Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler: Terakkiperver'den Menemen'e

İlk muhalefet partisinden Kubilay'ın şehit edildiği güne, Cumhuriyet'in ilk on yılındaki parti denemelerini ve inkılaplara gelen tepkileri yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1924 → 1933
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
88 sorubu konuda çözebileceğin
17 KASIM 1924 – HAZİRAN 1925 · ANKARA

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası: ilk muhalefet partisi neden yaşayamadı?

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet neden ilan edildi, cumhuriyetin ilanının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet, 29 Ekim 1923'te Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda yapılan değişiklikle ilan edildi ve Mustafa Kemal aynı gün ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Nedenleri devlet başkanlığı sorunu, rejimin adının konmamış olması ve meclis hükümeti sisteminden doğan hükümet bunalımıdır; üçü de cumhuriyetle çözüldü.

Cumhuriyetin ilanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kimler tarafından kuruldu, neden kapatıldı?

Kısa cevap: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Dr. Adnan Adıvar tarafından kuruldu; Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Liberal ekonomiyi ve inkılapların yavaş yapılmasını savundu; Şeyh Sait Ayaklanması'ndan sonra Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak Haziran 1925'te hükümet kararıyla kapatıldı.

Bu partiyi kuranlar sıradan muhalifler değildi: Kurtuluş Savaşı'nı Mustafa Kemal'le omuz omuza yürüten paşalardı.

Hatırlarsan Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiş, halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştı. Bu hız, Millî Mücadele'nin bazı önderlerini kaygılandırdı. Onların itirazı Cumhuriyet'e değil, değişimin hızına ve yöntemineydi; bir de bütün gücün Mustafa Kemal ve Halk Fırkası'nda toplanmasından çekiniyorlardı. Askerî görevlerini bırakıp Meclis'teki sıralarına dönen bu isimler, 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı (TCF) kurdu. Başkanı Kâzım Karabekir'di; yanında Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Dr. Adnan Adıvar vardı.

Halk Fırkası bu gelişmeye adını değiştirerek cevap verdi: Kasım 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası oldu. Böylece TCF, Halk Fırkası'ndan sonra kurulan ikinci parti ve Meclis'teki ilk örgütlü muhalefet oldu.

Programın üç vurgusu

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası · programın vurguları
AlanTCF ne istiyordu?
EkonomiLiberalizm: serbest girişim, devletin ekonomiye az karışması
YönetimYerinden yönetim: yetkiler yerel yönetimlere
İnkılaplarEvrim: toplum hazır oldukça, adım adım
DinDinî inanç ve düşüncelere saygı maddesi
Seçimİki dereceli seçim yerine tek dereceli seçim

Bir madde, bir isyan, bir kapatma kararı

Dine saygı maddesi kâğıt üzerinde masumdu, ama inkılaplardan rahatsız olan kesimler partiyi bir sığınak gibi görmeye başladı. Şubat 1925'te Şeyh Sait Ayaklanması patlayınca hükümet, partinin bazı üyelerinin bu ortamı beslediğini öne sürdü. Takrir-i Sükûn Kanunu'nun verdiği yetkiyle TCF, Haziran 1925'te Bakanlar Kurulu kararıyla kapatıldı. Parti yalnızca yedi ay yaşadı.

Akılda kalsın: TCF'yi dört parçada hatırla: ilk muhalefet partisi, kurucular Kurtuluş Savaşı paşaları, program liberal ve evrimci; sonu hükümet kararıyla kapatılma.
Sınavda

Nasıl sorulurTCF ile Serbest Cumhuriyet Fırkası karşılaştırılır.

TuzakTuzak şık hep aynı yerde durur: “Atatürk'ün isteğiyle kurulmuş, kendini feshetmiştir.” Bu SCF'dir; TCF muhaliflerin kendi girişimidir ve kapatılmıştır.

⇄Bilgi eşleştirme TCF programı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Atatürk'ün isteğiyle kurulup kendini fesheden parti Serbest Cumhuriyet Fırkası'dır; TCF hükümet kararıyla kapatılmıştır. A doğrudur: 1924'te kurulan ilk muhalefet partisidir; B doğrudur: kurucuları Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay'dır; D doğrudur: ekonomide liberaldir.
13 ŞUBAT – NİSAN 1925 · DOĞU ANADOLU

Şeyh Sait Ayaklanması: Cumhuriyet'e karşı ilk büyük isyan

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillî Mücadele döneminde TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların nedenleri ve türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Millî harekete ve TBMM'ye karşı ayaklanmalar 1919'da başladı, 1920'de yaygınlaştı. Dört türü vardır: İstanbul Hükümeti'nin doğrudan çıkardıkları (Kuva-yı İnzibatiye, Anzavur), İstanbul Hükümeti ve İtilaf devletlerinin kışkırtmasıyla çıkanlar, azınlık ayaklanmaları (Pontus Rumları, Ermeniler) ve Kuvayı Milliyeci olup sonradan ayaklananlar (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe).

Ayaklanmalar: nedenleri ve türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şeyh Sait Ayaklanması ne zaman çıktı, nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Şeyh Sait Ayaklanması 13 Şubat 1925'te Diyarbakır'ın Piran köyünde başladı. Halifeliğin kaldırılmasına ve laik düzenlemelere tepkiyi dinî bir görüntüyle ayrılıkçı amaçlarla birleştiren bu isyan, Cumhuriyet rejimine karşı çıkan ilk büyük ayaklanmadır; Musul sorununda Türkiye'yi zor durumda bırakmak isteyen İngiltere'nin kışkırtmasından da beslendi.

Halifeliğin kaldırılmasının üzerinden bir yıl bile geçmemişti ki Doğu Anadolu'da “din elden gidiyor” çağrısı yükseldi.

Önce Hakkâri: Nasturi İsyanı

Güneydoğudaki ilk kıvılcım Şeyh Sait'ten birkaç ay önce çaktı. Musul sorunu İngiltere ile görüşülürken, Ağustos 1924'te Hakkâri'deki Nasturiler İngiltere'nin kışkırtmasıyla ayaklandı. İngiltere Musul'la birlikte Hakkâri'yi de Irak'a bağlamak istiyordu; bölgede karışıklık bu isteğe bahane olacaktı. İsyan Eylül 1924'te bastırıldı, ama aynı oyunun daha büyüğü birkaç ay sonra Şeyh Sait'le sahneye çıktı.

Nakşibendi şeyhi Şeyh Sait'in adamları 13 Şubat 1925'te Piran'da (bugünkü Dicle ilçesi) jandarmayla çatıştı ve olay kısa sürede bir isyana dönüştü. İsyancılar Elazığ'ı ele geçirdi, Diyarbakır'ı kuşattı; isyan kuzeyde Muş ve Bitlis çevresine kadar yayıldı. Söylem dinîydi: amaç şeriatı ve halifeliği geri getirmek olarak duyuruldu. Ama isyanın arkasında daha fazlası vardı.

Nedenler: tek bir kıvılcım değil

  • İnkılaplara tepki: halifeliğin kaldırılması ve laik adımlar, eski düzenden yararlananları rahatsız etti.
  • Ayrılıkçı amaç: bölgede bağımsız bir Kürt devleti kurma isteği isyana örgütsel bir zemin verdi.
  • İngiltere'nin kışkırtması: Musul'u elinde tutmak isteyen İngiltere, Türkiye'nin bölgede uğraşmasından yarar sağlıyordu.
  • Siyasi ortam: TCF'nin dine saygı vurgusu, inkılap karşıtlarınca cesaret kaynağı sayıldı.
İki dönemin ayaklanmaları dinî duyguyu ve yabancı kışkırtmayı paylaşır; ayıran şey hedeftir: biri millî harekete, öteki kurulmuş Cumhuriyet'e yönelmiştir.Görsel: Sınav Defteri

Hükümet değişti, ordu yön değiştirdi

Meclis, Fethi (Okyar) Bey hükümetini isyana karşı fazla yumuşak buldu; hükümet çekildi ve İsmet Paşa yeniden başbakan oldu. Ertesi gün, 4 Mart 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. Bölgede kısmi seferberlik ilan edildi; Musul için hazırlanmış birlikler isyanın üzerine gönderildi. Şeyh Sait Nisan 1925'te yakalandı, Diyarbakır'daki İstiklal Mahkemesinde yargılanıp idam edildi.

Akılda kalsın: Şeyh Sait'i üç kelimeyle düşün: din (görüntü), ayrılıkçılık (amaç), Musul (zamanlama ve dış destek).
Sınavda

Nasıl sorulur“Cumhuriyet'in ilanından sonra rejime karşı çıkan ilk büyük ayaklanma” sorulur; cevap Şeyh Sait'tir.

TuzakOnu Anzavur ya da Çerkez Ethem gibi Millî Mücadele ayaklanmalarıyla aynı gruba koyan şıktır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Şeyh Sait Ayaklanması başladı
  2. Halifelik kaldırıldı
  3. Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı
  4. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu

?Soru çöz

Şeyh Sait Ayaklanması'nı Millî Mücadele yıllarında TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmalardan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Din istismarı, yabancı kışkırtma ve İstiklal Mahkemeleri iki dönemde de vardır; Şeyh Sait'i ayıran, kurulmuş Cumhuriyet rejimini hedef almasıdır.
4 MART 1925 – 4 MART 1929 · TÜRKİYE

Takrir-i Sükûn Kanunu: isyanın bıraktığı dört yıllık sessizlik

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM ayaklanmalara karşı hangi önlemleri aldı, İstiklal Mahkemelerinin özellikleri nelerdir, Anadolu Ajansı ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBMM ayaklanmalara karşı 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkardı, Ankara Müftüsü Rifat (Börekçi) Efendi öncülüğünde karşı fetva yayımlattı, Firariler Hakkında Kanun'la asker kaçaklarını önlemeye çalıştı ve Eylül 1920'de İstiklal Mahkemelerini kurdu. Üyeleri milletvekilleri arasından seçilen bu mahkemelerin kararları kesindi ve hemen uygulanırdı. Propagandaya karşı Hâkimiyet-i Milliye gazetesi çıkarıldı ve 6 Nisan 1920'de Anadolu Ajansı kuruldu.

Önlemler, İstiklal Mahkemeleri, basın

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Takrir-i Sükûn Kanunu nedir, Şeyh Sait Ayaklanması'nın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Takrir-i Sükûn (“huzurun sağlanması”) Kanunu, Şeyh Sait Ayaklanması üzerine 4 Mart 1925'te çıkarıldı ve hükümete düzeni bozan örgüt ve yayınları kapatma yetkisi verdi. Bu yetkiyle muhalif gazeteler ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı, İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. Kanun 4 Mart 1929'a kadar yürürlükte kaldı.

Bir isyan birkaç ayda bastırılabilir; ama bıraktığı korku kanunlara yazılır ve yıllarca sürer.

Takrir-i Sükûn Kanunu, hükümete olağanüstü bir yetki verdi: gericiliğe, isyana ve devletin düzenini bozmaya yol açan her türlü örgütü, kışkırtmayı ve yayını yasaklayabilecekti. Kanun önce iki yıllığına çıkarıldı, 1927'de uzatıldı ve 4 Mart 1929'da sona erdi.

Şeyh Sait Ayaklanması'nın zinciri: olağanüstü yetki, mahkeme, kapatılan parti ve dış politikada Musul. Görsel: Sınav Defteri

İstiklal Mahkemeleri geri döndü

Hatırlarsan İstiklal Mahkemeleri 1920'de, Millî Mücadele'ye karşı çıkan ayaklanmalar yüzünden kurulmuştu. 1925'te biri Ankara'da, biri isyan bölgesi için Diyarbakır'da olmak üzere yeniden kuruldu. İsyanın elebaşları bu mahkemelerde yargılandı. Aynı yetkiyle İstanbul'da Tevhid-i Efkâr, Tanin, Vatan gibi muhalif gazeteler kapatıldı, bazı gazeteciler yargılandı.

Sonuçlar: içeride ve dışarıda

  • Tek parti dönemi başladı. TCF'nin kapatılmasıyla Meclis'te muhalefet partisi kalmadı; 1930'a kadar yalnız Cumhuriyet Halk Fırkası vardı.
  • Muhalif basın sustu. Eleştirel yayın organları kapatıldı.
  • Musul elden çıktı. Hatırlarsan Lozan'da Irak sınırı çözülememiş, İngiltere ile ikili görüşmeye bırakılmıştı. İsyan, Türkiye'nin Musul'da askerî baskı seçeneğini zayıflattı. Milletler Cemiyeti Aralık 1925'te Musul'u İngiliz mandasındaki Irak'a bıraktı; Türkiye 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması'yla bunu kabul etti, karşılığında Musul petrol gelirlerinin %10'unu 25 yıl alacaktı.
  • İnkılaplar hız kazandı. Muhalefetin sustuğu bu dönemde Şapka Kanunu, tekke ve zaviyelerin kapatılması, uluslararası takvim ve saat, Türk Medeni Kanunu ve Harf İnkılabı gerçekleşti. Bunları bir sonraki bölümde tek tek ele alacağız.
Akılda kalsın: Takrir-i Sükûn'un tarihleri birbirinin aynası: 4 Mart 1925 → 4 Mart 1929. Arada kalan dört yıl, inkılapların en yoğun yıllarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Takrir-i Sükûn döneminde yapılan inkılaplardan biri değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakTuzak şıkta Soyadı Kanunu (1934) ya da kadınlara milletvekili seçme hakkı (1934) durur; ikisi de 1929'dan sonradır. Şeyh Sait'in dış politikadaki sonucu sorulursa cevap Musul sorununun İngiltere lehine kapanmasıdır.

▭Boşluk doldurma

Şeyh Sait Ayaklanması üzerine 4 Mart 1925'te Kanunu çıkarıldı. Musul sorunu 1926'da imzalanan Antlaşması'yla Irak lehine kapandı.

Takrir-i SükûnHıyanet-i VataniyeAnkaraLozan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Takrir-i Sükûn Kanunu'nun yürürlükte olduğu dönemde (1925–1929) gerçekleştirilen düzenlemelerden biri değildir?

✓ D. Soyadı Kanunu 1934'te çıkarıldı; Takrir-i Sükûn ise 4 Mart 1929'da sona ermişti. A Şapka Kanunu ve B tekke-zaviyelerin kapatılması 1925'te, C Medeni Kanun 1926'da, yani kanun yürürlükteyken gerçekleşti.
HAZİRAN 1926 · İZMİR

İzmir Suikastı girişimi: hedef Mustafa Kemal, asıl hedef Cumhuriyet

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTerakkiperver Cumhuriyet Fırkası kimler tarafından kuruldu, neden kapatıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Dr. Adnan Adıvar tarafından kuruldu; Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Liberal ekonomiyi ve inkılapların yavaş yapılmasını savundu; Şeyh Sait Ayaklanması'ndan sonra Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak Haziran 1925'te hükümet kararıyla kapatıldı.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İzmir Suikastı nedir, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İzmir Suikastı, Haziran 1926'da Mustafa Kemal'in İzmir ziyareti sırasında öldürülmesi için hazırlanan, ancak uygulanmadan ortaya çıkarılan plandır. Planı Ziya Hurşit önderliğindeki bir grup yaptı; kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın bazı üyeleri ve eski İttihatçılarla bağlantılı görüldü. İstiklal Mahkemesi yargılamasıyla eski muhalefet kadroları siyasetten tasfiye edildi.

Suikastçılar her şeyi hesaplamıştı; hesaba katmadıkları tek şey, Mustafa Kemal'in yolculuğunun bir gün gecikmesiydi.

Plan, Mustafa Kemal İzmir'e geldiğinde ona yolda saldırmak üzerine kuruluydu. Ancak Mustafa Kemal'in İzmir'e varışı bir gün gecikti; bu sırada plandan haberi olan Giritli Şevki durumu yetkililere bildirdi ve suikastçılar Haziran 1926 ortasında yakalandı. Grubun başında eski milletvekili Ziya Hurşit vardı.

Mahkeme kimleri yargıladı?

Soruşturma suikastçılarla sınırlı kalmadı. İstiklal Mahkemesi önce İzmir'de, sonra Ankara'da toplanarak kapatılan TCF'nin önde gelenlerini ve eski İttihat ve Terakki kadrolarını da yargıladı. Ziya Hurşit ve arkadaşlarıyla birlikte eski İttihatçılardan Mehmet Cavit Bey ve Dr. Nazım idam edildi. Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi Kurtuluş Savaşı paşaları da yargılandı, ancak beraat etti. Bu dava İstiklal Mahkemelerinin son büyük yargılaması oldu; mahkemeler 1927'de çalışmalarına son verdi.

İzmir Suikastı davası · kim, ne oldu?
YargılananlarKarar
Ziya Hurşit ve suikastçı arkadaşlarıİdam
Eski İttihatçılardan Mehmet Cavit Bey, Dr. Nazımİdam
Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele (TCF'nin önde gelenleri)Beraat

Mustafa Kemal olaydan sonra yaptığı açıklamada şunu vurguladı: “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” Yani hedef bir kişi değil, rejimin kendisiydi.

Akılda kalsın: 1925 ve 1926'yı birlikte düşün: 1925 isyanı muhalefet partisini kapattırdı, 1926 suikastı muhalefet kadrolarını siyasetten çekti. İki olay, tek sonuç: tek parti dönemi yerleşti.
Sınavda

Nasıl sorulurMustafa Kemal'in “naçiz vücudum” sözü verilir ve neyi vurguladığı sorulur: suikastın Cumhuriyet rejimine yönelik olduğunu.

TuzakTuzak şık “suikastın dış kaynaklı olduğu”dur.

↕Kronolojik sıralama

  1. İzmir Suikastı girişimi ortaya çıkarıldı
  2. Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı
  3. Şeyh Sait Ayaklanması başladı
  4. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı

?Soru çöz

Mustafa Kemal'in İzmir Suikastı girişiminden sonra söylediği “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” sözü, aşağıdakilerden hangisini vurgular?

✓ B. Mustafa Kemal kendi ölümlülüğünü Cumhuriyet'in kalıcılığıyla karşılaştırarak suikastın rejime yönelik olduğunu ve rejimin kişilere bağlı olmadığını vurgular. A, C ve D sözde geçmez: söz faillerden, partilerden ya da yargılamadan değil, Cumhuriyet'in kalıcılığından söz eder.
12 AĞUSTOS – 17 KASIM 1930 · TÜRKİYE

Serbest Cumhuriyet Fırkası: Atatürk'ün istediği muhalefet

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalk Fırkası ne zaman kuruldu, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halk Fırkası, Mustafa Kemal'in önderliğinde 9 Eylül 1923'te kuruldu. Meclis'teki Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun partiye dönüştürülmesiyle doğan bu fırka yeni Türk devletinin ilk siyasi partisidir; inkılapları gerçekleştirdi ve 1950'ye kadar iktidarda kaldı.

Halk Fırkası'nın kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Serbest Cumhuriyet Fırkası neden kuruldu, neden kapandı?

Kısa cevap: Serbest Cumhuriyet Fırkası, Atatürk'ün isteğiyle 12 Ağustos 1930'da Ali Fethi (Okyar) Bey tarafından kuruldu. Amaç, hükümeti denetleyecek bir muhalefet oluşturmak ve 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın sıkıntılarına karşı farklı bir ses yaratmaktı. Liberal ekonomiyi savunan parti, rejim karşıtlarının etrafında toplanması üzerine 17 Kasım 1930'da kendini feshetti.

Bu kez muhalefet partisini kuran, iktidarın ta kendisiydi.

TCF'nin kapatılmasından sonra Meclis'te beş yıl boyunca tek parti vardı ve hükümeti kimse denetlemiyordu. Üstüne 1929 Dünya Ekonomik Buhranı geldi: tarım ürünlerinin fiyatı düştü, halkın şikâyeti arttı. Atatürk, bu şikâyetlerin Meclis içinde dile getirilmesini ve çok partili demokrasiye geçişin denenmesini istedi. Görevi, Paris Büyükelçisi olan eski başbakan Ali Fethi (Okyar) Bey'e verdi; tarafsız kalacağına söz verdi. Kız kardeşi Makbule Hanım bile yeni partiye üye oldu.

Program: liberal ama Cumhuriyetçi

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) 12 Ağustos 1930'da kuruldu. Cumhuriyet'e ve laikliğe bağlı olduğunu açıkça söyledi; Halk Fırkası'ndan ayrıldığı asıl nokta ekonomide liberalizmdi. Devletin ekonomiye müdahalesini azaltmayı, serbest ticareti ve yabancı sermayeyi savundu. Seçimlerin tek dereceli yapılmasını da istedi; Atatürk'ün programa eklettiği son maddeyle siyasi hakların kadınlara da tanınmasını savunacağını açıkladı.

Kalabalıklar, seçim, fesih

Fethi Bey'in Eylül 1930'daki İzmir gezisi, beklenmedik bir kalabalıkla karşılandı. Ama kalabalığın içinde inkılaplara karşı olanlar ve rejimden hoşnutsuz kesimler de vardı; parti kısa sürede onların adresi gibi görülmeye başladı. Hatırlarsan 1930'da kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı tanınmıştı; Ekim 1930 belediye seçimlerinde SCF bazı yerleri kazandı, ardından seçimlerde baskı ve usulsüzlük yapıldığı tartışmaları Meclis'e taşındı. Atatürk'le karşı karşıya gelmek istemeyen Fethi Bey, 17 Kasım 1930'da partiyi kendisi kapattı.

Sınavda karıştırılan · Cumhuriyet'in ilk üç partisi
Halk FırkasıTerakkiperver C. F.Serbest C. F.
Kuruluş9 Eylül 192317 Kasım 192412 Ağustos 1930
BaşındaMustafa KemalKâzım KarabekirAli Fethi (Okyar)
Niteliğiİlk siyasi parti; inkılapların partisiİlk muhalefet partisiAtatürk'ün isteğiyle kurulan muhalefet
Ekonomi—LiberalizmLiberalizm, yabancı sermaye
Akıbeti1924 CHF, 1935 CHP; 1950'ye kadar iktidarHaziran 1925'te Bakanlar Kurulu kararıyla kapatıldı17 Kasım 1930'da kendini kapattı
Akılda kalsın: TCF ile SCF'yi iki fiille ayır: TCF kapatıldı (1925, hükümet kararı), SCF kapandı (1930, kendi kararı). Birini kuran muhalefet, ötekini kurduran Atatürk'tür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kuruluşunda 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın etkili olduğu parti” ya da “Atatürk'ün isteğiyle kurulan parti” sorulur; cevap SCF'dir. Kuruluş nedenleri arasına Şeyh Sait Ayaklanması'nı koyan şık yanlıştır: isyan 1925'te, SCF 1930'dadır.

▭Boşluk doldurma

Serbest Cumhuriyet Fırkası, Atatürk'ün isteğiyle Ali (Okyar) Bey tarafından kuruldu ve ekonomide savundu.

FethiRaufliberalizmidevletçiliği

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisinin Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasında etkili olduğu söylenemez?

✓ A. Şeyh Sait Ayaklanması 1925'te çıktı ve TCF'nin kapatılmasına yol açtı; SCF'nin 1930'daki kuruluşuyla ilgisi yoktur. B 1929 Buhranı'nın yarattığı hoşnutsuzluk, C hükümeti denetleme ihtiyacı ve D çok partili hayata geçme isteği SCF'nin gerçek kuruluş nedenleridir.
23 ARALIK 1930 · MENEMEN, İZMİR

Menemen Olayı: Kubilay'ın şehit edildiği gün

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞeyh Sait Ayaklanması ne zaman çıktı, nedenleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şeyh Sait Ayaklanması 13 Şubat 1925'te Diyarbakır'ın Piran köyünde başladı. Halifeliğin kaldırılmasına ve laik düzenlemelere tepkiyi dinî bir görüntüyle ayrılıkçı amaçlarla birleştiren bu isyan, Cumhuriyet rejimine karşı çıkan ilk büyük ayaklanmadır; Musul sorununda Türkiye'yi zor durumda bırakmak isteyen İngiltere'nin kışkırtmasından da beslendi.

Şeyh Sait Ayaklanması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Menemen Olayı nedir, Kubilay kimdir?

Kısa cevap: Menemen Olayı, 23 Aralık 1930'da İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet önderliğindeki bir grubun şeriat isteğiyle çıkardığı ayaklanmadır. Olayı bastırmaya gelen yedek subay öğretmen Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edildi. Laik Cumhuriyet'e yönelik bu tepki, Atatürk döneminde yeni bir çok partili deneme yapılmamasında etkili oldu.

Serbest Cumhuriyet Fırkası kapanalı daha bir ay olmuştu ki Menemen'in çarşısında yeşil bir bayrak açıldı.

23 Aralık 1930 sabahı Derviş Mehmet ve yanındaki birkaç kişi Menemen'de şeriat ilan ettiklerini duyurdu ve halkı kendilerine katılmaya çağırdı. Olay yerine askerleriyle gelen yedek subay öğretmen Asteğmen Kubilay vurularak öldürüldü, başı kesildi. Bekçi Hasan ve Şevki de olayda hayatını kaybetti.

Olayı asıl acı kılan, toplanan kalabalığın bir kısmının seyirci kalması, hatta tezahürat yapmasıydı. Bu görüntü, inkılapların halkın bir kesimine henüz ulaşmadığını gösteren bir alarm olarak okundu ve Atatürk'ü derinden sarstı.

Kubilay her yıl 23 Aralık'ta Menemen'deki anıtının başında anılır.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Devletin cevabı

  • Sıkıyönetim: Menemen, Manisa ve Balıkesir'de ilan edildi.
  • Yargılama: yakalananlar Divan-ı Harp'te (askerî mahkeme) yargılandı, birçoğu idama mahkûm edildi.
  • Kalıcı ders: inkılapları halka anlatmak için 1932'de Halkevleri açıldı; Atatürk döneminde bir daha çok partili hayata geçiş denenmedi.
Akılda kalsın: Sırayı karıştırma: önce SCF kapandı (17 Kasım), sonra Menemen oldu (23 Aralık). Menemen partiyi kapatmadı; partiye yeniden kalkışılmamasının gerekçesi oldu.
Sınavda

Nasıl sorulur“Laiklik karşıtı tepki” ve “inkılap şehidi” denince Kubilay ve Menemen.

TuzakTuzak şık, Menemen'in Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasına ya da kurulmasına yol açtığını söyler; ikisi de yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Menemen Olayı'nın önderi 'tir; olayı bastırmaya gelirken şehit edilen yedek subay öğretmen Asteğmen 'dır.

Derviş MehmetZiya HurşitKubilayŞeyh Sait

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Menemen Olayı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. SCF 17 Kasım 1930'da kendini feshetmişti; Menemen Olayı bundan sonra, 23 Aralık 1930'da yaşandı. A doğrudur: laik düzene yönelik gericilik tepkisidir; B doğrudur: bölgede sıkıyönetim ilan edildi; D doğrudur: Atatürk döneminde yeni bir muhalefet denemesi yapılmadı.
1933 · BURSA, İSTANBUL

Bursa, Vagon-li ve Razgrad olayları: 1933'te sokaktaki inkılap

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalifelik neden kaldırıldı, halifeliğin kaldırılmasının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halifelik, TBMM'nin 3 Mart 1924'te kabul ettiği kanunla kaldırıldı ve Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarıldı. Halifenin eski rejim yanlılarının toplandığı bir merkez hâline gelmesi ve cumhuriyet için tehlike oluşturması bu kararı getirdi; sonuçta laiklik yolunda önemli bir adım atıldı.

Halifeliğin kaldırılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bursa Olayı, Vagon-li Olayı ve Razgrad Olayı nedir?

Kısa cevap: 1933'te üç olay öne çıkar: Bursa Olayı'nda Ulu Cami'de ezanın Türkçe okunmasına karşı gösteri yapıldı (laiklik); Vagon-li Olayı'nda Türkçe konuştuğu için cezalandırılan bir çalışan için gençler protesto düzenledi; Razgrad Olayı'nda Bulgaristan'daki Türk mezarlığının tahrip edilmesi, İstanbul'da Bulgar mezarlığına çiçek bırakılarak protesto edildi (milliyetçilik).

1933'e gelindiğinde sokaklarda yalnız inkılaplara karşı çıkanlar yoktu; inkılapları sahiplenen gençler de oradaydı.

Bursa Olayı: ezan tartışması

Türkçeyi her alanda öne çıkarma politikasının bir parçası olarak 1932'de ezan ve kametin Türkçe okunmasına başlanmıştı; ilk Türkçe ezanı Ocak 1932'de İstanbul Fatih Camii'nde Hafız Rıfat Bey okudu. 1933'te Bursa Ulu Camisi'nde bir grup, ezanın Arapça okunması için gösteri yaptı; halk olaya katılmadı. Atatürk Bursa'ya giderek dinin siyasete ya da kışkırtmaya araç edilmesine asla izin verilmeyeceğini açıkça söyledi; meseleyi bir din değil dil meselesi olarak değerlendirdi. Olay, laiklik ilkesinin sınavıydı.

Vagon-li Olayı: kendi ülkende kendi dilin

Hatırlarsan Lozan'da kapitülasyonlar kaldırılmıştı; ama bazı yabancı şirketlerde eski ayrıcalık alışkanlığı sürüyordu. Türkiye'de çalışan Vagon-li şirketinde çalışanların kendi aralarında Türkçe konuşması yasaktı. 1933'te Türkçe konuşan bir çalışan, Naci Bey, şirket müdürünce azarlanıp cezalandırıldı. Bunu duyan üniversite gençliği şirketin önünde gösteri yaptı, şirketteki Atatürk resmini alarak bir Halkevine teslim etti. Bu olay, 1928'deki “Vatandaş Türkçe konuş!” kampanyasının ruhunu taşır.

Razgrad Olayı: misilleme yerine çiçek

Bulgaristan'ın Razgrad kentindeki Türk mezarlığı Bulgarlarca tahrip edildi. İstanbul'daki Türk gençleri buna, İstanbul'daki Bulgar mezarlığına çiçek bırakarak karşılık verdi. Öfkeyi barışçı bir protestoya dönüştüren bu tavır, sınır dışındaki Türklere sahip çıkan milliyetçilik anlayışının medeni yüzüydü.

1933'ün üç olayı · ilke bağlantısı
OlayNe oldu?Bağlı ilke
Bursa OlayıUlu Cami'de ezanın Arapça okunması için gösteri; halk katılmadıLaiklik
Vagon-li OlayıTürkçe konuşan Naci Bey cezalandırıldı; üniversite gençliği gösteri yaptıMilliyetçilik (millî dil, “Vatandaş Türkçe konuş!” ruhu)
Razgrad OlayıBulgaristan'da Türk mezarlığı tahrip edildi; gençler İstanbul'daki Bulgar mezarlığına çiçek bıraktıMilliyetçilik (dıştaki Türklere sahip çıkma)
Akılda kalsın: Olayı ilkeyle eşle: Bursa → ezan → laiklik; Vagon-li → dil → milliyetçilik; Razgrad → mezarlık → dış Türkler, milliyetçilik.
Sınavda

Nasıl sorulurOlay kısaca anlatılır, hangi ilkeyle ilgili olduğu sorulur.

TuzakMenemen ile Bursa'yı karıştırma: ikisi de laikliğe tepkidir, ama Menemen 1930'da kanlı bir ayaklanma, Bursa 1933'te halkın katılmadığı bir gösteridir.

⇄Bilgi eşleştirme olay → konu

?Soru çöz

Vagon-li şirketinde Türkçe konuştuğu için cezalandırılan bir çalışan adına gençlerin protesto düzenlemesi, aşağıdaki ilkelerden hangisinin toplumda benimsendiğini gösterir?

✓ D. Türk dilinin kendi ülkesinde aşağılanmasına karşı çıkmak, milliyetçilik ilkesinin benimsendiğini gösterir. A laiklik din-devlet ayrılığıdır, olayda din yok; B devletçilik ekonomide devlet yatırımıdır; C halkçılık sınıf ayrıcalığına karşı eşitliktir, dil savunması değil.
1923 – 1946 · DEĞERLENDİRME

Çok partili hayata geçiş denemeleri: iki deneme neden tutmadı?

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. TBMM neden seçim kararı aldı, II. TBMM'nin ilk önemli işi nedir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. TBMM, 1 Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesine karar verdi. Seçimlerden sonra II. TBMM 11 Ağustos 1923'te açıldı ve ilk önemli işi olarak Lozan Barış Antlaşması'nı onayladı (23 Ağustos 1923).

Seçimler ve II. TBMM

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atatürk döneminde çok partili hayata geçiş denemeleri neden başarısız oldu?

Kısa cevap: Atatürk döneminde çok partili hayata iki kez geçilmek istendi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924–1925) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930). İki deneme de inkılap karşıtlarının bu partileri kendine sığınak yapması yüzünden kısa sürdü. Türkiye kalıcı olarak çok partili hayata 1946'da geçti.

İki deneme, iki farklı başlangıç, aynı son: muhalefet partisi kısa sürede inkılap karşıtlarının adresi oldu.

Ekonomi satırı aynı, öteki satırlar farklı: sınavda “ortak özellik” sorulursa cevap liberal ekonomidir.Görsel: Sınav Defteri

İki partinin programı da birbirine benziyordu: ikisi de ekonomide liberalizmi savundu, ikisi de o dönem iki dereceli yapılan seçimlerin tek dereceli olmasını istedi. Farkları kuruluşlarında ve sonlarındaydı: TCF Atatürk'e rağmen kuruldu ve kapatıldı, SCF Atatürk'ün isteğiyle kuruldu ve kendini feshetti.

Neden tutmadı?

İnkılaplar çok yeniydi ve halkın bir kesimi onları henüz benimsememişti. Muhalefet partisi açıldığı anda, partinin kendi programı ne olursa olsun, rejimden hoşnut olmayanlar onun çatısı altında toplandı. Devletin önünde iki seçenek kalıyordu: ya muhalefetle birlikte inkılapları da riske atmak ya da muhalefeti kapatmak. İki denemede de ikincisi seçildi. Bu yüzden tek parti dönemi, Atatürk'ün bilinçli bir hedefi değil, inkılapları koruma kaygısının sonucu olarak yorumlanır.

Tek parti, altı ok, Halkevleri

SCF'den sonra Cumhuriyet Halk Fırkası kendi kimliğini netleştirdi: 1931 kurultayında cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri parti programına girdi; bu altı ok 1937'de Anayasa'ya eklendi. İnkılapları halka anlatma işi de 1932'de açılan Halkevlerine verildi.

Kalıcı geçiş: 1946

Çok partili hayata kalıcı geçiş Atatürk'ten sonra, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından gerçekleşti. 1945'te Millî Kalkınma Partisi, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti kuruldu. 1946 seçimleri ilk tek dereceli seçimdi ama “açık oy, gizli sayım” ile yapıldı; 1950'de “gizli oy, açık sayım” ilkesiyle yapılan seçimde iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi.

Akılda kalsın: Partiler sırası: Halk Fırkası (1923) → TCF (1924) → SCF (1930) → … → DP (1946). İlk ikisi Atatürk döneminin denemeleri, sonuncusu kalıcı geçiştir.
Sınavda

Nasıl sorulur“TCF ve SCF'nin ortak özelliği” sorulur; cevap liberal ekonomi ya da kısa ömürlü olmalarıdır. “Atatürk'ün isteğiyle kurulma”, “kapatılma” ve “kendini feshetme” yalnız birine aittir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Serbest Cumhuriyet Fırkası kendini feshetti
  2. Demokrat Parti kuruldu
  3. Takrir-i Sükûn Kanunu sona erdi
  4. Halkevleri açıldı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası için aşağıdakilerden hangisi ortak özelliktir?

✓ B. İki parti de liberal ekonomiyi savundu; A ve D yalnız SCF'ye, C yalnız TCF'ye aittir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Başkomutanlık Kanunu 5 Ağustos 1921'de, yani Sakarya'dan önce, Kütahya-Eskişehir yenilgisi üzerine çıkarıldı. A, C ve D Sakarya'nın gerçek sonuçlarıdır: Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verildi, ordu taarruza geçme imkânı buldu, Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.Kaynak: Moskova'dan Sakarya'ya · Sakarya Meydan Muharebesi

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi cumhuriyetin ilanıyla çözülen sorunlardan biri değildir?

✓ D. Halifelik cumhuriyetten sonra da sürdü ve ancak 3 Mart 1924'te kaldırıldı. Diğer üç sorun 29 Ekim 1923'te çözüldü.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · Cumhuriyetin ilanı

?Soru 3

3 Mart 1924'te kabul edilen kanunlarla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmemiştir?

✓ D. Medeni Kanun 17 Şubat 1926'da kabul edildi. Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat ve Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması aynı gün, 3 Mart 1924'te kabul edilen kanunlardır.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · 3 Mart 1924 kanunları

?Soru 4

11 Ağustos 1923'te açılan II. TBMM'nin ilk önemli icraatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. II. TBMM açıldıktan kısa süre sonra Lozan'ı onayladı. Saltanatı kaldıran ve ilk Teşkilat-ı Esasiye'yi yapan I. TBMM'dir; Tevhid-i Tedrisat ise 1924'te geldi.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · Seçimler ve II. TBMM

?Soru 5

Kars Antlaşması'nı Moskova Antlaşması'ndan ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Diğer üç şık Moskova Antlaşması'nın hükümleridir; Kars, bu hükümleri Kafkas cumhuriyetlerine onaylatıp doğu sınırını kesinleştirdi.Kaynak: Moskova'dan Sakarya'ya · Kars Antlaşması

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Lozan Antlaşması'nda Misak-ı Millî'den taviz verildiğini ya da bir sorunun çözülemediğini gösteren konulardan biri değildir?

✓ D. Kapitülasyonlar Lozan'da tamamen kaldırıldı; heyetin hiç taviz vermediği konulardandır. Musul, Boğazlar ve Batı Trakya ise taviz ya da çözülemeyen sorun örnekleridir.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Lozan'ın önemi: Sevr ve Misak-ı Millî ile karşılaştırma

?Soru 7

30 Ağustos'un Zafer Bayramı olarak kutlanmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Savaşın sonucunu 30 Ağustos 1922'deki Başkomutanlık Meydan Muharebesi belirledi. Taarruz 26 Ağustos'ta başlamış, İzmir'e 9 Eylül'de girilmiş, Mudanya Ateşkesi Ekim 1922'de imzalanmıştır; bunlar zaferin öncesi ve sonrasıdır.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi

?Soru 8

Moskova Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Misak-ı Millî ilkelerinden ilk kez taviz verildiğini gösterir?

✓ A. Misak-ı Millî'de halk oylamasına bırakılan Batum, Moskova Antlaşması'yla Gürcistan'a verildi; bu ilk tavizdir. B, C ve D Türkiye lehine hükümlerdir: Çarlık antlaşmaları geçersiz sayıldı, Sovyetler kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti, Boğazların statüsü Karadeniz devletlerine bırakıldı; hiçbiri taviz değildir.Kaynak: Moskova'dan Sakarya'ya · Moskova Antlaşması

?Soru 9

TBMM, İtilaf devletlerinin Mart 1922'deki ateşkes önerisini aşağıdakilerden hangisi nedeniyle kabul etmemiştir?

✓ B. Boşaltma olmadan ateşkes, işgali kalıcı hâle getirirdi; TBMM bu yüzden reddetti. A kapitülasyonlar ateşkesin değil, Lozan görüşmelerinin konusudur; C öneri TBMM'ye yapılmıştı, iki hükûmete çağrı Lozan davetidir; D Sovyetler bu dönemde TBMM'ye silah yardımı yapan dosttu, ret gerekçesi değildir.Kaynak: Büyük Taarruz'dan Lozan'a · Büyük Taarruz'a hazırlık

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Ankara'nın başkent seçilmesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Halife İstanbul'daydı; zaten Ankara'nın seçilmesinin bir amacı da İstanbul'daki eski düzenin merkezinden uzaklaşmaktı. Öteki üç şık başkent kararının gerçek gerekçeleridir.Kaynak: Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası · Ankara'nın başkent oluşu
88
Daha fazla soru çözmek ister misin?Atatürk inkılapları konusundan 88 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →