İskelesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanzimat Fermanı'nın maddeleri ve önemi nelerdir?

Kısa cevap: Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecit'in onayıyla Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okundu. Can, mal ve namus güvencesi, kanun önünde eşitlik ve yargısız ceza verilmemesini öngördü; Osmanlı'da hukukun üstünlüğünün ilk kez kabul edildiği belgedir.

1839 sonbaharında Topkapı Sarayı'nın bahçesinde okunan bir metin, padişahın da uyması gereken kurallar olduğunu ilan ediyordu.

II. Mahmut 1839 yazında öldü; aynı günlerde Osmanlı ordusu Nizip'te Kavalalı'nın ordusuna yenilmiş, donanma Mısır'a geçmişti. Tahta henüz on altı yaşındaki Abdülmecit çıktı. Devletin Avrupa'nın desteğine her zamankinden çok ihtiyacı vardı. Bu desteği kazanmanın yolu, Avrupa'ya “biz de kendimizi yeniliyoruz” demekti. Metni hazırlayan, Londra ve Paris elçiliklerinde bulunmuş Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa'ydı.

Neden ilan edildi?

Amaç birkaç katmanlıydı: Mısır ve Boğazlar sorununda Avrupa devletlerinin desteğini almak, azınlık haklarını bahane eden Avrupa'nın iç işlere karışmasını önlemek, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikrinin azınlıklar üzerindeki etkisini azaltıp isyanların önüne geçmek. Ferman bu yüzden yalnız tebaaya değil, Avrupa'ya da seslenen bir metindi: İstanbul'daki yabancı elçiler törene çağrıldı ve metin dost devletlere resmen bildirildi. Mısır meselesi kısa süre sonra Londra'da büyük devletlerin masasına gelecekti; zamanlama tesadüf değildi. En derindeki amaç ise farklı din ve milletlerden insanları aynı devlete bağlılıkta birleştirmekti. Bu düşünceye Osmanlıcılık denir.

Ferman ne söz veriyordu?

Tanzimat Fermanı · söz → ilke
Ferman ne söz veriyordu?Hangi ilke?
Herkesin can, mal ve namus güvenliği; yargılanmadan ceza yokKişi güvenliği
Mahkemeler açık; herkes kanun önünde eşitKanun önünde eşitlik
Vergiler gelire göreVergide adalet
Askerlik her erkeğin görevi, belli süreli (4–5 yıl)Askerlikte düzen
Mülk edinme ve miras; rüşvet ve iltimas yasakMülkiyet hakkı
Padişah dâhil herkes kanuna uyacakKanunun üstünlüğü

Önemi: kanunun üstünlüğü

Son madde her şeyi değiştirir. Padişah ilk kez kendi gücünün üstünde bir güç, yani kanun olduğunu kabul etti. Hatırlarsan Sened-i İttifak'ta da padişahın yetkisi sınırlanmıştı, ama orada karşı taraf ayanlardı. Tanzimat'ta ise muhatap bütün tebaa, Müslüman ve gayrimüslim herkesti. Ferman bir halk hareketinin sonucu değil, padişahın kendi iradesiyle ilan edildi. Bir anayasa değildir; ama anayasal düzene giden yolun başlangıcı sayılır.

Akılda kalsın: Tanzimat'ın üç anahtar kelimesi: güvence (can, mal, namus), eşitlik (kanun önünde herkes), üstünlük (padişah da kanuna uyar).
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'da hukukun üstünlüğü ilkesi ilk kez hangi belgeyle kabul edildi?” → Tanzimat Fermanı.

TuzakTuzak iki yerde kurulur: fermanın bir anayasa olduğu ya da bir halk hareketiyle ilan edildiği söylenir. İkisi de yanlıştır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Tanzimat Fermanı'nda yer alan “Padişah da dâhil herkes kanunlara uyacaktır.” ilkesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Padişahın da kanuna bağlı olması, kanunun her şeyin üstünde tutulması demektir. A Meclis ve anayasa olmadığı için meşrutiyet söz konusu değildir; B hukuk din esaslı kaldı, laiklik yoktur; C ilke ayanlarla değil, padişahın kanuna bağlanmasıyla ilgilidir.

▭Boşluk doldurma

Tanzimat Fermanı 1839'da döneminde ilan edildi ve Gülhane'de tarafından okundu.

AbdülmecitII. MahmutMustafa Reşit PaşaMithat Paşa
1839 – 1876 · İSTANBUL · TUNA VİLAYETİ

Tanzimat dönemi yenilikleri: Mecelle'den Darülfünun'a

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da şer'i ve örfi hukuk nedir, kadının görevleri nelerdi, hangi mahkemeler vardı?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı hukuku Selçuklu hukukunu örnek aldı ve iki kaynağa dayandı: Kur'an ve hadislere dayanan şer'i hukuk ile şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla padişahın koyduğu kanunlardan oluşan örfi hukuk. Davalara kadı bakardı; gayrimüslimler aile ve miras işlerinde kendi cemaat mahkemelerine, kapitülasyonlardan yararlanan yabancılar konsolosluk mahkemelerine başvurabilirdi.

Hukuk ve mahkemeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanzimat döneminde hangi yenilikler yapıldı, Mecelle'yi kim hazırladı?

Kısa cevap: Tanzimat döneminde Avrupa hukukundan kanunlar alınıp karma ve nizamiye mahkemeleri açıldı, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Mecelle hazırlandı. İlk kâğıt para (kaime), ilk dış borç (1854), ilk bankalar, telgraf, İzmir–Aydın demiryolu ve Islah-ı Sanayi Komisyonu (1864) bu dönemdedir; 1875 Ramazan Kararnamesi mali iflası gösterdi. Eğitimde Maarif Nezareti, Darülmuallimin, Mekteb-i Mülkiye, Galatasaray Sultanisi, Darülfünun girişimi ve kademeleri belirleyen 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi öne çıkar.

Gülhane'de verilen sözler, sonraki otuz yılda mahkemelere, bankalara, okullara ve gazetelere dönüştü.

Hukuk: tek yargı yerine çok yargı

Eşitlik sözünü tutmak için yeni kanunlar gerekiyordu. Avrupa'dan, özellikle Fransa'dan ceza ve ticaret kanunları alındı; yabancıların ve gayrimüslimlerin taraf olduğu davalar için karma (muhtelit) mahkemeler, şer'i mahkemelerin dışında Avrupa usulü kanunları uygulayan nizamiye mahkemeleri kuruldu. Sonuçta şer'i mahkemeler, nizamiye mahkemeleri, karma mahkemeler ve cemaat mahkemeleri yan yana çalışmaya başladı: hukuk birliği bozuldu. Bugünkü Yargıtay'ın temeli Divan-ı Ahkam-ı Adliye, Danıştay'ın temeli Şura-yı Devlet bu dönemde kuruldu (1868). Yeni çıkan kanunlar Düstur adlı kanun dergisinde toplandı; Arazi Kanunnamesi (1858) toprak mülkiyetini düzenledi.

Her şey Avrupa'dan alınmadı. Medeni hukuk alanında, Fransız Medeni Kanunu'nu almak yerine İslam hukukunu (fıkhı) Avrupa kanunları gibi maddeler hâlinde derleyen bir eser hazırlandı: Mecelle. Hazırlayan heyetin başında tarihçi ve hukukçu Ahmet Cevdet Paşa vardı; Mecelle 1869–1876 arasında kitap kitap hazırlanıp her kitabı padişah onayıyla yürürlüğe girdi.

Ek bilgi: taşrada ve merkezde yeni meclisler

Yönetimde de meclisler çoğaldı. Tanzimat'ın hemen ardından vergi toplamak için taşraya gönderilen muhassılların yanında, yerel ileri gelenlerin ve gayrimüslim temsilcilerin de katıldığı muhassıllık meclisleri kuruldu; taşra halkı ilk kez bu yolla yönetime danışılır oldu. Kanun tasarılarını hazırlamak için 1854'te Meclis-i Âli-i Tanzimat açıldı. Asayişi sağlamak için de Avrupa usulü zaptiye (jandarma) teşkilatı oluşturuldu.

Ekonomi: ilk kâğıt para, ilk borç

1840'ta ilk Osmanlı kâğıt parası Kaime-i Nakdiye-i Mutebere basıldı; kaime ilk çıktığında faiz getiren bir borç senedi gibiydi. Bankacılık başladı: önce Galata bankerlerinden Baltazzi ve Alléon ile devletin ortak olduğu Bank-ı Dersaadet (1849; 1852'de kapandı), sonra İngiliz girişimiyle Bank-ı Osmani (1856); bu banka 1863'te Bank-ı Osmani-i Şahane adını alıp para basma yetkisi kazandı. Kırım Savaşı'nın masraflarını karşılamak için ilk dış borç 1854'te İngiltere'den alındı. İlk telgraf hatları çekildi. 1856'da Anadolu'nun ilk demiryolu olan İzmir–Aydın hattının yapımına başlandı (aynı yıl Rumeli'de Köstence–Çernavoda hattına da başlandı). Boğaz'ın iki yakası arasında vapur işleten Şirket-i Hayriye (1850) ilk Türk anonim şirketi oldu. Mithat Paşa'nın girişimiyle çiftçiye düşük faizle kredi veren Memleket Sandıkları (1863) kuruldu; bu sandıklar 1888'de Ziraat Bankası'na dönüştü.

Ek bilgi: Islah-ı Sanayi Komisyonu (1864)

Avrupa malları karşısında eriyen esnafı kurtarmak için 1864'te Islah-ı Sanayi Komisyonu kuruldu. Komisyon dağınık esnafı ortak sermayeli şirketlerde birleştirmeye, sanayi eğitimi vermeye, gümrük vergilerini yerli üretimi koruyacak biçimde düzenlemeye ve uluslararası sergilere katılmaya çalıştı; bazı loncalar şirketleşti, ama sermaye ve deneyim yetmediği için çoğu uzun yaşamadı. Borç ise büyümeye devam etti: borcu borçla kapatan devlet, 1875'te Ramazan Kararnamesi ile borç taksitlerinin ancak yarısını nakit ödeyebileceğini açıkladı. Bu, Osmanlı'nın mali iflası demekti; alacaklıların gelirlere el koyduğu Duyun-u Umumiye (1881) ayrı sayfada anlatılıyor. Osmanlı'nın son yıllarında ise millî bankacılık denendi: İttihat ve Terakki'nin millî iktisat politikası doğrultusunda 1917'de kurulan İtibar-ı Millî Bankası, Cumhuriyet döneminde 1927'de İş Bankası ile birleşti.

Eğitim: bakanlık ve öğretmen okulu

Eğitim işleri ilk kez bir bakanlığa bağlandı: Maarif-i Umumiye Nezareti (1857). Medreseler bu bakanlığın dışında kaldığı için II. Mahmut döneminde başlayan eğitimde ikilik kurumsallaştı. Öğretmen yetiştirmek için erkekler için Darülmuallimin (1848), kızlar için Darülmuallimat (1870) açıldı. Bilim akademisi Encümen-i Daniş (1851) Ahmet Cevdet Paşa'nın çabalarıyla kuruldu. Mülki idareci yetiştiren Mekteb-i Mülkiye (1859), Fransızca eğitim veren Galatasaray Sultanisi (1868), Müslüman yetim çocuklar için Darüşşafaka açıldı. İlk çağdaş (sivil) üniversite denemesi olan Darülfünun 1846'da kuruldu; binası yapılırken ilk dersleri halka açık olarak verildi; Derviş Paşa'nın 13 Ocak 1863'teki fizik dersi açılış dersi sayılır. Öğretimi birkaç kez kesildi. Aynı yıllarda yabancı okullar da çoğaldı; en ünlüsü 1863'te açılan Robert Koleji'dir.

Ek bilgi: Paris'teki Mekteb-i Osmani

Avrupa'ya öğrenci gönderme işi de kurumlaştı: 1857'de Paris'te Osmanlı öğrencilerini Fransız okullarına hazırlayan Mekteb-i Osmani açıldı. Masraflı olduğu ve beklenen verimi vermediği için uzun yaşamadı; yerini ülke içinde Fransızca eğitim veren Galatasaray Sultanisi aldı. Bütün bu dağınık kurumları bir sisteme bağlayan düzenleme 1869'da geldi: Fransız modeli örnek alınarak hazırlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi eğitimi kademelere ayırdı. Buna göre her köy ve mahallede sıbyan mektebi (iptidai), her kasabada rüştiye, her şehirde idadi, büyük merkezlerde sultani açılacak, en üstte Darülfünun yer alacaktı. Bugünkü ilkokul–ortaokul–lise–üniversite basamaklarının temeli bu nizamnamedir.

Basın ve taşra

Resmî gazete Takvim-i Vekayi'den sonra 1840'ta yarı resmî Ceride-i Havadis çıktı. İlk özel Türkçe gazete Tercüman-ı Ahval 1860'ta Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarıldı; Şinasi daha sonra Tasvir-i Efkâr'ı yayımladı. Süreli yayın dünyasına tıp dergisi Vekayi-i Tıbbiye (1849) da katıldı; ilk Türkçe dergi olarak anılır. Sahnede de yenilik vardı: Güllü Agop'un Gedikpaşa'daki tiyatrosu Batılı anlamda ilk düzenli tiyatro topluluklarındandır. Encümen-i Daniş'in yabancı üyeleri arasında sözlükçü Redhouse ve Osmanlı tarihçisi Hammer da vardı.

Taşrada ise 1864 Vilayet Nizamnamesi ile yeni il yönetimi düzeni getirildi; ülke büyükten küçüğe vilayet → liva (sancak) → kaza → köy basamaklarına ayrıldı; 1871'deki düzenlemeyle kaza ile köy arasına nahiye eklendi. İlk uygulandığı yer Mithat Paşa'nın valiliğindeki Tuna vilayetiydi. Abdülaziz döneminde, 1868'de, savaşta yaralanan ve hastalanan askerlere yardım için Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti kuruldu; cemiyet 1877'de Hilal-i Ahmer adını aldı ve bugünkü Kızılay'ın öncüsü oldu.

Ek bilgi: Ahmet Cevdet, Mithat Paşa ve Şinasi

Ahmet Cevdet Paşa

  • Mecelle heyetinin başkanı
  • Encümen-i Daniş'in kuruluşunda etkili
  • Osmanlı tarihini anlatan Tarih-i Cevdet

Mithat Paşa · Şinasi

  • Mithat: Tuna valisi, Memleket Sandıkları, sonra Kanun-i Esasi'yi hazırlayan heyetin başkanı
  • Şinasi: Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr, ilk Türkçe oyun Şair Evlenmesi
Tanzimat yenilikleri · dört alan
AlanYenilikAnılan kişi
HukukAvrupa'dan kanunlar; karma ve nizamiye mahkemeleri; MecelleAhmet Cevdet Paşa
Ekonomiİlk kâğıt para (kaime), ilk dış borç (1854), ilk bankalar, Memleket SandıklarıMithat Paşa
EğitimMaarif Nezareti, öğretmen okulu (Darülmuallimin), Galatasaray Sultanisi (1868), Darülfünun—
Basın ve taşraİlk özel Türkçe gazete Tercüman-ı Ahval (1860); vilayet düzeni (Tuna Vilayeti)Şinasi, Mithat Paşa
Akılda kalsın: Kişi–eser eşlemesini meslekle kur: hukukçu Cevdet → Mecelle, vali Mithat → Memleket Sandıkları, gazeteci Şinasi → Tercüman-ı Ahval, diplomat Reşit → Tanzimat.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hukuk birliğinin bozulması” sorulursa cevap karma ve nizamiye mahkemelerinin kurulmasıdır.

Tuzak“Mecelle'nin Avrupa'dan alındığı” şıkkı tuzaktır: Mecelle İslam hukukuna dayanır, yalnız biçimi Avrupa kanunlarına benzer. İlk dış borç yılı (1854) Kırım Savaşı ile birlikte sorulur. İki iktisat yılını da ayır: 1875 Ramazan Kararnamesi = iflas, 1881 Muharrem Kararnamesi = Duyun-u Umumiye.

Sınavda işaretleDarülfünun 1863 (ilk ders); Bank-ı Dersaadet ve Şirket-i Hayriye için yıl değil dönem sorulur: Abdülmecid, Tanzimat.

⇄Bilgi eşleştirme Tanzimat kişileri

↕Kronolojik sıralama

  1. İlk dış borç İngiltere'den alındı
  2. Galatasaray Sultanisi açıldı
  3. Bank-ı Dersaadet kuruldu
  4. Tercüman-ı Ahval yayımlandı
ŞUBAT 1856 · İSTANBUL · PARİS

Islahat Fermanı: Paris masasına giden yolda

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKırım Savaşı'nın sebepleri ve Paris Antlaşması'nın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırım Savaşı (1853–1856) Osmanlı ile Rusya arasında başladı; İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı'nın toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesine alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi.

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Islahat Fermanı neden ilan edildi, Tanzimat Fermanı'ndan farkı nedir?

Kısa cevap: Islahat Fermanı, 1856'da Abdülmecit döneminde, Kırım Savaşı sonunda toplanacak Paris Konferansı'nda Osmanlı lehine kararlar alınmasını sağlamak için ilan edildi. Gayrimüslimlere memur olabilme, belediye ve il meclislerine girme, bedel ödeyerek askerlikten muaf olma gibi haklar tanıdı; cizye kaldırıldı. Ferman Paris Antlaşması'nın metninde anıldı.

Tanzimat'tan on yedi yıl sonra ikinci bir ferman okundu; bu kez metnin asıl okuyucusu Avrupa'nın başkentleriydi.

Kırım Savaşı'nı Osmanlı, İngiltere ve Fransa ile birlikte kazanmıştı. Ama barış masasında Rusya'nın eski bahanesi yeniden açılabilirdi: Osmanlı'daki Hristiyanların hakları. Osmanlı bu bahaneyi masaya gelmeden ortadan kaldırmak istedi. Konferans toplanmadan önce, İngiltere ve Fransa'nın da önerileriyle Islahat Fermanı ilan edildi. Savaşın ayrıntısı kardeş sayfada; burada fermanın içeriğine odaklanıyoruz.

Gayrimüslimlere ne tanındı?

  • Devlet memuru olabilecek, belediye ve il genel meclislerine üye seçilebilecekler.
  • Cizye kaldırılacak; para (bedel) ödeyerek askerlikten muaf olabilecekler.
  • Kilise, okul, hastane gibi binalarını onarabilecek ve yeniden yapabilecekler.
  • Resmî yazışmalarda onları küçük düşüren söz ve deyimler kullanılmayacak.
  • Mahkemeler açık olacak, herkes kendi dinine göre yemin edebilecek; karma mahkemelerde gayrimüslimlerin şahitliği kabul edilecek.
  • Bütün topluluklar kendi okullarını açabilecek; okulların programı ve öğretmen ataması devletin denetiminde olacak.
  • Herkese: işkence, dayak ve angarya yasaklanacak; iltizam usulüne son verilecek; yabancılar Osmanlı topraklarında mülk edinebilecek, herkes şirket ve banka kurabilecek.

Paris Antlaşması'yla ilişki

Ferman, 1856 Paris Antlaşması'nın metninde anıldı. Avrupa devletleri antlaşmada Osmanlı'nın iç işlerine karışmayacaklarını yazdılar; ancak fermanın uluslararası bir belgeye girmesi, uygulanıp uygulanmadığını izleme gerekçesiyle müdahaleye kapı araladı. Yani amaç dış müdahaleyi önlemekti, sonuç ise müdahaleye yeni bir gerekçe oldu.

Üç belgenin muhatabı genişleyerek değişir: ayan → bütün tebaa → gayrimüslimler. Dış etki de aynı sırayla artar.Görsel: Sınav Defteri

Tanzimat ile Islahat'ın amacı aynıydı: Osmanlıcılık, yani farklı unsurları devlete bağlamak. Ancak Islahat Fermanı gayrimüslimlere Müslümanlardan daha ayrıcalıklı görünen haklar verdiği için Müslüman halkta tepki doğurdu; gayrimüslimlerin önemli bir kısmı ise bağımsızlık beklentisinden vazgeçmedi. Bu hayal kırıklığı, sonraki kuşağın aradığı çözümü, meclis ve anayasayı, gündeme taşıyacaktı.

Kuleli Vakası: fermana silahlı tepki

Müslüman halkın bir kesimindeki tepki 1859'da bir komploya dönüştü. Tanzimat ve Islahat fermanlarını dinî kurallara aykırı bulan bir grup asker, medreseli ve memur, Sultan Abdülmecit'i öldürüp yönetimi değiştirmeyi planladı. Plan uygulanmadan ortaya çıkarıldı ve sanıklar Kuleli Kışlası'nda yargılandığı için olaya Kuleli Vakası denir. Sınav kaynaklarında Osmanlı'da örgütlü ilk darbe girişimi olarak anılır.

Üç belgeyi yan yana koy; sınav metin parçası verip “hangisidir?” diye sorduğunda ipucu hep “kim için?” sütunundadır.

Sened-i İttifak · Tanzimat · Islahat
BelgeYıl, padişahKim için?Dış etkiÖnemi
Sened-i İttifak1808, II. MahmutPadişah ile ayanlarYok, iç gelişmePadişahın yetkisini sınırlayan ilk belge
Tanzimat Fermanı1839, AbdülmecitBütün tebaaMısır Sorunu'nda Avrupa desteğiPadişah kanunun altına girdi; can, mal, namus güvencesi
Islahat Fermanı1856, AbdülmecitGayrimüslimlerParis KonferansıMemurluk ve meclis üyeliği hakkı; Avrupa'ya karışma kapısı
Akılda kalsın: Üç belgeyi tek soruyla ayır: “Kim için?” Ayan için → Sened-i İttifak. Herkes için → Tanzimat. Gayrimüslim için → Islahat. Soru bir metin parçası verirse kelimeye bak: metin “herkes”, “bütün tebaa” diyorsa Tanzimat; “gayrimüslimler”, “Hristiyan ve diğer tebaa” diyorsa Islahat.
Sınavda

Nasıl sorulur“Gayrimüslimlerin memur olabilmesi”, “cizyenin kaldırılması”, “bedelle askerlikten muafiyet” hangi belgede diye sorulur: Islahat Fermanı.

TuzakBu maddeler Tanzimat Fermanı'na yazılır. Bir de “Islahat Fermanı dış müdahaleyi tamamen sona erdirdi” şıkkına dikkat; tam tersine müdahaleye yeni gerekçe oldu.

⇄Bilgi eşleştirme kim için?

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere tanınan haklardan biri değildir?

✓ A. 1856'da Osmanlı'da seçilmiş bir meclis yoktu; Meclis-i Mebusan ilk kez 1877'de, I. Meşrutiyet döneminde toplandı. B, C ve D fermanın gerçek haklarıdır: bedelle askerlikten muafiyet, belediye meclislerine üyelik ve devlet memurluğu gayrimüslimlere açıldı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Karlofça Antlaşması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Azak, Rusya ile ayrıca imzalanan 1700 İstanbul Antlaşması'yla Rusya'da kalmıştır; Avusturya'ya Macaristan ve Erdel bırakılmıştır. B doğrudur: Mora Venedik'e verildi; C doğrudur: Avrupa'daki ilk büyük toprak kaybıdır; D doğrudur: İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yaptı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · II. Viyana ve Karlofça

?Soru 2

1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi, aşağıdakilerden hangisinin karşılığıdır?

✓ D. Fransa 1739'da Belgrad barışını sağladı; karşılığında 1740'ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. A elçi ağırlamak kültürel bir ilişkiydi, ayrıcalık karşılığı değil; B Çeşme'de Osmanlı donanmasını yakan Rusya'ydı, Fransa yardım etmedi; C Fransa'nın Mısır'a girişi 1798'dedir, 1740'tan sonradır.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · I. Mahmud ve Belgrad Antlaşması

?Soru 3

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile aşağıdakilerden hangisi kabul edilmiştir?

✓ C. 1841'de Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kaldı ve barışta tüm yabancı savaş gemilerine kapatıldı. B, 1840 Londra Antlaşması'nın maddesidir; A Boğazları yalnız Rusya'ya göre düzenleyen Hünkâr İskelesi'dir, 1841 bunu kaldırdı; D uluslararası komisyon Lozan'da kurulacaktır.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Balta Limanı, Nizip ve Londra

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklamasının dış sebeplerinden biridir?

✓ D. Coğrafi Keşifler Avrupa'da yaşanan bir gelişmedir; diğer üç şık devletin kendi kurumlarındaki bozulmadır, yani iç sebeptir.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Duraklamanın sebepleri

?Soru 5

1856 Paris Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Avrupalı devletlerin Osmanlı'nın iç işlerine karışmasına zemin hazırlamıştır?

✓ D. Azınlıklara hak tanıyan fermanın uluslararası bir antlaşmada anılması, Avrupalılara azınlıklar bahanesiyle müdahale imkânı verdi. A Karadeniz'in tarafsızlığı Rusya'yı sınırladı; B Tuna'nın serbestliği ticaretle ilgilidir; C Avrupa devleti sayılmak Osmanlı'yı koruma amaçlıydı; üçü de iç işlere karışma zemini değildir.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?

✓ C. Daimi elçilikler III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri'nde elçilikler geçiciydi. A, B ve D Lale Devri'nin gerçek yenilikleridir: İstanbul'da çini imalathanesi kuruldu, yangınlar için Tulumbacı Ocağı açıldı, Doğu ve Batı eserleri için tercüme heyeti oluşturuldu.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · Lale Devri'nde sanat ve Patrona Halil

?Soru 7

İtalyan ve Alman siyasi birliklerinin tamamlanmasının Osmanlı Devleti'ne etkileri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Bu dönemde Osmanlı toprak kazanmadı; aksine denge bozulduğu için Balkanlarda yeni bir bunalıma sürüklendi. B, C ve D gerçek etkilerdir: sömürge yarışına yeni rakipler girdi, Rusya Balkanlarda daha etkin oldu, Avrupa'daki güç dengesi değişti.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Abdülaziz: İtalya ve Almanya birlikleri

?Soru 8

Napolyon'un Mısır Seferi (1798) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Fransa'ya karşı Osmanlı ilk kez İngiltere ve Rusya ile ittifak yaptı; Napolyon Akka'da durduruldu, Mısır 1802'de Osmanlı'ya döndü. A Osmanlı Fransa'nın yanında değil, ona karşı savaştı; C Mısır Fransa'ya bırakılmadı, geri alındı; D Napolyon Akka'yı alamadı, orada durduruldu.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · III. Selim ve Nizam-ı Cedit

?Soru 9

1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yakan güç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yunan isyanının bastırılmasını istemeyen üç büyük devletin birleşik donanması Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. A Rusya yalnız değildi, İngiltere ve Fransa da vardı; B Yunanlılar isyan hâlindeydi, donanmayı yakan onlar değildi; D Avusturya ve Prusya Navarin'e katılmadı.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Sırp ve Yunan isyanları

?Soru 10

Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya imparatorunun Osmanlı padişahına denk sayılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Zitvatorok'ta toprak kaybı yoktur; kaybedilen protokol üstünlüğüdür. A İlk büyük toprak kaybı Karlofça'dır; C doğuda en geniş sınır Ferhat Paşa Antlaşması'yla, İran'a karşı gelmişti; D Avusturya himayeye girmedi, aksine eşit sayıldı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Ferhat Paşa ve Zitvatorok
200
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı dağılma dönemi konusundan 200 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →