Özal dönemi: 1983 seçimlerinden 1987 halkoylamasına, sivil siyasetin dönüşü
MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 3 etkinlik
Önce hatırla1980 Askerî Darbesi'nin (12 Eylül) sonuçları nelerdir, 1982 Anayasası'nın özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çok partili hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.
12 Eylül 1980'de Genelkurmay Başkanı Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu (1980 Askerî Darbesi); Meclis feshedildi, siyasi partiler kapatıldı. 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilen 1982 Anayasası tek meclisli yapıyı getirdi, devlet otoritesini öne çıkardı ve hak ve özgürlükleri kanunla sınırlanabilir kıldı. 6 Kasım 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın ANAP'ı tek başına iktidar oldu.
1980 Askerî Darbesi, 1982 Anayasası ve 1983 seçimleri
✎Konu anlatımı
Turgut Özal döneminde Türkiye'de neler değişti, 1987 halkoylaması neden önemlidir?
Kısa cevap: 6 Kasım 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın Anavatan Partisi (ANAP) tek başına iktidar oldu ve 1980 Askerî Darbesi'nin ardından kurulan askerî yönetimden sivil siyasete geçildi. 6 Eylül 1987 halkoylamasıyla 1980 Askerî Darbesi öncesi siyasetçilere getirilen yasaklar kalktı; Özal 1989'da cumhurbaşkanı oldu, 1991 seçimlerinden sonra DYP-SHP koalisyonu kuruldu.12 Eylül'den sonraki ilk seçime yalnız üç parti katılabildi; dört yıl sonra sandık, kapalı tutulan kapıyı yeniden açtı.
Hatırlarsan 1982 Anayasası'na göre yapılan 6 Kasım 1983 seçimlerine Millî Güvenlik Konseyinin izin verdiği üç parti katılabilmişti. Seçimi Anavatan Partisi (ANAP) kazandı ve Turgut Özal başkanlığında tek başına iktidar oldu. Kenan Evren cumhurbaşkanı olarak görevini sürdürdü, ama hükûmet artık sandıktan çıkmıştı. Askerî yönetimden sivil siyasete geçiş böyle başladı.
Özal kimdir?
1927'de Malatya'da doğan Özal, siyasete ekonomi bürokrasisinden geldi. 1967–1971 arasında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) müsteşarlığı yaptı, ardından Dünya Bankası'nda çalıştı. 1979'da Başbakanlık müsteşarı olarak 24 Ocak 1980 kararlarını hazırladı; 12 Eylül'den sonra ekonomiden sorumlu başbakan yardımcılığına getirildi. İktidara geldiğinde ekonomiyi dünyaya açma programını genişletti; bu dönüşümü bir sonraki konuda ayrıca ele alacağız.
Değişen devlet, büyüyen şehirler
ANAP hükûmeti bürokrasiyi azaltmayı ve yatırımları hızlandırmayı öne çıkardı. 1984'te çıkarılan kanunla Ankara, İstanbul ve İzmir'de büyükşehir belediyeleri kuruldu; hızla büyüyen kentlerin konut ihtiyacı için Toplu Konut İdaresi de aynı yıl kuruldu. Otoyollar, iletişim altyapısı ve GAP bu yıllarda hız kazandı. Dış politikada Türkiye 1987'de Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu yaptı (ayrıntısı AB ve Balkanlar sayfasında); aynı yıl vatandaşlara Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na bireysel başvuru hakkı tanındı.
1987: siyasi yasaklar kalkıyor
1982 Anayasası'nın geçici bir maddesi, 12 Eylül öncesinin parti liderlerine ve yöneticilerine yıllarca sürecek bir siyaset yasağı getirmişti. Bu maddenin kaldırılması 6 Eylül 1987'de halkoyuna sunuldu ve çok küçük bir farkla kabul edildi. 1987 halkoylamasıyla Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş gibi isimler yeniden aktif siyasete döndü. Demokratikleşme açısından önemi açıktır: askerî yönetimin koyduğu bir kısıtlama, halkın oyuyla kaldırıldı. Kasım 1987'deki erken seçimde ANAP yine tek başına iktidar oldu.
Çankaya'da Özal, Meclis'te koalisyon
Kenan Evren'in görev süresi dolunca TBMM 1989'da Turgut Özal'ı cumhurbaşkanı seçti; Özal, Celal Bayar'dan sonra bu makama gelen ilk sivil siyasetçi oldu. Başbakanlığa önce Yıldırım Akbulut, 1991'de Mesut Yılmaz geldi. Ekim 1991 seçimlerinde birinci parti Süleyman Demirel'in Doğru Yol Partisi (DYP) oldu; Erdal İnönü'nün SHP'si ile DYP-SHP koalisyonu kuruldu ve Demirel başbakan oldu. Turgut Özal'ın 1993'te ölümü üzerine Demirel cumhurbaşkanı seçildi; DYP'nin başına geçen Tansu Çiller Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.
Nasıl sorulur“1987 halkoylamasının sonucu” sorulur; cevap 1980 Askerî Darbesi öncesi siyasetçilere getirilen yasakların kalkmasıdır.
TuzakBu halkoylamasını 1982 Anayasası'nın kabulüyle (7 Kasım 1982) ya da cumhurbaşkanını halkın seçmesini getiren 2007 halkoylamasıyla karıştıran şıktır.
?Soru çöz ÖSYM tarzı
6 Eylül 1987 halkoylamasıyla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Turgut Özal cumhurbaşkanı seçildi
- ANAP tek başına iktidar oldu
- Seçimlerin ardından DYP-SHP koalisyonu kuruldu
- Halkoylamasıyla eski siyasetçilerin yasakları kalktı
▭Boşluk doldurma
1987 halkoylamasıyla 1980 Askerî Darbesi öncesinin parti liderlerine getirilen kaldırıldı. 1993'te Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.