Cumhuriyet'in devraldığı ekonomi: savaştan çıkmış bir tarım ülkesi
MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOsmanlı Devleti'nin gelir ve giderleri nelerdir, ilk Osmanlı parası ne zaman basıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Osmanlı'da ilk mali teşkilat I. Murad döneminde kuruldu. Devletin başlıca gelirleri vergiler, savaş ganimetleri ve tazminatları, gümrük, maden, tuzla ve orman gelirleri, iltizam ve müsadere ile bağlı devletlerin vergileriydi; başlıca giderleri savaş, saray, kapıkulu askerlerinin maaşları (ulufe), cülus bahşişi ve bayındırlık işleriydi. İlk Osmanlı parası Orhan Bey döneminde basılan gümüş akçedir.
✎Konu anlatımı
Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye'nin ekonomik durumu nasıldı?
Kısa cevap: Cumhuriyet 1923'te on yılı aşan savaşlardan yorgun, nüfusunun büyük çoğunluğu köylü olan bir tarım ülkesi devraldı. Sanayi çok zayıftı, ulaşım yetersizdi, ticaret ve bankacılık büyük ölçüde yabancıların ve azınlıkların elindeydi. Lozan'da kapitülasyonlar kalkmış, ama Osmanlı borçlarının büyük payı ve 1929'a kadar süren gümrük sınırlaması Türkiye'ye kalmıştı.Siyasi bağımsızlık Sakarya'da ve Dumlupınar'da kazanıldı; ekonomik bağımsızlık ise savaştan çıkmış, harap bir ülkede sıfırdan kurulacaktı.
1911'de Trablusgarp'la başlayan savaş zinciri 1922'de bittiğinde Anadolu'nun genç erkek nüfusu erimiş, birçok şehir ve köy yakılıp yıkılmıştı. Halkın dörtte üçünden fazlası köyde yaşıyor, geçimini ilkel araçlarla yapılan tarımdan sağlıyordu. Sanayi çok zayıftı: fabrika sayısı azdı, olanlar da küçük ve eski teknolojiyle çalışıyordu.
Kapitülasyonların bıraktığı iz
Hatırlarsan Osmanlı'da kapitülasyonlar yüzünden yabancı mallar düşük gümrükle ülkeye giriyor, yerli üretici bu rekabete dayanamıyordu. Demiryolları, limanlar, madenler ve belediye hizmetlerinin çoğu yabancı şirketlerin elindeydi. 1881'de kurulan Düyun-u Umumiye ise devletin önemli gelirlerine el koymuştu. Lozan bu düzene son verdi: kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı, yabancı şirketler Türk yasalarına bağlandı. Ardından yabancı ayrıcalıkları tek tek geri alındı: tütün tekelini elinde tutan yabancı sermayeli Reji İdaresi'nin ayrıcalığı 1925'te sona erdirildi ve tütün tekeli devlete geçti.
Lozan'ın ekonomideki kazancı ve iki yükü
| Sorun | Ne oldu? |
|---|---|
| Kapitülasyonlar | Lozan'la tamamen kaldırıldı; yabancı şirketler Türk yasalarına bağlandı |
| Reji İdaresi (tütün tekeli) | Ayrıcalığı 1925'te bitti, tekel devlete geçti |
| Osmanlı borçları | Ayrılan devletlere paylaştırıldı, en büyük pay Türkiye'ye; son ödeme 1954 (Lozan'ın yükü) |
| Gümrük sınırlaması | Tarifeler 1929'a kadar serbestçe değiştirilemedi; yerli sanayi korunamadı (Lozan'ın yükü) |
| Sermaye ve yetişmiş insan | İkisi de yetersiz: önce özel girişim, o yetmeyince devlet |
Bu tabloda iki eksik her şeyi belirliyordu: sermaye birikimi yoktu, yetişmiş insan gücü azdı. Cumhuriyet'in ekonomi politikası, bu iki eksiği kimin kapatacağı sorusunun cevabına göre şekillenecekti: önce özel girişim, o yetmeyince devlet.
Nasıl sorulur“Lozan'ın Türkiye'nin ekonomi politikasını sınırlayan maddesi” sorulur; cevap gümrük tarifelerinin 1929'a kadar değiştirilememesidir.
TuzakTuzak şık “kapitülasyonların bir süre devam etmesi”dir; kapitülasyonlar tamamen kalkmıştı.
⇄Bilgi eşleştirme miras → durum
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Lozan Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Türkiye'nin yerli sanayiyi koruma politikasını bir süre için sınırlamıştır?