Osmanlı devlet teşkilatı: Büyük Divan'dan Divan-ı Hümayun'a, iktadan tımara

Selçuklu'dan devralınan kurumların Osmanlı'da merkeziyetçi bir imparatorluk düzenine nasıl dönüştüğünü; tahtın nasıl el değiştirdiğini, Kubbealtı'nda kimin ne iş yaptığını, eyaletlerin, ordunun ve mahkemelerin nasıl işlediğini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durakYönetim · divan · taşra · ordu · hukuk
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
192 sorubu konuda çözebileceğin
DEVLET · YÖNETİM ANLAYIŞI

Osmanlı devlet anlayışı: Selçuklu mirası, merkeziyetçi imparatorluk

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde hükümdarlık anlayışı nasıldı, hükümdarlık alametleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde kut anlayışı sürdü ama İslami bir anlam kazandı: yönetme yetkisi artık Allah'ın bir lütfu ve takdiri sayıldı. Ülke yine hanedanın ortak malı kabul edildiği için taht kavgaları devam etti. Hutbe okutmak ve para (sikke) bastırmak bağımsızlığın en önemli alametleriydi.

Hükümdar ve alametler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nin yönetim anlayışının özellikleri nelerdir, Selçuklu'dan neleri devralmıştır?

Kısa cevap: Osmanlı Devleti çok uluslu bir imparatorluktu; son söz padişaha ait olduğu için mutlak monarşiyle, bütün atamalar merkezden yapıldığı için merkeziyetçi bir yapıyla yönetildi. Devlet düzeni Orta Asya Türk geleneklerine, İslam'ın getirdiği değerlere ve fethedilen bölgelerin (özellikle Bizans'ın) birikimine dayanır; kurumlarının çoğu Selçuklu kurumlarının geliştirilmiş hâlidir.

Osmanlı'nın kurumlarını ilk kez görüyormuş gibi okuma; çoğunu Türk-İslam teşkilatı sayfasında başka bir adla zaten tanıdın.

Söğüt'teki küçük uç beyliği iki yüzyılda üç kıtaya yayılan bir imparatorluk oldu. Bu kadar geniş bir ülkeyi yönetmek için sıfırdan bir düzen kurulmadı; Osmanlı elindeki üç mirası birleştirdi. Birincisi Orta Asya Türk gelenekleri: töre, hanedan anlayışı, atlı ordu. İkincisi İslam'ın getirdiği değerler: şer'i hukuk, kadı, medrese. Üçüncüsü fethedilen toprakların birikimi: başta Bizans olmak üzere Balkanların ve Anadolu'nun yerel kurumları ve âdetleri.

Dört kelimeyle Osmanlı yönetimi

Fetihlerle onlarca halk aynı bayrağın altına girdi; bu yüzden Osmanlı çok uluslu bir imparatorluktu. Devlet yönetiminde son söz padişahındı, yani yönetim mutlak monarşi biçimindeydi. Eyaletteki beylerbeyinden kazadaki kadıya kadar bütün tayin, terfi ve azil işleri İstanbul'dan yapılırdı; buna da merkeziyetçilik denir. Hukuk ise iki ayak üzerinde durdu: dinî kaynaklı şer'i hukuk ve padişahın kanunnameleriyle oluşan örfi hukuk.

Merkez teşkilatı

  • Padişah (hükümdar)
  • Saray (Topkapı: Birun, Enderun, Harem)
  • Divan-ı Hümayun

Taşra teşkilatı

  • Eyalet (beylerbeyi)
  • Sancak (sancakbeyi)
  • Kaza (kadı)
  • Köy

Merkez teşkilatının kalbi saraydı: Topkapı'da Birun (dış saray) devlet işlerinin, Enderun (iç saray) eğitimin ve padişahın özel hayatının, Harem ise hanedan ailesinin bölümüydü. Sarayların ve Topkapı'nın bölümlerinin ayrıntısını Osmanlı kültür ve sanat sayfasında bulacaksın.

Ebedî devlet, cihan düzeni, eski kanun

Osmanlı yöneticileri devleti üç kavramla düşündü. Devlet-i ebed-müddet “sonsuza kadar sürecek devlet” demektir; hanedan ve devlet kalıcı kabul edilir, kişiler gelip geçer. Nizam-ı âlem “dünyanın düzeni”dir: Türk-İslam geleneğinden gelen, adaleti ve düzeni sağlama sorumluluğu. Fatih'in kardeş katlini bu kavrama dayandırdığını bir sonraki konuda göreceğiz. Kanun-ı kadim ise “eski kanun”, yani atalardan beri uygulanan ve kolay kolay değiştirilmeyen örfi düzendir; yeni bir uygulamaya karşı çıkan herkes ona başvururdu.

Bu düşüncenin bir de çember biçimi vardır: daire-i adliye (adalet dairesi, hakkaniyet çemberi). Adalet olmadan devlet ayakta kalmaz; devlet ordu ile korunur; ordu ancak hazineyle beslenir; hazineyi halkın ürettiği servet doldurur; halk da ancak adaletle korunur. Halka adil davranılmazsa çember kırılır ve en sonunda devletin kendisi zarar görür. Osmanlı ahlak ve siyaset kitapları padişahlara bu çemberi sık sık hatırlatırdı.

Selçuklu'da neydi, Osmanlı'da ne oldu?

Türk-İslam teşkilatı sayfasında gördüğün kurumları hatırla: Büyük Divan, ikta, gulam, melik ve atabey. Osmanlı bunların hiçbirini atmadı; her birini daha sıkı bir merkezî denetime bağlayarak yeniden adlandırdı. Bu sayfadaki her konu, aslında aşağıdaki şemanın bir satırını açıyor.

Aynı kurum, daha güçlü bir merkez: Osmanlı, Selçuklu mirasını padişaha daha sıkı bağlayarak sürdürdü.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Osmanlı yönetimini dört kelimeyle tut: imparatorluk (çok uluslu), mutlak monarşi (son söz padişahta), merkeziyetçi (atama merkezden), iki hukuk (şer'i + örfi). Kurumları da tek soruyla çöz: “Selçuklu'da bunun adı neydi?”
Sınavda

Nasıl sorulur“Tayin, terfi ve azillerin merkezden yapılması” öncülü verilip merkeziyetçi yapı sorulur. Bir başka kalıp, Osmanlı kurumunun Selçuklu'daki karşılığıdır (tımar–ikta, Divan-ı Hümayun–Büyük Divan).

Tuzak“Osmanlı'da yalnız şer'i hukuk uygulanırdı” ifadesi; örfi hukuk da vardı. Kavram kalıbı: “devletin sonsuzluğu” → devlet-i ebed-müddet, “adalet–devlet–ordu–hazine–halk zinciri” → daire-i adliye.

⇄Bilgi eşleştirme Selçuklu → Osmanlı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde beylerbeyinden kadıya kadar taşradaki bütün görevlilerin İstanbul'dan atanması, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ C. Tayin, terfi ve azillerin merkezden yapılması merkeziyetçiliğin temel göstergesidir. A federatif yapıda bölgeler kendini yönetir, burada tersi var; B yöneticiler seçilmez, İstanbul'dan atanırdı; D ülkenin hanedanın ortak malı sayılması eski Türk anlayışıdır, atamayla ilgisi yoktur.
DEVLET · EGEMENLİK VE VERASET

Osmanlı veraset sistemi: ortak maldan ekber ve erşed sistemine

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsman Bey döneminde neler oldu, Koyunhisar Savaşı neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osman Bey 1281'de babası Ertuğrul Gazi'nin yerine geçti ve 1326'daki ölümüne kadar beyliği yönetti. Osmanlı'nın kuruluş yılı geleneksel olarak 1299 kabul edilir; 1302'de Bizans'ı Koyunhisar (Bafeus) Savaşı'nda yendi, bu Osmanlı ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştır. Osman Bey döneminde Osmanlı'nın statüsü “beylik”ti.

Osman Bey

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da veraset sistemi nasıl değişti, ekber ve erşed sistemi nedir?

Kısa cevap: Osmanlı'da başlangıçta ülke hanedanın ortak malı sayıldı; I. Murad döneminde “ülke padişah ve oğullarınındır”, Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesiyle “ülke padişahındır” anlayışı yerleşti. 17. yüzyılın başında I. Ahmet döneminde, hanedanın en yaşlı ve en olgun erkek üyesinin tahta geçtiği ekber ve erşed sistemine geçildi.

Bin yıllık bir sorun vardı ve Osmanlı onu dört adımda çözmeye çalıştı: tahta kim geçecek?

Göktürklerden Selçuklulara uzanan çizgiyi hatırla: ülke hanedanın ortak malı sayılır, her erkek üye tahtta hak sahibidir; sonuç taht kavgası ve bölünmedir. Osmanlı da yola bu anlayışla çıktı. Osman Bey'in ve Orhan Bey'in döneminde ülke hanedanın ortak malı kabul ediliyordu.

Halka halka daralan çember

İlk daralma I. Murad döneminde geldi: ülke artık bütün hanedanın değil, padişah ve oğullarının sayıldı. Amcalar ve kardeşler hak sahibi olmaktan çıktı. Ama oğullar arasındaki rekabet sürdü; Ankara Savaşı'ndan sonra Yıldırım'ın oğullarının on bir yıl süren kavgasını, yani Fetret Devri'ni hatırla. Devlet o dönemde yıkılmanın eşiğine gelmişti.

Asıl kırılma Fatih Sultan Mehmet ile oldu. Fatih'in kanunnamesi (Kanunname-i Âl-i Osman) “ülke padişahındır” anlayışını yerleştirdi ve tahta çıkan şehzadenin, devletin düzeni (nizam-ı âlem) için kardeşlerini öldürebileceğini kurala bağladı. Böylece yönetim tek elde toplandı ve Osmanlı monarşisi mutlak bir yapı kazandı. Bu sert kural taht kavgalarını tam bitirmedi; II. Bayezid ile Cem Sultan'ın mücadelesi bunun kanıtıdır.

Ekber ve erşed: en yaşlı ve en olgun

17. yüzyıla gelindiğinde kardeş katli artık hem vicdanları hem devleti yoruyordu. I. Ahmet döneminde yeni bir düzen başladı: tahta hanedanın en yaşlı (ekber) ve en olgun, en akıllı (erşed) erkek üyesi geçecekti. Bu ekber ve erşed sistemiyle veraset ilk kez belirli bir kurala bağlandı; artık sırası gelen bellidir. Ama bunun bir bedeli olacaktı: tahta geçmeyi bekleyen şehzadeler artık sancaklara değil, sarayın içine gönderiliyordu. Bunu bir sonraki konuda göreceğiz.

Taht hakkı halka halka daraldı: önce hanedan, sonra padişah ve oğulları, sonra padişah, en sonunda en yaşlı ve en olgun üye. Görsel: Sınav Defteri

Bey'den padişaha: unvanlar büyüdükçe

Hükümdarın unvanı, devletin büyüklüğünü de anlatır. Osman Bey'e bey ve gazi dendi; Orhan Bey han unvanını da kullandı. Orhan'ın 1337 tarihli Bursa kitabesinde onun için “sultan” ve “sultanü'l-guzat” (gazilerin sultanı) ifadeleri geçer. I. Murad kaynaklarda “hüdavendigâr” (hükümdar, efendi) ve “sultan” unvanlarıyla anılır. İstanbul'un fethinden sonra padişah unvanı öne çıktı. Sıra: bey → gazi → han → hüdavendigâr → sultan → padişah.

Padişahın iradesi yazılı belgelerle ülkeye ulaşırdı. Ferman padişahın bir konudaki yazılı emridir; hatt-ı hümayun padişahın kendi eliyle yazdığı ya da bir yazının üstüne kendi eliyle düştüğü nottur. Berat bir göreve atamayı ya da bir ayrıcalığı belgeler. Adaletname halka haksızlık yapılmaması için yöneticilere gönderilen uyarı fermanıdır; yasakname belirli yasakları bildirir; amanname ise teslim olanlara verilen güvence belgesidir. Padişah, suç işleyen ya da görevden alınan bir devlet adamının mallarına el koyabilirdi; buna müsadere denir.

Akılda kalsın: Dört basamak, dört kelime: hanedan (başlangıç) → padişah ve oğulları (I. Murad) → padişah (Fatih) → en yaşlı ve en olgun (I. Ahmet). Her basamakta tahta hak iddia edebilecek kişi sayısı azalır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Taht kavgalarını önlemeye yönelik düzenlemeler” istenir: Fatih kanunnamesi ve ekber ve erşed. “Veraset sisteminin belirli bir kurala bağlanması” denirse cevap ekber ve erşedtir.

TuzakEkber ve erşedi Fatih'e bağlamak; Fatih'in kuralı “ülke padişahındır”dır.

Sınavda işaretle“sultan unvanını kullanan ilk hükümdar” sorulursa I. Murad.

↕Kronolojik sırala veraset

  1. Fatih kanunnamesi: ülke padişahındır
  2. Ülke hanedanın ortak malıdır
  3. I. Ahmet: ekber ve erşed sistemi
  4. I. Murad: ülke padişah ve oğullarınındır

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesinde tahta çıkan şehzadenin kardeşlerini öldürebileceğinin kurala bağlanmasıyla öncelikle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ D. Kural, Fetret Devri gibi bölünmelerin tekrarlanmasını önleyip yönetimi tek elde toplamak içindi. A tecrübe kazanmak sancağa çıkmakla ilgilidir; B Divan'ın yetkileriyle ilgisi yoktur; C en yaşlıya geçiş (ekber ve erşed) I. Ahmet döneminde gelen ayrı bir sistemdir.
DEVLET · ŞEHZADE SANCAKLARI

Şehzade sancak sistemi: Manisa'dan kafese

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCem Sultan olayı nedir, Osmanlı Devleti'ne etkileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cem Sultan olayı, Fatih'in ölümünden (1481) sonra ağabeyi II. Bayezid'e taht mücadelesini kaybeden Cem'in önce Memlüklere, sonra Rodos şövalyelerine sığınması ve 1495'teki ölümüne kadar Avrupa'da tutulmasıdır. Bu yüzden Osmanlı, II. Bayezid döneminde Batı'da uzun süre büyük seferlere çıkamadı.

II. Bayezid ve Cem Sultan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da şehzade sancak sistemi nedir, şehzadeler neden sancağa gönderilirdi?

Kısa cevap: Osmanlı'da padişahın oğulları (şehzadeler), devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için lala denen tecrübeli hocalarla birlikte Manisa, Amasya, Kütahya, Konya, Trabzon gibi sancaklara vali olarak gönderilirdi. III. Mehmet döneminde bu uygulamaya son verildi; I. Ahmet'ten itibaren şehzadeler sarayda “kafes” denen bölümde yaşamaya başladı.

Bir padişah nerede yetişir? Osmanlı'nın klasik cevabı: tahttan çok uzakta, küçük bir sancağın divanında.

Selçuklularda meliklerin, yanlarında birer atabeyle eyaletlere gönderildiğini hatırla. Osmanlı aynı yolu izledi. Padişahın erkek çocuklarına şehzade ya da çelebi denirdi. Şehzadeler genç yaşta bir sancağa vali olarak gönderilir, orada vergi, asker, yargı ve halkla ilişkiler gibi gerçek devlet işleriyle uğraşırdı. Yanlarında lala denen tecrübeli bir devlet adamı bulunurdu; lala, Selçuklu atabeyinin Osmanlı'daki karşılığıdır.

Sancağa çıkan şehzadeler

Sancakta yetişen ilk Osmanlı şehzadesi I. Murad'dır. Uygulama zamanla bir gelenek hâline geldi. En çok tercih edilen şehzade sancakları Anadolu'dadır: Manisa, Amasya, Kütahya, Konya, Trabzon; Kırım'daki Kefe de bunlara eklenir. Yavuz Sultan Selim Trabzon'da, Kanuni Sultan Süleyman Kefe'de ve Manisa'da sancak beyliği yaptı. Sancak aynı zamanda bir yarıştı: babası ölünce başkente en önce ulaşan şehzade büyük avantaj kazanırdı.

Hazırlık erken başlardı. Şehzade önce sarayda annesinin yanında hocalardan eğitim alır, on bir on iki yaşlarında annesi ve lalasıyla birlikte sancağına gönderilirdi. Burada merkezden ve kardeşlerinden uzakta yönetim tecrübesi kazanırdı; farklı annelerden doğan şehzadeler böylece birbirinin siyasi rakibi olarak yetişirdi. Büyük sancakların yanında Kastamonu, Bolu, Balıkesir, Antalya, Isparta ve Sivas gibi sancaklar da zaman zaman şehzadelere verildi.

Kafes: sancaktan saraya

Sancağa çıkan son padişah III. Mehmet'tir; onun döneminde şehzadeleri sancağa gönderme uygulaması kaldırıldı ve I. Ahmet sancak tecrübesi olmadan tahta çıktı. 17. yüzyılın başından itibaren şehzadeler artık sancaklara gönderilmedi; başkentte, sarayın içinde gözetim altında tutuldular. Yaşadıkları köşk ve dairelere kafes denir. Bu değişiklik ekber ve erşed sistemiyle birlikte düşünülmelidir: tahtın sırası belli olunca şehzadeyi sancakta yarıştırmaya gerek kalmamış, ama onu sarayda kontrol altında tutmak gerekmişti.

Sonuç ağır oldu. Yıllarını kafeste geçiren şehzadeler devlet yönetimini hiç görmeden, çoğu zaman ileri yaşta tahta çıktı. Tecrübesiz padişahlar yönetimi saray çevresine ve sadrazamlara bırakmak zorunda kaldı. 17. yüzyılda padişah otoritesinin sarsılmasının sebeplerinden biri budur.

Sancaktan kafese · şehzade eğitimi
Dönem / kişiNe oldu?
I. MuradSancakta yetişen ilk Osmanlı şehzadesi
Şehzade sancaklarıManisa, Amasya, Kütahya, Konya, Trabzon; Kırım'da Kefe
Yavuz, KanuniYavuz Trabzon'da; Kanuni Kefe'de ve Manisa'da sancakbeyi
III. MehmetSancağa çıkan son padişah
I. Ahmet ve sonrasıSancak tecrübesiz tahta çıkış; şehzadeler sarayda “kafes”te
Akılda kalsın: Zinciri kur: şehzade sancakta → tecrübe kazanır; sancak kalkar → kafes → tecrübesiz padişah → otorite sarsılır. Selçuklu'daki karşılık: melik + atabey = şehzade + lala.
Sınavda

Nasıl sorulur“Şehzadelerin sancağa gönderilmesinin amacı” → devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları. “Sancak usulünün kaldırılmasının sonucu” → tecrübesiz padişahların tahta çıkması.

TuzakLalayı şehzadenin yerine sancağı yöneten bir vali sanmak; lala eğitmen ve danışmandır.

▭Boşluk doldurma

Sancağa gönderilen şehzadeye yol gösteren tecrübeli devlet adamına , sancak usulü kalkınca şehzadelerin sarayda yaşadığı bölüme denirdi.

lalaatabeykafesenderun

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulamasına son verilmesi, aşağıdaki sonuçlardan hangisini doğurmuştur?

✓ A. Kafeste yetişen şehzadeler yönetim deneyimi kazanamadan tahta çıktı. B taht kavgaları azaldı, artmadı; C sancakbeyleri zaten merkezden atanırdı, bununla ilgisi yoktur; D Divan-ı Hümayun kaldırılmadı, II. Mahmut'ta nezaretlere dönüştü.
DEVLET · DİVAN-I HÜMAYUN

Divan-ı Hümayun ve üyeleri: Kubbealtı'nda kim ne iş yapar?

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde divan nedir, Büyük Divan'a bağlı divanlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde devlet işleri konularına göre “divan” denen dairelerde görüşülürdü. Bu divanlar Büyük Divan'ı (Selçuklularda Divan-ı Saltanat ya da Divan-ı Ala) oluşturur; başında vezir bulunurdu. Bağlı divanlar: Niyabet-i Saltanat, İstifa, İşraf, Arz, İnşa (Tuğra), Pervane ve haberleşmeye bakan Berid divanlarıdır. Alınan kararlar hükümdar onaylayınca uygulanırdı.

Divan ve vezir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divan-ı Hümayun nedir, üyeleri kimlerdir ve görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde siyasi, idari, askerî, mali ve hukuki işlerin görüşüldüğü en yüksek kuruldur; Orhan Bey döneminde kuruldu, Topkapı Sarayı'nda Kubbealtı'nda toplandı. Fatih'e kadar padişahın, sonra sadrazamın başkanlık ettiği divanın klasik üyeleri sadrazam, kubbe vezirleri, kazaskerler, defterdarlar, nişancı ve 16. yüzyıldan itibaren kaptan-ı deryadır; son söz padişaha aitti.

Selçuklu'da Büyük Divan'ın başında vezir otururdu. Osmanlı'da aynı masa büyüdü, adı değişti: Divan-ı Hümayun.

Devletin bütün önemli meseleleri, savaş ve barıştan vergiye, atamadan davaya kadar Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü. Divan Orhan Bey döneminde kuruldu; klasik dönemde İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nda Kubbealtı denen bölümde toplandı. Bugünkü kavramlarla söylersek divan, yürütmeyi ve yasamayı aynı yerde topluyor, aynı zamanda en yüksek mahkeme olarak dava dinliyordu. Ama karar yetkisi divanın değildi: divan bir danışma meclisiydi, son söz padişahındı.

Başkanlık da zamanla değişti. Fatih'e kadar divana bizzat padişahlar başkanlık etti. Fatih döneminden itibaren divanın başına sadrazam geçti; padişah toplantıları Kubbealtı'ndaki kafesli pencerenin arkasından izleyebiliyordu. Divanda alınan kararlar, divan kâtiplerince Mühimme defterlerine yazılırdı. Bu defterler bugün Osmanlı tarihinin en değerli kaynaklarındandır.

Divan, yüksek mahkeme yönüyle halka da açıktı. Müslüman ya da gayrimüslim, kadın ya da erkek, haksızlığa uğradığını düşünen her tebaa divana başvurabilir, kadının verdiği karara itiraz edebilirdi. Bu yönüyle divan, Türk-İslam devletlerinde hükümdarın halkın şikâyetlerini dinlediği Divan-ı Mezalim geleneğini sürdürüyordu. Divanın kararlarına hüküm denir; hükümler fermanlarla ilgili yerlere gönderilirdi.

Masanın etrafındakiler

  • Sadrazam (veziriazam): padişahın mutlak vekili, mührünü taşır. Padişahın katılmadığı seferlerde serdar-ı ekrem unvanıyla orduya komuta eder. Yardımcısı sadaret kethüdasıdır. Sadrazamın yazılı emirlerine buyruldu, sadrazam İstanbul dışındayken ona vekâlet eden vezire sadaret kaymakamı denirdi. Osmanlı'nın ilk veziri Orhan Bey döneminde Alaeddin Paşa'dır.
  • Kubbe vezirleri: devlet işlerinde sadrazama yardım eden vezirler; sayıları 1540'lara kadar üçle sınırlıydı, sonra arttı.
  • Kazasker (kadıasker): divana gelen davalara bakar, kadı ve müderris atamalarından sorumludur. Rumeli ve Anadolu olmak üzere iki tanedir; Rumeli kazaskeri rütbece üstündür. İlmiye sınıfından gelir; doğuştan Müslüman ve medrese mezunu olması gerekirdi. Atamaları kaydettiği deftere ruznamçe denir.
  • Defterdar: maliyeden sorumludur, bütçeyi hazırlar. 15. yüzyıla kadar tek olan defterdar sayısı 1526'da ikiye, 1539'da üçe, 1587'de dörde çıktı; en kıdemlisi Rumeli defterdarı başdefterdardır.
  • Nişancı: padişah adına yazılan ferman ve beratlara tuğra çeker, iç ve dış yazışmaları yürütür; fethedilen toprakların tahrir (sayım) defterlerine kaydından ve dirliklerin dağıtımından sorumludur. Toprak kayıtlarını tuttuğu için bugünkü tapu-kadastronun öncüsüdür; kanunnamelerin hazırlanmasında söz sahibi olduğundan divanda örfi hukukun temsilcisi sayılır.
  • Kaptan-ı derya: donanma komutanıdır. İstanbul'daysa divana katılır; 16. yüzyılda divan üyesi oldu. Divana üye olan ilk kaptan-ı derya Barbaros Hayrettin Paşa'dır.

Divan bir günde bu hâle gelmedi. Orhan Bey döneminde İlhanlı ve Selçuklu divanları örnek alındı; toplantılara beyin yanında bir vezir ve bir kadı katılır, tımar ve mali kayıtları tutan kalem görevlileri de toplantıları izlerdi. Kazaskerlik I. Murad döneminde ortaya çıktı; defterdarlık da 14. yüzyılda kuruldu. Fatih'in kanunnamesi var olan teşkilatı ve teşrifatı kesin biçimine kavuşturdu. Vezir, kazasker ve defterdarların sayısı zamanla arttı. Kaptan-ı derya 16. yüzyılda üye oldu.

Masaya ara sıra gelenler

Yeniçeri ağası vezir rütbesindeyse divana katılırdı. Şeyhülislam divan kararlarının İslam hukukuna uygunluğunu denetler, gerektiğinde fetva verirdi; ilk dönemlerde divanın daimi üyesi değildi, zamanla önem kazanarak bütün divan toplantılarına katılmaya başladı. Verdiği karara fetva, fetva verme işine ifta denirdi. Şeyhülislamı padişah atardı; ilmiye sınıfının başı olarak protokolde sadrazama denk sayılırdı. İlk Osmanlı şeyhülislamı II. Murad döneminde Molla Fenari'dir. Reisülküttap nişancıya bağlı olarak divan kâtiplerinin başında bulunur, iç ve dış yazışmaları yürütürdü; onun hikâyesi bir sonraki konuda büyüyecek.

Divan-ı Hümayun'un klasik dönem yapısı. Divan danışma meclisidir; kararlar padişahın onayıyla uygulanır.Görsel: Sınav Defteri

Hatırlarsan Türk-İslam devlet teşkilatı sayfasında Büyük Divan'ı ve ona bağlı divanları görmüştük. Osmanlı aynı işleri tek kurulda, Divan-ı Hümayun'da topladı:

Divan-ı Hümayun üyeleri · görev, sınıf, Selçuklu karşılığı
ÜyeGörevSınıfSelçuklu'daki karşılığı
SadrazamPadişahın mutlak vekili; Fatih'ten sonra divanın başkanıSeyfiyeVezir
KazaskerDavalar; kadı ve müderris atamaİlmiyeKadıasker
DefterdarMaliye, bütçeKalemiyeDivan-ı İstifa
NişancıTuğra, tahrir defterleriKalemiyeTuğrai (Divan-ı İnşa)
Kaptan-ı deryaDonanma (divana Barbaros'la girdi)SeyfiyeReisü'l-bahr
Akılda kalsın: Her üyeyi bir kelimeye bağla: sadrazam vekâlet, kazasker adalet, defterdar para, nişancı tuğra, kaptan-ı derya deniz, şeyhülislam fetva. Selçuklu karşılıklarını da yakala: defterdarın işi İstifa Divanı'nın, nişancının işi İnşa (Tuğra) Divanı'nın işidir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜye–görev eşleştirmesi yapılır ve biri yanlış verilir. En sık sorulanlar: tuğra çeken → nişancı, kadı ve müderris atayan → kazasker, bütçe → defterdar, divana katılan ilk kaptan-ı derya → Barbaros.

TuzakŞeyhülislamı kuruluştan beri divanın daimi üyesi saymak; ilk dönemlerde daimi üye değildi, zamanla bütün toplantılara katıldı.

Sınavda işaretle“divana giren ilk kaptan-ı derya” Barbaros; “ilk Osmanlı deniz komutanı” sorulursa Karamürsel Bey.

⇄Bilgi eşleştirme üye → görev

▭Boşluk doldurma

Padişahın mutlak vekili olan , Fatih döneminden itibaren divana başkanlık etti. Divanda alınan kararlar defterlerine yazılırdı.

sadrazamnişancımühimmetahrir
DEVLET · DİVAN ÇEŞİTLERİ VE KALEMLER

Ayak, galebe, ikindi ve harp divanı: divanın dört farklı yüzü

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde saray görevlileri kimlerdi, hacib ne iş yapardı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde hükümdar ve ailesi sarayda yaşardı; saray selamlık, harem ve enderun bölümlerinden oluşurdu. Saraya Karahanlılarda “kapu”, Selçuklularda “dergâh” ya da “bargâh” denirdi. Saray görevlilerinin başı, Büyük Hacib (Hacibü'l-hüccab) idi.

Saray ve saray görevlileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da ayak divanı, galebe divanı, ikindi divanı ve harp divanı nedir?

Kısa cevap: Ayak divanı, padişahın halkın şikâyetlerini dinlemek ya da olağanüstü durumları görüşmek için ayakta topladığı divandır. Galebe divanı elçilerin kabul edildiği görkemli divan, ikindi divanı yarım kalan işler için ikindi vakti sadrazamın konağında toplanan divan, harp divanı ise savaş sırasında toplanan divandır.

Divan-ı Hümayun her zaman aynı salonda, aynı düzenle toplanmazdı; işin aciliyeti ve konuğun kim olduğu divanın biçimini değiştirirdi.

Olağan divan Kubbealtı'nda toplanırdı. Ama bazen sefer yolunda bir isyan çıkar, bazen bir elçi gelir, bazen de gün yetmez. Osmanlı bu durumlar için divanın farklı biçimlerini kullandı. Adlarının çoğu, divanın nasıl ya da ne zaman toplandığını anlatır.

Divanın dört farklı yüzü
DivanNe zaman, nerede?Amacı
Ayak divanıOlağanüstü durumda, ayak üstüHalkın ya da askerin şikâyetini dinlemek
Galebe divanıKalabalık ve görkemliYabancı elçileri kabul, gücü göstermek
İkindi divanıİkindi vakti, sadrazamın konağında (17. yy'da asıl divan)Bitmeyen işleri tamamlamak
Harp divanıSefer ve savaş sırasındaSavaş kararları
Akılda kalsın: Adlar ipucu verir: ayak = ayakta, acil; galebe = kalabalık, gösteriş, elçi; ikindi = günün sonu, yarım iş; harp = savaş. Adını okuyan, görevini de okur.

Divanın kalemleri

Divanın kararları yazıya dökülmeden uygulanamazdı. Yazı işleri kalem denen bürolarda yürütülürdü. Başlıcaları şunlardır: Âmedi Kalemi, Beylikçi (Divan) Kalemi, Tahvil Kalemi, Ruus Kalemi ve Teşrifatçılık Kalemi. Bu kalemlerdeki kâtiplerin başında reisülküttap bulunurdu.

Bir kâtibin bakanlığa uzanan yolu

Reisülküttap 16. yüzyılda nişancıya bağlı, divan kâtiplerinin başı olan bir görevliydi. Ancak Osmanlı'nın Avrupa ile antlaşmaları ve yazışmaları arttıkça bu yazışmaları yürüten reisülküttabın önemi de büyüdü. 17. yüzyıldan sonra devletin dış işlerinden sorumlu kişi oldu. 19. yüzyılda II. Mahmut döneminde bakanlıklara (nezaretlere) geçilince reisülküttaplık Hariciye Nezareti'ne (Dışişleri Bakanlığı) dönüştü. Sadrazamın yardımcısı sadaret kethüdalığı da aynı dönemde iç işlerine bakan nezarete dönüştürüldü. Divan-ı Hümayun böylece görevlerini nezaretlere bırakarak önemini yitirdi.

Sınavda

Nasıl sorulurDivan türü verilip tanımı ya da tanım verilip türü istenir; en çok elçi kabulü → galebe divanı ve ayak üstü, olağanüstü → ayak divanı sorulur. Bir başka kalıp: “reisülküttabın zamanla Hariciye Nazırı olması” neyi gösterir? → dış ilişkilerin önem kazanmasını, divan görevlerinin bakanlıklara dönüşmesini.

Tuzakİkindi divanını padişahın başkanlık ettiği divan sanmak; ikindi divanı sadrazamın konağında toplanır.

⇄Bilgi eşleştirme divan → tanım

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Divan kâtiplerinin başı olan reisülküttabın zamanla devletin dış işlerinden sorumlu olması ve 19. yüzyılda Hariciye Nazırı adını alması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ B. Divan görevlileri II. Mahmut döneminde nezaretlere dönüştü; reisülküttaplık Hariciye Nezareti oldu. A şer'i hukuk etkisiyle değil, yönetimin modernleşmesiyle ilgilidir; C Divan'ın yetkisi genişlemedi, bakanlıklara bölündü; D nişancı değil, reisülküttap öne çıktı.
DEVLET · TAŞRA VE EYALETLER

Osmanlı taşra teşkilatı: salyaneli, salyanesiz ve özel yönetimli eyaletler

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde taşra yönetimi nasıldı, atabey ne demektir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde ülke eyaletlere ayrılırdı. Devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için hükümdar ailesinden melikler (şehzadeler), atabey denen eğitmenlerle birlikte eyaletlere gönderilirdi. Türkiye Selçuklularında üç tür eyalet vardı: meliklerin yönettiği eyaletler, subaşıların yönettiği divan dairesi eyaletleri ve Bizans sınırındaki uç eyaletleri.

Taşra: melik ve atabey

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da taşra teşkilatı nasıldı, salyaneli ve salyanesiz eyaletler arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Osmanlı taşrası büyükten küçüğe eyalet (beylerbeyi), sancak (sancakbeyi), kaza (kadı) ve köy olarak örgütlendi. Merkeze bağlı eyaletler ikiye ayrılır: tımar sisteminin uygulandığı salyanesiz (yıllıksız) eyaletler ve vergilerin iltizamla toplanıp yöneticilere yıllık maaş (salyane) verilen salyaneli eyaletler. Eflak, Boğdan, Erdel, Kırım ve Hicaz ise özel yönetimli (imtiyazlı) yerlerdi.

Selçuklu'da eyaletler meliklere, subaşılara ve uç beylerine bırakılırdı. Osmanlı ise her bölgeye, oranın şartlarına göre farklı bir düzen biçti.

Taşrada en büyük birim eyaletti; başında beylerbeyi bulunurdu. Eyaletler sancaklara ayrılırdı. Sancak, taşra yönetiminin temel birimiydi; başındaki sancakbeyi aynı zamanda o bölgedeki tımarlı sipahilerin komutanıydı. Sancaklar kazalara bölünür, kazanın başında hem yargıç hem yönetici olarak kadı bulunurdu. En küçük birim köydü. Kadı, bulunamadığı yer ve durumlarda işlerini naib denen vekili aracılığıyla yürütürdü. Taşra teşkilatı Orhan Bey döneminde sancaklarla şekillenmeye başladı; I. Murad döneminde Rumeli, Yıldırım Bayezid döneminde Anadolu Beylerbeyliği kuruldu.

Dikkat edilecek bir ayrıntı: her birimde güvenlik ile adalet farklı ellerdeydi. Güvenlik ve asayiş subaşının, adalet işleri ise kadının göreviydi. Beylerbeyi de sancakbeyi de kadının mahkemesine karışamazdı. Bu, taşrada yetkinin tek kişide toplanmasını engelleyen bir denge unsuruydu.

Üç tür eyalet

Bütün eyaletler aynı biçimde yönetilmedi. Osmanlı'yı ünlü yapan esneklik tam olarak buydu.

Üç tür eyalet
TürÖrneklerYönetim ve vergi
Salyanesiz (yıllıksız)Rumeli, Anadolu, Karaman, Rum, Trabzon, Erzurum, Van, Diyarbakır, Halep, Şam; Budin, Bosna, TemeşvarTımar; yönetici merkezden atanır, dirlik geliri alır
Salyaneli (yıllıklı)Mısır, Bağdat, Şehrizor, Lahsa, Yemen, Habeş; Garp Ocakları (Trablusgarp, Tunus, Cezayir)İltizam; yöneticiye ve askere yıllık maaş (salyane), artan merkeze
Özel yönetimli (imtiyazlı)Eflak, Boğdan, Erdel (voyvoda); Kırım (Giray hanı); HicazYerel hanedan, padişah onayı; iç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlı

İmtiyazlı yerler: her birinin ayrı bir anlaşması vardı

Eflak, Boğdan ve Erdel kendi beyleri tarafından yönetilir, Osmanlı'ya yıllık vergi öder, savaşta asker gönderirdi. Bu beylere voyvoda denirdi; Eflak ile Boğdan'a birlikte “iki memleket” anlamında Memleketeyn adı verilir. Kırım Hanlığı'nın başında Giray hanedanından bir han bulunurdu; Kırım vergi vermez, savaşta Osmanlı ordusuna asker gönderirdi. Hicaz (Mekke, Medine, Taif ve çevresi) ise kutsal topraklar olduğu için ayrı tutuldu: buradan ne vergi ne asker alınırdı; aksine İstanbul her yıl hediye ve yardım gönderirdi. Hicaz'ı Hz. Muhammed'in soyundan gelen ve emir unvanı taşıyan Mekke Şerifi yönetirdi. Ayrıca Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da bazı sancakların yönetimi, babadan oğula geçmek üzere yerel aşiret beylerine bırakılmıştı (yurtluk-ocaklık ve hükümet sancakları).

Akılda kalsın: Eyalet türünü para sorusuyla ayır: maaş yok, dirlik var → salyanesiz; maaş (salyane) var, iltizam var → salyaneli; kendi beyi var, vergi/asker anlaşması var → imtiyazlı. Hicaz tek istisnadır: ne verir ne asker gönderir, üstüne yardım alır.

İltizamdan malikâneye

Salyaneli eyaletlerde uygulanan iltizam, nakit ihtiyacı artınca 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren tımarın bozulduğu yerlere de yayıldı: devlet bir bölgenin vergisini toplama hakkını açık artırmayla bir ila üç yıllığına mültezime devrediyordu. Hazinenin peşin paraya ihtiyacı arttıkça bu süre de uzadı. 1695'te vergi kaynakları peşin para karşılığında ömür boyu verilmeye başlandı; bu uygulamaya malikâne sistemi denir. Hazine kısa vadede rahatladı; ama devletin vergi üzerindeki denetimi azaldı ve malikâne sahiplerinin bir kısmı taşrada güçlenen ayanlar arasına katıldı. Toprak türleri arasında geçen “malikâne arazi” ile bu vergi sistemini karıştırma.

Ek bilgi: payitaht İstanbul nasıl yönetilirdi?

Osmanlı Beyliği, Bizanslıların Bitinya dediği Marmara'nın güneydoğusundaki bölgede doğdu. Beylik büyüdükçe merkezi de batıya kaydı: önce Söğüt–Domaniç, sonra Karacahisar, Bilecik ve Yenişehir beyliğin merkezi oldu. Bursa (1326) gerçek anlamda ilk başkent sayılır; onu Avrupa'daki fetihlerin merkezi Edirne ve 1453'te İstanbul izledi. 1331'de alınan İznik, bazı kaynaklarda kısa süre başkent sayılır.

İstanbul'a Osmanlılar Dersaadet, Payitaht, Asitane (eşik, kapı), İslambol ve Arapça kaynaklardaki adıyla Konstantiniyye dedi. Başkentin yönetimi tek kişiye bırakılmadı, görevler paylaştırıldı: genel yönetimden sadrazam, adalet işlerinden İstanbul kadısı, güvenlikten yeniçeri ağası, belediye işlerinden şehremini sorumluydu. Kıyıların ve Boğaz'ın güvenliği kaptan-ı deryaya, imar ve yapı işleri mimarbaşına bırakılmıştı. İstanbul kadılığı, kadılık mesleğinin en yüksek rütbesiydi.

Sınavda

Nasıl sorulur“Tımar uygulanmayan, vergisi iltizamla toplanan, yöneticisi yıllık maaş alan eyalet” → salyaneli (Mısır, Bağdat, Yemen, Habeş, Garp Ocakları). “Vergi ve asker alınmayan bölge” → Hicaz. İstanbul'da görev eşleştirmesi: belediye → şehremini, güvenlik → yeniçeri ağası.

TuzakKırım'ın vergi verdiğini söylemek; Kırım asker gönderir, vergi vermez.

↕Büyükten küçüğe sırala taşra birimleri

  1. Kaza (kadı)
  2. Eyalet (beylerbeyi)
  3. Köy
  4. Sancak (sancakbeyi)

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin uygulanmadığı, vergilerin iltizam yoluyla toplanıp yöneticilere yıllık maaş verildiği eyaletlere ne ad verilir?

✓ C. Mısır, Yemen, Habeş ve Garp Ocakları gibi salyaneli eyaletlerde yöneticiler yıllık maaş (salyane) alırdı. A salyanesiz eyaletlerde tımar uygulanırdı, sorunun tersidir; B yurtluk-ocaklık sancakları yerel beylere babadan oğula bırakılırdı; D şehzade sancakları şehzadelerin yetiştiği sancaklardır.
ORDU · KAPIKULU, EYALET ASKERLERİ, DONANMA

Osmanlı ordusu: Kapıkulu, tımarlı sipahi ve donanma

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevşirme sistemi nedir, Yeniçeri Ocağı ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Murad döneminde savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını sağlayan pençik sistemi uygulandı ve bu gençlerle 1363'te Yeniçeri Ocağı kuruldu. Esir yetmeyince Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp eğitildiği devşirme sistemine geçildi. Yeniçeriler padişaha bağlı, maaşlı, sürekli askerlerdi.

Devşirme ve Yeniçeri Ocağı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı ordusu hangi bölümlerden oluşur, Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahiler arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Osmanlı ordusu üç bölümden oluşurdu: padişaha bağlı, merkezde bulunan, üç ayda bir ulufe denen maaş alan Kapıkulu askerleri; tımar gelirleriyle beslenen ve ordunun en kalabalık bölümünü oluşturan eyalet askerleri (tımarlı sipahiler, akıncılar ve yardımcı kuvvetler); Kaptan-ı derya komutasındaki donanma.

Selçuklu ordusunun iki direği vardı: sultanın gulamları ve ikta askerleri. Osmanlı ordusu da aynı iki direğin üzerinde yükseldi, yalnız ikisi de büyüdü.

Kuruluş sayfasında pençik ve devşirmeyle Yeniçeri Ocağı'nın nasıl doğduğunu görmüştük. Rumeli fetihleriyle askere ihtiyaç arttıkça I. Murad döneminde pençikle ayrılan esirlerden Kapıkulu ocakları kuruldu (Yeniçeri Ocağı, 1363); Ankara Savaşı'ndan sonra pençik yetmeyince asker alımı devşirmeyle yapıldı. Bu ocaklar zamanla dev bir merkez ordusuna dönüştü. Taşrada ise ikta geleneğini sürdüren tımarlı sipahiler vardı. Kısacası gulam → kapıkulu, ikta askeri → tımarlı sipahi.

Kapıkulu: maaşlı merkez ordusu

Kapıkulu askerleri padişaha bağlı, merkezde bulunan, sürekli ve maaşlı askerlerdi. Maaşlarını üç ayda bir ulufe adıyla alırlardı. Ayrıca padişahlar tahta çıkınca cülus bahşişi, sefere çıkarken sefer bahşişi dağıtırdı. Kapıkulu piyade ve süvari olmak üzere ikiye ayrılırdı.

Acemi Ocağı'ndaki eğitimini bitiren devşirme, bedergâh (kapıya çıkma) denen bir törenle ocağa geçerdi. Yeniçeriler toplu dua ve tekbirle seslendikleri gülbank ile güne ve savaşa başlardı. Bu düzende devşirmeyle yetişen biri, yeteneğine göre sancakbeyliğine, beylerbeyliğine, hatta sadrazamlığa kadar yükselebilirdi; padişaha bağlı bu yetiştirme ve yükselme düzenine kul sistemi denir. III. Murad döneminden itibaren devşirme kanununa aykırı olarak ocağa dışarıdan asker alınmaya başlanınca disiplin bozuldu; bu dönüşüm “ocak devlet içindir” anlayışından “devlet ocak içindir” anlayışına geçiş diye özetlenir.

  • Acemi Oğlanlar Ocağı: devşirmelerin eğitildiği ocak; Yeniçeri Ocağı'na asker yetiştirir.
  • Yeniçeri Ocağı: savaşta merkezde, padişahın yanında savaşan piyade ordusu.
  • Cebeci Ocağı: yeniçerilerin silahlarını yapar, onarır ve taşır. “Cebe” zırh demektir.
  • Topçu ve Top Arabacıları ocakları: top döker, atar; topların taşınmasını sağlar.
  • Humbaracı Ocağı: el bombası (humbara) ve havan topu yapar ve kullanır.
  • Lağımcı Ocağı: kuşatmalarda kale duvarlarının altına tünel kazıp fitil döşer.
  • Bostancı Ocağı: saray bahçelerinin bakımından, sarayın ve padişahın korunmasından, padişahın kayığını çekmekten sorumlu ocak.
  • Kapıkulu süvarileri (Altı Bölük Halkı): Enderun'dan ve Yeniçeri Ocağı'ndan terfiyle seçilen atlılar. I. Murad döneminde Timurtaş Paşa'nın tavsiyesiyle sipahi ve silahtar bölükleriyle kuruldu, sonra Sağ ve Sol Ulufeciler, Sağ ve Sol Garipler eklendi.
Ek bilgi: Altı Bölük ve Humbaracı Ocağı

Savaşta sipahi ve silahtarlar padişahın silahlarını ve çadırını (otağını), ulufeciler saltanat sancaklarını, garipler ordunun ağırlıklarını ve hazinesini korurdu. Humbaracı Ocağı 18. yüzyılda Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) tarafından ıslah edildi.

Eyalet askerleri: topraktan beslenen taşra ordusu

Ordunun en kalabalık bölümü tımarlı sipahilerdi. Tımar sahibi, devletin kendisine bıraktığı vergi geliriyle atlı askerler yetiştirirdi; bu askerlere cebelü denirdi. Tımarlı sipahi barışta bölgesinin güvenliğini sağlar, savaşta cebelüleriyle birlikte sancakbeyinin emrinde sefere katılırdı. Böylece devlet hazineden para harcamadan büyük bir atlı ordu besliyordu. Tımar sistemi 16. yüzyıl sonlarından itibaren bozulunca tımarlı sipahiler de önemini kaybetti.

Sınırlarda (uçlarda) akıncılar görev yapardı: düşman topraklarına akınlar düzenler, orduya keşif hizmeti verirlerdi. En ünlü akıncı aileleri Malkoçoğulları, Mihaloğulları ve Turhanoğulları'dır. Bunların yanında kale ve sınırları koruyan, geri hizmet gören yardımcı kuvvetler vardı: azaplar, deliler, gönüllüler ve Yeniçeri Ocağı kurulduktan sonra geri hizmete çekilen yaya ve müsellemler. Orhan Bey'in ilk düzenli ordusunun böylece ikinci plana düştüğüne dikkat et.

  • Yörükler: ordunun önünde yol açar, nakliyeye yardım ederdi.
  • Sakalar: orduya su taşırdı.
  • Tatarlar: haber ve mektup götüren ulaklar (postacılar) olarak çalışırdı.
  • Derbentçiler ve köprücüler: dağ geçitlerini, yolları ve köprüleri korur, onarırdı.
  • Beşliler: sınır kalelerinde muhafızlık yapardı.

Kırım Hanlığı ile Eflak ve Boğdan gibi bağlı yerler de sefere yardımcı kuvvet gönderirdi. 16. yüzyılın sonundan itibaren tımarlı sipahi ateşli silahlı savaşa ayak uyduramayınca devlet, sekban ve sarıca denen tüfekli ücretli birlikleri kullanmaya başladı; savaş bitince işsiz kalan bu birlikler, Celali isyanlarının önemli bir kaynağı oldu.

Merkezde maaşlı Kapıkulu, taşrada topraktan beslenen eyalet askerleri, denizde donanma.Görsel: Sınav Defteri

Donanma: Karesi'den Barbaros'a

Hatırlarsan Karesioğulları'nın katılmasıyla Osmanlı, Çanakkale kıyılarına ve deneyimli denizcilere kavuşmuştu. Osmanlı denizciliği Orhan Bey döneminde başladı. Sınırlar deniz kıyılarına ulaştıkça donanma kuvvetleri oluşturuldu; başta Karesioğulları olmak üzere idare altına alınan Türk beyliklerinin tersane ve donanmalarından da yararlanıldı. Rumeli'ye yerleşen Osmanlılar, Çanakkale Boğazı'nı ve Marmara kıyılarını korumak için Gelibolu'da önemli bir tersane kurdu; ilk teşekküllü Osmanlı tersanesi sayılan bu tersane 1390'da I. Bayezid döneminde, Bizans'tan kalan tersanenin yerinde kuruldu. Zamanla İzmit, Sinop, Kefe, Trabzon, Antalya ve 16. yüzyılın başından itibaren en büyüğü olan İstanbul'daki Tersane-i Âmire devreye girdi.

Donanma komutanına kaptan-ı derya (kaptan paşa), donanma askerine levent denirdi. İlk büyük deniz savaşını 1416'da Gelibolu açıklarında Venediklilere karşı Çalı Bey yönetti; 1453 kuşatmasında donanmanın başında Baltaoğlu Süleyman Bey vardı. 16. yüzyıl Osmanlı denizciliğinin altın çağıdır: Kemal Reis, Oruç Reis, Barbaros Hayrettin Paşa, Turgut Reis, Salih Reis, Piyale Paşa, Piri Reis, Seydi Ali Reis ve Murat Reis bu dönemin ünlü denizcileridir.

Akılda kalsın: Askeri tek soruyla sınıflandır: maaşını kim veriyor? Hazine veriyorsa (ulufe) Kapıkulu, toprak geliri besliyorsa eyalet askeri. Selçuklu'da aynı soru gulam ile ikta askerini ayırırdı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ordunun en kalabalık bölümü” → tımarlı sipahiler. “Hazineye yük olmadan ordu beslenmesi” → tımar sistemi. Ocak–görev eşleştirmesi: lağımcı → tünel, cebeci → silah, humbaracı → el bombası.

TuzakYeniçerileri tımar geliriyle beslenen asker sanmak; yeniçeri ulufe alır. Denizcilikte.

Sınavda işaretle“ilk tersane” Karamürsel (Orhan), “ilk düzenli tersane” Gelibolu (I. Bayezid).

⇄Bilgi eşleştirme birlik → görev

▭Boşluk doldurma

Tımarlı sipahinin dirlik geliriyle yetiştirdiği atlı askerlere denirdi. Kapıkulu askerleri üç ayda bir adıyla maaş alırdı.

cebelüleventulufesalyane
HUKUK · ŞER'İ VE ÖRFİ HUKUK, MAHKEMELER

Osmanlı hukuku: şer'i, örfi ve kadının geniş yetkisi

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde şer'i ve örfi hukuk nedir, Divan-ı Mezalim ne iş yapardı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde hukuk ikiye ayrılırdı: kaynağını Kur'an, sünnet, icma ve kıyastan alan şer'i hukuk ile hükümdarın emirlerinden ve halkın örf ve âdetinden doğan örfi hukuk. Şer'i davalara kadı, örfi davalara emir-i dad, askerî davalara kadıasker bakardı. Divan-ı Mezalim, sultanın başkanlık ettiği yüksek mahkemeydi.

Hukuk: şer'i ve örfi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da şer'i ve örfi hukuk nedir, kadının görevleri nelerdi, hangi mahkemeler vardı?

Kısa cevap: Osmanlı hukuku Selçuklu hukukunu örnek aldı ve iki kaynağa dayandı: Kur'an ve hadislere dayanan şer'i hukuk ile şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla padişahın koyduğu kanunlardan oluşan örfi hukuk. Davalara kadı bakardı; gayrimüslimler aile ve miras işlerinde kendi cemaat mahkemelerine, kapitülasyonlardan yararlanan yabancılar konsolosluk mahkemelerine başvurabilirdi.

Osmanlı'da bir kadı aynı gün bir miras davasına bakabilir, bir vakfın hesabını denetleyebilir ve pazardaki ekmeğin fiyatını belirleyebilirdi.

Türk-İslam teşkilatı sayfasında gördüğün ikili yapıyı hatırla: Kur'an'dan doğan şer'i hukuk, hükümdarın emirlerinden doğan örfi hukuk. Osmanlı hukuku bu Selçuklu düzenini örnek aldı; fethedilen bölgelerin yerel hukuk geleneklerini de mümkün olduğunca yaşattı.

  • Şer'i hukuk: kaynağı Kur'an ve hadisler (sünnet), bunların yanında icma ve kıyastır. Daha çok dinî ve toplumsal ilişkileri, örneğin aile, miras ve ticaret işlerini düzenler.
  • Örfi hukuk: şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla padişahın koyduğu kanunlardır. Devlet teşkilatı, vergi, askerlik, toprak ve ceza gibi alanları düzenler; toplumun örf ve âdetine de uygun olurdu. Fatih'in kanunnamesi ve “Kanuni” lakaplı Sultan Süleyman'ın kanunları bu hukukun en bilinen örnekleridir.

Kadı: yargıçtan fazlası

Davalara kadı bakardı ve şer'i davalara da örfi davalara da aynı kadı karar verirdi. Kadılığın en yüksek rütbesi İstanbul kadılığıydı. Ama kadının işi mahkemeyle bitmiyordu; o, kazasında devletin de temsilcisiydi:

  • Kişiler arasındaki anlaşmazlıkları çözer; miras ve ticaret işlerini karara bağlar, nikâh kıyar.
  • Vakıfları ve esnaf loncalarını denetler, noterlik yapar.
  • Merkezden gelen emirleri halka duyurur, halkın istek ve şikâyetlerini merkeze iletir.
  • Vergilerin toplanmasını ve merkeze gönderilmesini sağlar; belediye işlerini gözetir.
  • Çarşı ve pazardaki fiyatları denetler (narh), şehrin temel gıda ihtiyacının karşılanmasını sağlar.

Kadı ve müderris atamaları kazaskerin göreviydi. Kadının bir yerde yerleşip güç kazanmaması için görev süreleri kısa tutulur, birkaç yılda bir başka kazaya atanırdı. Kadının verdiği kararlar şer'iye sicilleri denen defterlere yazılırdı; ölenlerin mal varlığı ve mirasçıları ise tereke defterlerine kaydedilirdi. Davalarda, bölgenin ileri gelenleri arasından seçilen ve mahkemede hazır bulunan kişiler kadıya ticaret, zanaat ve arazi gibi konulardaki yerel uygulamalar hakkında bilgi verir, hükme şahit olurdu; adları sicil kaydının altına yazılan bu kişilere şuhudü'l-hâl denir. Divanın Mühimme defterleri gibi bu siciller de bugün şehirlerin gündelik hayatını, fiyatlarını, davalarını gösteren eşsiz kaynaklardır.

Akılda kalsın: Kadının görevlerini bugünkü karşılıklarla hatırla: hâkim + noter + belediye başkanı + kaymakam. Kararları şer'iye siciline, divanın kararları Mühimme'ye yazılır.

Azınlıklar ve üç mahkeme

Gayrimüslimler (zimmîler) kendi aralarındaki meselelerde ve aile hukukunda kendi dinlerinin kurallarını uygulayabiliyordu. Bu hoşgörü mahkemelere de yansıdı ve Osmanlı'da üç tür mahkeme ortaya çıktı:

Osmanlı'da mahkemeler · kim, hangi hukukla?
MahkemeKimin davalarına bakar?Dayanağı
Şer'i mahkeme (kadı)Müslümanlar arası bütün davalar; gayrimüslimlerin kamu davaları; tebaa ile yabancı arasıŞer'i ve örfi hukuk
Cemaat mahkemesiGayrimüslimler arası aile, miras davalarıKendi dinlerinin hukuku
Konsolosluk mahkemesiKapitülasyonlardan yararlanan devletlerin vatandaşları arası davalarKapitülasyonlar
Nizamiye, Karma Ticaret (Tanzimat)Yeni kanunlara göre ceza, hukuk ve ticaret davalarıAvrupa hukukundan alınan kanunlar

Bu düzen 19. yüzyıla kadar sürdü. Tanzimat Dönemi'nde ilk kez Avrupa hukukundan yararlanıldı ve bu mahkemelerin yanına Nizamiye ve Karma Ticaret mahkemeleri eklendi. İş bölümü de değişti: ticaret davalarına ticaret mahkemeleri, yeni kanunlara göre görülen ceza ve hukuk davalarına nizamiye mahkemeleri bakmaya başladı; şer'iye mahkemelerinin alanı aile, miras ve vakıf gibi kişi hukuku işleriyle sınırlandı. Ayrıntılı hikâye, Osmanlı'nın modernleşme sayfasının konusu.

Sınavda

Nasıl sorulur“Padişahın şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla koyduğu kurallar” → örfi hukuk. “Gayrimüslimlerin aile davalarına bakan mahkeme” → cemaat mahkemesi.

Tuzak“Kadının görevleri arasında yer almaz” sorusunda tuzak genellikle askerî komutanlıktır. Bir de: konsolosluk mahkemelerinin dayanağı kapitülasyonlardır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde gayrimüslimlerin kendi aralarındaki aile ve miras davalarına, kendi dinlerinin hukuk kurallarına göre bakan mahkeme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Cemaat mahkemeleri gayrimüslimlerin kendi aralarındaki davalarına kendi dinî hukuklarına göre bakardı. A şer'i mahkeme kadının İslam hukukuyla baktığı genel mahkemedir; B konsolosluk mahkemesi yabancıların davalarına bakardı; C nizamiye mahkemeleri Tanzimat'ta kurulan Batı tarzı mahkemelerdir.

▭Boşluk doldurma

Padişahın şer'i hukuka aykırı olmamak şartıyla koyduğu kanunlar hukuku oluşturur. Kadının verdiği kararlar sicillerine yazılırdı.

örfişer'işer'iyemühimme

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Orhan Bey döneminde ilk Osmanlı parasının basılması, yaya ve müsellem birliklerinin kurulması ve İznik'te medrese açılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ C. Para, düzenli ordu ve eğitim kurumu devlet teşkilatının parçalarıdır; Osmanlı bu dönemde beylikten devlete dönüştü. A Anadolu birliği Yıldırım döneminde sağlandı; B Bizans Osmanlı'ya bağlanmadı, İstanbul 1453'e kadar direndi; D Haçlı tehlikesi sürdü, Balkanlarda mücadele yeni başlıyordu.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Orhan Bey ve Rumeli'ye geçiş

?Soru 2

Türk-İslam devletlerinin göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirme politikasının amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Ordu-millet göçebe hayatın ürünüdür; iskân bu yapıdan uzaklaşmanın, düzenli ve merkezî bir devletin aracıdır. A, C ve D iskânın gerçek amaçlarıdır: yerleşik nüfustan vergi ve asker toplamak kolaydır, tarım alanı genişler, göçebe-yerleşik çatışmaları azalır.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Toplum, iskân ve ticaret

?Soru 3

Anadolu'da kurulan Ahilik teşkilatının faaliyetleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ C. Vergi toplamak devletin işidir; Ahilik esnafın mesleki, ahlaki ve ekonomik örgütüdür. A, B ve D Ahiliğin gerçek faaliyetleridir: mal kalitesini denetler, usta-çırak ilişkisiyle meslek öğretir, zor durumdaki esnafa yardım ederdi.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Ahilik

?Soru 4

II. Bayezid'in, kardeşi Cem Sultan Avrupa'da tutulduğu sürece Batı'da büyük seferlere çıkmaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Cem'i ellerinde tutan Avrupalılar, onu Osmanlı'ya karşı bir baskı aracı olarak kullandı. B bu dönemde toprak kaybı yoktu, yalnız seferler durdu; C Cem Memlüklere sığınmıştı, Memlüklerle ittifak kurulmadı; D veraset sistemi değişmedi, taht kavgası bu sistemin sonucudur.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · II. Bayezid ve Cem Sultan

?Soru 5

I. Murad döneminde Germiyanoğulları'ndan çeyiz yoluyla, Hamitoğulları'ndan satın alma yoluyla toprak kazanılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Çeyiz ve satın alma savaşsız yollardır; I. Murad Anadolu'da Türk beylikleriyle savaşmaktan kaçındı. A savaşla değil, barışla kazanıldığı için tersini söyler; B Germiyan ve Hamit toprakları iç bölgededir, deniz gücüyle ilgisi yoktur; C beyliklerin Haçlılara karşı yardım istemesiyle değil, evlilik ve alımla ilgilidir.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · I. Murad ve Balkanlar

?Soru 6

Hint Deniz Seferleri'nden beklenen sonucun alınamamasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

✓ D. Akdeniz için yapılmış kadırgalar okyanusta Portekiz kalyonlarıyla baş edemedi. B Preveze ise bir Osmanlı zaferidir; A kapitülasyonlar Fransa'yla ilgilidir, Hint seferleriyle bağı yoktur; C Mısır Osmanlı'nın elinde kaldı, seferler oradan yapıldı.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Preveze ve Hint seferleri

?Soru 7

Fatih'in İstanbul kuşatmasından önce Rumeli Hisarı'nı yaptırmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Karşıdaki Anadolu Hisarı ile birlikte Boğaz denetim altına alındı, Karadeniz yolu kapandı. A başkent İstanbul'un fethiyle taşındı, hisarla değil; B Haliç'i zincirle kapatan Bizans'tır, Osmanlı gemileri karadan yürüttü; C hisar ticareti geliştirmek için değil, Boğaz'dan geçişi kesmek için yapıldı.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · İstanbul'un fethi

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Beyliği'nin kuruluş döneminde hızla büyümesini kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Kuruluşta Osmanlı beyliklerle uğraşmadan Bizans'a yöneldi; Anadolu birliği için mücadele daha sonra başladı. A, C ve D büyümeyi kolaylaştıran gerçek etkenlerdir: Bizans iç karışıklıktaydı, hoşgörülü yönetim yerli halkı kazandı, Moğol baskısından kaçan Türkmenler insan gücü sağladı.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Kuruluşun zemini

?Soru 9

Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtırdığı Nizamiye medreselerinin kuruluş amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi vardır?

✓ D. Nizamiyeler Batınilik ve Şii propagandasına karşı Sünniliği yaymak ve divanlara görevli yetiştirmek için kuruldu. A eğitim dili Türkçe değil Arapçaydı; B askerî eğitim medresenin işi değildi; C esnafa meslek öğretmek Ahiliğin işidir.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Medrese ve darüşşifa

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Don-Volga Kanalı projesiyle ulaşılmak istenen amaçlardan biri değildir?

✓ A. Portekizlilerle mücadele, Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayacak Süveyş Kanalı projesinin amacıdır. B, C ve D Don-Volga'nın gerçek amaçlarıdır: Rusların güneye inişi engellenecek, Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurulacak, İran kuzeyden kuşatılacaktı.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Sokullu ve kanal projeleri
192
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı kültür ve medeniyeti konusundan 192 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →