Atatürk dönemi ekonomi: İzmir İktisat Kongresi'nden beş yıllık planlara

Misak-ı İktisadi'nin verildiği günden Karabük'te atılan temele, Cumhuriyet'in ekonomik bağımsızlık yolunu yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1923 → 1938
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
88 sorubu konuda çözebileceğin
1923 · BAŞLANGIÇ

Cumhuriyet'in devraldığı ekonomi: savaştan çıkmış bir tarım ülkesi

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı Devleti'nin gelir ve giderleri nelerdir, ilk Osmanlı parası ne zaman basıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da ilk mali teşkilat I. Murad döneminde kuruldu. Devletin başlıca gelirleri vergiler, savaş ganimetleri ve tazminatları, gümrük, maden, tuzla ve orman gelirleri, iltizam ve müsadere ile bağlı devletlerin vergileriydi; başlıca giderleri savaş, saray, kapıkulu askerlerinin maaşları (ulufe), cülus bahşişi ve bayındırlık işleriydi. İlk Osmanlı parası Orhan Bey döneminde basılan gümüş akçedir.

Maliye, hazine ve para

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye'nin ekonomik durumu nasıldı?

Kısa cevap: Cumhuriyet 1923'te on yılı aşan savaşlardan yorgun, nüfusunun büyük çoğunluğu köylü olan bir tarım ülkesi devraldı. Sanayi çok zayıftı, ulaşım yetersizdi, ticaret ve bankacılık büyük ölçüde yabancıların ve azınlıkların elindeydi. Lozan'da kapitülasyonlar kalkmış, ama Osmanlı borçlarının büyük payı ve 1929'a kadar süren gümrük sınırlaması Türkiye'ye kalmıştı.

Siyasi bağımsızlık Sakarya'da ve Dumlupınar'da kazanıldı; ekonomik bağımsızlık ise savaştan çıkmış, harap bir ülkede sıfırdan kurulacaktı.

1911'de Trablusgarp'la başlayan savaş zinciri 1922'de bittiğinde Anadolu'nun genç erkek nüfusu erimiş, birçok şehir ve köy yakılıp yıkılmıştı. Halkın dörtte üçünden fazlası köyde yaşıyor, geçimini ilkel araçlarla yapılan tarımdan sağlıyordu. Sanayi çok zayıftı: fabrika sayısı azdı, olanlar da küçük ve eski teknolojiyle çalışıyordu.

Kapitülasyonların bıraktığı iz

Hatırlarsan Osmanlı'da kapitülasyonlar yüzünden yabancı mallar düşük gümrükle ülkeye giriyor, yerli üretici bu rekabete dayanamıyordu. Demiryolları, limanlar, madenler ve belediye hizmetlerinin çoğu yabancı şirketlerin elindeydi. 1881'de kurulan Düyun-u Umumiye ise devletin önemli gelirlerine el koymuştu. Lozan bu düzene son verdi: kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı, yabancı şirketler Türk yasalarına bağlandı. Ardından yabancı ayrıcalıkları tek tek geri alındı: tütün tekelini elinde tutan yabancı sermayeli Reji İdaresi'nin ayrıcalığı 1925'te sona erdirildi ve tütün tekeli devlete geçti.

Lozan'ın ekonomideki kazancı ve iki yükü

Devralınan ekonomi · sorun → Lozan ve sonrası
SorunNe oldu?
KapitülasyonlarLozan'la tamamen kaldırıldı; yabancı şirketler Türk yasalarına bağlandı
Reji İdaresi (tütün tekeli)Ayrıcalığı 1925'te bitti, tekel devlete geçti
Osmanlı borçlarıAyrılan devletlere paylaştırıldı, en büyük pay Türkiye'ye; son ödeme 1954 (Lozan'ın yükü)
Gümrük sınırlamasıTarifeler 1929'a kadar serbestçe değiştirilemedi; yerli sanayi korunamadı (Lozan'ın yükü)
Sermaye ve yetişmiş insanİkisi de yetersiz: önce özel girişim, o yetmeyince devlet

Bu tabloda iki eksik her şeyi belirliyordu: sermaye birikimi yoktu, yetişmiş insan gücü azdı. Cumhuriyet'in ekonomi politikası, bu iki eksiği kimin kapatacağı sorusunun cevabına göre şekillenecekti: önce özel girişim, o yetmeyince devlet.

Akılda kalsın: 1923 ekonomisini üç “yok”la hatırla: sermaye yok, sanayi yok, yetişmiş eleman yok. Atatürk dönemi ekonomisi bu üç yokluğa verilen cevapların hikâyesidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Lozan'ın Türkiye'nin ekonomi politikasını sınırlayan maddesi” sorulur; cevap gümrük tarifelerinin 1929'a kadar değiştirilememesidir.

TuzakTuzak şık “kapitülasyonların bir süre devam etmesi”dir; kapitülasyonlar tamamen kalkmıştı.

⇄Bilgi eşleştirme miras → durum

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Lozan Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Türkiye'nin yerli sanayiyi koruma politikasını bir süre için sınırlamıştır?

✓ C. Gümrük vergilerini artıramayan devlet, yerli üreticiyi yabancı mallara karşı koruyamaz; bu sınır 1929'da kalktı. A ve D ekonomik bağımsızlığı güçlendiren sonuçlardır; B azınlıkların vatandaşlığı hukuki bir karardır, sanayi korumasıyla ilgisi yoktur.
17 ŞUBAT – 4 MART 1923 · İZMİR

İzmir İktisat Kongresi ve Misak-ı İktisadi: ekonominin millî andı

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'nda kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar ve Boğazlar hakkında hangi kararlar alındı?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'da kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı; Osmanlı borçları ayrılan devletler arasında paylaştırıldı ve Türkiye payını taksitle ödemeyi kabul etti. Azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, Türk-Rum nüfus mübadelesi kararlaştırıldı, Rum Patrikhanesi dinî bir kurum olarak İstanbul'da kaldı. Boğazlar başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakıldı.

Lozan: kapitülasyonlar, borçlar, azınlıklar, Boğazlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İzmir İktisat Kongresi ne zaman toplandı, Misak-ı İktisadi kararları nelerdir?

Kısa cevap: İzmir İktisat Kongresi, Lozan görüşmelerine ara verildiği sırada, 17 Şubat 1923'te İzmir'de toplandı. Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinden oluşan yaklaşık 1.135 delegeyle Kâzım Karabekir başkanlığında yapılan kongre, ekonomik bağımsızlığı esas alan Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı) ilkelerini kabul etti. Yabancı sermaye, Türk yasalarına uymak şartıyla kabul edildi.

Lozan'daki masa 4 Şubat 1923'te dağıldığında Ankara'nın cevabı yalnız diplomatik olmadı: on üç gün sonra İzmir'de bir ekonomi kongresi açıldı.

Hatırlarsan Lozan görüşmeleri en çok kapitülasyonlar ve borçlar yüzünden kesilmişti. İzmir İktisat Kongresi tam bu sırada, 17 Şubat 1923'te toplandı. Mesaj iki yönlüydü: içeriye “savaştan sonra kalkınma geliyor”, dışarıya “Türkiye ekonomik bağımsızlığından taviz vermeyecek, ama yabancıya da kapısını kapatmıyor”.

Kongreye ülkenin dört bir yanından çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarını temsil eden yaklaşık 1.135 delege katıldı. Başkanlığa Kâzım Karabekir seçildi, açılış konuşmasını Mustafa Kemal yaptı. Konuşmanın özü şuydu: siyasi ve askerî zaferler, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazsa kalıcı olamaz. Mustafa Kemal aynı konuşmada kılıçla fethedenin sabanla fethedene karşı sonunda yenilmeye mahkûm olduğunu söyledi; tam bağımsızlığın ancak ekonomik bağımsızlıkla tamamlanacağını vurguladı.

Misak-ı İktisadi: hangi ilkeler?

Misak-ı İktisadi · istek → hayata geçişi
Kim / ne?Kongredeki ilke ya da istekSonradan
ÇiftçilerAşar kaldırılsın1925: aşar kaldırıldı
TüccarlarKabotaj hakkı Türklere verilsin1926: Kabotaj Kanunu
SanayicilerÖnce hammaddesi yurtta olan sanayi; kredi veren bankalar1924 İş Bankası, 1927 Teşvik-i Sanayi
İşçilerÇalışma koşulları düzenlensin—
Genel ilkelerYerli malı, israftan kaçınma, tekelcilik karşıtlığı; yabancı sermaye Türk yasalarına uyarsa kabulKarma ekonomi

Kongre, Cumhuriyet ilan edilmeden önce ekonominin yönünü çizdi: karma ekonomi. Esas yük özel girişimdeydi, devlet ise yol açıcı ve destekçi olacaktı. Sonraki yıllarda aşarın kaldırılması, Kabotaj Kanunu ve Teşvik-i Sanayi Kanunu bu kararların birer birer hayata geçmesidir.

Akılda kalsın: Tarihi Lozan'la kilitle: 4 Şubat Lozan kesildi → 17 Şubat İzmir'de kongre açıldı. Ekonomik bağımsızlık sözünü Lozan masasına dönmeden önce verdik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kongrede alınan kararlardan biri değildir” kalıbı gelir.

TuzakTuzak şık “yabancı sermayenin ülkeye girişinin yasaklanması”dır; Misak-ı İktisadi yabancı sermayeye yasalara uyma şartıyla açıktır. Bir başka tuzak: kongreyi “Cumhuriyet'in ilanından sonra” sanmak. Kongre 1923 Şubat'ındadır, Cumhuriyet Ekim'de ilan edildi.

▭Boşluk doldurma

İzmir İktisat Kongresi'nin başkanı 'dir. Kongrede kabul edilen ilkelere denir.

Kâzım KarabekirCelal BayarMisak-ı İktisadiMisak-ı Millî

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Kongre yabancı sermayeyi reddetmedi; Türk yasalarına uymak şartıyla kabul etti. B yerli malının özendirilmesi, C tekelciliğe karşı çıkılması ve D hammaddesi yurt içinde olan sanayiye öncelik kongrenin gerçek kararlarıdır.
17 ŞUBAT 1925 · TARIM

Aşarın kaldırılması ve tarım politikası: köylüye öncelik

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da şer'i ve örfi vergiler nelerdir, öşür, cizye, haraç ve avarız ne demektir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı vergileri üç gruptur. Şer'i vergiler İslam hukukuna dayanır: öşür (Müslümanlardan ürünün onda biri), haraç (gayrimüslimlerden toprak vergisi), cizye (askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden baş vergisi) ve zekât. Örfi vergiler padişahın emriyle konur: çift resmi, ispenç, çift bozan, ağnam, bac gibi. Avarız ise savaş ve afet gibi olağanüstü durumlarda alınan vergidir.

Vergiler: şer'i, örfi, avarız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aşar vergisi ne zaman kaldırıldı, köylüye etkisi ne oldu?

Kısa cevap: Aşar vergisi 17 Şubat 1925'te kaldırıldı. Ürünün yaklaşık onda birinin devlete verilmesine dayanan bu vergi köylüyü yıllardır eziyordu; kaldırılmasıyla köylünün eline daha fazla ürün ve gelir kaldı, ama devletin en büyük gelir kaynaklarından biri yok olduğu için bütçe açığı başka vergi ve tekel gelirleriyle kapatılmaya çalışıldı. Halkçılık ilkesiyle ilgilidir.

Mustafa Kemal Meclis kürsüsünde köylüyü “milletin efendisi” diye anmıştı; bu sözün ekonomideki karşılığı, köylünün sırtındaki en ağır yükü kaldırmaktı.

Aşar (öşür), toprak ürününden alınan, oranı aslında onda bir olan bir vergiydi. Asıl yükü, toplanma biçimiydi: vergiyi çoğunlukla mültezimler topluyor, ürün tartılıp vergisi alınana kadar harmanda bekliyor, köylü zamanında satış yapamıyordu. Kurtuluş Savaşı'nın ağırlığını da en çok bu köylü taşımıştı.

17 Şubat 1925'te çıkarılan kanunla aşar kaldırıldı. Bu karar devlet açısından cesur bir adımdı, çünkü aşar bütçenin en büyük gelir kalemlerinden biriydi. Gelir kaybı, tekel gelirleri ve yeni dolaylı vergilerle karşılanmaya çalışıldı; yani yük köylünün sırtından alınıp daha geniş bir tabana yayıldı.

Aşarın kaldırılmasının sonuçları

  • Köylü rahatladı: ürününü serbestçe satabildi, eline nakit geçti; köylünün piyasaya katılması ve sermaye biriktirmesi kolaylaştı.
  • Tarımsal üretim arttı: üretmenin cezası gibi görülen vergi kalkınca ekili alan genişledi.
  • Bütçe dengesi zorlandı: devlet yeni gelir kaynakları aramak zorunda kaldı.
  • Halkçılık ilkesi: devletin, en kalabalık kesim olan köylüyü gözetmesinin somut örneğidir.

Kredi, makine, örnek çiftlik

Vergiyi kaldırmak yetmezdi; köylünün tohuma, alete ve krediye ihtiyacı vardı. Tarım makineleri ithalatı kolaylaştırıldı, hayvan hastalıklarıyla mücadeleye önem verildi, devlet eliyle büyük ölçekli üretim yapan devlet çiftlikleri ve ziraat kombinaları kuruldu. 1936'da Silifke'nin Tekir köyünde kurulan kooperatifin bir numaralı üyesi Atatürk'tü.

Atatürk dönemi tarım politikası · adım adım
YılAdım
1888'denZiraat Bankası (Osmanlı'dan devralındı) çiftçiye kredi vermeye yönlendirildi
17 Şubat 1925Aşar kaldırıldı
1925Eskişehir Tohum Islah İstasyonu; Ankara'da Atatürk Orman Çiftliği (örnek modern tarım)
1929Topraksız köylüye toprak dağıtımı kanunu (beklenen sonucu vermedi)
1933Ankara'da Yüksek Ziraat Enstitüsü
1935Tarım Kredi Kooperatifleri Kanunu
1938Toprak Mahsulleri Ofisi: hububatı belirlenen fiyattan alıp üreticiyi korumak
Akılda kalsın: Aşarı iki tarihle eşle: 17 Şubat 1923 kongrede çiftçiler istedi, 17 Şubat 1925 Meclis kaldırdı. İki yıl, aynı gün. İlkesi: halkçılık.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşarın kaldırılmasının olumsuz sonucu” sorulursa cevap devlet gelirlerinin azalması / bütçenin zorlanmasıdır.

Tuzakİlkesi sorulursa halkçılık; “devletçilik” şıkkı tuzaktır, çünkü 1925 karma ekonomi dönemidir.

⇄Bilgi eşleştirme tarım adımları

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1925'te aşar vergisinin kaldırılmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Aşar 1925'te kaldırıldı; 1929 bunalımından dört yıl öncedir ve bunalımla ilgisi yoktur. A köylüyü rahatlatmak amacıdır; B kısa vadede devlet geliri düştü; C köylüyü gözetmesi halkçılıkla ilgilidir — üçü de doğrudur.
19 NİSAN – 1 TEMMUZ 1926 · TÜRK KARASULARI

Kabotaj Kanunu: kendi denizinde kendi gemin

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'nın önemi nedir, Misak-ı Millî'den hangi tavizler verildi?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı, Sevr geçersiz hâle geldi ve Misak-ı Millî büyük ölçüde gerçekleşti. Misak-ı Millî'den taviz verilen ya da çözülemeyen konular Musul (Irak sınırı), Hatay, Batı Trakya, Ege adaları ve Boğazlar'ın tam egemenliğidir. Antlaşma bugün de yürürlüktedir.

Lozan'ın önemi: Sevr ve Misak-ı Millî ile karşılaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kabotaj Kanunu nedir, ne zaman çıkarıldı?

Kısa cevap: Kabotaj Kanunu 19 Nisan 1926'da kabul edildi ve 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girdi. Kanunla Türk limanları arasında yolcu ve yük taşıma, kılavuzluk ve römorkörcülük gibi deniz hizmetleri yalnız Türk vatandaşlarına ve Türk bayraklı gemilere bırakıldı. Kapitülasyonlarla yabancılara geçmiş bir hakkın geri alınmasıdır; tam bağımsızlık ve milliyetçilik ilkeleriyle ilgilidir. 1 Temmuz bu yüzden Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak kutlanır.

İstanbul'dan İzmir'e giden bir Türk yolcu, yüzyılı aşkın bir süre boyunca çoğu zaman yabancı bayraklı bir gemiye binmek zorundaydı.

Kabotaj, bir ülkenin kendi limanları arasında yapılan deniz taşımacılığıdır. Osmanlı döneminde kapitülasyonlar bu alanı da yabancılara açmış, Türk kıyılarındaki yolcu ve yük taşımacılığı büyük ölçüde yabancı şirketlerin eline geçmişti. Lozan'da kapitülasyonlar kalkınca bu hakkı yeniden millîleştirmenin yolu açıldı.

19 Nisan 1926'da kabul edilen, 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu'yla Türk karasularında, limanlar arasında ve göl ve nehirlerde ticari taşımacılık yapma hakkı yalnız Türk bayraklı gemilere verildi. Kılavuzluk, römorkörcülük, dalgıçlık gibi deniz hizmetleri de Türk vatandaşlarına ayrıldı.

Kabotaj hakkı kapitülasyonlarla kaybedilmiş, Lozan'dan sonra kanunla geri alınmıştır. Görsel: Sınav Defteri

Neden bu kadar önemli?

  • Tam bağımsızlık: kapitülasyonların denizdeki son izleri silindi; devlet kendi karasularında tek söz sahibi oldu.
  • Ekonomik kazanç: taşıma gelirleri yabancıya değil, Türk girişimcisine kaldı; Türk ticaret filosunun gelişmesi teşvik edildi.
  • Denizcilik bilinci: kanunun yürürlüğe girdiği 1 Temmuz, Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaktadır.
Akılda kalsın: Kabotaj = kapitülasyonun denizdeki karşılığının iptali. Bayramı yürürlük gününe bağla: kabul Nisan, bayram 1 Temmuz.
Sınavda

Nasıl sorulurKanunun tanımı verilir ve hangi ilkeyle/amaçla ilgili olduğu sorulur: ekonomik bağımsızlık, tam bağımsızlık, milliyetçilik.

TuzakTuzak şık “Boğazlar üzerindeki egemenliğin sağlanması”dır; Boğazlar'daki tam egemenlik 1936 Montrö'yle gelir, Kabotaj'ın konusu limanlar arası taşımacılıktır.

▭Boşluk doldurma

Türk limanları arasında taşımacılık hakkını Türk bayraklı gemilere veren kanun Kanunu'dur. Bu kanunun yürürlüğe girdiği gün olan 1 her yıl denizcilik bayramı olarak kutlanır.

KabotajTeşvik-i SanayiTemmuzNisan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu'yla aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenebilir?

✓ B. Kabotaj, kapitülasyonlarla yabancılara geçmiş olan limanlar arası taşımacılık hakkını Türklere geri verdi. A Boğazlar'da tam egemenlik 1936 Montrö'yle sağlandı; C kanun yabancıyı çekmez, tersine kıyı taşımacılığından çıkarır; D dış ticaret değil, limanlar arası iç taşımacılık düzenlendi.
1924 – 1929 · ÖZEL GİRİŞİM DÖNEMİ

İş Bankası ve Teşvik-i Sanayi Kanunu: özel girişime verilen şans

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİzmir İktisat Kongresi ne zaman toplandı, Misak-ı İktisadi kararları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İzmir İktisat Kongresi, Lozan görüşmelerine ara verildiği sırada, 17 Şubat 1923'te İzmir'de toplandı. Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinden oluşan yaklaşık 1.135 delegeyle Kâzım Karabekir başkanlığında yapılan kongre, ekonomik bağımsızlığı esas alan Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı) ilkelerini kabul etti. Yabancı sermaye, Türk yasalarına uymak şartıyla kabul edildi.

İzmir İktisat Kongresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşvik-i Sanayi Kanunu nedir, neden başarısız oldu?

Kısa cevap: 1923–1929 arasında sanayileşme özel girişime bırakıldı, devlet onu destekledi. Bu amaçla 1924'te Türkiye İş Bankası, 1925'te Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu; 28 Mayıs 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu özel sanayiciye ücretsiz arsa, vergi ve gümrük muafiyeti, taşıma indirimi ve yerli mala öncelik gibi kolaylıklar sağladı. Sermaye ve uzman eksikliği ile 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı yüzünden kanun beklenen sonucu vermedi.

Misak-ı İktisadi'nin dediği gibi sanayiyi özel girişim kuracaktı; ama girişimcinin önce paraya, sonra cesarete ihtiyacı vardı.

Bankalar: sermayeyi bir araya toplamak

İzmir İktisat Kongresi'nde “üreticiye kredi verecek banka” isteği öne çıkmıştı. 26 Ağustos 1924'te, Mustafa Kemal'in de katkısıyla Türkiye İş Bankası kuruldu; ilk genel müdürü Celal Bayar'dı. Bu, millî sermayeyle kurulan ilk büyük özel bankaydı ve dağınık birikimleri toplayıp yatırıma dönüştürmeyi amaçlıyordu; 1927'de İtibar-ı Millî Bankası'yla birleşerek büyüdü.

Özel girişime destek · kurum ve kanunlar
YılKurum / kanunAmacı
26 Ağustos 1924Türkiye İş Bankası (Celal Bayar)Millî sermayeyle ilk büyük özel banka; 1927'de İtibar-ı Millî ile birleşti
1925Anadolu Sigortaİlk millî sigorta şirketi (İş Bankası öncülüğünde)
1925Türkiye Sanayi ve Maadin BankasıSanayi ve madencilik kredisi
1925Ticaret ve Sanayi Odaları kanunuTüccar ve sanayiciye oda üyeliği zorunlu
1926Emlak ve Eytam BankasıYapı ve konut kredisi
28 Mayıs 1927Teşvik-i Sanayi KanunuÖzel sanayiciye arsa, muafiyet, indirim
1929Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsası KanunuBugünkü borsanın temeli

Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): devlet kapıyı açıyor

28 Mayıs 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu, sanayi kurmak isteyen özel girişimciye cömert kolaylıklar tanıdı:

  • Ücretsiz arsa tahsisi,
  • vergi ve gümrük muafiyetleri (makine ve hammadde ithalatında),
  • demiryolu ve deniz taşımacılığında indirim, kredi kolaylıkları,
  • devlet dairelerinde yerli mal kullanma zorunluluğu: yerli ürün ithal üründen %10'a kadar pahalı olsa bile yerli ürün alınacaktı.

Neden yetmedi?

Kanunla birkaç yüz yeni işletme açıldı, ama çoğu küçük ölçekliydi. Ülkede yeterli sermaye birikimi yoktu, kalifiye işçi ve uzman azdı, Lozan'ın gümrük sınırlaması 1929'a kadar yerli üreticiyi yabancı mala karşı korumasız bırakıyordu. Üstüne 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı geldi. Özel girişimin tek başına sanayileşmeyi taşıyamayacağı anlaşıldı; bu, devletçiliğe geçişin en önemli gerekçesi oldu.

Akılda kalsın: Banka yıllarını alfabetik değil, ihtiyaç sırasıyla hatırla: önce para toplamak (İş Bankası 1924), sonra sanayiye vermek (Sanayi ve Maadin 1925), sonra sanayiciyi özendirmek (Teşvik-i Sanayi 1927).
Sınavda

Nasıl sorulur“Teşvik-i Sanayi Kanunu hangi ekonomi anlayışının ürünüdür?” sorusunun cevabı özel girişimi destekleyen karma/liberal ekonomidir; “devletçilik” şıkkı tuzaktır. Başarısızlık nedenleri arasında “yabancı sermayenin yasaklanması” verilirse yanlıştır; yasak yoktu.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → yıl

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun beklenen sonucu vermemesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

✓ D. I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934'te uygulamaya girdi; Teşvik-i Sanayi'nin yetersiz kalması bu planın sebebidir, sonucu değildir. A sermaye yetersizliği, B kalifiye işçi ve uzman eksikliği, C 1929 bunalımı kanunun başarısızlığının gerçek nedenleridir.
1929 – 1931 · DEVLETÇİLİĞE GEÇİŞ

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve devletçilik: devlet sahneye çıkıyor

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet kurulduğunda Türkiye'nin ekonomik durumu nasıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet 1923'te on yılı aşan savaşlardan yorgun, nüfusunun büyük çoğunluğu köylü olan bir tarım ülkesi devraldı. Sanayi çok zayıftı, ulaşım yetersizdi, ticaret ve bankacılık büyük ölçüde yabancıların ve azınlıkların elindeydi. Lozan'da kapitülasyonlar kalkmış, ama Osmanlı borçlarının büyük payı ve 1929'a kadar süren gümrük sınırlaması Türkiye'ye kalmıştı.

Cumhuriyet'in devraldığı ekonomi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de devletçilik politikasına neden geçildi?

Kısa cevap: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatını düşürüp Türkiye'nin ihracatını vurdu; özel girişimin sanayileşmeyi tek başına başaramadığı da görülmüştü. Bu yüzden 1930'lardan itibaren devletçilik politikasına geçildi: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda bizzat yatırımcı oldu. 1930'da Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kuruldu; devletçilik 1931'de CHF programına, 1937'de Anayasa'ya girdi.

Ekim 1929'da New York borsası çöktüğünde, sarsıntı birkaç ay içinde Anadolu'daki buğday tarlasına kadar ulaştı.

Bunalım dünya ticaretini daralttı, en çok da tarım ürünlerinin fiyatını düşürdü. İhracatı büyük ölçüde tarım ürünlerine dayanan Türkiye için bu, gelirin erimesi demekti. Kötü zamanlama burada bitmiyordu: Lozan'ın gümrük sınırlaması 1929'da kalkmıştı ve Osmanlı borçlarının taksit ödemeleri de bu yıllarda başlıyordu. Hatırlarsan halkın hoşnutsuzluğu, 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasında da etkili olmuştu; o parti liberal ekonomiyi savunuyordu.

İlk önlemler: parayı korumak

  • Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu (1930): kambiyo işlemleri devlet denetimine alındı, Türk lirasının değeri korunmaya çalışıldı.
  • Merkez Bankası: kuruluş kanunu 1930'da çıktı, banka 1931'de faaliyete başladı. Para basma yetkisi devlete ait bir bankaya geçti; para ve kredi politikası millîleşti.
  • Gümrük koruması: sınırlama kalktığı için 1929'dan itibaren yüksek gümrük tarifeleriyle yerli üretim korunabildi; ithalat kotalarla kısıtlandı.
  • Yerli malı ve tasarruf: Aralık 1929'da kurulan Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti yerli malı kullanmayı ve tutumlu olmayı yaygınlaştırmaya çalıştı; her yıl Aralık'ta Yerli Malı Haftası kutlanmaya başlandı.
  • Kliring (takas) anlaşmaları: döviz harcamadan, ihraç edilen malın karşılığında mal alınan anlaşmalarla dış ticaret sürdürüldü; Almanya bu yolla Türkiye'nin en büyük ticaret ortağı oldu.

Devletçilik nedir, ne değildir?

Devletçilik, devletin, özel sermayenin yetersiz kaldığı ya da kâr getirmediği için girmediği alanlarda fabrika kurup işletmesidir. Özel mülkiyeti ve özel girişimi yasaklamaz; Sovyet tipi bir kolektivizm değildir. Bu yüzden Atatürk dönemi ekonomisi 1930 sonrasında da karma ekonomi olarak kalır, yalnız ağırlık devlete geçer. Devletçilik 1931'de CHF programına altı ilkeden biri olarak girdi, 1937'de Anayasa'ya eklendi.

Devletçilik kendi bankalarını da kurdu. Sanayi ve madencilik için Sümerbank ile Etibank'ı bir sonraki konuda göreceğiz. Esnafa ve küçük üreticiye kredi vermesi için Halk Bankası'nın kanunu 1933'te çıktı, banka 1938'de çalışmaya başladı. Belediyelerin altyapı yatırımlarını finanse etmek için 1933'te kurulan Belediyeler Bankası ise bugünkü İller Bankası'nın temelidir.

Ayrım çizgisi 1929–1930'dur: özel girişimin taşıyamadığı yükü bunalımla birlikte devlet üstlendi, ama özel mülkiyet hiçbir zaman kaldırılmadı.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1929 Türkiye için üç kapının aynı anda açıldığı yıldır: bunalım geldi, gümrük sınırı kalktı, borç ödemesi başladı. Cevap 1930'da geldi: parayı koru, Merkez Bankası'nı kur, devleti öne çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Devletçiliğe geçişin nedenleri” sorulur: özel sermayenin yetersizliği, Teşvik-i Sanayi'nin başarısızlığı, 1929 bunalımı.

TuzakTuzak şık “özel mülkiyetin kaldırılması amacı”dır; devletçilik özel girişimi yasaklamaz. Bir başka tuzak, devletçiliği 1923'e ya da İzmir İktisat Kongresi'ne bağlamaktır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Dünya Ekonomik Bunalımı başladı
  2. Aşar vergisi kaldırıldı
  3. Merkez Bankası faaliyete başladı
  4. Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Atatürk döneminde uygulanan devletçilik politikası için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Türk devletçiliği özel girişimi yasaklamadı; devlet yalnız özel sermayenin yetmediği alanlarda yatırımcı oldu. Ekonomi karma niteliğini korudu; Sovyet tipi kolektivizmle karıştırılmamalı. B 1929 bunalımıyla benimsenmesi, C özel sermayenin yetmediği alanda devlet yatırımı, D 1937'de anayasaya girmesi doğrudur.
1933 – 1938 · PLANLI SANAYİLEŞME

I. ve II. Beş Yıllık Sanayi Planı: Sümerbank'tan Karabük'e

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAşar vergisi ne zaman kaldırıldı, köylüye etkisi ne oldu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aşar vergisi 17 Şubat 1925'te kaldırıldı. Ürünün yaklaşık onda birinin devlete verilmesine dayanan bu vergi köylüyü yıllardır eziyordu; kaldırılmasıyla köylünün eline daha fazla ürün ve gelir kaldı, ama devletin en büyük gelir kaynaklarından biri yok olduğu için bütçe açığı başka vergi ve tekel gelirleriyle kapatılmaya çalışıldı. Halkçılık ilkesiyle ilgilidir.

Tarım: aşarın kaldırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Beş Yıllık Sanayi Planı ne zaman uygulandı, hangi fabrikalar kuruldu?

Kısa cevap: I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te hazırlandı, 1934'te uygulamaya konuldu. Hammaddesi yurt içinde bulunan dokuma, kâğıt, cam, maden ve kimya gibi temel tüketim ve ara mallarının üretimini amaçladı; fabrikaları büyük ölçüde 1933'te kurulan Sümerbank işletti, Sovyet Rusya kredi ve teknik destek verdi. 1938'de hazırlanan II. Beş Yıllık Sanayi Planı ise II. Dünya Savaşı yüzünden uygulanamadı.

Türkiye, Sovyetler Birliği dışında sanayi planı yapan ilk ülkelerden biri oldu; ama Türk planı, devletin her şeye sahip olduğu bir düzen için değil, özel girişimin yetmediği boşluğu doldurmak için yazıldı.

Devletçilik kararı, “devlet nereye, ne kadar yatırım yapacak?” sorusunu getirdi. Cevap bir plandı. I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te hazırlandı, 1934'te uygulamaya girdi. Öncelik, Misak-ı İktisadi'nin sözünü tutmaktı: hammaddesi yurtta olan, halkın günlük ihtiyacını karşılayan mallar ülkede üretilecekti: pamuklu ve yünlü kumaş, kâğıt, cam, şeker, demir-çelik ve maden ürünleri.

Planın bankaları: Sümerbank ve Etibank

  • Sümerbank (1933): devlet fabrikalarını kurup işletmek ve sanayiye kredi vermek için kuruldu; Sanayi ve Maadin Bankası'nın mirasını devraldı. Dokuma fabrikalarının çoğu onundu.
  • Etibank (1935): madencilik ve enerji yatırımlarını yürütmek için kuruldu; madenlerin çıkarılması ve işlenmesi, elektrik üretimi onun alanıydı.
  • Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA, 1935): yer altı kaynaklarını arayıp niteliğini belirlemek için kuruldu; MTA'nın bulduğu madenleri Etibank işletti. Aynı yıl akarsuların enerji ve sulama değerini incelemek için Elektrik İşleri Etüt İdaresi kuruldu.

Sovyet desteği ve kurulan fabrikalar

Planın uygulanmasında Sovyet Rusya faizsiz kredi, makine ve uzman desteği verdi. Bu destekle kurulan Kayseri Bez Fabrikası 1935'te, Nazilli Basma Fabrikası 1937'de açıldı. Aynı dönemde İzmit Kâğıt Fabrikası, Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası, Bursa Merinos ve Gemlik Suni İpek fabrikaları kuruldu; Karabük Demir-Çelik fabrikasının temeli 1937'de atıldı. Devletin kurup işlettiği bu kuruluşlara Kamu İktisadi Teşekkülü (KİT) denir. Ankara'nın suyunu sağlamak için yapılan Çubuk Barajı (1936) ise Cumhuriyet'in ilk barajıdır.

II. plan: savaşın gölgesinde

Birinci planın başarısı üzerine II. Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı ve 1938'de kabul edildi. Bu kez ağırlık madencilik, enerji, ağır sanayi ve limanlardaydı. Ancak 1939'da başlayan II. Dünya Savaşı, ithal edilecek makinelerin gelmesini ve yatırım kaynaklarını engelledi; plan uygulanamadı.

I. Beş Yıllık Sanayi Planı: fabrika · yer · alan
FabrikaYerAlan
Bez Fabrikası (1935, Sovyet desteği)KayseriPamuklu dokuma
Basma Fabrikası (1937, Sovyet desteği)NazilliPamuklu dokuma
MerinosBursaYünlü dokuma
Suni İpekGemlikSuni ipek
Kâğıt FabrikasıİzmitKâğıt
Şişe ve CamPaşabahçe (İstanbul)Cam
Demir-Çelik (temeli 1937)KarabükAğır sanayi
Akılda kalsın: Plan yıllarını “3'te yazıldı, 4'te başladı” diye hatırla (1933 → 1934). Bankaları ihtiyaçla eşle: Sümer = sanayi/dokuma, Eti = maden/enerji. İkisi de eski Anadolu uygarlıklarının adını taşır.
Sınavda

Nasıl sorulur“I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nda öncelik verilen alan” sorulur: hammaddesi yurtta bulunan temel tüketim malları (dokuma, kâğıt, cam, şeker).

TuzakPlanı 1929'dan önceye koyan ya da yardımı “ABD/İngiltere”ye veren şıklar. Destek veren ülke Sovyet Rusya'dır.

⇄Bilgi eşleştirme kurum → görev

?Soru çöz ÖSYM tarzı

I. Beş Yıllık Sanayi Planı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Savaş yüzünden uygulanamayan, 1938'de kabul edilen II. plandır; I. plan 1934'ten itibaren uygulandı ve fabrikalar açıldı. A yurt içi hammaddeye öncelik, B Sovyet Rusya'nın kredi ve teknik desteği, D devletçiliğin uygulaması olması doğrudur.
1923 – 1938 · DEĞERLENDİRME

Demir ağlar ve on beş yılın bilançosu: Atatürk dönemi ekonomisine toplu bakış

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyun-u Umumiye nedir, II. Abdülhamit döneminde hangi yatırımlar yapıldı?Bağlantılı konudan (I. ve II. Meşrutiyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi), Osmanlı'nın dış borçlarını ödeyemez hâle gelmesi üzerine 1881'de Muharrem Kararnamesi ile kurulan ve bazı devlet gelirlerini alacaklılar adına toplayan kurumdur. II. Abdülhamit döneminde ise okullar çoğaldı, Anadolu ve Bağdat demiryolları ile Hicaz Demiryolu yapıldı.

Duyun-u Umumiye, okullar ve demiryolları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk döneminde demiryolu politikası nasıldı, ekonomide neler başarıldı?

Kısa cevap: Atatürk döneminde ulaşımda öncelik demiryolundaydı: yabancı şirketlerin elindeki hatlar satın alınarak millîleştirildi ve Anadolu'nun iç ve doğu bölgelerini birbirine bağlayan yeni hatlar yapıldı. 1923–1938 ekonomisi iki evrede özetlenir: 1923–1929 özel girişime dayalı karma ekonomi, 1930–1938 devletçilik. Ortak hedef ekonomik bağımsızlıktı.

Onuncu Yıl Marşı'nda “demir ağlarla ördük anayurdu dört baştan” diye söylenen söz bir benzetme değil, bir yatırım programının özetiydi.

Neden demiryolu?

Osmanlı'dan kalan demiryollarının çoğu yabancı şirketlerindi ve ülkenin ihtiyacına göre değil, hammaddeyi limana taşıma amacıyla, kıyıya yönelik çizilmişti. Kurtuluş Savaşı, cepheye asker ve cephane taşımanın ne kadar zor olduğunu acı biçimde göstermişti. Cumhuriyet bu yüzden iki şey yaptı: yabancı demiryolu şirketlerini satın alarak millîleştirdi ve iç bölgeleri birbirine bağlayan yeni hatlar inşa etti. İşe 1924'te devletin elindeki hatları yönetmek için kurulan Anadolu-Bağdat Demiryolları Müdüriyeti ile başlandı; bu kurum bugünkü Devlet Demiryollarının çekirdeğidir. 1928'den itibaren yabancı şirketlerin hatları birer birer satın alındı.

Yeni hatlar Anadolu'nun içini ve doğusunu birbirine bağladı: Ankara–Kayseri–Sivas–Erzurum, Samsun–Sivas, Karadeniz kömürünü iç bölgelere taşıyan Irmak–Zonguldak, Fevzipaşa–Malatya–Diyarbakır ve Balıkesir–Kütahya hatları bu dönemin eseridir.

Demiryolu üç amaca birden hizmet ediyordu: ekonomik (iç pazarın birleşmesi, fabrikalara hammadde ulaşması), askerî (savunma) ve siyasi (devletin ülkenin her köşesine ulaşması, millî birliğin pekişmesi). Bunu deniz ve hava yolu izledi: 1926'da kabotaj Türk gemilerine verildi, 1933'te Devlet Hava Yolları kuruldu.

1929 çizgisinin solunda özel girişim, sağında devlet öncüdür; ama iki tarafta da ekonominin adı karma ekonomidir.Görsel: Sınav Defteri

On beş yılın bilançosu

1923–1938 arasında kapitülasyonların izleri silindi, para ve kredi millîleşti, temel tüketim mallarının önemli bir kısmı ülkede üretilmeye başlandı ve ulaşım ağı iç bölgelere uzandı. Dünyanın büyük bir bunalımla sarsıldığı yıllarda Türkiye kalkınmayı planlı ve kendi kaynağıyla sürdürmeye çalıştı; dış borç almaktan büyük ölçüde kaçındı. Siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanması gerektiği fikri, İzmir'de verilen sözün özüdür.

Akılda kalsın: Dönemi tek cümlede tut: 1923 sözü verdik (İzmir), 1923–1929 özel girişime şans tanıdık, 1929 bunalım geldi, 1930'dan sonra devlet öne geçti, 1934 planla fabrika kurduk.
Sınavda

Nasıl sorulur“Cumhuriyet'in demiryolu politikasının amaçları” sorulur: iç pazarı birleştirmek, savunma, millî birlik.

TuzakTuzak şık “ihraç ürünlerini limanlara taşıyıp yabancı şirketlere gelir sağlamak”tır; bu, Osmanlı dönemindeki yabancı hatların mantığıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Sümerbank kuruldu
  2. İzmir İktisat Kongresi toplandı
  3. II. Beş Yıllık Sanayi Planı kabul edildi
  4. Kabotaj Kanunu yürürlüğe girdi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Atatürk döneminde yabancı şirketlere ait demiryollarının satın alınarak millîleştirilmesi, aşağıdaki hedeflerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ B. Ulaşım ağının yabancı şirketlerin elinden alınması, kapitülasyon mirasının tasfiyesi ve ekonomik bağımsızlığın parçasıdır. A satın alma dış ticaret serbestliğiyle ilgili değildir; C yabancı sermaye çekilmez, tersine çıkarılır; D demiryolu tarım ürünlerinin taşınmasını kolaylaştırır, ihracı azaltmaz.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Harf Devrimi'nin gerekçelerinden biridir?

✓ A. Arap alfabesi Türkçenin ünlülerini karşılamıyor, okuma-yazmayı zorlaştırıyordu. B Tevhid-i Tedrisat'ın, D Türk Tarih Kurumu'nun gerekçesidir; C ise 1933 Vagon-li Olayı'dır.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Harf Devrimi

?Soru 2

1930–1934 yılları arasında Türk kadınına tanınan siyasi haklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Önce belediye (1930), sonra köy (1933), en son milletvekilliği (1934) hakkı verildi; ilk ikisi kanunla, sonuncusu anayasa değişikliğiyle geldi. B bu yüzden yanlıştır: haklar tek değişiklikle değil, üç aşamada verildi; C Türkiye ilk ülke değildir, pek çok Avrupa ülkesinden önce davranmıştır; D Medeni Kanun (1926) siyasi değil, aile ve miras haklarını düzenledi.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Kadınlara siyasi haklar

?Soru 3

Menemen Olayı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. SCF 17 Kasım 1930'da kendini feshetmişti; Menemen Olayı bundan sonra, 23 Aralık 1930'da yaşandı. A doğrudur: laik düzene yönelik gericilik tepkisidir; B doğrudur: bölgede sıkıyönetim ilan edildi; D doğrudur: Atatürk döneminde yeni bir muhalefet denemesi yapılmadı.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · Menemen Olayı

?Soru 4

Halkevleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Halkevleri ekonomik değil, kültür ve eğitim amaçlı kurumlardır; halkçılık ilkesiyle ilişkilidir. B doğrudur: Cumhuriyet Halk Fırkası'na bağlıydı; C doğrudur: Türk Ocakları kapanınca yerine açıldı; D doğrudur: temsil, köycülük gibi şubelerle halkı eğitti.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Halkevleri

?Soru 5

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası için aşağıdakilerden hangisi ortak özelliktir?

✓ B. İki parti de liberal ekonomiyi savundu; A ve D yalnız SCF'ye, C yalnız TCF'ye aittir.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · Genel değerlendirme: tek partiden çok partiye

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisinin Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasında etkili olduğu söylenemez?

✓ A. Şeyh Sait Ayaklanması 1925'te çıktı ve TCF'nin kapatılmasına yol açtı; SCF'nin 1930'daki kuruluşuyla ilgisi yoktur. B 1929 Buhranı'nın yarattığı hoşnutsuzluk, C hükümeti denetleme ihtiyacı ve D çok partili hayata geçme isteği SCF'nin gerçek kuruluş nedenleridir.Kaynak: Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler · Serbest Cumhuriyet Fırkası

?Soru 7

Türk Medeni Kanunu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kanun 17 Şubat 1926'da kabul edildi, ancak 4 Ekim 1926'da yürürlüğe girdi. A doğrudur: İsviçre Medeni Kanunu örnek alındı; B doğrudur: resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu oldu; D doğrudur: mirasta kız ve erkeğe eşit pay verildi.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Türk Medeni Kanunu

?Soru 8

Millet Mekteplerinin açılması aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ C. Millet Mektepleri okuma-yazmayı ve temel bilgiyi okul çağını geçmiş halkın tamamına ulaştırmayı amaçladığı için halkçılıkla ilgilidir. A devletçilik ekonomide devlet yatırımıdır; B laiklik din-devlet ayrılığıdır; D cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir.Kaynak: Eğitim ve kültür devrimleri · Millet Mektepleri

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi laiklik ilkesi doğrultusunda yapılan düzenlemelerden biri değildir?

✓ B. Soyadı Kanunu toplumsal eşitliği amaçlar ve halkçılıkla ilgilidir; diğer üçü din ile devlet işlerini ayıran laik düzenlemelerdir.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Laikleşme adımları (sentez)

?Soru 10

Cumhuriyet'in ilk yıllarında kabul edilen kanunlarla örnek alındıkları ülkeler eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Borçlar Kanunu, Medeni Kanun gibi İsviçre'den alınmıştır; Almanya ile Ticaret ve Ceza Muhakemeleri kanunları karıştırılmamalı. A Medeni Kanun–İsviçre, B Ceza Kanunu–İtalya, C Ceza Muhakemeleri–Almanya eşleşmeleri doğrudur.Kaynak: Toplumsal ve hukuk devrimleri · Borçlar, Ceza, Ticaret kanunları
88
Daha fazla soru çözmek ister misin?Atatürk ilkeleri konusundan 88 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →