Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı: kurultaydan divana, otlaktan iktaya

Kut ve töre Müslüman Türk devletlerinde ortadan kalkmadı; yeni adlarla ve yeni kurumlarla yaşamaya devam etti. Saraydan divana, iktadan Divan-ı Mezalim'e neyin sürdüğünü, neyin değiştiğini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

7 durakSaray · divan · toprak · ordu · hukuk
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
148 sorubu konuda çözebileceğin
DEVLET · HÜKÜMDAR VE ALAMETLER

Türk-İslam devletlerinde hükümdar: kut yeni bir anlam kazanır

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKut anlayışı nedir, ilk Türk devletlerinde taht kavgalarına neden yol açmıştır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kut, ilk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancıdır. Kut kan yoluyla hanedanın bütün erkeklerine geçtiği için her erkek üye kendini tahtın sahibi saydı; bu da taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açtı.

Kut ve hükümdar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde hükümdarlık anlayışı nasıldı, hükümdarlık alametleri nelerdir?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde kut anlayışı sürdü ama İslami bir anlam kazandı: yönetme yetkisi artık Allah'ın bir lütfu ve takdiri sayıldı. Ülke yine hanedanın ortak malı kabul edildiği için taht kavgaları devam etti. Hutbe okutmak ve para (sikke) bastırmak bağımsızlığın en önemli alametleriydi.

Türkler Müslüman olduğunda devlet anlayışlarını kapının dışında bırakmadı; onu yanlarında getirdi ve yeni inancın diliyle yeniden anlattı.

Hatırlarsan ilk Türk devletlerinde yönetme yetkisi, yani kut, Gök Tanrı'dan gelirdi. İslamiyet'ten sonra bu düşünce ortadan kalkmadı, yeni bir kılığa büründü: hükümdarlık artık Allah'ın lütfu ve takdiri sayıldı. Değişmeyen asıl şey ise kutun kime geçtiğiydi. Ülke yine hanedanın ortak malı kabul edildi; hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibiydi. Sonuç da tanıdık: taht kavgaları, bölünmeler ve parçalanan büyük devletler.

Bu sayfanın haritası: soldaki her kurum sağda yaşamaya devam eder, ama yeni bir adla ve yeni bir düzenle.Görsel: Sınav Defteri

Hükümdarın yetkisi ve sınırı

Hükümdar devleti yönetir, ferman çıkarır, orduya komuta eder ve büyük davalara bakardı. Ama yapamadığı bir şey vardı: fetva veremezdi. Dinî bir meselede hüküm vermek din âlimlerinin işiydi. Tıpkı töre gibi, hükümdarın üstünde onu bağlayan bir hukuk yine vardı; bu kez adı şer'i hukuktu.

Cihan hâkimiyetinden İla-yı Kelimetullah'a

Bozkırdaki kağan, dünyayı Gök Tanrı adına düzene sokmakla görevli sayılırdı; bu, Türk cihan hâkimiyeti ülküsüydü. Müslüman olan Türkler bu ülküyü bırakmadı, ona yeni bir hedef verdi: İla-yı Kelimetullah, yani Allah'ın adını ve dinini dünyaya yaymak ve yüceltmek. Fetihlerin dayanağı artık cihat anlayışıydı. Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinden Selçukluların Anadolu'ya akınlarına kadar pek çok sefer bu ülküyle açıklandı.

Unvanlar: Türk, Arap ve Fars izleri

Unvanlara bakınca üç kültürün buluştuğunu görürsün. Han ve hakan bozkırdan gelir; emir ve melik Arapçadır; sultan ise İslam dünyasında güç ve egemenlik anlamı taşır. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut'tur. Büyük Selçuklu hükümdarları için “büyük sultan” anlamında Sultan-ı Azam unvanı kullanıldı. Türkiye Selçuklu sultanlarının Keykavus, Keyhüsrev, Keykubat gibi adları ise İran destanlarından gelir ve Fars kültürünün sarayda ne kadar etkili olduğunu gösterir.

Bu adlardaki “Key”, eski İran destanlarındaki hükümdar soyunun unvanıdır ve “hükümdar” anlamı taşır. Sultanlar adlarının önüne Rükneddin (dinin direği), Gıyaseddin (dinin yardımcısı), İzzeddin, Alaeddin gibi dinî lakaplar alır, Farsçadan gelen şah ve padişah unvanlarını da kullanırdı. Karahanlılarda ise bozkırın unvanları canlıydı: doğudaki büyük hakan Arslan Han, batıdaki küçük hakan Buğra Han unvanını taşır, ilig ve tegin alt kademedeki hanedan üyelerinin unvanıydı; tonga (kahraman), kadır (güçlü) ve tamgaç (Tabgaç) gibi sıfatlar da unvanlara eklenirdi. Hükümdar eşleri ise terken (Terken Hatun) unvanıyla anılırdı.

Alametler: eskiler kaldı, yenileri eklendi

İlk Türk devletlerindeki hükümdarlık işaretlerinin çoğu sürdü: tuğ, sancak, otağ ve örgin (taht), nevbet (davul), taç, sorguç, yay. Yanlarına İslam dünyasından yeni işaretler eklendi. En önemlileri ikisidir: Cuma namazındaki hutbede hükümdarın adının okunması (hutbe) ve onun adına para basılması (sikke). Bir bey bunları yaptırıyorsa artık kimseye bağlı olmadığını ilan ediyordu.

  • Hil'at ve tıraz: Abbasi halifesinin hükümdara gönderdiği kaftan, kemer, külah gibi hediyeler; hükümdarlığın halifece tanındığını gösterirdi.
  • Çetr: hükümdarın başı üstünde taşınan saltanat şemsiyesi.
  • Tuğra: hükümdarın imza yerine geçen işareti; fermanlara çekilirdi.
  • Asa ve saray: otağın yerini alan kalıcı yönetim merkezi.
Akılda kalsın: Bağımsızlığın iki sesi var: camide hutbe, çarşıda sikke. Biri cuma günü herkesin duyduğu ad, öteki her gün herkesin elinden geçen ad.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir beyin adına hutbe okutup para bastırması neyi gösterir?” → bağımsızlığını ilan ettiğini. “Türk-İslam devletlerinde taht kavgalarının sürmesinin sebebi” → ülkenin hanedanın ortak malı sayılması. “Cihan hâkimiyeti ülküsünün İslam dönemindeki karşılığı” → İla-yı Kelimetullah (cihat).

Tuzak“hükümdar fetva verebilirdi” ifadesi yanlıştır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk-İslam devletlerinde de taht kavgalarının sık görülmesi, aşağıdakilerden hangisinin sürdüğünü gösterir?

✓ C. Kut anlayışı İslami bir anlam kazansa da yetkinin hanedanın bütün erkeklerine ait sayılması değişmedi. A kurultay hükümdarı seçmez, danışma meclisidir; B fetva hükümdarın değil, din bilginlerinin işidir; D ordu yalnız gulamlardan oluşmazdı, taht kavgasıyla da ilgisi yoktur.

▭Boşluk doldurma

Cuma namazında hükümdarın adının okunmasına , onun adına para basılmasına denir.

hutbeçetrsikkehil'at
SARAY · BÖLÜMLER VE GÖREVLİLER

Saray ve saray görevlileri: hacibden çeşnigire

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk Türk devletlerinde tigin, şad, tudun, aygucı ve yalvaç ne demektir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Türk devletlerinde hükümdarın oğluna tigin, hanedandan yönetici ve sınır komutanına şad, vezire aygucı (üge), vergi toplayan valiye tudun, elçiye yalvaç, yargıca yargucu denirdi.

Unvanlar ve memuriyetler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde saray görevlileri kimlerdi, hacib ne iş yapardı?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde hükümdar ve ailesi sarayda yaşardı; saray selamlık, harem ve enderun bölümlerinden oluşurdu. Saraya Karahanlılarda “kapu”, Selçuklularda “dergâh” ya da “bargâh” denirdi. Saray görevlilerinin başı, Büyük Hacib (Hacibü'l-hüccab) idi.

Göçebe kağanın otağı sökülüp taşınırdı. Sultanın sarayı ise yerinde durdu ve kendi küçük devletini kurdu.

Yerleşik hayatla birlikte otağın yerini kalıcı saray aldı. Hükümdar ve ailesi burada yaşar, devlet işleri buradan yönetilirdi. Saray üç bölümden oluşurdu: devlet işlerinin görüldüğü selamlık, hükümdarın ailesinin yaşadığı harem ve hükümdarın özel hizmetindekilerin bulunduğu enderun. Saraya Karahanlılar kapu, Selçuklular dergâh ya da bargâh derdi.

Hacib: sultanın kapısı

Sultanla görüşmek isteyen herkes önce hacibten geçerdi. Hacibler hükümdarla halk ve devlet adamları arasındaki bağlantıyı kurardı. Bütün saray görevlilerinin başında Büyük Hacib (Hacibü'l-hüccab, “hacibler hacibi”) bulunurdu; saray görevlileri ona karşı sorumluydu. Karahanlılar bu makama tayangu derdi. Kutadgu Bilig'in yazarı Yusuf'un “Has Hacib” unvanını taşıması, bu görevin ne kadar itibarlı olduğunu gösterir.

Hacibin işi kapı tutmaktan ibaret değildi. Yabancı elçileri karşılar, onları hükümdarın huzuruna çıkarır, halkın getirdiği şikâyetleri dinleyip sultanın yüksek mahkemesi Divan-ı Mezalim'e aktarırdı. Gaznelilerde büyük hacibe hacib-i buzurg denirdi. Hacibden sonra gelen vekil-i has ise sarayın bütün işlerini, mutfağından hazinesine kadar yönetirdi.

Kim neden sorumluydu?

Saray görevlileri · kim neden sorumlu?
AlanGörevliSorumluluğu
GüvenlikEmir-i candarSaray muhafızlarının komutanı
GüvenlikEmir-i haras (hares emiri)Hükümdara karşı suç işleyenlere verilen cezaları uygulatır
GüvenlikSilahdarHükümdarın silahlarını taşır ve korur
TörenSerhenkTörende düzen; hükümdarın geçeceği yolu açar, hazırlar
TörenEmir-i alemBayrak ve sancaklar
Hükümdarın özel işleriEmir-i ahur (Karahanlıda ilbaşı)Atların bakımı ve yetiştirilmesi
Hükümdarın özel işleriAbdar (taştdar) · CamedarTemizlik işleri · elbiseler
Hükümdarın özel işleriEmir-i şikarSultanın ve hanedanın av partileri
SofraÇeşnigirYemekleri tadarak kontrol eder
SofraŞarabdar-ı has (Karahanlıda idişçibaşı)İçecekler
SofraHansalar (aşçıbaşı)Saray mutfağı ve sofra
Akılda kalsın: Önceki sayfadaki kök oyunu burada da işler. Farsça -dar “tutan, taşıyan” demektir: alem → alemdar (bayrak), came → camedar (elbise), şarab → şarabdar (içecek). Çeşnigir ise “çeşni”, yani tat alandır.
Sınavda

Nasıl sorulurGörevli–görev eşleştirmesi verilir, biri yanlış eşlenir. “Saray görevlilerinin amiri” → Hacibü'l-hüccab; “sarayın bütün işleri” → vekil-i has.

TuzakTuzak: emir-i ahur (at) ile emir-i alem (bayrak), camedar (elbise) ile çeşnigir (yemek), silahdar (silah) ile serhenk (tören ve yol) yer değiştirir.

⇄Bilgi eşleştirme görevli → görev

?Soru çöz

Türk-İslam devletlerinde saray görevlilerinin amiri olan ve hükümdarla görüşmek isteyenleri ona ulaştıran görevli aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Büyük Hacib (Hacibü'l-hüccab) saray görevlilerinin başıydı; hükümdarla halk arasındaki kapıyı o tutardı. A emir-i alem sancak ve bayraklardan, C emir-i şikar hükümdarın av işlerinden sorumluydu; B müstevfi saray görevlisi değil, maliye divanının başıdır.
HÜKÜMET · DİVAN VE VEZİR

Büyük Divan ve vezir: kurultayın yeni yüzü

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazneliler kimdir, Gazneli Mahmut neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gazneli Devleti 963'te Samanilerin Türk komutanı Alp Tigin tarafından bugünkü Afganistan'daki Gazne şehrinde kuruldu. En parlak dönemini, Hindistan'a seferler düzenleyen ve “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut zamanında yaşadı.

Gazneliler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde divan nedir, Büyük Divan'a bağlı divanlar nelerdir?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde devlet işleri konularına göre “divan” denen dairelerde görüşülürdü. Bu divanlar Büyük Divan'ı (Selçuklularda Divan-ı Saltanat ya da Divan-ı Ala) oluşturur; başında vezir bulunurdu. Bağlı divanlar: Niyabet-i Saltanat, İstifa, İşraf, Arz, İnşa (Tuğra), Pervane ve haberleşmeye bakan Berid divanlarıdır. Alınan kararlar hükümdar onaylayınca uygulanırdı.

Bozkırda büyük kararlar kurultayda konuşulurdu. Devlet büyüyüp işler çoğaldıkça bu meclis, her biri bir işe bakan dairelere bölündü.

Türk-İslam devletlerinde hükümetin adı divandır. Devlet işleri konusuna göre ayrı dairelerde görüşülür, bu dairelerin bir araya gelmesiyle Büyük Divan oluşurdu. Selçuklular buna Divan-ı Saltanat ya da Divan-ı Ala derdi. Kurultayla bağı açıktır: devletin önemli işleri yine bir mecliste görüşülüyordu. Fark şuydu: kurultaya boy beyleri katılırken divanda artık her biri bir alanda uzmanlaşmış devlet görevlileri oturuyordu.

Büyük Divan'ın başında vezir bulunurdu. Vezir, devlet yönetiminde hükümdardan sonra en yetkili kişiydi. Büyük Selçuklu'nun ünlü veziri Nizamülmülk, devlet yönetimine dair öğütlerini Siyasetname'de topladı. Ama son söz hep hükümdarındı: divanda alınan kararlar hükümdar onaylayınca uygulanırdı.

Makamın adı devletten devlete değişirdi. Karahanlılar vezire Türkçe yuğruş derdi; Karahanlılarda devlet işlerinin görüşüldüğü meclis Meclis-i Âlî adını taşır ve yuğruş tarafından yönetilirdi; Gaznelilerde vezir çoğu zaman hace (hâce-i buzurg, “büyük hoca”) diye anılırdı. Gaznelilerde vezirin yönettiği, mali ve genel işlere bakan daireye Divan-ı Vezaret denirdi. Adlar farklı olsa da görev aynıydı: hükümdar adına devlet işlerini yürütmek.

Her divan bir işe bakar, hepsi vezirin başında olduğu Büyük Divan'da buluşur; son onay hükümdarındır.Görsel: Sınav Defteri

Bağlı divanlar ve işleri

  • Niyabet-i Saltanat Divanı: hükümdar başkentte yokken devletin günlük işlerini yürütür; başında naib bulunur.
  • Divan-ı İstifa: mali işler, gelir ve gider; başında müstevfi.
  • Divan-ı İşraf: mali ve idari işlerin denetimi; başında müşrif-i memalik.
  • Divan-ı Arz: ordunun ihtiyaçları ve askerlerin maaşı; başında emir-i arız.
  • Divan-ı İnşa (Tuğra Divanı): iç ve dış yazışmalar, fermanlara tuğra çekilmesi; başında tuğrai.
  • Pervane Divanı: ele geçirilen toprakların kaydı ve ikta olarak dağıtılması; başında pervaneci.
  • Divan-ı Berid: posta, haberleşme ve ülkede olup bitenlerin merkeze bildirilmesi; başında sahib-i berid. Selçuklularda haber toplayan görevlilere sahib-i haber de denirdi.
Akılda kalsın: Divanı adından tanı: istifa hesabı tutar, işraf o hesabı denetler (müşrif = gözeten), arz askeri sayar, inşa yazar, pervane toprağı kaydeder, berid haberi taşır. Para İstifa'dan çıkar, İşraf'tan geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görev verilir, hangi divanın işi olduğu sorulur: “askerlerin maaşı” → Arz, “mali denetim” → İşraf, “yazışma ve tuğra” → İnşa, “posta ve haberleşme” → Berid. Vezirin adı da sorulur: Karahanlı yuğruş, Gazneli hace.

Tuzakİstifa ile İşraf'ı karıştırmak; biri hesabı tutar, öteki denetler. Bir de kurultayla bağ sorulur: divan, kurultay geleneğinin devamıdır.

⇄Bilgi eşleştirme divan → görev

▭Boşluk doldurma

Büyük Divan'ın başkanı olan , devlet yönetiminde hükümdardan sonra gelirdi. Fermanlara tuğra çeken görevliye denirdi.

vezirnaibtuğraimüstevfi
ÜLKE YÖNETİMİ · EYALET, MELİK, ATABEY

Taşra teşkilatı: melikler, atabeyler ve uç beyleri

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKurultay nedir, ilk Türk devletlerinde ikili yönetim nasıl uygulanırdı?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kurultay (toy), ilk Türk devletlerinde devletin önemli siyasi, askerî ve ekonomik işlerinin görüşüldüğü meclistir; üyelerine toygun denir. İkili yönetimde ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır: doğuyu asıl hükümdar (kağan), batıyı hanedandan bir yabgu yönetir.

Kurultay ve ikili yönetim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde taşra yönetimi nasıldı, atabey ne demektir?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde ülke eyaletlere ayrılırdı. Devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için hükümdar ailesinden melikler (şehzadeler), atabey denen eğitmenlerle birlikte eyaletlere gönderilirdi. Türkiye Selçuklularında üç tür eyalet vardı: meliklerin yönettiği eyaletler, subaşıların yönettiği divan dairesi eyaletleri ve Bizans sınırındaki uç eyaletleri.

Hanedanın ortak malı sayılan bir ülkede her şehzadeye bir pay düşer. Türk-İslam devletleri bu payı bir okula çevirmeye çalıştı.

Ülke eyalet denen yönetim bölgelerine ayrılırdı. Hükümdarın oğulları, yani melikler, devlet yönetimini öğrenmeleri için bu eyaletlere vali olarak gönderilirdi. Melikin yanında onu yetiştiren ve yöneten bir eğitmen bulunurdu: atabey. Hatırlarsan ilk Türk devletlerinde tiginleri eğiten görevliye ataman deniyordu; atabey bu geleneğin devamıdır.

Okul mu, tehlike mi?

Bu düzen iyi bir yönetici okuluydu ama bir de karanlık yüzü vardı. Melik genç olduğu için eyaleti çoğu zaman atabey onun adına yönetir, zamanla güç kazanırdı. Merkez zayıflayınca bu güç tehlikeye dönüştü: Büyük Selçuklu Devleti dağılırken bazı atabeyler bağımsızlığını ilan etti ve atabeylikler kuruldu. Meliklerin kendi eyaletlerinde güçlenip tahta göz dikmesi de taht kavgalarını besledi: kut anlayışının sonucu yine kapıdaydı.

Türkiye Selçuklularında eyalet çeşitleri

Türkiye Selçuklularında üç tür eyalet
EyaletKim yönetir?Özelliği
Melik eyaletiMelik (şehzade) ve atabeyiYönetici okulu; ama atabeylik ve taht kavgası tehlikesi
Divan dairesi eyaletiSubaşı: sivil ve askerî yönetimin başıDoğrudan merkeze bağlı; asayişi subaşı sağlar
Uç eyaletiUç beyleriBizans sınırının güvenliği; Osmanlı Beyliği böyle bir uçta doğacak

Eyalette kim ne iş yapardı?

Bir eyaletin işleri de tıpkı merkezdeki gibi bölünmüştü. Yönetim ve güvenlikten şıhne (askerî vali) ya da melik, yargıdan kadı, vergiden amil, çarşı ve pazarın düzeninden (fiyat, ölçü, tartı) muhtesip sorumluydu. Gazneli ve Büyük Selçuklu şehirlerinde sivil ve mali yönetimin başında ise amid bulunurdu: şıhne askerî gücü, amid sivil yönetimi temsil ederdi. İlk Türk devletlerinde askerî vali tutuk, vergi toplayan vali tudundu; görevler aynı, adlar yeniydi.

Akılda kalsın: Eyaletin dört görevlisini dört soruyla hatırla: Kim korur? şıhne. Kim yargılar? kadı. Kim vergi toplar? amil. Kim çarşıyı denetler? muhtesip.
Sınavda

Nasıl sorulur“Meliklerin yanına atabey verilmesinin amacı” → şehzadeleri yönetime hazırlamak. “Atabeyliklerin kurulmasının sebebi” → merkezî otoritenin zayıflaması.

TuzakAtabeyi hanedan üyesi sanmak; atabey hanedandan değil, şehzadenin eğitmenidir.

↕Süreci sırala atabeylikler nasıl doğdu?

  1. Merkezî otorite zayıflar
  2. Melik, atabeyiyle eyalete gönderilir
  3. Atabey bağımsızlığını ilan eder
  4. Atabey eyaleti melik adına yönetip güçlenir

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk-İslam devletlerinde eyaletlerde çarşı ve pazarı denetleyen, ölçü ve tartıyı kontrol eden görevli aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Muhtesip çarşı ve pazardaki düzenden, fiyat, ölçü ve tartının doğruluğundan sorumluydu. B şıhne şehirde güvenliği sağlayan askerî validir; C kadı davalara bakan yargıçtır; D amil vergi toplayan görevlidir.
TOPRAK · MİRİ, HAS, İKTA, VAKIF, MÜLK

İkta sistemi: hazineden para çıkmadan ordu beslemek

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemi hangisidir, devlet neden yıkıldı?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük Selçuklu Devleti en parlak dönemini Melikşah (1072–1092) ve veziri Nizamülmülk zamanında yaşadı. 1092'de Melikşah'ın ölümüyle taht kavgaları başladı; Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle yıkıldı.

Melikşah, Nizamülmülk ve yıkılış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkta sistemi nedir, Türk-İslam devletlerinde toprak çeşitleri nelerdir?

Kısa cevap: İkta, devlete ait (miri) toprakların vergi gelirinin, maaşları ve hizmetleri karşılığında asker ve devlet görevlilerine bırakılmasıdır. İkta sahibi bu gelirle atlı asker besler ve savaşta onlarla orduya katılırdı. Türk-İslam devletlerinde topraklar miri, has, ikta, vakıf ve mülk olarak ayrılırdı.

Bozkırda otlak boyun ortak malıydı. Yerleşik hayatta toprak devletin malı oldu ve devletin en güçlü aracına dönüştü.

Türk-İslam devletlerinde toprağın büyük kısmı devletindi; devlete ait bu topraklara miri arazi denirdi. Toprağı işleyen köylü onu kullanır ama satamazdı. Devlet bu toprakları gelirlerinin nereye gideceğine göre bölmüştü.

  • Has arazi: geliri sultana ve saraya ayrılan topraklar.
  • İkta arazisi: vergi geliri, maaşları karşılığında asker ve devlet görevlilerine bırakılan topraklar.
  • Vakıf arazisi: geliri dinî, ilmî ve sosyal hizmetlere (cami, medrese, kervansaray, aşevi) ayrılan topraklar.
  • Mülk arazi: kişiye ait, her türlü tasarruf hakkı (satma, bağışlama, miras bırakma) sahibinde olan ev, bağ, bahçe gibi yerler. Sahibine göre ikiye ayrılırdı: Müslümanların elindeki öşri, gayrimüslimlerin elindeki haraci toprak.

İkta nasıl işler?

Büyük bir ordu kurmak istiyorsun ama hazinede herkese maaş verecek para yok. Türk-İslam devletlerinin, özellikle Selçukluların çözümü ikta oldu. Devlet, bir bölgenin vergisini toplama hakkını bir komutana ya da devlet görevlisine bırakır. Bu kişi köylüden vergiyi toplar ve bu gelirle belirli sayıda atlı asker besleyip eğitir. Savaş çıkınca da askerleriyle orduya katılır. Büyük Selçuklu'da bu sistemi geniş ölçekte düzenleyen kişi vezir Nizamülmülk'tür.

İkta bir döngüdür: toprak askeri besler, asker toprağı ve devleti korur.Görsel: Sınav Defteri

İktanın kazandırdıkları

  • Hazineden para çıkmadan büyük ve her an savaşa hazır bir ordu beslendi.
  • Vergiler düzenli toplandı, toprağın boş kalmaması sağlandı, üretim sürdü.
  • Taşrada güvenlik ve düzen sağlandı.
  • Göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesi kolaylaştı.

Bir şartı vardı: ikta sahibine verilen toprağın kendisi değil, vergi geliriydi. Toprak devletin malı olarak kalır, ikta sahibi onu satamaz, miras bırakamazdı. Nizamülmülk de Siyasetname'de aynı sınırı çizer: ikta sahibi yalnız kendisine bırakılan vergiyi usulüyle alabilir, halkın canına, malına ve ailesine karışamaz; çünkü ülke de halk da sultanındır. Bu kural gevşeyip iktalar babadan oğula geçmeye başlayınca ikta sahipleri güçlendi, merkezî otorite zayıfladı.

Akılda kalsın: İktanın formülü: toprak devletin, vergi ikta sahibinin, asker ordunun. Bu üçü yer değiştirirse (toprak kişinin malı olursa) sistem bozulur.
Sınavda

Nasıl sorulur“İkta sisteminin sonuçlarından biri değildir” kalıbı çok sık çıkar. Doğru cevap çoğu zaman “toprakta özel mülkiyetin yaygınlaşması” ya da “hazinenin asker maaşları için borçlanması”dır. Osmanlı'daki tımar sistemi iktanın devamıdır; bu bağlantı da sorulur.

Tuzakİktayı mülk sanmak; toprak devletindir, ikta sahibine yalnız vergi geliri bırakılır.

↕Döngüyü sırala ikta

  1. Bu gelirle atlı asker besler ve eğitir
  2. Devlet bir bölgenin vergi hakkını ikta sahibine bırakır
  3. Savaşta askerleriyle orduya katılır
  4. İkta sahibi köylüden vergiyi toplar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk-İslam devletlerinde uygulanan ikta sisteminin aşağıdakilerden hangisini sağladığı söylenemez?

✓ B. İkta sahibine toprağın kendisi değil vergi geliri verilirdi; toprak devletin malı olarak kalırdı. A, C ve D iktanın gerçek faydalarıdır: hazineden para çıkmadan asker beslendi, toprak boş kalmadığı için üretim sürdü, ikta sahibi bölgesinde güvenliği sağladı.
ORDU · GULAM, HASSA, İKTA ASKERLERİ

Türk-İslam devletlerinde ordu: ordu-milletten çok parçalı orduya

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk Türk devletlerinde ordu nasıldı, Turan taktiği nedir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Türk devletlerinde silah taşıyabilen her erkek asker sayılırdı (ordu-millet anlayışı); ordu atlı birliklere dayanır, Mete Han'ın kurduğu onlu sisteme göre düzenlenirdi. Turan taktiği, düşmanı sahte geri çekilmeyle (sahte ricat) peşine takıp hilal biçiminde kuşatarak yok etmektir.

Ordu ve Turan taktiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde ordu hangi bölümlerden oluşuyordu, gulam nedir?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde ordu birkaç bölümden oluşurdu: küçük yaşta toplanıp gulamhanelerde yetiştirilen gulamlar, sultanın merkezdeki hassa ordusu, ikta gelirleriyle beslenen ikta askerleri, sınırları koruyan Türkmen kuvvetleri ve bağlı devletlerin gönderdiği yardımcı askerler. Ordunun en kalabalık bölümü ikta askerleriydi.

Bozkırda her erkek askerdi. Yerleşik bir devlette ise çiftçinin tarlada, tüccarın çarşıda kalması gerekiyordu; asker artık ayrı bir meslekti.

Hatırlarsan ilk Türk devletlerinde ordu-millet anlayışı vardı ve ücretli asker yoktu. Türk-İslam devletlerinde tablo değişti: ordu, farklı kaynaklardan beslenen birkaç bölümden oluştu. Değişmeyen şey ise ordunun ruhuydu. Ordunun gücü yine atlı birliklerden gelir, Turan taktiği (sahte ricat ve hilal kuşatma) kullanılırdı; Malazgirt'te Bizans ordusu bu tuzağa düştü.

Ordunun bölümleri

Ordunun bölümleri · kim, nasıl geçinir?
BölümKimdir?Geçimi
GulamlarSatın alınan ya da esir alınan çocuklar, gulamhanede eğitilir; saray gulamları sultanı ve sarayı korurMaaş (hazineden)
Hassa ordusuSultanın emrinde, merkezdeki devamlı ordu; ordunun çekirdeğiHazineden
İkta askerleri (sipahiler)İkta sahiplerinin beslediği atlı askerler; ordunun en kalabalık bölümüİkta geliri; hazineden maaş almaz
Türkmen kuvvetleriSınır boylarında, uçlarda her an savaşa hazır atlı birlikler—
Bağlı beylik ve devlet askerleriGerektiğinde bağlı yönetimlerin gönderdiği yardımcı kuvvetlerKendi devletleri

Gulam sistemi Türklere yabancı değildi: Abbasi halifeleri de orduda Türk gulamlara dayanmıştı. Gaznelilerin kurucusu Alp Tegin de Samanoğulları'nın gulam kökenli bir Türk komutanıydı. Çocuk yaşta toplanıp sarayda yetiştirilen asker fikri, ileride Osmanlı'nın devşirme ve kapıkulu düzeninde yeniden karşımıza çıkacak.

Ordu-millet anlayışıyla karşılaştırıldığında gulam sistemi, Türk-İslam ordusunun getirdiği en büyük yenilik sayılır. Sultana bağlılıkla yetişen gulamlar yalnız askerlikte kalmadı; yetenekli olanlar komutanlığa, valiliğe, hacibliğe kadar yükselip idari görevler de üstlendi. Hatta bazıları kendi devletini kurdu: Gazneliler ve Mısır'daki Memlükler gulam kökenli komutanların devletleridir.

Komutanlar ve donanma

Ordunun başkomutanı hükümdardı; ordu komutanına emirü'l-ümera, kale komutanına dizdar denirdi. Türkiye Selçukluları Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına ulaşınca bir donanma da kurdu; donanma komutanına reisü'l-bahr ya da melikü's-sevahil (kıyıların meliki) dendi.

Akılda kalsın: Ordunun kimden maaş aldığını sor: gulam ve hassa → hazineden, ikta askeri → topraktan, bağlı devlet → kendi devletinden.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hazineden maaş almayan, ikta geliriyle beslenen askerler” → ikta askerleri. “Sınır güvenliği” → Türkmen kuvvetleri. “İslamiyet öncesine göre orduda en büyük yenilik” → gulam sistemi.

Tuzak“Türk-İslam devletlerinde de ordu-millet anlayışı sürdü” ifadesi; ordu artık meslek sahibi askerlerden oluşuyordu.

▭Boşluk doldurma

Gulamların eğitildiği okullara denirdi. Kale komutanına , Türkiye Selçuklularında donanma komutanına reisü'l-bahr denirdi.

gulamhanemedresedizdarsubaşı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk-İslam devletlerinde hazineden maaş almayan, geçimini kendisine ayrılan toprağın vergi gelirinden sağlayan askerler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İkta askerlerini, kendisine bir bölgenin vergi geliri bırakılan ikta sahibi beslerdi. A ve B saray gulamları ve hassa ordusu hükümdara bağlı, hazineden maaş alan askerlerdir; D bağlı devlet askerleri kendi devletlerince beslenir, sefer sırasında orduya katılırdı.
HUKUK · ŞER'İ, ÖRFİ, DİVAN-I MEZALİM

Şer'i ve örfi hukuk: töre İslam'la buluşur

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTöre nedir, İslamiyet öncesi Türklerde hukuk ve yargı nasıldı?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Töre, İslamiyet öncesi Türklerde devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız hukuk kurallarıdır. Hükümdar dahil herkes töreye uymak zorunda olduğu için bu anlayış hukuk devletinin ilk örneklerinden sayılır; ilk yazılı hukuk belgeleri Uygurlara aittir.

Töre ve hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde şer'i ve örfi hukuk nedir, Divan-ı Mezalim ne iş yapardı?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde hukuk ikiye ayrılırdı: kaynağını Kur'an, sünnet, icma ve kıyastan alan şer'i hukuk ile hükümdarın emirlerinden ve halkın örf ve âdetinden doğan örfi hukuk. Şer'i davalara kadı, örfi davalara emir-i dad, askerî davalara kadıasker bakardı. Divan-ı Mezalim, sultanın başkanlık ettiği yüksek mahkemeydi.

Töre ortadan kalkmadı. Yanına yeni bir hukuk geldi ve iki hukuk yan yana yaşamayı öğrendi.

Türk-İslam devletlerinde hukukun iki kolu vardı. Birincisi şer'i hukuktur: ibadet, evlilik, miras, alım satım gibi konuları düzenler. Dört kaynağı vardır: Kur'an, Peygamber'in söz ve uygulamaları olan sünnet, âlimlerin bir konuda birleşmesi demek olan icma ve yeni bir meseleyi benzerine bakarak çözmek olan kıyas. Şer'i davalara kadılar bakardı. Kadıları atayan ve denetleyen baş kadıya kadı'l-kudat (kadıların kadısı) denirdi.

İkincisi örfi hukuktur. Devlet yönetimi, vergi, asayiş gibi konularda hükümdarın çıkardığı emirlerden ve halkın örf ve âdetinden oluşurdu. Tek şartı vardı: şer'i hükümlere aykırı olmayacaktı. İslamiyet öncesi kültür sayfasındaki töreyi hatırla: yazısızdı, gelenekten doğardı ve hükümdarın eliyle yenilenebilirdi. Örfi hukuk, törenin Türk-İslam devletlerindeki devamıdır.

Örfi hukukun kökleri derindir. Hun ve Göktürk-Uygur dönemlerinden gelen töre gelenekleri, Selçukluları kuran Oğuzların töresi ve hükümdarların fermanları onu besledi. Devlet yönetimi deneyimiyle gelen İran (Sasani) devlet geleneğinin izleri de özellikle saray ve divan düzeninde görülür.

Mahkemeler ve yargıçlar

  • Kadı: şer'i davalar. Kadı'l-kudat: kadıların başı.
  • Emir-i dad: örfi davalar.
  • Kadıasker (kazasker): askerlerin davaları.
  • Divan-ı Mezalim: sultanın başkanlık ettiği yüksek mahkeme.

Divan-ı Mezalim: sultanın kapısı herkese açık

Bir kadının verdiği karardan memnun olmayan nereye gidecekti? Cevap Divan-ı Mezalim'di. Burada sultan başkanlık eder; kadı kararlarına yapılan itirazlar görülür, siyasi suçlar yargılanır, halkın şikâyet ettiği devlet görevlileri hesap verirdi. Bilge Kağan'ın “aç halkı doyurdum” diye övündüğü sosyal devlet anlayışı, burada sultanın zulme karşı halkı koruma göreviyle sürdü.

Divanın işi yalnız dava görmek değildi. Vakıfların doğru yönetilip yönetilmediğini denetler, kadının ya da muhtesibin uygulatamadığı kararları yürütürdü. Maaşı ödenmeyen devlet görevlilerinin şikâyetleri de buraya gelirdi. Cuma ve bayram namazlarının, hac yolculuğunun ve cihadın aksamadan yapılmasını sağlamak da Divan-ı Mezalim'in görevleri arasındaydı.

Sayfayı kapatmadan bütün kurumları bir kez yan yana gör. Soldaki sütunu İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti sayfasında tanıdın; sağdaki sütun Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında aynı mantıkla karşına çıkacak.

Kurumların yolculuğu · üç dönem yan yana
Alanİslamiyet öncesiTürk-İslam (Selçuklu)Osmanlı
Yönetme yetkisiKut, Gök Tanrı'danKut, Allah'ın lütfuAllah'ın lütfu; ülke önce hanedanın, sonra padişahın
Danışma ve hükümetKurultay (toy)Büyük Divan, vezirDivan-ı Hümayun, sadrazam
Hanedan üyesinin yetiştirilmesiTigin, şad; ikili yönetimMelik + atabeyŞehzade + lala
Toprak ve askerOrdu-millet, atlı birliklerİkta, ikta askeriTımar, tımarlı sipahi
Hükümdara bağlı merkez ordusu—Gulam, hassa ordusuKapıkulu (devşirme)
HukukTöre (yazısız)Şer'i + örfi; kadı, emir-i dadŞer'i + örfi (kanunname); kadı
Bağımsızlık işaretiTuğ, otağ, davulHutbe, sikkeHutbe, sikke
Akılda kalsın: Mahkemeyi davanın türüyle eşle: din kuralı → kadı, hükümdar kuralı → emir-i dad, asker → kadıasker, itiraz ve devlet görevlisi → Divan-ı Mezalim.
Sınavda

Nasıl sorulur“İslamiyet öncesi Türk hukukundaki töre geleneğinin Türk-İslam devletlerindeki devamı” → örfi hukuk. “Kadı kararlarına itiraz, siyasi suçlar, devlet görevlilerinin yargılanması, vakıfların denetimi” → Divan-ı Mezalim.

Tuzak“Şer'i hukukun kaynaklarından biri değildir” kalıbında çeldirici çoğu zaman örf ya da fermandır. Tuzak: örfi hukukun şer'i hukuktan bağımsız ve ona aykırı olabileceği ifadesi; örfi kurallar şer'e aykırı olamazdı.

⇄Bilgi eşleştirme yargıç → dava

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İslamiyet öncesi Türklerde görülen töre geleneğinin Türk-İslam devletlerinde aşağıdakilerden hangisiyle sürdüğü söylenebilir?

✓ D. Örfi hukuk, töre gibi gelenekten ve hükümdarın koyduğu kurallardan doğar. A şer'i hukuk İslam dininin kurallarına dayanır, töreye değil; B Divan-ı İşraf devlet işlerini denetleyen bir divandır; C ikta bir toprak sistemidir, hukuk geleneği değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girip halifeyi Büveyhoğullarının baskısından kurtarmasının en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halife dinî lider olarak kaldı, siyasi yetkiler Selçuklu sultanına geçti. A Türkler İslamiyet'le Emeviler döneminde, Bağdat seferinden çok önce tanıştı; B Malazgirt'in, C Dandanakan'ın sonucudur.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Tuğrul Bey ve Bağdat

?Soru 2

Karamanoğullarının Anadolu'da Türk birliğini kurmak isteyen Osmanlı Devleti'ne uzun süre direnmesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Selçuklu başkenti Konya'ya sahip olan Karamanoğulları, Anadolu'nun asıl mirasçısı olduklarını düşünüyordu. A Karaman iç Anadolu beyliğidir, deniz gücüyle anılmaz; B Moğol yönetiminde değil, bağımsız bir beylikti; C Bizans'la sürekli ittifak yoktu, direnişin kaynağı Selçuklu mirası iddiasıydı.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · II. Beylikler dönemi

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Mevali politikası Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf saydığı için Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktirmiştir. A, C ve D kolaylaştırıcı etkenlerdir: Talas'tan sonra Abbasilerle yakınlaşıldı, tek Tanrı ve ahiret inancı eski inançlara benziyordu, Müslüman tüccarlarla ilişkiler dini tanıttı.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Türkler ve İslamiyet

?Soru 4

1176 Miryokefalon Savaşı'nın Anadolu tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Miryokefalon'dan sonra Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. A Malazgirt'in, C Kösedağ'ın, D I. Haçlı Seferi'nin sonucudur.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Miryokefalon ve parlak dönem

?Soru 5

İlk Türk devletlerinde sık görülen taht kavgalarının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kut kan yoluyla hanedanın tüm erkeklerine geçtiği için her biri tahtta hak iddia edebiliyordu. A kurultay hükümdarı seçmez, danışma meclisidir; B ilk Türk ordusu ücretli değil, ordu-millettir; D töre yazısız olsa da taht kavgalarının kaynağı değil, veraset anlayışıdır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Kut ve hükümdar

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi 1071 Malazgirt Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Halifenin Büveyhoğullarından kurtarılması, Tuğrul Bey'in 1055 Bağdat Seferi'nin sonucudur. B, C ve D Malazgirt'in gerçek sonuçlarıdır: Bizans Anadolu'yu savunamaz oldu, ilk Türk beylikleri kuruldu, Anadolu'nun Türk yurdu olma süreci başladı.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Alp Arslan ve Malazgirt

?Soru 7

Asya Hunları ve Göktürklerin Çin ile uzun süreli mücadelesinin temelinde aşağıdakilerden hangisi yatar?

✓ B. İpek Yolu'nu denetleyen, ticaret ve gümrük gelirlerini de elinde tutuyordu. A mücadele din yaymak için değildi, Türkler dinî hoşgörüyle bilinir; C bozkır devletleri göçebeydi, yerleşmek amaç değildi; D Çin'le mücadele kara ticaretiydi, deniz ticaretiyle ilgisi yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Toplum ve ekonomi

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi 1243 Kösedağ Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Anadolu'nun kesin Türk yurdu olması 1176 Miryokefalon Savaşı'nın sonucudur. A, B ve D Kösedağ'ın gerçek sonuçlarıdır: Anadolu Selçuklu İlhanlılara bağlandı, Türk siyasi birliği bozuldu, ikinci Türk beylikleri kuruldu.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Kösedağ ve yıkılış

?Soru 9

Tolunoğulları ve İhşidiler, Abbasi halifesini tanıyıp hutbeyi onun adına okutmuş, ancak yönetimde bağımsız hareket etmiştir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Halifeyi tanıyan ama fiilen bağımsız olan devletlere tavaif-i mülûk denir. B ikta, vergi gelirinin askerlik karşılığı bırakıldığı toprak sistemidir; C ülüş, ülkenin hanedanın ortak malı sayılıp paylaştırılmasıdır; D atabeylik, şehzadeyi yetiştiren devlet görevlisidir.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Mısır'da Türk-İslam devletleri

?Soru 10

İlk Türk devletlerinde barış zamanında düzenlenen sürek avları, aşağıdakilerden hangisine hizmet ederdi?

✓ A. Sürek avları, toplu hareket ve kuşatmanın prova edildiği askerî tatbikatlardı. B kurultay üyeliği avla değil, boy beyliği ve konumla belirlenirdi; C ordu-millet yapısında ücretli asker yoktu; D sürek avı hayvancı-göçebe hayatın parçasıdır, tarıma geçişle ilgisi yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Ordu ve Turan taktiği
148
Daha fazla soru çözmek ister misin?İlk Türk-İslam kültür ve medeniyeti konusundan 148 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →