Türk-İslam devletlerinde hükümdar: kut yeni bir anlam kazanır
MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKut anlayışı nedir, ilk Türk devletlerinde taht kavgalarına neden yol açmıştır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kut, ilk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancıdır. Kut kan yoluyla hanedanın bütün erkeklerine geçtiği için her erkek üye kendini tahtın sahibi saydı; bu da taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açtı.
✎Konu anlatımı
Türk-İslam devletlerinde hükümdarlık anlayışı nasıldı, hükümdarlık alametleri nelerdir?
Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde kut anlayışı sürdü ama İslami bir anlam kazandı: yönetme yetkisi artık Allah'ın bir lütfu ve takdiri sayıldı. Ülke yine hanedanın ortak malı kabul edildiği için taht kavgaları devam etti. Hutbe okutmak ve para (sikke) bastırmak bağımsızlığın en önemli alametleriydi.Türkler Müslüman olduğunda devlet anlayışlarını kapının dışında bırakmadı; onu yanlarında getirdi ve yeni inancın diliyle yeniden anlattı.
Hatırlarsan ilk Türk devletlerinde yönetme yetkisi, yani kut, Gök Tanrı'dan gelirdi. İslamiyet'ten sonra bu düşünce ortadan kalkmadı, yeni bir kılığa büründü: hükümdarlık artık Allah'ın lütfu ve takdiri sayıldı. Değişmeyen asıl şey ise kutun kime geçtiğiydi. Ülke yine hanedanın ortak malı kabul edildi; hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibiydi. Sonuç da tanıdık: taht kavgaları, bölünmeler ve parçalanan büyük devletler.
Hükümdarın yetkisi ve sınırı
Hükümdar devleti yönetir, ferman çıkarır, orduya komuta eder ve büyük davalara bakardı. Ama yapamadığı bir şey vardı: fetva veremezdi. Dinî bir meselede hüküm vermek din âlimlerinin işiydi. Tıpkı töre gibi, hükümdarın üstünde onu bağlayan bir hukuk yine vardı; bu kez adı şer'i hukuktu.
Cihan hâkimiyetinden İla-yı Kelimetullah'a
Bozkırdaki kağan, dünyayı Gök Tanrı adına düzene sokmakla görevli sayılırdı; bu, Türk cihan hâkimiyeti ülküsüydü. Müslüman olan Türkler bu ülküyü bırakmadı, ona yeni bir hedef verdi: İla-yı Kelimetullah, yani Allah'ın adını ve dinini dünyaya yaymak ve yüceltmek. Fetihlerin dayanağı artık cihat anlayışıydı. Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinden Selçukluların Anadolu'ya akınlarına kadar pek çok sefer bu ülküyle açıklandı.
Unvanlar: Türk, Arap ve Fars izleri
Unvanlara bakınca üç kültürün buluştuğunu görürsün. Han ve hakan bozkırdan gelir; emir ve melik Arapçadır; sultan ise İslam dünyasında güç ve egemenlik anlamı taşır. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut'tur. Büyük Selçuklu hükümdarları için “büyük sultan” anlamında Sultan-ı Azam unvanı kullanıldı. Türkiye Selçuklu sultanlarının Keykavus, Keyhüsrev, Keykubat gibi adları ise İran destanlarından gelir ve Fars kültürünün sarayda ne kadar etkili olduğunu gösterir.
Bu adlardaki “Key”, eski İran destanlarındaki hükümdar soyunun unvanıdır ve “hükümdar” anlamı taşır. Sultanlar adlarının önüne Rükneddin (dinin direği), Gıyaseddin (dinin yardımcısı), İzzeddin, Alaeddin gibi dinî lakaplar alır, Farsçadan gelen şah ve padişah unvanlarını da kullanırdı. Karahanlılarda ise bozkırın unvanları canlıydı: doğudaki büyük hakan Arslan Han, batıdaki küçük hakan Buğra Han unvanını taşır, ilig ve tegin alt kademedeki hanedan üyelerinin unvanıydı; tonga (kahraman), kadır (güçlü) ve tamgaç (Tabgaç) gibi sıfatlar da unvanlara eklenirdi. Hükümdar eşleri ise terken (Terken Hatun) unvanıyla anılırdı.
Alametler: eskiler kaldı, yenileri eklendi
İlk Türk devletlerindeki hükümdarlık işaretlerinin çoğu sürdü: tuğ, sancak, otağ ve örgin (taht), nevbet (davul), taç, sorguç, yay. Yanlarına İslam dünyasından yeni işaretler eklendi. En önemlileri ikisidir: Cuma namazındaki hutbede hükümdarın adının okunması (hutbe) ve onun adına para basılması (sikke). Bir bey bunları yaptırıyorsa artık kimseye bağlı olmadığını ilan ediyordu.
- Hil'at ve tıraz: Abbasi halifesinin hükümdara gönderdiği kaftan, kemer, külah gibi hediyeler; hükümdarlığın halifece tanındığını gösterirdi.
- Çetr: hükümdarın başı üstünde taşınan saltanat şemsiyesi.
- Tuğra: hükümdarın imza yerine geçen işareti; fermanlara çekilirdi.
- Asa ve saray: otağın yerini alan kalıcı yönetim merkezi.
Nasıl sorulur“Bir beyin adına hutbe okutup para bastırması neyi gösterir?” → bağımsızlığını ilan ettiğini. “Türk-İslam devletlerinde taht kavgalarının sürmesinin sebebi” → ülkenin hanedanın ortak malı sayılması. “Cihan hâkimiyeti ülküsünün İslam dönemindeki karşılığı” → İla-yı Kelimetullah (cihat).
Tuzak“hükümdar fetva verebilirdi” ifadesi yanlıştır.
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Türk-İslam devletlerinde de taht kavgalarının sık görülmesi, aşağıdakilerden hangisinin sürdüğünü gösterir?
▭Boşluk doldurma
Cuma namazında hükümdarın adının okunmasına , onun adına para basılmasına denir.