1980 sonrası Türkiye: demokrasi, toplum ve kültür

Özal'ın ANAP'ından koalisyonlara, 28 Şubat Müdahalesi'nden 27 Nisan e-Muhtırası'na, terörle mücadeleden 15 Temmuz Darbe Kalkışması'na ve gecekondudan internete kadar Türkiye'nin 1980 sonrası iç dönüşümünü anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1983 → 2026
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
62 sorubu konuda çözebileceğin
1983 – 1993 · ANKARA

Özal dönemi: 1983 seçimlerinden 1987 halkoylamasına, sivil siyasetin dönüşü

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırla1980 Askerî Darbesi'nin (12 Eylül) sonuçları nelerdir, 1982 Anayasası'nın özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çok partili hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

12 Eylül 1980'de Genelkurmay Başkanı Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu (1980 Askerî Darbesi); Meclis feshedildi, siyasi partiler kapatıldı. 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilen 1982 Anayasası tek meclisli yapıyı getirdi, devlet otoritesini öne çıkardı ve hak ve özgürlükleri kanunla sınırlanabilir kıldı. 6 Kasım 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın ANAP'ı tek başına iktidar oldu.

1980 Askerî Darbesi, 1982 Anayasası ve 1983 seçimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Turgut Özal döneminde Türkiye'de neler değişti, 1987 halkoylaması neden önemlidir?

Kısa cevap: 6 Kasım 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın Anavatan Partisi (ANAP) tek başına iktidar oldu ve 1980 Askerî Darbesi'nin ardından kurulan askerî yönetimden sivil siyasete geçildi. 6 Eylül 1987 halkoylamasıyla 1980 Askerî Darbesi öncesi siyasetçilere getirilen yasaklar kalktı; Özal 1989'da cumhurbaşkanı oldu, 1991 seçimlerinden sonra DYP-SHP koalisyonu kuruldu.

12 Eylül'den sonraki ilk seçime yalnız üç parti katılabildi; dört yıl sonra sandık, kapalı tutulan kapıyı yeniden açtı.

Hatırlarsan 1982 Anayasası'na göre yapılan 6 Kasım 1983 seçimlerine Millî Güvenlik Konseyinin izin verdiği üç parti katılabilmişti. Seçimi Anavatan Partisi (ANAP) kazandı ve Turgut Özal başkanlığında tek başına iktidar oldu. Kenan Evren cumhurbaşkanı olarak görevini sürdürdü, ama hükûmet artık sandıktan çıkmıştı. Askerî yönetimden sivil siyasete geçiş böyle başladı.

Özal kimdir?

1927'de Malatya'da doğan Özal, siyasete ekonomi bürokrasisinden geldi. 1967–1971 arasında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) müsteşarlığı yaptı, ardından Dünya Bankası'nda çalıştı. 1979'da Başbakanlık müsteşarı olarak 24 Ocak 1980 kararlarını hazırladı; 12 Eylül'den sonra ekonomiden sorumlu başbakan yardımcılığına getirildi. İktidara geldiğinde ekonomiyi dünyaya açma programını genişletti; bu dönüşümü bir sonraki konuda ayrıca ele alacağız.

Değişen devlet, büyüyen şehirler

ANAP hükûmeti bürokrasiyi azaltmayı ve yatırımları hızlandırmayı öne çıkardı. 1984'te çıkarılan kanunla Ankara, İstanbul ve İzmir'de büyükşehir belediyeleri kuruldu; hızla büyüyen kentlerin konut ihtiyacı için Toplu Konut İdaresi de aynı yıl kuruldu. Otoyollar, iletişim altyapısı ve GAP bu yıllarda hız kazandı. Dış politikada Türkiye 1987'de Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu yaptı (ayrıntısı AB ve Balkanlar sayfasında); aynı yıl vatandaşlara Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na bireysel başvuru hakkı tanındı.

1987: siyasi yasaklar kalkıyor

1982 Anayasası'nın geçici bir maddesi, 12 Eylül öncesinin parti liderlerine ve yöneticilerine yıllarca sürecek bir siyaset yasağı getirmişti. Bu maddenin kaldırılması 6 Eylül 1987'de halkoyuna sunuldu ve çok küçük bir farkla kabul edildi. 1987 halkoylamasıyla Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş gibi isimler yeniden aktif siyasete döndü. Demokratikleşme açısından önemi açıktır: askerî yönetimin koyduğu bir kısıtlama, halkın oyuyla kaldırıldı. Kasım 1987'deki erken seçimde ANAP yine tek başına iktidar oldu.

Çankaya'da Özal, Meclis'te koalisyon

Kenan Evren'in görev süresi dolunca TBMM 1989'da Turgut Özal'ı cumhurbaşkanı seçti; Özal, Celal Bayar'dan sonra bu makama gelen ilk sivil siyasetçi oldu. Başbakanlığa önce Yıldırım Akbulut, 1991'de Mesut Yılmaz geldi. Ekim 1991 seçimlerinde birinci parti Süleyman Demirel'in Doğru Yol Partisi (DYP) oldu; Erdal İnönü'nün SHP'si ile DYP-SHP koalisyonu kuruldu ve Demirel başbakan oldu. Turgut Özal'ın 1993'te ölümü üzerine Demirel cumhurbaşkanı seçildi; DYP'nin başına geçen Tansu Çiller Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.

Askerî yönetimden sivil siyasete: ANAP'ın tek başına iktidarından koalisyonlar dönemine on yıl. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Özal on yılı dört tarihle: 1983 ANAP iktidarı → 1987 yasaklar kalktı → 1989 Özal Çankaya'da → 1993 Özal öldü, Demirel cumhurbaşkanı, Çiller ilk kadın başbakan.
Sınavda

Nasıl sorulur“1987 halkoylamasının sonucu” sorulur; cevap 1980 Askerî Darbesi öncesi siyasetçilere getirilen yasakların kalkmasıdır.

TuzakBu halkoylamasını 1982 Anayasası'nın kabulüyle (7 Kasım 1982) ya da cumhurbaşkanını halkın seçmesini getiren 2007 halkoylamasıyla karıştıran şıktır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

6 Eylül 1987 halkoylamasıyla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?

✓ B. 1987 halkoylaması 1982 Anayasası'nın eski parti liderlerine koyduğu yasakları kaldırdı; Demirel, Ecevit, Erbakan ve Türkeş siyasete döndü. Cumhurbaşkanını halkın seçmesi 2007'nin, hükûmet sistemi 2017'nin, 12 Eylül'ün yargılanması 2010'un konusudur.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Turgut Özal cumhurbaşkanı seçildi
  2. ANAP tek başına iktidar oldu
  3. Seçimlerin ardından DYP-SHP koalisyonu kuruldu
  4. Halkoylamasıyla eski siyasetçilerin yasakları kalktı

▭Boşluk doldurma

1987 halkoylamasıyla 1980 Askerî Darbesi öncesinin parti liderlerine getirilen kaldırıldı. 1993'te Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.

siyasi yasaklarseçim barajıTansu ÇillerMesut Yılmaz
1980 – 2013 · EKONOMİ

24 Ocak'tan 2001 krizine: dışa açılan ekonomi, IMF ile ilişkiler ve kalkınma planları

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDemokrat Parti döneminde ekonomi nasıl bir yol izledi, köyden kente göç neden hızlandı?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çok partili hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

DP liberal bir ekonomi anlayışıyla özel teşebbüsü ve tarımı öne çıkardı; Marshall yardımıyla tarımda makineleşme hızlandı, karayolu yapımına ağırlık verildi. 1950'lerin ilk yarısındaki hızlı büyüme, ikinci yarıda enflasyon ve dış borç sıkıntısına dönüştü; 1958'de IMF ile anlaşılarak devalüasyon yapıldı.

DP döneminde ekonomi ve toplum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

24 Ocak 1980 kararlarından sonra Türkiye ekonomisi nasıl değişti, 1994 ve 2001 ekonomik krizlerinin sebepleri nelerdir?

Kısa cevap: 24 Ocak 1980 kararlarıyla Türkiye, devletin yönlendirdiği içe dönük (ithal ikameci) modelden ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçti; 1980'lerde dış ticaret, döviz ve sermaye hareketleri serbestleşti. Yüksek enflasyon, kamu açıkları ve kırılgan bankacılık 1994 ve 2001 krizlerine yol açtı; iki krizde de IMF ile istikrar programları uygulandı ve Türkiye IMF'ye olan borcunun son taksitini 2013'te ödedi.

1970'lerin sonunda tüpgaz ve yağ için kuyruğa girilen ülkede, birkaç yıl içinde vitrinler ithal mallarla doldu.

Hatırlarsan 1970'lerin sonunda Türkiye ağır bir döviz darlığı yaşıyordu: dış borç ödenemiyor, temel mallar karaborsaya düşüyordu. Demirel hükûmeti döneminde açıklanan 24 Ocak 1980 kararları bu tabloya köklü bir cevaptı. Türk lirası devalüe edildi, fiyat denetimleri büyük ölçüde kaldırıldı, devlet işletmelerinin ürünlerine zam yapıldı ve ihracat teşviklerle desteklendi. Amaç, ithal edilen malların yerine yerli üretimi koymaya çalışan içe dönük modelden serbest piyasa ve ihracata dayalı bir modele geçmekti.

1980'ler: kapılar açılıyor

Özal hükûmetleri bu programı genişletti. İthalat serbestleşti, 1984'te vatandaşların döviz bulundurması ve bankada döviz hesabı açması mümkün oldu. 1985'te Katma Değer Vergisi (KDV) uygulamaya girdi, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 1986'da işlem yapmaya başladı. Devletin ekonomideki ağırlığını azaltmak için özelleştirme gündeme geldi. Ağustos 1989'daki 32 sayılı Kararla Türk lirası dövize serbestçe çevrilebilir hâle getirildi ve sermaye hareketleri serbestleşti. İhracat ve büyüme arttı; ama yüksek enflasyon, dış borç ve kamu açıkları da dönemin kalıcı sorunları oldu.

24 Ocak 1980 bir dönüm noktasıdır: kapıları açan bu karar, ihracatı büyüttü ama ekonomiyi dış şoklara da açık hâle getirdi.Görsel: Sınav Defteri

1994: ilk büyük sarsıntı

1990'larda kamu açıkları büyüdü, enflasyon yüksek seyretti ve açıklar kısa vadeli borçlanmayla kapatıldı. 1994'ün başında Türkiye'nin kredi notu düşürülünce Türk lirası dolar karşısında sert değer kaybetti, faizler fırladı. DYP-SHP hükûmeti 5 Nisan 1994 kararları adıyla bir istikrar programı açıkladı: zamlar yapıldı, harcamalar kısıldı ve IMF ile bir stand-by anlaşması imzalandı. Ekonomi o yıl küçüldü, işsizlik arttı.

2001: Cumhuriyet tarihinin en ağır krizlerinden biri

Aralık 1999'da IMF ile anlaşılarak enflasyonu düşürmeye yönelik yeni bir program başlatıldı. Ancak bankacılık sistemindeki sorunlar Kasım 2000'de bir dalgalanmaya yol açtı. Şubat 2001'de, Millî Güvenlik Kurulundaki bir tartışmanın piyasalarda yarattığı paniğin de etkisiyle kriz patlak verdi. Dalgalı kura geçildi, Türk lirası hızla değer kaybetti, pek çok banka battı ve yüz binlerce kişi işini kaybetti. Dünya Bankası'ndan getirilen Kemal Derviş'in yönettiği Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ile bankacılık sistemi yeniden düzenlendi, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) güçlendirildi ve Merkez Bankası'na bağımsızlık tanındı. Enflasyon 2000'lerde düşünce 2005'te paradan altı sıfır atılarak Yeni Türk Lirası'na geçildi; 2009'da “yeni” ibaresi kaldırıldı.

IMF ile ilişkiler ve kalkınma planları

Türkiye, II. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan Uluslararası Para Fonu'na (IMF) 1947'de üye oldu ve ilk stand-by anlaşmasını 1961'de imzaladı. Ödemeler dengesi sıkıştığında IMF'den kredi alındı, karşılığında kemer sıkma ve yapısal reform şartları kabul edildi; 1994 ve 2001 krizlerinde de bu yola gidildi. Son stand-by anlaşması 2008'de sona erdi ve Türkiye IMF'ye olan borcunun son taksitini 2013'te ödedi. Devletin uzun vadeli yatırım önceliklerini ise beş yıllık kalkınma planları belirler: 1960'ta kurulan DPT'nin hazırladığı ilk plan 1963'te yürürlüğe girdi. 1980'den sonra planlar özel sektöre yol gösteren bir nitelik kazandı. DPT 2011'de Kalkınma Bakanlığına, 2018'de Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığına dönüştü; (Kasım 2026 itibarıyla) yürürlükteki plan On İkinci Kalkınma Planı'dır (2024–2028). 2008 küresel krizini 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Ekonominin 1980 sonrası şeridi: 1980 24 Ocak (kapılar açıldı) → 1989 32 sayılı Karar (TL ve sermaye serbest) → 1994 5 Nisan (ilk büyük kriz) → 2001 Şubat (dalgalı kur, banka krizi) → 2013 IMF'ye son taksit.
Sınavda

Nasıl sorulur“24 Ocak 1980 kararlarının amacı” sorulur; cevap ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçiştir.

TuzakKarma ekonomiyi ve devletçiliği güçlendirmeyi amaç gibi gösteren şıktır; 24 Ocak tam tersine devletin ağırlığını azaltmayı hedefledi.

⇄Bilgi eşleştirme karar → sonuç

?Soru çöz ÖSYM tarzı

24 Ocak 1980 kararlarıyla Türkiye ekonomisinde aşağıdakilerden hangisi hedeflenmiştir?

✓ A. 24 Ocak kararları içe dönük modeli bırakıp ihracata dayalı serbest piyasaya geçişi hedefledi. Devletin ağırlığı azaltıldı, ithalat serbestleşti; kalkınma planları ise bugün de sürüyor.
1991 – 2002 · ANKARA

Koalisyonlar ve 28 Şubat Müdahalesi: postmodern darbeden 2002 seçimlerine

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1971 Muhtırası (12 Mart) neden verildi, 1970'lerde Türkiye'de neden siyasi istikrarsızlık yaşandı?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çok partili hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1961–1965 arasında koalisyon hükûmetleri kuruldu, 1965'te Süleyman Demirel'in Adalet Partisi tek başına iktidar oldu. 12 Mart 1971'de Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarının verdiği muhtıra (1971 Muhtırası) üzerine Demirel istifa etti, Nihat Erim partilerüstü bir hükûmet kurdu. 1970'ler kısa ömürlü koalisyonlar, ekonomik bunalım ve artan terörle geçti.

Koalisyonlar, 1971 Muhtırası ve 1970'lerin bunalımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

28 Şubat Müdahalesi nedir, 1990'larda Türkiye'de hangi koalisyon hükûmetleri kuruldu?

Kısa cevap: 1991–2002 arasında Türkiye kısa ömürlü koalisyon hükûmetleriyle yönetildi. 28 Şubat 1997'deki Millî Güvenlik Kurulu toplantısında alınan kararlar ve ardından gelen baskılar sonucunda Refah-Yol hükûmeti Haziran 1997'de istifa etti; silahlı bir el koyma olmadan hükûmeti düşüren bu müdahale “postmodern darbe” olarak anılır. 3 Kasım 2002 seçimlerinde AK Parti'nin tek başına iktidar olmasıyla koalisyon dönemi kapandı.

1991 seçimlerinden 2002 seçimlerine kadar Türkiye dokuz ayrı hükûmet gördü; Meclis'teki aritmetik, ülkenin sorunlarından daha hızlı değişiyordu.

DYP-SHP koalisyonu döneminde Türkiye 1994'te ağır bir ekonomik bunalım yaşadı. 1995'te Anayasa'da önemli değişiklikler yapıldı: başlangıç bölümündeki 12 Eylül'e ilişkin ifadeler çıkarıldı, dernek ve sendikalara getirilen siyaset yasağı kaldırıldı, öğretim elemanlarına ve yükseköğretim öğrencilerine siyasi partilere üye olma yolu açıldı, seçmen yaşı 18'e indirildi ve milletvekili sayısı 550'ye çıkarıldı. Bu değişiklikler, 1 Ocak 1996'da yürürlüğe giren Gümrük Birliği sürecinde AB standartlarına uyumla da bağlantılıydı.

Aralık 1995 seçimlerinde Necmettin Erbakan'ın Refah Partisi (RP) birinci çıktı, ama hiçbir parti tek başına hükûmet kuramadı. Önce ANAP-DYP (ANAYOL), Haziran 1996'da RP-DYP (Refah-Yol) koalisyonu kuruldu ve Erbakan başbakan oldu.

28 Şubat 1997

Hükûmetin icraatı ve din-devlet ilişkisi üzerine tartışmalar 1997 başında sertleşti. Başbakanlık konutunda tarikat ve cemaat önderlerine verilen iftar ile Ankara Sincan'da düzenlenen “Kudüs Gecesi” bu tartışmaların odağına yerleşti; gecenin ardından 4 Şubat 1997'de zırhlı askerî araçlar Sincan'dan geçti.

28 Şubat 1997'deki Millî Güvenlik Kurulu toplantısında “irticayla mücadele” gerekçesiyle bir dizi karar alınarak hükûmete iletildi. Kararların başında sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim, Kur'an kurslarının ve tarikatların denetlenmesi gibi düzenlemeler vardı. Askerî kanadın yanı sıra bazı medya kuruluşları ve sivil toplum örgütlerinin de katıldığı baskılar sonunda Erbakan 18 Haziran 1997'de istifa etti. Bu 28 Şubat Müdahalesi, tankların sokağa çıkmadığı, Meclis'in kapatılmadığı ama seçilmiş bir hükûmetin baskıyla çekilmeye zorlandığı bir müdahaledir; bu yüzden postmodern darbe olarak adlandırılır. Ardından Mesut Yılmaz başkanlığında ANAP-DSP-DTP koalisyonu kuruldu; sekiz yıllık kesintisiz eğitim Ağustos 1997'de yasalaştı. Refah Partisi 1998'de Anayasa Mahkemesi kararıyla kapatıldı.

Demokratikleşmeye etkisi

28 Şubat'ın etkisi bir hükûmetin düşmesiyle sınırlı kalmadı. Üniversitelerde başörtüsü yasağı katı biçimde uygulandı ve pek çok öğrenci eğitimini yarıda bırakmak zorunda kaldı. Sekiz yıllık kesintisiz eğitimle imam hatip okullarının orta kısımları kapandı; 1999'da üniversiteye girişte getirilen katsayı uygulaması, imam hatip dahil meslek lisesi mezunlarının kendi alanları dışındaki bölümlere girmesini zorlaştırdı. Kamu görevlileri hakkında soruşturmalar açıldı. Bu uygulamaların büyük bölümü 2010'larda yapılan düzenlemelerle kaldırıldı: katsayı farkı 2010'ların başında sona erdi, başörtüsü yasağı önce üniversitelerde, 2013'te de kamuda kalktı. Müdahale, askerin siyaset üzerindeki etkisinin demokrasiye nasıl gölge düşürebileceğinin örneklerinden biri olarak tarihe geçti.

1999–2002: istikrar arayışı

Nisan 1999 seçimlerinden sonra Bülent Ecevit başkanlığında DSP-MHP-ANAP koalisyonu kuruldu. Aynı yıl Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'ye AB adaylığı tanındı; 2000'de Anayasa Mahkemesi Başkanı Ahmet Necdet Sezer cumhurbaşkanı seçildi. AB'ye üyelik yolunda yapılacak reformların takvimini çizen Ulusal Program Mart 2001'de kabul edildi; Ekim 2001'de Anayasa'nın otuzdan fazla maddesi değiştirildi, ardından çıkarılan uyum yasalarıyla 2002'de barış zamanında ölüm cezası kaldırıldı. Ancak 2001 ekonomik krizi ve koalisyon ortakları arasındaki anlaşmazlıklar ülkeyi erken seçime götürdü.

3 Kasım 2002: koalisyonların sonu

3 Kasım 2002 erken seçimlerinde 2001'de kurulan Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) tek başına iktidar oldu; yüzde 10 seçim barajını AK Parti dışında yalnız CHP aşabildi ve on yılı aşkın koalisyon dönemi kapandı. Önce Abdullah Gül başbakan oldu. Erdoğan'ın milletvekili seçilmesinin önündeki engel Aralık 2002'deki anayasa değişikliğiyle kalktı; Mart 2003'te Siirt'ten milletvekili seçilerek başbakan oldu.

Gümrük Birliği'nden postmodern darbeye ve koalisyonların sona erdiği 2002 seçimine. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Müdahalelerin biçimini karıştırma: 27 Mayıs ve 12 Eylül silahlı el koyma, 12 Mart muhtıra, 28 Şubat MGK kararları ve baskıyla hükûmeti düşüren postmodern darbe. 1990'ların özeti üç kelimedir: koalisyon, 28 Şubat, kriz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Postmodern darbe” kavramı verilip hangi gelişmeyi anlattığı sorulur; cevap 28 Şubat Müdahalesidir.

Tuzak27 Nisan 2007'deki internet bildirisini (e-muhtıra) ya da 1971 Muhtırası'nı gösteren şıktır.

Sınavda işaretle“28 Şubat süreci” ile “28 Şubat Müdahalesi” aynı olaydır; “postmodern darbe” görürsen bunu işaretle.

⇄Bilgi eşleştirme tarih → gelişme

?Soru çöz

28 Şubat Müdahalesi'nin “postmodern darbe” olarak adlandırılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 28 Şubat'ta Meclis kapatılmadı, tanklar yönetime el koymadı; MGK kararları ve baskılarla hükûmet istifaya zorlandı. A 1980 Askerî Darbesi'ni, B 27 Nisan e-Muhtırası'nı, D 15 Temmuz Darbe Kalkışması'nı anlatır.
2007 – 2018 · ANKARA

27 Nisan e-Muhtırası'ndan Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne: cumhurbaşkanını kim seçer?

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1961 Anayasası'nın özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türkiye'de çok partili hayat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1961 Anayasası, Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis'te hazırlandı ve 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi; Türkiye'de halkoyuna sunulan ilk anayasadır. Çift meclisli yapıyı, Anayasa Mahkemesi'ni, geniş hak ve özgürlükleri ve sosyal hukuk devleti anlayışını getirdi.

1961 Anayasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

27 Nisan e-Muhtırası nedir, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne nasıl geçildi?

Kısa cevap: 2007 cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde Genelkurmay Başkanlığının internet sitesinde 27 Nisan 2007'de yayımlanan bildiri “27 Nisan e-Muhtırası” olarak anılır. Seçim krizi erken seçime götürdü; 21 Ekim 2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanını halkın seçmesi kabul edildi ve ilk halk seçimi 10 Ağustos 2014'te yapıldı. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi, 24 Haziran 2018 seçimleriyle yürürlüğe girdi.

Bir anayasa maddesinden türetilen tek bir sayı, 367, 2007 baharında Türkiye'nin gündemine oturdu.

Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in görev süresi Mayıs 2007'de doluyordu ve yeni cumhurbaşkanını o zamanki kurala göre TBMM seçecekti. İktidar partisinin adayı Abdullah Gül'dü. 27 Nisan'daki ilk turda, bu turun yapılabilmesi için Meclis'te üye tamsayısının üçte ikisinin (367) hazır bulunmasının gerekip gerekmediği tartışıldı; ana muhalefet partisi ilk turun iptali için Anayasa Mahkemesine başvurdu.

27 Nisan e-Muhtırası

Aynı gece Genelkurmay Başkanlığının internet sitesinde, laiklik tartışmalarına değinen ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin gerektiğinde tavrını açıkça ortaya koyacağını bildiren bir açıklama yayımlandı. Elektronik ortamda yayımlandığı için bu açıklama 27 Nisan e-Muhtırası diye anılır. Hükûmet ertesi gün yaptığı açıklamada Genelkurmay Başkanlığının Başbakanlığa bağlı bir kurum olduğunu hatırlattı. Anayasa Mahkemesi 1 Mayıs'ta ilk turu iptal etti; Meclis cumhurbaşkanını seçemeyince ülke 22 Temmuz 2007'de erken seçime gitti. Seçimden yine tek başına iktidar olarak çıkan AK Parti'nin adayı Abdullah Gül, Ağustos 2007'de TBMM tarafından 11. cumhurbaşkanı seçildi. Kriz böylece sandıkta çözüldü.

21 Ekim 2007: cumhurbaşkanını halk seçecek

Kriz, cumhurbaşkanının seçilme usulünü de değiştirdi. 21 Ekim 2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanının artık halk tarafından, beş yıllığına ve en çok iki dönem için seçilmesi kabul edildi. Aynı değişiklikle milletvekili genel seçimleri beş yılda bir yerine dört yılda bir yapılacak, Meclis'in toplantı yeter sayısı ise üye tamsayısının üçte biri (184) olacaktı.

2010: 1980 Askerî Darbesi'nin yargılanması

1980 Askerî Darbesi'nin otuzuncu yıl dönümünde, 12 Eylül 2010'da yapılan halkoylamasıyla anayasada kapsamlı değişiklikler kabul edildi. 12 Eylül yönetiminin yargılanmasını engelleyen geçici madde kaldırıldı; vatandaşlara Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı tanındı, Kamu Denetçiliği Kurumu kuruldu, memurlara toplu sözleşme hakkı verildi; Anayasa Mahkemesi ile Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısı değiştirildi. Darbenin hayattaki iki lideri yargılandı ve 2014'te ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırıldı.

2014 ve 2017: yeni bir hükûmet sistemi

10 Ağustos 2014'te Türkiye ilk kez cumhurbaşkanını halkın oyuyla seçti; Recep Tayyip Erdoğan 12. cumhurbaşkanı oldu. Ardından 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi kabul edildi:

  • Yürütme: Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı; yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına verildi, Cumhurbaşkanı kararname çıkarabilir hâle geldi.
  • Seçimler: Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili genel seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır.
  • Meclis: Milletvekili sayısı 600'e çıktı, milletvekili seçilme yaşı 18'e indi.
  • Yargı: Askerî yargı (disiplin mahkemeleri dışında) kaldırıldı, HSYK'nin adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu oldu.

Yeni sistem 24 Haziran 2018'de ilk kez birlikte yapılan cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimleriyle yürürlüğe girdi. 2023 seçimlerinde cumhurbaşkanlığı seçimi ilk kez ikinci tura kaldı. (Kasım 2026 itibarıyla) Türkiye Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi ile yönetilmektedir.

Evren anayasanın kabul edildiği 1982 halkoylamasıyla, sonraki dört cumhurbaşkanı TBMM tarafından seçildi. 2007 halkoylaması bu usulü değiştirdi: 2014'ten beri cumhurbaşkanını halk seçiyor.Görsel: Sınav Defteri
Halkoylamaları: yıl · konu · sonuç
YılKonuSonuç
19611961 Anayasası (ilk halkoylaması)Kabul
19821982 Anayasası; aynı oyla Evren cumhurbaşkanıKabul
1987Eski siyasetçilere konan yasakların kaldırılmasıKabul (çok az farkla)
2007Cumhurbaşkanını halk seçer (5 yıl, en çok 2 dönem)Kabul
201012 Eylül geçici maddesinin kalkması, bireysel başvuruKabul
2017Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi (yürürlük 2018)Kabul
Akılda kalsın: Cumhurbaşkanının seçimi üç halkoylamasıyla değişti: 2007 → halk seçsin, 2014 → ilk halk seçimi, 2017 → Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi (yürürlük 2018). Halkoylamalarını karıştırma: 1987 yasaklar, 2007 cumhurbaşkanı, 2010 12 Eylül'ün yargılanması, 2017 hükûmet sistemi.
Sınavda

Nasıl sorulur“21 Ekim 2007 halkoylamasıyla kabul edilen değişiklik” sorulur; cevap cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesidir.

TuzakBu halkoylamasını Başbakanlığı kaldıran 2017 halkoylamasıyla ya da siyasi yasakları kaldıran 1987 halkoylamasıyla karıştıran şıktır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Cumhurbaşkanı ilk kez halkın oyuyla seçildi
  2. Genelkurmay'ın internet sitesinde e-muhtıra olarak anılan bildiri yayımlandı
  3. Halkoylamasıyla Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi kabul edildi
  4. Halkoylamasıyla cumhurbaşkanını halkın seçmesi kabul edildi

?Soru çöz

21 Ekim 2007'de yapılan halkoylamasıyla aşağıdakilerden hangisi kabul edilmiştir?

✓ D. 2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanını halkın seçmesi kabul edildi. A 2017 halkoylamasının, B 1987 halkoylamasının, C 1997'deki yasanın sonucudur.
1984 – 2026 · TERÖRLE MÜCADELE

Terörle mücadele: Eruh ve Şemdinli baskınlarından PKK/PYD ve DEAŞ'a

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaASALA nedir, Türk diplomatlarına yönelik saldırılar neden yapıldı?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ASALA (Ermenistan'ın Kurtuluşu İçin Ermeni Gizli Ordusu), asılsız Ermeni iddialarını dünyaya duyurmak ve Türkiye'den toprak ve tazminat almak amacıyla 1970'lerin ortasında kurulan bir terör örgütüdür. 1973'te Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ile Konsolos Bahadır Demir'in öldürülmesiyle başlayan saldırı dalgasında, çoğu diplomat olmak üzere çok sayıda Türk şehit edildi.

ASALA ve Ermeni terörü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

PKK terör örgütü saldırılarına ne zaman başladı, Türkiye terörle nasıl mücadele etti?

Kısa cevap: Terör örgütü PKK, 15 Ağustos 1984'te Eruh ve Şemdinli baskınlarıyla silahlı saldırılarına başladı; amacı Türkiye'nin ülke ve millet bütünlüğünü bozmaktı. Türkiye olağanüstü hâl uygulaması, sınır ötesi harekâtlar ve 1999'da örgüt elebaşının Kenya'da yakalanması gibi adımlarla mücadele etti; 2010'larda PKK'nın Suriye uzantısı PYD/YPG ile DEAŞ da millî güvenliği tehdit eden unsurlar arasına girdi.

Bir terör örgütü cephede kazanamayacağını bilir; bu yüzden hedefi askerler kadar öğretmenler, köylüler ve kalabalık meydanlardır.

Hatırlarsan 1970'lerde ve 1980'lerin başında Türk diplomatları ASALA terörünün hedefi olmuştu. Aynı yıllarda ülkenin içinde başka bir tehdit büyüyordu: 1978'de kurulan Marksist-Leninist PKK, Türkiye'nin güneydoğusunda ayrı bir devlet kurmayı hedefliyordu. 12 Eylül'den sonra örgüt mensuplarının önemli bir kısmı Suriye'ye ve Suriye denetimindeki Lübnan'ın Bekaa Vadisi'ndeki kamplara geçti. Örgüt 15 Ağustos 1984'te Siirt'in Eruh ve Hakkâri'nin Şemdinli ilçelerine düzenlediği baskınlarla silahlı saldırılarına başladı.

1990'lar: en ağır yıllar

Devlet 1985'te köylerin korunması için köy korucusu sistemini kurdu, 1987'de terörün yoğun olduğu illerde bir bölge valiliği altında olağanüstü hâl (OHAL) ilan etti. 1991'de Terörle Mücadele Kanunu çıkarıldı. Örgüt yalnız güvenlik güçlerini değil sivilleri de hedef aldı: Mardin'in Pınarcık (1987) ve Erzincan'ın Başbağlar (1993) köylerinde çocuklar dahil onlarca sivil katledildi, okullar yakıldı, öğretmenler şehit edildi. I. Körfez Savaşı'ndan (1991) sonra Irak'ın kuzeyinde oluşan otorite boşluğunu (Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye sayfasında görmüştük) örgüt üs olarak kullanınca Türk Silahlı Kuvvetleri sınır ötesi harekâtlar düzenledi; bunların en büyüklerinden biri 1995'teki Çelik Harekâtı'dır.

Örgütün en büyük dış desteği Suriye'den geliyordu. Türkiye'nin kararlı tutumu iki ülkeyi 1998'de savaşın eşiğine getirdi; Ekim 1998'deki Adana Mutabakatı ile Suriye örgüte desteğini kesmeyi kabul etti ve elebaşını ülkesinden çıkardı. Örgüt elebaşı 15 Şubat 1999'da Kenya'da yakalanarak Türkiye'ye getirildi ve yargılandı. PKK, ABD ve AB tarafından da terör örgütü olarak tanınır.

İlk saldırılardan Adana Mutabakatı'na ve olağanüstü hâlin kalkmasına. Görsel: Sınav Defteri

Güvenlik ile özgürlük arasında

Terörle mücadele demokratikleşme sürecini doğrudan etkiledi. OHAL bölgesinde valilere geniş yetkiler verildi, terör suçlarına bakan Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) ağır bir rejim uyguladı. Terörün bedelini en çok bölge halkı ödedi: binlerce insan hayatını kaybetti, yatırımlar durdu, köylerden kentlere göç hızlandı. 1999'dan sonra saldırılar azalınca olağanüstü hâl adım adım kaldırıldı ve 2002 sonunda bütünüyle sona erdi; DGM'ler 2004'te kaldırıldı. Böylece güvenlik ile temel hak ve özgürlükler arasındaki dengeyi yeniden kurmaya yönelik adımlar atıldı.

2015 sonrası: hendekler, PYD ve DEAŞ

2015 yazında örgüt saldırılarını yeniden yoğunlaştırdı ve bazı ilçe merkezlerinde hendek kazıp barikat kurarak çatışmayı şehirlere taşıdı; güvenlik güçleri 2015–2016'daki operasyonlarla bu yapılanmayı temizledi. Suriye iç savaşının açtığı boşlukta ise örgütün Suriye uzantısı PYD/YPG Türkiye sınırı boyunca yerleşmeye çalıştı. Aynı yıllarda DEAŞ da Türkiye'yi hedef aldı: Suruç (2015), Ankara Garı (2015), İstanbul Atatürk Havalimanı (2016) ve yılbaşı gecesi İstanbul'da bir eğlence mekânına (2017) düzenlenen saldırılarda çok sayıda insan hayatını kaybetti. Türkiye'nin bu iki tehdide karşı Suriye'de yaptığı Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı ve Barış Pınarı harekâtlarını 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında, asimetrik savaş kavramıyla birlikte anlatıyoruz; Irak'ın kuzeyindeki Pençe harekâtları da 2019'dan itibaren sürdü.

Akılda kalsın: PKK ile mücadelenin dört tarihi: 1984 Eruh-Şemdinli (ilk saldırı) → 1987 OHAL → 1998 Adana Mutabakatı → 1999 elebaşı Kenya'da yakalandı. Program “PKK/PYD” diye birlikte yazar: PYD, PKK'nın Suriye uzantısıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“PKK'nın ilk silahlı saldırıları” sorulur; cevap 15 Ağustos 1984 Eruh ve Şemdinli baskınlarıdır.

Tuzak1998 Adana Mutabakatı'nı Irak'la, örgüt elebaşının yakalanmasını Suriye'yle ilişkilendiren şıklardır: mutabakat Suriye ile imzalandı, yakalanma Kenya'dadır.

▭Boşluk doldurma

Terör örgütü PKK, silahlı saldırılarına 15 Ağustos 1984'te Siirt'in ve Hakkâri'nin Şemdinli ilçelerine düzenlediği baskınlarla başladı. Örgüt elebaşı 1999'da 'da yakalanarak Türkiye'ye getirildi.

EruhCizreKenyaSuriye

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin PKK terör örgütüyle mücadelesi sürecinde yaşanan gelişmelerden biri değildir?

✓ B. Örgüt elebaşı Adana Mutabakatı'ndan sonra Suriye'den çıkarıldı ve 15 Şubat 1999'da Kenya'da yakalandı. A, C ve D mücadele sürecinin gerçek aşamalarıdır.
15 TEMMUZ 2016 · ANKARA · İSTANBUL

FETÖ ve 15 Temmuz Darbe Kalkışması: milletin demokrasiye sahip çıktığı gece

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla28 Şubat Müdahalesi nedir, 1990'larda Türkiye'de hangi koalisyon hükûmetleri kuruldu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

1991–2002 arasında Türkiye kısa ömürlü koalisyon hükûmetleriyle yönetildi. 28 Şubat 1997'deki Millî Güvenlik Kurulu toplantısında alınan kararlar ve ardından gelen baskılar sonucunda Refah-Yol hükûmeti Haziran 1997'de istifa etti; silahlı bir el koyma olmadan hükûmeti düşüren bu müdahale “postmodern darbe” olarak anılır. 3 Kasım 2002 seçimlerinde AK Parti'nin tek başına iktidar olmasıyla koalisyon dönemi kapandı.

1990'larda koalisyonlar ve 28 Şubat Müdahalesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

15 Temmuz Darbe Kalkışması nedir, FETÖ terör örgütünün kalkışması nasıl önlendi?

Kısa cevap: 15 Temmuz 2016 gecesi FETÖ terör örgütü mensubu bir grup asker, Türk Silahlı Kuvvetleri içinde darbe kalkışmasında bulundu; TBMM bombalandı, 251 vatandaş şehit oldu. Kalkışma; sokaklara çıkan milletin, güvenlik güçlerinin ve Meclis'teki siyasi partilerin ortak direnişiyle aynı gece önlendi. 15 Temmuz her yıl Demokrasi ve Millî Birlik Günü olarak anılır.

Türkiye'nin darbeler tarihinde ilk kez, tankların karşısına milletin kendisi çıktı.

FETÖ (Fethullahçı Terör Örgütü), 1970'lerden itibaren dinî bir cemaat görüntüsüyle örgütlendi. Dershaneler, okullar, yurtlar, medya kuruluşları ve şirketlerden oluşan geniş bir ağ kurdu. Eğitim ve hizmet görüntüsünün arkasında asıl amacı, mensuplarını yargı, emniyet ve ordu başta olmak üzere devletin kritik kurumlarına yerleştirerek devleti ele geçirmekti. Örgütün bu amaçla sınav sorularını ele geçirdiği de sonradan yargı kararlarıyla ortaya kondu; 2010 KPSS'nin soruları bunun en bilinen örneğidir.

Darbeden önceki işaretler

Örgütün yargı ve emniyetteki mensupları 2012'de Millî İstihbarat Teşkilatı yöneticilerini, 17–25 Aralık 2013'te başlattıkları operasyonlarla da hükûmeti hedef aldı. Devlet bu girişimlerden sonra örgütün yapılanmasını “paralel devlet yapılanması” olarak tanımladı; Millî Güvenlik Kurulu Mayıs 2016'da yapıyı terör örgütü olarak andı. Ordunun içindeki mensuplar ise henüz tasfiye edilmemişti.

15 Temmuz gecesi

15 Temmuz 2016 akşamı darbeci askerler İstanbul'da Boğaziçi Köprüsü'nü trafiğe kapattı, Ankara'da Genelkurmay Başkanını rehin aldı ve devlet televizyonu TRT'de zorla bir darbe bildirisi okuttu. Savaş uçakları ve helikopterler TBMM'yi, Emniyet Özel Harekât Daire Başkanlığını ve başka kamu binalarını bombaladı; tanklar sokaklara indi. Cumhurbaşkanı bir televizyon kanalına canlı bağlanarak halkı meydanlara ve havalimanlarına çağırdı. Camilerden okunan salâlarla on binlerce insan sokağa çıktı; vatandaşlar tankların önüne yattı, köprülerde ve havalimanlarında darbecilerin karşısına dikildi. Özel Kuvvetler Komutanlığında Astsubay Ömer Halisdemir, darbecilerin komutanını etkisiz hâle getirerek şehit düştü.

Polis, darbeye katılmayan askerler ve millet birlikte direndi. Meclis bombalar altında toplandı; ertesi gün TBMM'de grubu bulunan dört parti darbe girişimine karşı ortak bir bildiri yayımladı. 16 Temmuz sabahına doğru 15 Temmuz Darbe Kalkışması bastırıldı. Bu gece 251 vatandaş şehit oldu, binlercesi yaralandı.

MEB programının saydığı darbeler ve darbe girişimleri. Hepsi seçilmiş iradeyi kesintiye uğrattı ya da uğratmaya çalıştı; 15 Temmuz'da kalkışmayı millet durdurdu.Görsel: Sınav Defteri

Kalkışmadan sonra

20 Temmuz 2016'da olağanüstü hâl ilan edildi; iki yıl süren OHAL Temmuz 2018'de sona erdi. Örgütle bağlantılı kişiler kamu görevinden çıkarıldı, darbecilerin yargılandığı davalar açıldı. Boğaziçi Köprüsü'nün adı 15 Temmuz Şehitler Köprüsü oldu; 15 Temmuz her yıl 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü olarak anılır. Yurt dışındaki eğitim faaliyetleri için 2016'da kurulan Türkiye Maarif Vakfı, örgüte bağlı okulların bir kısmını devraldı. Örgütün ABD'de yaşayan elebaşı Ekim 2024'te öldü.

15 Temmuz, darbeler tarihinde bir kırılma noktasıdır: 27 Mayıs ve 12 Eylül'de yönetime el konulmuş, 12 Mart'ta ve 28 Şubat'ta hükûmetler baskıyla çekilmişti. 2016'da ise millet, seçimle oluşan iradesine ve hak ve özgürlüklerine sahip çıkarak darbecilere taviz vermedi.

Akılda kalsın: MEB programındaki altı durak: 1960 darbe → 1971 muhtıra → 1980 darbe → 1997 postmodern darbe → 2007 e-muhtıra → 2016 darbe kalkışması. Sonuncusu farklıdır: millet sokağa çıktı, kalkışma aynı gece önlendi.
Sınavda

Nasıl sorulur“15 Temmuz Darbe Kalkışması'nı önceki askerî müdahalelerden ayıran özellik” sorulur; cevap halkın sokaklara çıkarak darbecilere fiilen direnmesidir.

Tuzak“ordu içindeki bir grubun yönetimi ele geçirmeye çalışması” gibi bütün darbelerde ortak olan özelliği ayırt edici gibi veren şıktır.

Sınavda işaretle“15 Temmuz darbe girişimi” ile “15 Temmuz Darbe Kalkışması” aynı olaydır.

⇄Bilgi eşleştirme müdahale → biçimi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

15 Temmuz 2016 Darbe Kalkışması'nı Türkiye'deki önceki askerî müdahalelerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. B, C ve D önceki darbelerde de görülür; 1960 ve 1980'de de bildiriler devlet yayın kuruluşundan duyuruldu. 15 Temmuz'u ayıran, milletin direnişiyle kalkışmanın başarısız kalmasıdır.
1983 – 2026 · TOPLUM · MEDYA · EĞİTİM

1980 sonrası toplum: gecekondudan internete, sekiz yıllık eğitimden Maarif Modeli'ne

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırla1989'da Bulgaristan'dan Türkiye'ye göç neden yaşandı?Bağlantılı konudan (Avrupa Birliği ve Balkanlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1989 göçü, Todor Jivkov yönetimindeki Bulgaristan'ın 1984–1985'te Türklerin adlarını zorla Bulgar adlarıyla değiştirmesi ve Türk kimliğini yasaklamasıyla başlayan asimilasyon politikasının sonucudur. Mayıs 1989'daki direnişlerin ardından Bulgar yönetimi Türkleri sınır dışı etti; Haziran–Ağustos 1989'da 300 binden fazla Türk Türkiye'ye göç etti.

Bulgaristan'dan 1989 Türk göçü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1980 sonrası Türkiye'de toplum, medya ve eğitimde neler değişti?

Kısa cevap: 1980 sonrasında köyden kente göç hızlandı ve 1985 sayımında şehirli nüfus ilk kez kırsal nüfusu geçti. 1990'da ilk özel televizyon yayını başladı, 1993'te ODTÜ'de ilk internet bağlantısı kuruldu; zorunlu eğitim 1997'de sekiz yıla, 2012'de on iki yıla çıktı. 2006'da Orhan Pamuk Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Türk yazar oldu.

1980'de Türkiye'nin çoğu köyde yaşıyor ve tek bir televizyon kanalı izliyordu; bir kuşak sonra kentte yaşıyor, cebindeki telefonla dünyaya bağlanıyordu.

Kente taşınan toplum

Ekonominin dönüşümü toplumu da değiştirdi. Köyden kente göç hızlandı ve 1985 sayımında şehirli nüfus ilk kez kırsal nüfusu geçti. Göçün ilk ve en görünür sonucu büyük şehirlerin çevresini saran gecekondular oldu. Kente yeni gelenlerin yalnızlığını ve özlemini dile getiren, Orhan Gencebay'ın öncülüğünde yaygınlaşan arabesk müzik 1990'ların ortasına kadar dönemin en güçlü sesi oldu; 1990'larda Sezen Aksu, Barış Manço, MFÖ ve Tarkan gibi isimlerle Türkçe pop öne çıktı. Hızlı ve plansız yapılaşmanın bedeli ise depremlerde ağır ödendi: 1999 Marmara depremini Orta Doğu ve Türkiye sayfasında görmüştük; 6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli iki büyük deprem on bir ili yıktı ve resmî rakamlara göre 50 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Afet yönetimi 2009'da kurulan AFAD çatısında toplandı.

Köyden gelenler kentin kıyısına kendi evlerini kurdu. Gecekondu, arabeskle birlikte 1980'lerin en tanıdık iki görüntüsünden biridir.Görsel: Veyis Polat · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Göç kapısı Türkiye: sığınmacı sorunu

Türkiye yalnız iç göçü değil, sınırlarının ötesinden gelen büyük göç dalgalarını da karşıladı. 1988'de Irak yönetiminin Halepçe'yi kimyasal silahlarla vurmasından ve ardından gelen saldırılardan kaçan on binlerce Iraklı Türkiye'ye sığındı. 1989'da Bulgaristan'dan zorla gönderilen soydaşlar (AB ve Balkanlar sayfası), 1991'de I. Körfez Savaşı'ndan sonra Kuzey Irak'tan gelenler, 1990'larda Bosna ve Kosova'dan kaçanlar onları izledi. Türkiye bu dalgalara insani bir anlayışla kapısını açtı. 2011'den sonra Suriye iç savaşından kaçan milyonlarca insana uygulanan geçici koruma düzenini ve açık kapı politikasını 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında anlatıyoruz.

Ekranda ve ağda

TRT renkli yayın denemelerine 1981'in son gününde başladı, 1984'te düzenli renkli yayına geçti. Devletin yayın tekeli 1990'da yurt dışından uyduyla yayın yapan ilk özel televizyon kanalıyla fiilen kırıldı; 1993'teki anayasa değişikliği tekeli hukuken kaldırdı, 1994'te çıkan kanunla özel radyo ve televizyonlar düzene bağlandı ve RTÜK (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) kuruldu. Türkiye'nin ilk internet bağlantısı 12 Nisan 1993'te ODTÜ'de kuruldu; cep telefonu 1994'te hayata girdi. 2008'de açılan e-Devlet Kapısı, devletle vatandaş arasındaki pek çok işlemi ekrana taşıdı.

Okulda değişen kurallar

1970'lerde kurulan YAYKUR'un (Yaygın Yükseköğretim Kurumu) işlevini 1982'de Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi devraldı; 1984'te kurulan Bilkent Üniversitesi ilk vakıf üniversitesi oldu. 1997'de zorunlu eğitim sekiz yıllık kesintisiz hâle geldi. 2003'te ders kitapları öğrencilere ücretsiz dağıtılmaya başlandı ve kız çocuklarının okula gitmesini sağlamak için “Haydi Kızlar Okula” kampanyası başlatıldı. 2000'lerin ikinci yarısında her ilde en az bir üniversite açıldı. 2012'de zorunlu eğitim on iki yıla çıkarıldı ve dört yıllık üç kademeye ayrıldı (4+4+4). 2024–2025 eğitim yılından itibaren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne dayanan yeni öğretim programları kademeli olarak uygulanmaya başlandı; bu sayfanın dayandığı İnkılap Tarihi programı da (Kasım 2026 itibarıyla) bu modelin parçasıdır.

Kültür ve sanat

Bireyselliği ve postmodern anlatımı öne çıkaran dönemin romanından Orhan Pamuk, 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Türk yazar oldu. Sertab Erener 2003'te Eurovision Şarkı Yarışması'nı kazandı ve yarışma ertesi yıl İstanbul'da yapıldı. İstanbul 2010'da Avrupa Kültür Başkenti oldu. Sinemada Nuri Bilge Ceylan 2014'te “Kış Uykusu” ile Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye'yi kazandı. 2018'de Şanlıurfa'daki Göbeklitepe UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

Akılda kalsın: Medyanın dört adımı: 1984 renkli TRT → 1990 ilk özel kanal → 1993 internet (ODTÜ) → 1994 RTÜK. Zorunlu eğitimin iki eşiği: 1997 → 8 yıl kesintisiz, 2012 → 12 yıl (4+4+4).
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye Cumhuriyeti'nin bilim, kültür ve sanattaki ilkleri” sorulur: Nobel'i alan ilk Türk yazar Orhan Pamuk (2006), Eurovision'u kazanan ilk Türk sanatçı Sertab Erener (2003).

TuzakPamuk'un Nobel'ini 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başkentliğiyle ya da Aziz Sancar'ın Nobel Kimya Ödülü'yle karıştıran şıktır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1990'ların başında özel radyo ve televizyonların yayına başlamasının doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Devlet tekeli fiilen kırılınca özel yayıncılığı düzenlemek için 1994'te RTÜK kuruldu. TRT 1964'te kurulmuş, 1984'te düzenli renkli yayına geçmişti; ilk internet bağlantısı (ODTÜ, 1993) yayıncılıktan bağımsız bir gelişmedir.

↕Kronolojik sıralama medya

  1. Yurt dışından uyduyla yayın yapan ilk özel televizyon kanalı açıldı
  2. Özel radyo ve televizyonları düzenleyen kanunla RTÜK kuruldu
  3. TRT düzenli renkli yayına geçti
  4. ODTÜ'de Türkiye'nin ilk internet bağlantısı kuruldu

▭Boşluk doldurma

1997'de zorunlu eğitim yıllık kesintisiz hâle getirildi. 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Türk yazar oldu.

sekizon ikiOrhan PamukYaşar Kemal
1988 – 2026 · SPOR · BİLİM

Sporda ve bilimde Türkiye: Naim Süleymanoğlu'ndan Aziz Sancar'a, ilk uydudan yerli otomobile

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1945–1991 arasında Türk dünyasından Türkiye'ye hangi göçler yaşandı, Türkiye'de bilim, teknoloji ve sporda neler oldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş'ta komünist yönetimlerin baskısı Türk dünyasından Türkiye'ye göç dalgaları yarattı: Bulgaristan'dan 1950–1951'de ve 1989'da, Yugoslavya'dan 1953'ten sonra, Doğu Türkistan'dan 1952–1954'te Kazak Türkleri, SSCB'nin Afganistan işgalinden sonra 1982'de Afganistan Türkleri geldi. Aynı dönemde Türkiye'den Avrupa'ya işçi göçü başladı; bilimde Atom Enerjisi Komisyonu (1956), TÜBİTAK (1963) ve ASELSAN (1975) kuruldu, sporda Türk güreşçileri olimpiyatlarda altın madalyalar kazandı.

Türkiye: göçler, bilim ve spor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1980 sonrası Türkiye'de sporda ve bilimde hangi başarılar elde edildi?

Kısa cevap: Halterci Naim Süleymanoğlu 1988, 1992 ve 1996'da üst üste üç olimpiyat altını kazandı; Nurcan Taylan 2004'te olimpiyat şampiyonu olan ilk Türk kadın sporcu oldu, A Millî Futbol Takımı 2002 Dünya Kupası'nda üçüncü oldu. Bilimde Oktay Sinanoğlu, Fuat Sezgin, Gazi Yaşargil ve 2015 Nobel Kimya Ödülü sahibi Aziz Sancar dünya çapında tanındı; Türkiye'nin ilk haberleşme uydusu Türksat 1B 1994'te yörüngeye yerleşti.

Bir ülkenin dünyadaki yeri yalnız diplomasiyle değil, bir halterin kaldırıldığı ya da bir laboratuvarda bir sırrın çözüldüğü anla da değişir.

Halterden gelen altınlar

Hatırlarsan Bulgaristan'daki zorla ad değiştirme kampanyası pek çok Türk'ü göçe zorlamıştı. Bulgaristan Türkü halterci Naim Süleymanoğlu 1986'da Türkiye'ye geldi ve 1988 Seul Olimpiyatları'nda altın madalya kazanarak Bulgaristan'daki baskıları dünyaya duyurdu. 1992 Barselona'da Naim ve güreşçi Mehmet Akif Pirim altın aldı, judocu Hülya Şenyurt'un bronzu Türk kadınlarının olimpiyatlardaki ilk madalyası oldu. 1996 Atlanta'da Türkiye dört altın kazandı: halterde Naim Süleymanoğlu (üst üste üçüncü olimpiyat altını) ve Halil Mutlu, güreşte Hamza Yerlikaya ve Mahmut Demir. Halil Mutlu da 2000 ve 2004'te altın alarak üç olimpiyat şampiyonluğuna ulaştı; 2004 Atina'da halterci Nurcan Taylan, olimpiyat şampiyonu olan ilk Türk kadın sporcu oldu.

Takım sporlarında dünya sahnesi

Futbolda Galatasaray 2000'de UEFA Kupası'nı kazanarak Avrupa kupası alan ilk Türk takımı oldu. A Millî Futbol Takımı 2002 Dünya Kupası'nı üçüncü bitirdi, 2008 Avrupa Şampiyonası'nda yarı finale yükseldi. Basketbol millî takımı 2006 Dünya Şampiyonası'nı altıncı bitirdi. Tokyo Olimpiyatları'nda (2021'de yapıldı) boksör Busenaz Sürmeneli ve okçu Mete Gazoz altın madalya kazandı. 2010 sonrasındaki basketbol, voleybol ve büyük organizasyon başarılarını 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasında görüyoruz.

Bilime hizmet eden Türk bilim insanları

Bu dönemde bazı Türk bilim insanlarının çalışmaları dünya çapında tanındı. Sınavda genellikle kişi ile alanı eşleştirilir:

Bilime hizmet eden Türk bilim insanları · kişi → alan
Bilim insanıAlanNeyle anılır?
Oktay SinanoğluKuantum kimyasıYale'de çok genç yaşta profesör; 1966'da ilk TÜBİTAK Bilim Ödülü
Fuat SezginBilim tarihiÇok ciltlik Arap-İslam bilim tarihi; 1978 Kral Faysal Ödülü; 1982 Frankfurt'ta enstitü
Gazi YaşargilBeyin cerrahisiMikronöroşirürjinin öncüsü (Zürih); “Yüzyılın Beyin Cerrahı”
Aziz SancarBiyokimyaDNA onarımı; 2015 Nobel Kimya Ödülü

Dünyada ve Türkiye'de bilim ve teknoloji

Bilim de sınır tanımaz oldu. 1996'da İskoçya'da yetişkin bir hücreden kopyalanan koyun Dolly, bir memelinin klonlanabileceğini gösterdi; Türkiye'nin ilk klon hayvanı olan koyun Oyalı 2007'de doğdu. Organ nakli de adım adım ilerledi: insandan insana ilk böbrek nakli 1933'te SSCB'de, ilk pankreas nakli 1966'da, ilk karaciğer ve kalp nakilleri 1967'de, ilk el nakli 1998'de, ilk kısmi yüz nakli 2005'te yapıldı. Maddeyi atom ve molekül ölçeğinde işleyen nanoteknoloji tıptan elektroniğe birçok alanı değiştirmeye başladı. Türkiye'nin uzaydaki ilk adımı, 1994'te yörüngeye yerleşen haberleşme uydusu Türksat 1B oldu; 2011'de Türkiye'de tasarlanıp üretilen ilk gözlem uydusu RASAT fırlatıldı. Programın vurguladığı millî sanayi hamlelerinin sembollerinden biri olarak yerli elektrikli otomobilin Gemlik'teki fabrikası 2022'de açıldı. Savunma sanayii, ilk yerli haberleşme uydusu ve ilk astronot gibi son yılların atılımları 21. yüzyılda dünya ve Türkiye sayfasındadır.

Akılda kalsın: Bilim insanı ↔ alan: Sinanoğlu → kuantum kimyası, Sezgin → İslam bilim tarihi, Yaşargil → beyin cerrahisi, Sancar → DNA onarımı. Kadın sporcuların iki “ilk”i: 1992 Hülya Şenyurt (ilk madalya), 2004 Nurcan Taylan (ilk altın).
Sınavda

Nasıl sorulurBilim insanı–çalışma eşleştirmesi gelir.

TuzakFuat Sezgin'i beyin cerrahisiyle, Gazi Yaşargil'i bilim tarihiyle eşleştiren şıktır. Sporda ise “ilk madalya” ile “ilk altın” karıştırılır: Şenyurt bronz, Taylan altın.

Bu sayfada 1980'den bugüne Türkiye'nin içeride yaşadığı dönüşümü izledik. 2007'den sonra dünyayı ve Türkiye'yi değiştiren kırılmaları, 2008 krizini, Arap Baharı'nı, Suriyeli göçünü, Karabağ'ı ve COVID-19'u bir sonraki sayfada, 21. yüzyılda dünya ve Türkiye'de ele alıyoruz.

⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı → alan

?Soru çöz

Olimpiyat oyunlarında altın madalya kazanan ilk Türk kadın sporcu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halterci Nurcan Taylan 2004 Atina'da olimpiyat şampiyonu olan ilk Türk kadın sporcu oldu. Hülya Şenyurt'un 1992'deki bronzu kadınlarda ilk madalyadır; Busenaz Sürmeneli'nin altını 2021'dedir; Sertab Erener şarkıcıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1989'da Bulgaristan'dan Türkiye'ye yaşanan büyük göçün temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zorla ad değiştirme ve baskılarla başlayan asimilasyon, 1989'da sınır dışı etmeye dönüştü. B iki ülke arasında savaş çıkmadı; C Bulgaristan AB'ye 2007'de girdi; D göç bir mübadele antlaşmasıyla değil, sınır dışı etmeyle yaşandı.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Bulgaristan'dan 1989 Türk göçü

?Soru 2

Türkiye'nin girişimiyle 1992'de İstanbul'da kurulan ve bölge ülkeleri arasında ticari, ekonomik, bilimsel ve teknik iş birliğini amaçlayan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. KEİ 1992'de Türkiye'nin girişimiyle kuruldu, merkezi İstanbul'dur. TİKA bir devlet kurumudur, örgüt değildir; İKT 1969'da, AGİT ise 1975 Helsinki sürecinden doğdu.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Rusya, Kafkasya ve Dağlık Karabağ

?Soru 3

Türkiye'nin Fırat ve Dicle'nin kullanımı konusundaki görüşünü en iyi ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Türkiye, Fırat ve Dicle'yi sınır aşan su sayar: her ülke kendi topraklarındaki bölümde egemendir, su hakça ve akılcı biçimde kullanılmalıdır. Suriye ve Irak ise uluslararası nehir kavramıyla suyun ortak paylaşılmasını savunur. Kıta sahanlığı ve karasuları deniz hukukuna, Ege'ye aittir.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Su sorunu, GAP ve küresel sorunlar

?Soru 4

SSCB'nin 1991'de dağılmasının uluslararası dengeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki kutuplu düzen sona erdi ve ABD tek süper güç oldu. NATO dağılmadı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu, 1991'de feshedildi; yumuşama 1969'da başlamıştı.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Dağılmanın Avrupa'ya ve dünya dengesine etkileri

?Soru 5

1 Mart 2003 tezkeresinin TBMM'de kabul edilmemesinin doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tezkere ABD askerlerinin Türkiye'den geçişine izin veriyordu; reddedilince kuzey cephesi açılamadı. A Türkiye NATO'dan çekilmedi; B Çekiç Güç 1991'de kuruldu; C 2003 müdahalesinin açık bir BM kararı yoktu.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · 11 Eylül, Afganistan, II. Körfez Savaşı ve küresel terör

?Soru 6

1995 Dayton Antlaşması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Dayton, Bosna-Hersek'i Federasyon ve Sırp Cumhuriyeti'nden oluşan tek devlet olarak korudu. A ülke paylaşılmadı, sınırları korundu; C Kosova'yı ele almadı; D silah ambargosu 1991'de konmuştu.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Bosna Savaşı, Srebrenitsa ve Dayton

?Soru 7

1993'te sonuçlanan Oslo görüşmelerinin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Oslo'da İsrail ile FKÖ birbirini tanıdı ve Filistin özerk yönetimi kuruldu. B Filistin devleti kurulmadı, yalnız özerk yönetim doğdu; C Kudüs meselesi çözümsüz kaldı; D Mısır-İsrail barışı 1979 Camp David'dir.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Filistin sorunu: İntifada'dan Oslo'ya

?Soru 8

Ağustos 1991'deki darbe girişiminin başarısız olması aşağıdaki gelişmelerden hangisini doğrudan hızlandırmıştır?

✓ C. Darbenin çökmesi merkezî otoriteyi bitirdi; Azerbaycan, Kırgızistan ve Özbekistan bağımsızlığını darbenin hemen ardından, Ağustos 1991'in son günlerinde ilan etti. Perestroyka (1985) ve Berlin Duvarı'nın yıkılışı (1989) darbeden önce, Varşova Paktı'nın kuruluşu ise 1955'tedir.Kaynak: SSCB'nin dağılması · 1991 darbe girişimi, SSCB'nin sonu ve BDT

?Soru 9

Aşağıdaki ülke – başkent – lider eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'tır; Taşkent Özbekistan'ın başkentidir. Lider doğru verildiği için şık ilk bakışta doğru görünür. B Bişkek–Akayev, C Taşkent–Kerimov, D Astana–Nazarbayev eşleştirmeleri doğrudur (Astana bugünkü başkent; 1997'ye kadar başkent Almatı'ydı).Kaynak: SSCB'nin dağılması · Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve diğer Türk toplulukları

?Soru 10

Yugoslavya'nın dağılma sürecinde bağımsızlığını ilk ilan eden cumhuriyetler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Slovenya ve Hırvatistan 1991'de ilk ayrılanlardır; Bosna-Hersek 1992'de izledi. Sırbistan ve Karadağ federasyonu sürdürmek isteyen taraftı; Kosova ve Voyvodina ise cumhuriyet değil Sırbistan'a bağlı özerk bölgelerdi.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Yugoslavya'nın dağılması ve Arnavutluk
62
Daha fazla soru çözmek ister misin?Küreselleşen dünya konusundan 62 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →