Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum: Sputnik'ten Ay'a, 68 Kuşağı'ndan internete

Hiroşima'nın gölgesinden Ay'daki ilk adıma, Moskova'daki Mutfak Tartışması'ndan Gdańsk tersanesine kadar, iki süper gücün rekabetinin bilimi, ekonomiyi, kültürü ve gündelik hayatı nasıl değiştirdiğini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1945 → 1991
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
150 sorubu konuda çözebileceğin
BİLİM · NÜKLEER TEKNOLOJİ

Nükleer teknoloji: atom bombasından nükleer santrale

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Dünya Savaşı nasıl ve ne zaman sona erdi?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mussolini'nin Temmuz 1943'te devrilmesinden sonra İtalya 3 Eylül 1943'te ateşkes imzaladı. Müttefikler 6 Haziran 1944'te Normandiya'ya çıktı, Sovyetler doğudan Berlin'e girdi ve Almanya 8 Mayıs 1945'te koşulsuz teslim oldu. ABD'nin 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya, 9 Ağustos'ta Nagazaki'ye atom bombası atmasından ve SSCB'nin savaş ilanından sonra Japonya teslim olmayı kabul etti (15 Ağustos); resmî teslim 2 Eylül 1945'te imzalandı ve savaş sona erdi.

Mihver'in yenilgisi: Normandiya'dan Hiroşima'ya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş'ta nükleer teknoloji nasıl gelişti, Barış İçin Atom programı nedir?

Kısa cevap: Soğuk Savaş'ta nükleer teknoloji hem silah hem enerji olarak gelişti. Atom bombasına ABD 1945'te, SSCB 1949'da, İngiltere 1952'de, Fransa 1960'ta, Çin 1964'te sahip oldu; ardından çok daha güçlü hidrojen bombaları ve kıtalararası füzeler geldi. ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'teki “Barış İçin Atom” çağrısıyla nükleer enerjinin barışçıl kullanımı öne çıktı: 1954'te SSCB'de ilk nükleer santral elektrik üretti, 1957'de Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kuruldu.

Soğuk Savaş, iki Japon şehrinin üzerinde yükselen iki mantar bulutunun gölgesinde doğdu.

Hatırlarsan II. Dünya Savaşı, ABD'nin Ağustos 1945'te Hiroşima ve Nagazaki'ye attığı atom bombalarıyla bitmişti. Savaştan sonra bu silah yalnız ABD'nin elindeydi, ama tekel uzun sürmedi: SSCB 1949'da ilk atom bombasını denedi. Ardından İngiltere (1952), Fransa (1960) ve Çin (1964) bu gruba katıldı. Nükleer silaha sahip olmak artık büyük güç sayılmanın ölçüsüydü; bu yüzden bombaya sahip ülkelerin oluşturduğu gruba “nükleer kulüp” denir.

Daha büyük bomba, daha uzun menzil

Yarış atom bombasında durmadı. ABD 1952'de, SSCB 1953'te atom bombasından kat kat güçlü hidrojen bombası denemesi yaptı. SSCB'nin 1961'de patlattığı ve “Çar Bombası” diye anılan hidrojen bombası, tarihte patlatılan en güçlü silah oldu. Bombayı taşıyan araç da değişti: uçakların yerini, okyanus ötesindeki hedefi yarım saat içinde vurabilen kıtalararası balistik füzeler aldı; denizlerin altında ise aylarca su yüzüne çıkmadan dolaşabilen nükleer denizaltılar devreye girdi. Bu yarışın siyasi sonucu, iki tarafın da birbirini yok edebileceği dehşet dengesiydi; onu Yumuşama dönemi sayfasında gördük.

Nükleer kulüp · kim, ne zaman?
ÜlkeAtom bombasıHidrojen bombası
ABD1945 (Hiroşima, Nagazaki)1952
SSCB19491953; 1961 “Çar Bombası”
İngiltere1952—
Fransa1960—
Çin1964—

Barış İçin Atom

Atomun bir de öteki yüzü vardı. ABD Başkanı Dwight Eisenhower, 8 Aralık 1953'te BM Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada nükleer bilginin silah yerine enerji, tıp ve tarım için kullanılmasını önerdi. Barış İçin Atom adıyla bilinen bu çağrı, aynı zamanda ABD'nin dost ülkelere nükleer teknoloji aktararak onları kendine bağlamasının da yoluydu. Bu çizgide 1957'de merkezi Viyana olan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) kuruldu; aynı yıl Avrupa'da, Soğuk Savaş dönemi sayfasında gördüğümüz EURATOM doğdu.

Ek bilgi: nükleer santraller ve kazalar

Elektrik üreten ilk nükleer santral 1954'te SSCB'nin Obninsk kentinde çalışmaya başladı; İngiltere 1956'da, ABD 1957'de onu izledi. Nükleer teknoloji tıpta da kullanıldı: radyasyonla kanser tedavisi ve radyoaktif maddelerle yapılan teşhis yöntemleri yaygınlaştı. Türkiye de bu çağın dışında kalmadı; 1956'da Atom Enerjisi Komisyonu'nu kurdu ve 1962'de İstanbul'daki Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi'nde ilk araştırma reaktörünü çalıştırdı.

Teknolojinin riskleri de zamanla görüldü. 1979'da ABD'deki Three Mile Island santralinde ciddi bir kaza oldu; 1986'daki Çernobil faciasının radyoaktif bulutu ise Avrupa'nın büyük bölümüne yayıldı. Çernobil'in SSCB'deki siyasi sonuçlarını SSCB'nin dağılması sayfasında göreceğiz.

Ek bilgi: nükleer korkunun gündelik hayata yansıması

Korkunun kültürü

Nükleer savaş korkusu gündelik hayata da girdi. ABD'de okullarda saldırı anında sıraların altına saklanma tatbikatları yapıldı, bahçelere sığınaklar kazıldı. Bilim insanları da sesini yükseltti: 1955'te filozof Bertrand Russell ile Albert Einstein'ın imzasını taşıyan bildiri, nükleer bir savaşın insanlığın sonu olabileceği uyarısını yaptı. İngiltere'de 1958'de kurulan nükleer silahsızlanma kampanyası için çizilen simge, bugün dünyanın her yerinde barış simgesi olarak bilinir. Bu baskıların da etkisiyle imzalanan 1963 Kısmi Nükleer Deneme Yasağı ve 1968 Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme antlaşmalarını Yumuşama dönemi sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Nükleer kulübü yıl sırasıyla say: ABD 1945 → SSCB 1949 → İngiltere 1952 → Fransa 1960 → Çin 1964. Atomun iki yüzü vardır: silah (hidrojen bombası, kıtalararası füze, nükleer denizaltı) ve enerji (Barış İçin Atom 1953 → ilk santral 1954 → UAEA 1957).
Sınavda

Nasıl sorulur“Barış İçin Atom” çağrısının amacı sorulur: nükleer enerjinin enerji, tıp ve tarım gibi barışçıl alanlarda kullanılması.

TuzakOnu iki süper gücün imzaladığı bir silahsızlanma antlaşması gibi gösteren şıktır; o bir antlaşma değil, Eisenhower'ın BM'deki çağrısıdır. Bir tuzak daha: ilk nükleer santrali ABD'ye veren şık. İlk santral SSCB'dedir (Obninsk, 1954).

⇄Bilgi eşleştirme ülke → ilk atom bombası

?Soru çöz ÖSYM tarzı

ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'te BM Genel Kurulu'nda dile getirdiği “Barış İçin Atom” çağrısının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eisenhower nükleer bilginin silah yerine barışçıl amaçlarla kullanılmasını önerdi; bu çizgide 1957'de UAEA kuruldu. A çağrı silahları yasaklamayı değil, bilgiyi barışa açmayı önerdi; C uzaydaki yasak 1967 Dış Uzay Antlaşması'nın, D deneme yasağı 1963 antlaşmasının konusudur.
BİLİM · UZAY YARIŞI

Uzay yarışı: Sputnik'ten Ay'a, rekabet gökyüzüne taşınıyor

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSoğuk Savaş nedir, neden bu adla anılır ve hangi bloklar oluştu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş, II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB'nin ve onların çevresinde toplanan blokların, birbirleriyle doğrudan savaşmadan siyasi, ideolojik, ekonomik ve askerî alanda yürüttüğü gerginlik dönemidir (1945–1991). Dünya Batı Bloku (ABD), Doğu Bloku (SSCB) ve hiçbirine katılmayan Bağlantısızlar olmak üzere ayrıldı; bu yapıya çift kutuplu dünya düzeni denir. Churchill bu bölünmeyi 1946'da “Demir Perde” sözüyle anlattı.

Soğuk Savaş ve iki kutuplu dünya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uzay yarışı nedir, uzaya çıkan ilk insan kimdir ve Ay'a ilk kim ayak bastı?

Kısa cevap: Uzay yarışı, ABD ile SSCB'nin Soğuk Savaş'ta uzay teknolojisinde üstünlük kurmak için yaptığı rekabettir. SSCB 4 Ekim 1957'de ilk yapay uydu Sputnik-1'i fırlattı ve 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'i uzaya çıkan ilk insan yaptı; ABD ise 20 Temmuz 1969'da Apollo 11 ile Neil Armstrong'u Ay'a ayak basan ilk insan yaptı. Yarış 1975'te Apollo ve Soyuz araçlarının yörüngede kenetlenmesiyle iş birliğine dönüştü.

Ekim 1957'de dünyanın dört bir yanındaki radyo amatörleri, gökyüzünden gelen kesik kesik bir “bip” sesi yakaladı.

Sesin kaynağı, SSCB'nin 4 Ekim 1957'de Dünya yörüngesine oturttuğu ilk yapay uydu Sputnik-1'di. Bir ay sonra Sputnik-2, Layka adlı köpeği yörüngeye taşıdı. Uyduyu fırlatan roket bir nükleer başlığı da ABD'ye kadar götürebilirdi; teknolojide geri kaldığı korkusu Amerika'da “Sputnik şoku” diye anıldı. ABD'nin cevabı kurumsal oldu: Ocak 1958'de ilk uydusu Explorer-1'i fırlattı, aynı yıl uzay ajansı NASA'yı ve Savunma Bakanlığı'na bağlı ileri araştırma ajansı ARPA'yı kurdu, okullarda fen ve matematik eğitimine büyük kaynak ayırdı. Uzay yarışı böylece bir bilim, eğitim ve prestij yarışına dönüştü.

İlk turlar SSCB'nin

Yarışın ilk turlarını SSCB kazandı. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin Vostok-1 ile Dünya'nın çevresini dolaşarak uzaya çıkan ilk insan oldu. 1963'te Valentina Tereşkova uzaya çıkan ilk kadın, 1965'te Aleksey Leonov aracının dışına çıkarak ilk uzay yürüyüşünü yapan kişi oldu. ABD de boş durmadı: 1962'de John Glenn Dünya yörüngesinde dolaşan ilk Amerikalı oldu. Ama Başkan John F. Kennedy asıl hedefi Mayıs 1961'de Kongre'de koymuştu: on yıl dolmadan Ay'a insan indirmek ve onu sağ salim geri getirmek.

Ay'a ilk adım

Hedef tutuldu. 20 Temmuz 1969'da Apollo 11'in iniş aracı Ay'a kondu ve Neil Armstrong Ay'a ayak basan ilk insan oldu; onu Buzz Aldrin izledi. Armstrong'un “Bu, bir insan için küçük, insanlık için dev bir adım” sözü, televizyon başındaki yüz milyonlarca insana canlı ulaştı ve yarış ABD lehine döndü. SSCB ise insanlı Ay yolculuğu yerine uzun süreli uçuşlara yöneldi: ilk uzay istasyonu Salyut-1'i 1971'de, Mir istasyonunun ilk parçasını 1986'da yörüngeye yerleştirdi.

Rekabetten iş birliğine

Yumuşama döneminin havası uzaya da yansıdı. 1967 Dış Uzay Antlaşması, uzaya ve gök cisimlerine nükleer silah yerleştirmeyi yasakladı ve hiçbir devletin Ay'ı ya da bir gezegeni sahiplenemeyeceğini kabul etti. Temmuz 1975'te bir Amerikan Apollo aracıyla bir Sovyet Soyuz aracı yörüngede birbirine kenetlendi; iki ülkenin uzay adamları uzayda el sıkıştı. Yarış yine de bitmedi: ABD 1981'de yeniden kullanılabilen uzay mekiğini uçurdu, ama 1986'da Challenger mekiğinin kalkıştan kısa süre sonra infilak etmesi programa ağır bir darbe vurdu. 1990'da yörüngeye yerleştirilen Hubble Uzay Teleskobu ise evrene yeni bir pencere açtı.

Ek bilgi: uydular gündelik hayatta

Uydular gündelik hayatta

Uzay yarışının en kalıcı mirası, Dünya'nın çevresinde dönen uydulardır. 1960'tan itibaren hava durumu uydularıyla tahminler güçlendi; 1962'de Telstar uydusu Atlantik'in iki yakası arasında ilk canlı televizyon görüntüsünü taşıdı. 1964 Tokyo Olimpiyatları, uydu aracılığıyla okyanus ötesine canlı yayınlanan ilk olimpiyat oldu. Askerî amaçla kurulan uydu konum sistemleri de sonradan herkesin cebindeki telefona girecekti.

Üst sırada SSCB'nin “ilk”leri, alt sırada ABD'nin cevapları. Yarışın dönüm noktası 1969'dur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: SSCB'nin beş “ilk”i: Sputnik 1957 (ilk uydu), Gagarin 1961 (ilk insan), Tereşkova 1963 (ilk kadın), Leonov 1965 (ilk uzay yürüyüşü), Salyut 1971 (ilk istasyon). ABD'nin cevabı: NASA 1958 → Armstrong 1969. Kısaca: ilk adımlar SSCB'nin, Ay ABD'nin.
Sınavda

Nasıl sorulur“Uzaya çıkan ilk insan” ile “Ay'a ayak basan ilk insan” karıştırılır: Gagarin (SSCB, 1961) ↔ Armstrong (ABD, 1969).

TuzakSputnik'i insanlı uçuş gibi veren şıktır; Sputnik-1 insansız ilk yapay uydudur. Uzay yarışının Soğuk Savaş'la bağı sorulursa: uzaya uydu taşıyan roket nükleer başlık da taşıyabilirdi, yani yarış hem güvenlik hem prestij yarışıydı.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Uzay yarışındaki aşağıdaki “ilk”lerden hangisi SSCB'ye ait değildir?

✓ C. Ay'a ilk ayak basan, ABD'nin Apollo 11 göreviyle 1969'da Ay'a inen Neil Armstrong'dur. Sputnik-1 (1957), Gagarin (1961) ve Valentina Tereşkova (1963) SSCB'nin ilkleridir: yarışın ilk turlarını SSCB kazandı, ABD Ay'la öne geçti.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Neil Armstrong Ay'a ayak bastı
  2. ABD uzay ajansı NASA'yı kurdu
  3. Apollo ve Soyuz araçları yörüngede kenetlendi
  4. SSCB ilk yapay uydu Sputnik-1'i fırlattı
  5. Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu

▭Boşluk doldurma

SSCB'nin 1957'de Dünya yörüngesine oturttuğu ilk yapay uydunun adı 'tir. Uzaya çıkan ilk insan, Sovyet kozmonot Yuri 'dir.

SputnikExplorerGagarinArmstrong
BİLİM · BİLİŞİM VE TIP

Bilgisayardan internete, aşıdan kalp nakline: bilişim ve tıpta devrim

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSoğuk Savaş'ta nükleer teknoloji nasıl gelişti, Barış İçin Atom programı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş'ta nükleer teknoloji hem silah hem enerji olarak gelişti. Atom bombasına ABD 1945'te, SSCB 1949'da, İngiltere 1952'de, Fransa 1960'ta, Çin 1964'te sahip oldu; ardından çok daha güçlü hidrojen bombaları ve kıtalararası füzeler geldi. ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'teki “Barış İçin Atom” çağrısıyla nükleer enerjinin barışçıl kullanımı öne çıktı: 1954'te SSCB'de ilk nükleer santral elektrik üretti, 1957'de Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kuruldu.

Nükleer çağ: bombadan santrale

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ARPANET nedir, internet nasıl ortaya çıktı ve Soğuk Savaş döneminde tıpta hangi gelişmeler yaşandı?

Kısa cevap: Soğuk Savaş'ın askerî ihtiyaçları bilişimi hızlandırdı: 1946'da ilk elektronik bilgisayarlardan ENIAC tanıtıldı, transistör (1947) ve çip bilgisayarları küçülttü, 1970'lerde kişisel bilgisayar doğdu. ABD'nin askerî araştırma ajansı ARPA'nın 1969'da üniversite bilgisayarlarını bağladığı ARPANET internetin atasıdır; 1989'da Tim Berners-Lee World Wide Web'i önerdi. Tıpta DNA'nın çift sarmal yapısının çözülmesi (1953), çocuk felci aşısı (1955) ve ilk kalp nakli (1967) öne çıkar.

Bugün cebinde taşıdığın telefon, 1946'da koca bir salonu dolduran bir makinenin torunudur.

II. Dünya Savaşı'nda top mermilerinin yolunu hesaplamak için geliştirilen ENIAC, 1946'da tanıtıldığında yaklaşık otuz ton ağırlığındaydı ve binlerce elektron tüpüyle çalışıyordu. Bilgisayarı küçülten buluş ertesi yıl geldi: 1947'de ABD'de geliştirilen transistör, ısınan ve sık bozulan tüplerin yerini aldı. 1950'lerin sonunda çok sayıda devre elemanını tek bir parçada birleştiren entegre devre (çip), 1971'de bir bilgisayarın beynini tek çipe sığdıran mikroişlemci üretildi. Bu küçülmenin en büyük müşterisi uzay ve füze programlarıydı; çünkü bir roketin içine oda büyüklüğünde bilgisayar sığmazdı.

Ek bilgi: kişisel bilgisayarın yayılması

Herkesin masasında bir bilgisayar

Mikroişlemci, bilgisayarı devletlerin ve büyük şirketlerin tekelinden çıkardı. 1970'lerde kişisel bilgisayar ortaya çıktı; 1976'da kurulan Apple bu alanın öncülerinden oldu, IBM de 1981'de kendi kişisel bilgisayarını piyasaya sürdü. Bilgisayar böylece laboratuvardan bürolara ve evlere girdi.

ARPANET'ten internete

Hatırlarsan ABD, Sputnik şokundan sonra 1958'de ARPA'yı kurmuştu. ARPA'nın desteklediği ve üniversitelerdeki bilgisayarları birbirine bağlayan deneme ağı ARPANET, ilk bağlantısını 1969'da kurdu. Ağ büyüdükçe yeni araçlar eklendi: 1971'de ilk e-posta gönderildi ve kullanıcı adını bilgisayardan ayırmak için “@” işareti kullanıldı. 1983'te ARPANET'in bugün de kullanılan TCP/IP iletişim kurallarına geçmesi, farklı ağların birbirine bağlanmasını, yani internetin doğuşunu sağladı. Son halka Avrupa'dan geldi: İsviçre'deki CERN laboratuvarında çalışan Tim Berners-Lee, 1989'da sayfaları bağlantılarla birbirine bağlayan World Wide Web'i (www) önerdi; sistem birkaç yıl içinde herkese açıldı. Askerî bir kurumun parasıyla başlayan proje, Soğuk Savaş bittiğinde dünyayı birbirine bağlamaya hazırdı.

İki zincir aynı yere varır: küçülen bilgisayarlar, birbirine bağlanan ağlarla buluşunca internet çağı başladı.Görsel: Sınav Defteri

Tıpta yeni çağ

Savaş yıllarında seri üretime geçen penisilin, savaştan sonra milyonlarca insanın hayatını kurtardı; 1940'larda bulunan streptomisin vereme karşı ilk etkili ilaç oldu. 1955'te kullanıma giren Jonas Salk'ın çocuk felci aşısı, ardından Albert Sabin'in ağızdan alınan aşısı, bu hastalığı dünyanın büyük bölümünde geriletti. 1948'de kurulan Dünya Sağlık Örgütü'nün yürüttüğü aşı kampanyası sonunda çiçek hastalığı yeryüzünden silindi; örgüt bunu 1980'de ilan etti. Kampanyayı SSCB önermiş, ABD de güçlü biçimde desteklemişti; bu, Soğuk Savaş'ın ortasında iki bloğun birlikte kazandığı nadir zaferlerden biriydi.

Biyolojide de kapılar açıldı. 1953'te James Watson ve Francis Crick, Rosalind Franklin'in X-ışını görüntülerinden de yararlanarak DNA'nın çift sarmal yapısını açıkladı; bu buluş genetik biliminin temeli oldu. 3 Aralık 1967'de Güney Afrika'da Christiaan Barnard insandan insana ilk kalp naklini gerçekleştirdi; 1978'de İngiltere'de ilk tüp bebek dünyaya geldi. 1960'ta ilk lazer çalıştırıldı, vücuda yerleştirilen kalp pilleri kalp hastalarına yeni bir hayat verdi, bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme cihazları teşhisi değiştirdi. Tarımda yüksek verimli tohumlarla yürütülen Yeşil Devrim birçok ülkeyi kıtlık tehlikesinden kurtardı; öncüsü Norman Borlaug 1970'te Nobel Barış Ödülü'nü aldı. 1980'lerin başında tanımlanan AIDS ise tıbbın yeni sınavı oldu.

Akılda kalsın: İki zinciri ezberleme, kur. Küçülme: ENIAC 1946 → transistör 1947 → çip → mikroişlemci 1971 → kişisel bilgisayar (Apple 1976). Bağlanma: Sputnik 1957 → ARPA 1958 → ARPANET 1969 → TCP/IP 1983 → www 1989. İkinci zincirin başında askerî bir kurum, sonunda bütün dünya var.
Sınavda

Nasıl sorulurİnternetin kökeni sorulur: ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı ARPA'nın 1969'da kurduğu ARPANET.

Tuzakİnterneti doğrudan Tim Berners-Lee'ye bağlayan şıktır; o interneti değil, onun üzerinde çalışan World Wide Web'i (1989) geliştirdi. Kişi-buluş eşleştirmesi de sık gelir: Watson ve Crick → DNA, Salk → çocuk felci aşısı, Barnard → kalp nakli.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → buluş

?Soru çöz

Bugünkü internetin atası sayılan ARPANET ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. ARPANET, 1958'de kurulan ARPA'nın desteğiyle 1969'da üniversite bilgisayarlarını bağladı. A ağ Sovyet değil, ABD girişimidir; B CERN ve 1989, World Wide Web'in yeri ve yılıdır; C ticari şirket değil, askerî ajans desteğiyle üniversitelerde doğdu.
EKONOMİ · İKİ BLOK, İKİ DÜZEN

İki blok, iki ekonomi: Marshall'dan Molotov Planı'na, Fulbright'tan OECD'ye

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTruman Doktrini ve Marshall Planı nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Truman Doktrini, ABD Başkanı Harry Truman'ın 12 Mart 1947'de ilan ettiği, SSCB baskısı altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik yardımı öngören politikadır. Marshall Planı ise 1947'de açıklanıp 1948'de uygulanmaya başlanan, savaşta yıkılan Avrupa'nın ekonomik kalkınması için verilen yardım programıdır. SSCB bunlara Kominform (1947) ve COMECON (1949) ile karşılık verdi.

Truman Doktrini, Marshall Planı, Kominform, COMECON

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Molotov Planı, COMECON, OECD ve Fulbright Programı nedir, Soğuk Savaş ekonomiyi ve toplumu nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Soğuk Savaş'ta ekonomik yardımlar ve örgütler blokları birbirine bağlayan araçlardı. Batı'da Truman Doktrini, Marshall Planı, OEEC (1961'den beri OECD), Fulbright eğitim değişim programı, AKÇT ile başlayıp 1967'de Avrupa Toplulukları'na varan bütünleşme ve Eisenhower Doktrini serbest piyasa düzenini güçlendirdi. Doğu'da SSCB, Marshall Planı'na karşı Molotov Planı'nı (1947) ve COMECON'u (1949) kurarak planlı ekonomiye dayalı, kendi içine kapalı bir blok ekonomisi oluşturdu.

Soğuk Savaş'ta bir ülkenin hangi bloğa ait olduğunu anlamak için ordusuna değil, aldığı yardıma bakmak çoğu zaman yeterdi.

Hatırlarsan ABD, 1947'de Truman Doktrini'yle Türkiye ve Yunanistan'a, ardından Marshall Planı'yla Batı Avrupa'ya milyarlarca dolarlık yardım yaptı; siyasi yönlerini Soğuk Savaş dönemi sayfasında gördük. Bu yardımların toplumsal sonucu siyasi sonucundan az değildi: Batı Avrupa fabrikalarını yeniden çalıştırdı, Amerikan makineleri, üretim yöntemleri ve tüketim alışkanlıkları kıtaya yayıldı. Yardımı paylaştırmak için 1948'de kurulan Avrupa İktisadi İş Birliği Teşkilatı (OEEC), ABD ve Kanada'nın da katılmasıyla 1961'de Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD)'na dönüştü. Türkiye iki örgütün de kurucuları arasındadır.

Moskova'nın cevabı: Molotov Planı ve COMECON

SSCB, Marshall yardımını Doğu Avrupa'yı Batı'ya bağlayacak bir tuzak olarak gördü. Çekoslovakya ve Polonya yardımla ilgilenince Moskova onları geri adım atmaya zorladı ve 1947'de Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov'un adıyla anılan, Doğu Avrupa ülkeleriyle yapılan ikili ticaret ve yardım anlaşmalarını devreye soktu. Bu Molotov Planı, Ocak 1949'da kurulan COMECON'un (Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi) öncüsü oldu. COMECON'da ekonomiler Moskova'nın planlarına göre işbölümü yaptı: SSCB hammadde ve enerji verdi, öteki ülkeler belirli sanayi dallarında uzmanlaştı. Ticaret blok içine kapandı ve Doğu Bloku dünya pazarından büyük ölçüde koptu. COMECON, Soğuk Savaş'ın bitişiyle 1991'de dağıldı.

Kalpler ve zihinler: Fulbright

Rekabet yalnız fabrikalarda değil, sınıflarda da sürdü. ABD Senatörü J. William Fulbright'ın önerisiyle 1946'da çıkarılan yasayla başlayan Fulbright Programı, ülkeler arasında öğrenci ve akademisyen değişimini destekledi; amaç karşılıklı anlayışı geliştirmekti. Program, başka ülkelerin yetişmiş gençlerini ABD üniversiteleriyle tanıştırarak Amerikan kültürünün etkisini de artırdı. Türkiye 1949'da imzaladığı anlaşmayla programa erken katılan ülkelerden oldu. Doğu Bloku da benzer yolu izledi: Asya ve Afrika'dan gelen öğrenciler Moskova'daki üniversitelerde burslu okutuldu.

Avrupa'da ortak pazar, Orta Doğu'da yardım

Batı Avrupa'da ekonomik iş birliği bir bütünleşmeye dönüştü. 1951'de kurulan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT), 1957'de kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ve EURATOM, 1967'de organlarını birleştirerek Avrupa Toplulukları (AT) adını aldı. Gümrüklerin kalktığı ortak pazar üretimi ve ticareti büyüttü, Batı Avrupa'yı ABD ve SSCB'nin yanında üçüncü bir ekonomik güç merkezine dönüştürdü. ABD ise 1957'de ilan ettiği Eisenhower Doktrini'yle Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askerî yardım vaat etti; SSCB de Mısır'daki Asvan Barajı gibi projeleri destekleyerek Üçüncü Dünya'da nüfuz kazanmaya çalıştı. Yardım, Soğuk Savaş'ın en etkili silahlarından biri olmuştu.

Batı'daki her ekonomik hamleye Doğu'dan bir karşılık geldi: Marshall'a Molotov, OEEC'ye COMECON.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Her Batı hamlesinin bir Doğu karşılığı var: Marshall Planı ↔ Molotov Planı (1947), OEEC (1948) ↔ COMECON (1949). Adı değişen iki yapı: OEEC → OECD (1961) ve AKÇT + AET + EURATOM → AT (1967). Fulbright ise ekonominin değil eğitimin aracıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBu araçların sosyal ve ekonomik gelişmelerdeki rolü sorulur. Örnek kalıp: Fulbright Programı ya da Moskova'daki burslu yabancı öğrenciler verilir, rekabetin hangi alana yayıldığı sorulur; cevap eğitim ve kültürdür.

TuzakMolotov Planı'nı Marshall Planı'na katılan bir Sovyet planı gibi gösteren şıktır; o Marshall'a karşı Doğu Bloku'nun cevabıdır. COMECON'u askerî ittifak gibi veren şık da yanlıştır; askerî karşılık Varşova Paktı'dır.

Sınavda işaretleOEEC'nin Türkçe adı “Avrupa İktisadi İş Birliği Teşkilatı” ya da “Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü”, plan da “Molotov” ya da “Molotof” diye yazılabilir; hepsi aynı kurumu ve planı anlatır.

▭Boşluk doldurma

SSCB'nin Marshall Planı'na karşı Doğu Avrupa ülkeleriyle yaptığı ikili ticaret ve yardım anlaşmalarına Planı denir. Marshall yardımını paylaştırmak için kurulan OEEC, 1961'de adını aldı.

MolotovTrumanOECDNATO

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Soğuk Savaş döneminde ABD'nin başlattığı Fulbright Programı ile Asya ve Afrikalı öğrencilerin Moskova'daki üniversitelerde burslu okutulması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. İki blok da başka ülkelerin gençlerini kendi üniversitelerinde yetiştirerek etkisini artırmaya çalıştı; rekabet sınıflara da taşındı. B Bağlantısızlar iki bloğu yakınlaştırmadı, dışında kaldı; C bloklar ortak örgütte birleşmedi; D bu programlar silahlanma yarışı sürerken uygulandı.
TOPLUM · REFAH, TÜKETİM VE GÖÇ

Refah devleti, tüketim toplumu ve göç: Batı'nın altın çağından 1973 krizine

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ne zaman kuruldu, kurucu üyeleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından kuruldu. Temeli, Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın 9 Mayıs 1950 bildirisiyle atıldı ve aynı altı ülke 18 Nisan 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu (AKÇT) kurdu. Bugünkü Avrupa Birliği'nin kökü bu topluluklardır.

Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Refah devleti ve tüketim toplumu nasıl doğdu, işçi göçü ve 1973 Petrol Krizi toplumu nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 1950'lerden 1973'e kadar Batı'da hızlı büyüme ve tam istihdam yaşandı; devletler sağlık, eğitim ve sosyal güvenliği üstlenen refah devletine dönüştü, buzdolabından otomobile tüketim malları yaygınlaştı. İş gücü açığını kapatmak için Batı Avrupa, Türkiye'nin de aralarında olduğu ülkelerden işçi aldı (Federal Almanya ile anlaşma 30 Ekim 1961). 1973 Petrol Krizi bu “altın çağ”ı bitirdi: durgunluk ve enflasyon bir arada görüldü (stagflasyon), işçi alımı durdu.

1959 yazında Moskova'da açılan bir Amerikan sergisinde, iki süper gücün yöneticileri bir mutfak tezgâhının başında tartışıyordu.

ABD Başkan Yardımcısı Richard Nixon ile Sovyet lider Nikita Kruşçev'in, sergideki örnek bir Amerikan evinin mutfağında, çamaşır makinesinin ve buzdolabının önünde yaptığı bu atışma Mutfak Tartışması adıyla tarihe geçti. Konu silah değil yaşam standardıydı: hangi düzen insanlarına daha iyi bir hayat sunuyordu? Soğuk Savaş artık evlerin içinde de sürüyordu.

Altın çağ ve refah devleti

II. Dünya Savaşı'ndan sonra 1973'e kadar Batı ekonomileri hızla büyüdü; bu yıllara “altın çağ” denir. Savaşın yıktığı Federal Almanya'nın kısa sürede ayağa kalkması “ekonomik mucize” diye anıldı. Büyümenin meyvesi topluma da dağıtıldı: devletler sağlık, eğitim, emeklilik ve işsizlik sigortasını üstlenerek refah devletine dönüştü. İngiltere'nin herkese ücretsiz sağlık hizmeti veren Ulusal Sağlık Hizmeti (1948) bunun simgesidir. Bu tercihin bir nedeni de Soğuk Savaş'tı: yoksulluk ve işsizlik komünist partilere oy kazandırabilirdi; işçisini koruyan bir kapitalizm, komünizmin çekiciliğine karşı en güçlü cevaptı.

Tüketim toplumu

Savaştan dönen kuşağın kurduğu ailelerle ABD'de 1946'dan 1960'ların ortasına kadar süren bir doğum artışı yaşandı (“bebek patlaması”); bu kuşak 1960'ların sonunda üniversite sıralarını dolduracaktı. Taksitle alışveriş ve kredi yaygınlaştı; otomobil, buzdolabı, çamaşır makinesi ve televizyon orta sınıf evlerine girdi; şehirlerin çevresinde banliyöler, büyük mağazalar ve süpermarketler çoğaldı. Reklamcılığın ve televizyonun da yaydığı bu yaşam biçimine tüketim toplumu denir. Doğu Bloku başka bir tablo sunuyordu: planlı ekonomi ağır sanayiye ve silahlanmaya öncelik verdi; eğitim ve sağlık ücretsiz, işsizlik yoktu, ama tüketim mallarında kıtlık ve mağaza önündeki kuyruklar gündelik hayatın parçasıydı.

Mutfak Tartışması'nın iki tarafı · gündelik hayat
BatıDoğu Bloku
EkonomiPiyasa ekonomisi + refah devletiPlanlı ekonomi
ÖncelikTüketim malları: otomobil, buzdolabı, televizyonAğır sanayi ve silahlanma
Sosyal güvenceSağlık, eğitim, emeklilik, işsizlik sigortasıÜcretsiz eğitim ve sağlık; işsizlik yok
Gündelik hayatTaksit, kredi, banliyö, süpermarket, reklamTüketim mallarında kıtlık, mağaza kuyrukları

Göç: işçiler ve beyinler

Büyüyen Batı Avrupa ekonomilerinin iş gücü yetmiyordu. Federal Almanya önce İtalya, İspanya ve Yunanistan'dan işçi aldı; Ağustos 1961'de örülen Berlin Duvarı Doğu Almanya'dan gelen göçü kesince arayış hızlandı ve 30 Ekim 1961'de Türkiye ile işgücü anlaşması imzalandı. Türkiye 1964–1965'te Avusturya, Belçika, Hollanda ve Fransa ile de benzer anlaşmalar yaptı. Geçici gelip dönecekleri düşünüldüğü için “misafir işçi” denen bu insanların çoğu kalıcı oldu; bugün Avrupa'daki Türk toplumunun kökü bu göçtür. Göç Türkiye'ye döviz kazandırdı, ama aileleri bölünen bir kuşağın da hikâyesi oldu.

Ek bilgi: beyin göçü

Göçün bir başka türü daha vardı. Savaştan sonra ABD, Alman roket mühendislerini ülkesine götürdü; aralarında sonradan Ay'a giden roketi tasarlayan Wernher von Braun da vardı. 1950'ler ve 1960'larda Avrupa'nın ve gelişmekte olan ülkelerin pek çok bilim insanı ve hekimi daha iyi imkânlar için ABD'ye yöneldi. Yetişmiş insanın ülkesinden ayrılmasına beyin göçü denir. Doğu Bloku'nda ise göç bir kaçıştı: milyonlarca Doğu Alman'ın Batı'ya geçmesi, hatırlarsan Berlin Duvarı'nın örülmesine yol açmıştı.

1973: altın çağın sonu

1973 Arap-İsrail Savaşı sırasında Arap petrol üreticileri petrolü siyasi bir silah olarak kullandı ve fiyatlar kısa sürede dört katına çıktı; krizin siyasi yanını bir sonraki sayfada, Orta Doğu sorunlarında göreceğiz. Ucuz enerjiye dayanan büyüme durdu; Batı'da ekonomik durgunlukla yüksek enflasyon aynı anda görüldü. Bu yeni duruma stagflasyon denir. Hollanda ve Federal Almanya'da pazar günleri otomobillerin trafiğe çıkması yasaklandı, ülkeler enerji tasarrufuna, alternatif enerjiye ve nükleer santrallere yöneldi. Federal Almanya Kasım 1973'te yabancı işçi alımını durdurdu. Kriz refah devletinin maliyetini de tartışmaya açtı: 1979'da İngiltere'de Margaret Thatcher, 1981'de ABD'de Ronald Reagan iş başına gelerek devletin ekonomideki payını küçülten, özelleştirmeye dayanan liberal politikalar uyguladı. Türkiye'nin aynı yöndeki adımı olan 24 Ocak 1980 kararlarını 1980 sonrası Türkiye sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Altın çağı iki kavramla hatırla: refah devleti + tüketim toplumu. Bitişini bir zincirle: 1973 Petrol Krizi → stagflasyon → işçi alımı durdu → Thatcher 1979, Reagan 1981. Göçün iki türü: işçi göçü (misafir işçi; Türkiye–Almanya 1961) ve beyin göçü (yetişmiş insan).
Sınavda

Nasıl sorulur“1961'de Türkiye ile Federal Almanya arasında işgücü anlaşması imzalanmasının” arka planı sorulur: Batı Avrupa'daki hızlı büyümenin yarattığı iş gücü açığı (Berlin Duvarı'nın Doğu'dan gelen göçü kesmesi de etkili oldu).

TuzakGöçü 1973 Petrol Krizi'ne bağlayan şıktır: kriz işçi alımını başlatmadı, durdurdu. Kavram sorusu: hem durgunluk hem enflasyon = stagflasyon.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Türkiye ile Federal Almanya işgücü anlaşması imzalandı
  2. Margaret Thatcher İngiltere'de iktidara geldi
  3. İngiltere'de Ulusal Sağlık Hizmeti kuruldu
  4. Petrol krizi patladı, Almanya işçi alımını durdurdu
  5. Nixon ile Kruşçev Mutfak Tartışması'nı yaptı

?Soru çöz

1950–1970 yılları arasında Batı Avrupa'da yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Stagflasyon, 1973 Petrol Krizi'nden sonra görüldü ve altın çağı bitirdi; öteki üçü altın çağın özellikleridir.
KÜLTÜR · EKRAN, MÜZİK, SANAT, SPOR

Popüler kültür: televizyon, Hollywood, rock and roll ve kültür cephesinde Soğuk Savaş

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Büyük Buhran), 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York Borsası'nın çökmesiyle (Kara Perşembe) başladı ve etkileri yaklaşık on yıl sürdü. Bankalar battı, işsizlik ve yoksulluk yayıldı, dünya ticareti büyük ölçüde daraldı. Bunalım serbest piyasaya (liberal ekonomiye) güveni sarstı; devletler ekonomiye müdahale etti (ABD'de New Deal), Almanya ve Japonya'da ise totaliter güçler yükseldi.

1929 bunalımı, dönemin bilim ve kültürü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş popüler kültürü, sinemayı, müziği, sanatı ve sporu nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Soğuk Savaş'ta televizyon, sinema, müzik, edebiyat ve spor da blokların rekabet alanıydı. Batı'da televizyon evlere girdi, Hollywood ve rock and roll Amerikan kültürünü dünyaya yaydı, sanatın merkezi Paris'ten New York'a kaydı; Doğu Bloku'nda sanat devletin denetlediği sosyalist gerçekçiliğe bağlandı, Pasternak ve Soljenitsin gibi yazarlar baskı gördü. Olimpiyat boykotları (1980 Moskova, 1984 Los Angeles) ve 1972 Fischer–Spassky satranç maçı bloklar arası prestij yarışının örnekleridir.

Soğuk Savaş'ta bir şarkı, bir film ya da bir satranç hamlesi bazen bir füze kadar ses getirdi.

Ek bilgi: televizyon ve sinema

Ekrandaki dünya

1950'lerde ABD'de, 1960'larda Avrupa'da televizyon evlerin başköşesine yerleşti; renkli yayına geçildi, uydular canlı yayını okyanus ötesine taşıdı. Ekran haberi de değiştirdi: Vietnam'daki savaş görüntülerinin akşam haberleriyle evlere girmesi savaş karşıtlığını büyüttü, Ay'a iniş ise tarihin en çok izlenen anlarından biri oldu. Radyo da bir cepheydi: ABD'nin Amerika'nın Sesi ve Münih'ten yayın yapan Özgür Avrupa Radyosu, Demir Perde'nin arkasına Batı'nın haberini ve müziğini taşıdı; Doğu Bloku bu yayınları parazitle bastırmaya çalıştı.

Beyazperdede casuslar ve bombalar

Hollywood, Amerikan yaşam tarzının en etkili vitrini oldu. Ama Soğuk Savaş sinemanın içine de sızdı. 1950'lerin başında Senatör Joseph McCarthy'nin öncülük ettiği komünist avı döneminde pek çok kişi yeterli kanıt olmadan “komünist” diye suçlandı; senarist ve oyuncular kara listeye alındı. Bu baskı dönemine McCarthycilik denir. Perdede ise casus filmleri doğdu: ilk filmi 1962'de çekilen James Bond serisi, Doğu-Batı gerginliğini maceraya dönüştürdü. Stanley Kubrick'in 1964 yapımı Dr. Strangelove'u nükleer savaş korkusunu kara mizahla anlattı.

Gençliğin sesi: rock and roll

1950'lerde Elvis Presley'le yayılan rock and roll, 1960'larda Beatles ve Rolling Stones gibi İngiliz gruplarıyla bütün dünyanın gençlik müziği oldu. Ağustos 1969'da ABD'de yapılan Woodstock festivali, savaş karşıtı gençlik kültürünün simgesi sayıldı. Rock, Doğu Bloku'nda Batı'nın “yozlaşmış” kültürü sayılıp sansürlendi, ama kaçak plaklarla ve yabancı radyolarla gençlere yine ulaştı. Demir Perde silahları durdurabiliyordu; şarkıları durduramadı.

Sanat ve edebiyat: iki dünya, iki anlayış

Savaştan sonra sanatın merkezi Paris'ten New York'a kaydı. Jackson Pollock gibi ressamların soyut dışavurumculuğu ve Andy Warhol'un reklamı, ünlüleri ve tüketim nesnelerini tuvale taşıyan Pop Art'ı Amerikan sanatını dünyaya tanıttı. Doğu Bloku'nda ise sanattan devletin ideolojisine hizmet etmesi beklendi; işçiyi, köylüyü ve sosyalizmin başarılarını öven bu resmî anlayışa sosyalist gerçekçilik denir. Çizginin dışına çıkan yazarlar bedel ödedi: Boris Pasternak, 1958'de Doktor Jivago romanıyla kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü'nü baskı yüzünden geri çevirmek zorunda kaldı; Sovyet çalışma kamplarını anlatan Aleksandr Soljenitsin 1970'te Nobel aldı, 1974'te ülkesinden sürüldü. Batı'da ise George Orwell'in 1949'da yayımlanan 1984 romanı, her şeyi gözetleyen totaliter devlet tasvirine “Büyük Birader” kavramını kazandırdı.

Sahadaki Soğuk Savaş

Spor, blokların en görünür vitrinine dönüştü. SSCB olimpiyatlara ilk kez 1952 Helsinki'de katıldı ve madalya tablosu ABD ile SSCB'nin yarışına dönüştü. Satranç bile bu rekabetten payını aldı: 1972'de İzlanda'nın başkenti Reykjavik'te Amerikalı Bobby Fischer, Sovyet şampiyonu Boris Spassky'yi yenerek dünya şampiyonluğunda uzun süren Sovyet üstünlüğünü kırdı. Siyaset stadyumları da boşalttı: 1980 Moskova Olimpiyatları'nı ABD ve altmıştan fazla ülke Afganistan işgali yüzünden boykot etti (Yumuşama dönemi sayfasında gördük); SSCB ve müttefikleri de buna 1984 Los Angeles Olimpiyatları'nı boykot ederek karşılık verdi. Futbolda ise Avrupa'nın şampiyon kulüplerini buluşturan Şampiyon Kulüpler Kupası, bugünkü Şampiyonlar Ligi'nin atası olarak 1955–1956 sezonunda başladı.

Kültür cephesi · Batı ve Doğu
AlanBatıDoğu Bloku
ResimSoyut dışavurumculuk (Pollock), Pop Art (Warhol); merkez New YorkSosyalist gerçekçilik
EdebiyatOrwell, 1984 (1949): “Büyük Birader”Pasternak Nobel'i geri çevirmek zorunda kaldı (1958); Soljenitsin Nobel 1970, sürgün 1974
MüzikRock and roll: Elvis, Beatles, Rolling Stones; Woodstock 1969“Yozlaşmış” sayılıp sansürlendi
YayınAmerika'nın Sesi, Özgür Avrupa RadyosuYayınlar parazitle bastırıldı
Spor1980 Moskova Olimpiyatları boykotu; 1972 Fischer satrançta kazandı1984 Los Angeles boykotu; Spassky
Akılda kalsın: Kültür cephesini karşılıklı çiftlerle hatırla: Batı'da Pop Art ve rock ↔ Doğu'da sosyalist gerçekçilik ve sansür; Amerika'nın Sesi, Özgür Avrupa Radyosu ↔ parazit; 1980 Moskova boykotu (Batı) ↔ 1984 Los Angeles boykotu (Doğu). Sanatın merkezi: Paris → New York.
Sınavda

Nasıl sorulurSoğuk Savaş'ın kültürel boyutuna örnek istenir: olimpiyat boykotları, propaganda radyoları, Fischer–Spassky maçı, yazarlara uygulanan sansür.

Tuzakİki boykotu ters bağlayan şıktır: 1980 Moskova'yı Batı, 1984 Los Angeles'ı Doğu boykot etti. Pasternak'ın Nobel'i “kabul ettiği” söylenirse yanlıştır; baskıyla reddetmek zorunda kaldı.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → alan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Soğuk Savaş'taki blok rekabetinin spora yansımasına örnektir?

✓ B. Doğu Bloku, 1980 Moskova boykotuna karşılık 1984 Los Angeles Olimpiyatları'na katılmadı. Öteki şıklar spor ya da kültür gelişmesidir, ama blok rekabetini yansıtmaz.
TOPLUM · ÖĞRENCİ VE İŞÇİ HAREKETLERİ

Sivil haklar, 68 Kuşağı, feminizm ve çevre: sokağa çıkan kuşaklar

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaVietnam Savaşı neden çıktı, nasıl sona erdi?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vietnam Savaşı, komünist Kuzey Vietnam ve Güney'deki Vietkong gerillaları ile ABD destekli Güney Vietnam arasındaki savaştır; ABD 1964 Tonkin Körfezi olayından sonra doğrudan girdi ve 1965'te Kuzey'i bombalamaya başladı. 27 Ocak 1973 Paris Barış Antlaşması'yla ABD çekildi; Kuzey 1975'te Güney'i ele geçirdi ve ülke 1976'da Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla birleşti.

Vietnam Savaşı (1964–1975)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

68 Kuşağı nedir, Soğuk Savaş döneminde hangi toplumsal hareketler ortaya çıktı?

Kısa cevap: Soğuk Savaş döneminde ABD'de siyahların eşit haklar için yürüttüğü sivil haklar hareketi (Rosa Parks, Martin Luther King), 1968'de Vietnam Savaşı'na, otoriteye ve tüketim toplumuna karşı dünyayı saran öğrenci hareketi (68 Kuşağı), kadın-erkek eşitliğini savunan feminizm ve çevre hareketi ortaya çıktı. Doğu Bloku'nda en güçlü toplumsal hareket, 1980'de Polonya'da Lech Wałęsa önderliğinde kurulan bağımsız sendika Dayanışma'ydı.

Bir otobüs koltuğu, bir üniversite yemekhanesi ve bir tersane kapısı: Soğuk Savaş'ın toplumsal depremleri hep beklenmedik yerlerde başladı.

Bir otobüs koltuğundan Washington'a

Afro-Amerikan sivil haklar hareketinin kıvılcımı, 1955'te Alabama'nın Montgomery kentinde Rosa Parks'ın otobüsteki yerini beyaz bir yolcuya vermeyi reddetmesiyle çaktı; ardından gelen otobüs boykotunu genç bir papaz, Martin Luther King yönetti. 1960'ta öğrencilerin ayrımcı lokantalarda başlattığı oturma eylemleri yayıldı ve King şiddet içermeyen direnişin sembolü oldu. 28 Ağustos 1963'te Washington'da yüz binlerce kişinin katıldığı yürüyüşte yaptığı “Bir hayalim var” konuşması hareketin en ünlü sözü oldu; King 1964'te Nobel Barış Ödülü'nü aldı. Hareketin daha sert sesi Malcolm X'ti (sonradan aldığı adla El-Hac Malik el-Şahbaz); 1965'te bir suikastla öldürüldü.

Mücadele sonuç verdi: 1964 Sivil Haklar Yasası ve 1965 Oy Hakkı Yasası yasal ayrımcılığa son verdi. Soğuk Savaş da bu sonuçta rol oynadı: kendini “özgür dünyanın lideri” diye sunan ABD'de siyahlara uygulanan ayrımcılık, Sovyet propagandasının en sevdiği malzemeydi ve yeni bağımsızlığını kazanan Asya ve Afrika ülkelerinde ABD'nin itibarını zedeliyordu.

1968: dünyayı saran gençlik

Ek bilgi: 1968 olayları

1968 bu kaynamanın zirvesi oldu. Nisan'da King, Haziran'da başkan adayı Robert Kennedy suikastlarla öldürüldü; King'in ölümünün ardından yüzü aşkın kentte olaylar çıktı. Avrupa'da da gençlik ayaktaydı: Paris yakınlarındaki Nanterre Üniversitesi'nde başlayan öğrenci hareketi Mayıs 1968'de işçilerin genel greviyle birleşerek Fransa'yı sarstı; Ağustos'ta Prag Baharı'nın Varşova Paktı ordularınca bastırılması tepkileri büyüttü. Ekim'de Meksika Olimpiyatları'nda madalya kürsüsüne çıkan iki siyah Amerikalı atlet, eldivenli yumruklarını havaya kaldırarak ırk ayrımcılığını protesto etti.

Vietnam Savaşı'na, otoriteye ve tüketim toplumuna karşı çıkan bu gençlere 68 Kuşağı denir; çoğu, bir önceki konuda gördüğümüz bebek patlaması kuşağındandı. “Savaş değil sevgi” sloganıyla bilinen hippi hareketi ise savaş karşıtlığını bir yaşam tarzına dönüştürdü. Hareketin Türkiye'deki yansımasını (üniversite boykotları, 6. Filo protestoları) Türkiye'de iç politika sayfasında göreceğiz.

Kadınlar ve doğa için

Aynı yıllarda kadın hareketi de ikinci bir dalga yaşadı. Fransız yazar Simone de Beauvoir'ın 1949'da yayımlanan İkinci Cinsiyet'i ve ABD'li Betty Friedan'ın 1963'te yayımlanan kitabı, kadınların oy hakkının ötesinde eğitimde, işte ve ücrette eşitlik talep etmesine öncülük etti; kadın-erkek eşitliğini savunan bu düşünceye feminizm denir. BM 1975'i Dünya Kadınlar Yılı ilan etti ve 1979'da Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi'ni kabul etti. 1960'ta Seylan'da (bugünkü Sri Lanka) Sirimavo Bandaranaike dünyanın ilk kadın başbakanı oldu.

Çevre hareketi de bu dönemde doğdu. ABD'li biyolog Rachel Carson'ın 1962'de yayımlanan Sessiz Bahar kitabı, tarım ilaçlarının, özellikle DDT'nin, kuşları ve doğayı nasıl zehirlediğini anlatarak büyük ses getirdi. 22 Nisan 1970'te ABD'de ilk Dünya Günü düzenlendi; 1971'de nükleer denemeleri protesto eden bir grup aktivistin kurduğu Greenpeace, çevreciliği uluslararası bir harekete dönüştürdü. 1972'de Stockholm'de toplanan BM İnsan Çevresi Konferansı, çevreyi ilk kez devletlerin ortak gündemine taşıdı; açılış günü olan 5 Haziran bugün Dünya Çevre Günü'dür. 1986 Çernobil kazası ise çevre bilincini Demir Perde'nin iki yanında da güçlendirdi.

Doğu'da işçiler: Dayanışma

Batı'da öğrenciler sokaktayken Doğu Bloku'nda en büyük meydan okuma, kendini “işçi devleti” diye tanımlayan rejimlere işçilerden geldi. Hatırlarsan 1953'te Doğu Almanya'da, 1956'da Polonya'da işçiler ayaklanmıştı. 1980'de Polonya'nın Gdańsk tersanesinde başlayan grevler, elektrikçi Lech Wałęsa önderliğinde Doğu Bloku'nun ilk bağımsız sendikası Dayanışma'nın (Solidarność) kurulmasıyla sonuçlandı. Hükûmet 1981'de sıkıyönetim ilan edip sendikayı yasakladı, ama hareket yeraltında yaşadı ve Wałęsa 1983'te Nobel Barış Ödülü'nü aldı. Dayanışma'nın 1989 seçimlerindeki zaferinin Doğu Bloku'nu nasıl çözdüğünü Yumuşama dönemi sayfasında gördük.

Sokağa çıkan hareketler · kim, ne zaman?
HareketÖncülerDönüm noktası
Sivil haklar (ABD)Rosa Parks (1955), Martin Luther King, Malcolm X1963 Washington yürüyüşü; 1964 Sivil Haklar, 1965 Oy Hakkı yasaları
68 KuşağıBebek patlaması kuşağının öğrencileri; hippiler1968: Mayıs olayları (Fransa), Prag Baharı'nın bastırılması
Feminizm (ikinci dalga)Simone de Beauvoir (1949), Betty Friedan (1963)1975 Dünya Kadınlar Yılı; 1979 BM ayrımcılık sözleşmesi
ÇevreRachel Carson (Sessiz Bahar, 1962); Greenpeace (1971)1970 ilk Dünya Günü; 1972 Stockholm (5 Haziran)
Dayanışma (Polonya)Lech Wałęsa1980 Gdańsk grevleri; 1983 Nobel Barış
Akılda kalsın: Hareketleri sembol adlarıyla eşle: sivil haklar → Rosa Parks, Martin Luther King; 68 Kuşağı → Nanterre, Mayıs 1968; feminizm → Simone de Beauvoir; çevre → Rachel Carson (Sessiz Bahar); Doğu'da işçi hareketi → Lech Wałęsa (Dayanışma). Ortak payda: yerleşik düzene aşağıdan, sokaktan gelen itiraz.
Sınavda

Nasıl sorulur68 Kuşağı'nın ortak özelliği sorulur: Vietnam Savaşı'na, otoriteye ve tüketim toplumuna karşı çıkış, öğrenciyle işçinin birleşmesi.

TuzakHareketi yalnız ABD'ye özgü gösteren şıktır; Fransa'dan Çekoslovakya'ya, Türkiye'ye kadar yayıldı. Dayanışma sorusunda tuzak, sendikayı Macaristan'a ya da 1956'ya bağlamaktır: doğrusu Polonya, 1980.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

ABD'de 1964 Sivil Haklar Yasası ile 1965 Oy Hakkı Yasası'nın çıkarılmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ A. Montgomery otobüs boykotuyla (1955) başlayan sivil haklar hareketi, yasal ırk ayrımcılığını bu iki yasayla sona erdirdi. Carson çevre hareketinin, Dayanışma Doğu Bloku'ndaki işçi muhalefetinin simgesidir; petrol krizi ise 1973'te, yasalardan sonra geldi.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → hareket

▭Boşluk doldurma

1980'de Polonya'da kurulan, Doğu Bloku'nun ilk bağımsız sendikasının adı 'dır. Rachel Carson'ın tarım ilaçlarının doğaya verdiği zararı anlatan kitabının adı Sessiz 'dır.

DayanışmaBirlikBaharKış
TÜRKİYE · GÖÇLER, BİLİM, SPOR

Soğuk Savaş yıllarında Türkiye: Türk dünyasından gelen göçler, bilim ve spor

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi + II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet döneminin önemli Türk bilim insanları kimlerdir, hangi alanlarda çalıştılar?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet dönemi kültür, sanat ve bilim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet döneminin öne çıkan bilim insanları arasında Kandilli Rasathanesi'nin kurucusu Fatin Gökmen, Arf değişmezi ve Hasse-Arf teoremiyle tanınan matematikçi Cahit Arf, 1937'de Behçet hastalığını tanımlayan Hulusi Behçet, Türk psikiyatrisinin öncüsü Mazhar Osman, kuramsal fizikçiler Feza Gürsey, Behram Kurşunoğlu ve Asım Orhan Barut ile tarihçi Halil İnalcık sayılır.

Bilim insanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1945–1991 arasında Türk dünyasından Türkiye'ye hangi göçler yaşandı, Türkiye'de bilim, teknoloji ve sporda neler oldu?

Kısa cevap: Soğuk Savaş'ta komünist yönetimlerin baskısı Türk dünyasından Türkiye'ye göç dalgaları yarattı: Bulgaristan'dan 1950–1951'de ve 1989'da, Yugoslavya'dan 1953'ten sonra, Doğu Türkistan'dan 1952–1954'te Kazak Türkleri, SSCB'nin Afganistan işgalinden sonra 1982'de Afganistan Türkleri geldi. Aynı dönemde Türkiye'den Avrupa'ya işçi göçü başladı; bilimde Atom Enerjisi Komisyonu (1956), TÜBİTAK (1963) ve ASELSAN (1975) kuruldu, sporda Türk güreşçileri olimpiyatlarda altın madalyalar kazandı.

Demir Perde Türk dünyasının tam ortasından geçiyordu; perdenin öbür yanında kalanların gözü Anadolu'daydı.

Balkanlar'da, Kafkasya'da ve Orta Asya'da yaşayan Türklerin büyük bölümü 1945'ten sonra komünist yönetimlerin içinde kaldı. Din, dil ve kimlik üzerindeki baskılar, toprağa ve mülke el konulması göçü kaçınılmaz hâle getirdi. Türkiye bu dönemde yüz binlerce soydaşına kapılarını açtı. Göç, yalnız sayılarla anlatılamaz: her dalga, evini ve yakınlarını geride bırakan insanların hikâyesidir; bu yüzden onlara duyarlılıkla bakmak gerekir.

Balkanlar'dan gelenler

Bulgaristan, Ağustos 1950'de yaklaşık 250 bin Türk'ün üç ay içinde Türkiye'ye alınmasını istedi. 1950–1951'de 150 binden fazla kişi geldi; göçün düzensiz ve zorlayıcı biçimde yürütülmesi üzerine Türkiye sınırı bir süre kapattı. Bölünen ailelerin birleşmesi için 1968'de imzalanan göç anlaşmasıyla göç 1970'lerde de sürdü. En büyük dalga ise 1989'da yaşandı: Jivkov yönetiminin zorla ad değiştirme kampanyası 300 bini aşkın Türk'ü Türkiye'ye yöneltti; ayrıntısını Avrupa Birliği ve Balkanlar sayfasında göreceğiz. Yugoslavya'dan, özellikle Makedonya ve Kosova'dan gelen göç de Türkiye ile Yugoslavya'nın 1953'te vardığı serbest göç mutabakatından sonra hızlandı.

Asya'dan gelenler

Doğu Türkistan'da 1949'da komünist Çin yönetiminin kurulması üzerine bir grup Kazak Türkü, Himalayalar'ı aşan zorlu bir yolculukla Keşmir'e ulaştı. Türkiye'nin kabul kararıyla 1952–1954'te gelen bu Kazaklar Kayseri, Niğde ve Manisa'nın Salihli ilçesi gibi yerlere yerleştirildi. SSCB'nin 1979'da Afganistan'ı işgal etmesinden sonra Pakistan'daki kamplara sığınan Afganistan Türklerinden bir bölümü de 1982'de Türkiye'ye getirildi; Pamir yaylasından gelen Kırgızlar Van'ın Erciş ilçesinde kurulan Ulupamir köyüne yerleşti. Bu göçler, Soğuk Savaş sınırlarının Türk dünyasını nasıl böldüğünü gösterir.

Türkiye'den dışarıya

Soğuk Savaş yıllarında Türkiye'ye gelen göçler
Nereden?Ne zaman?Neden?
Bulgaristan1950–1951 (150 binden fazla)Bulgaristan'ın 250 bin Türk'ü üç ayda gönderme isteği
Bulgaristan1968 anlaşması, 1970'lerBölünen ailelerin birleşmesi
Yugoslavya (Makedonya, Kosova)1953 serbest göç mutabakatı sonrasıKomünist yönetim altındaki baskı
Doğu Türkistan Kazakları1952–1954Çin'de komünist yönetim; Kayseri, Niğde, Salihli'ye yerleştiler
Afganistan Türkleri (Pamir Kırgızları)1982SSCB işgali; Van Erciş'te Ulupamir köyü
Bulgaristan1989 (300 binden fazla)Zorla ad değiştirme kampanyası

Göçün yönü yalnız içeriye değildi. 1961'de Federal Almanya ile imzalanan işgücü anlaşmasından sonra yüz binlerce Türk işçisi Avrupa'ya gitti; bu göçün nedenlerini 5. konuda gördük. Aynı yıllarda hekim ve mühendis gibi yetişmiş insanların daha iyi imkânlar için yurt dışına gitmesi, Türkiye'de de beyin göçü tartışmasını başlattı. Ülke içinde ise köyden kente göç büyük şehirlerin çevresinde gecekondu mahalleleri doğurdu; bunu Türkiye'de iç politika sayfasında göreceğiz.

Bilim ve teknolojide Türkiye

Hatırlarsan Türkiye nükleer çağa 1956'da kurduğu Atom Enerjisi Komisyonu ve 1962'de çalıştırdığı ilk araştırma reaktörüyle girmişti. Bilimsel araştırmaları desteklemek için 1963'te TÜBİTAK, radyo ve televizyon yayınları için 1964'te TRT kuruldu; ikisinin ayrıntısını Türkiye'de iç politika sayfasında göreceğiz. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'ndan sonra ABD'nin uyguladığı silah ambargosu, savunmada dışa bağımlılığın tehlikesini gösterdi; yerli askerî elektronik üretmek için 1975'te ASELSAN kuruldu. Edebiyattan sinemaya, Yeşilçam'dan Anadolu rock'a ve arabeske uzanan kültür hayatını da iç politika sayfasında, 1980'lerin renkli televizyonunu ilerleyen sayfalarda anlatacağız.

Ek bilgi: Türk sporcuların başarıları

Ülkesini temsil edenler: spor

Sporda Türkiye'nin dünyaya açılan kapısı güreş oldu. 1948 Londra Olimpiyatları'nda Türk güreşçileri altı altın madalya kazandı; serbest stilde şampiyon olan Yaşar Doğu bu kuşağın simgesi oldu. 1960 Roma Olimpiyatları'nda Türkiye'nin yedi altın madalyasının hepsi güreşten geldi; Mustafa Dağıstanlı 1956 Melbourne'dan sonra Roma'da da şampiyon oldu. Türkiye 1971'de VI. Akdeniz Oyunları'na İzmir'de ev sahipliği yaptı; Akdeniz ülkelerini buluşturan bu oyunların ilki 1951'de İskenderiye'de yapılmıştı. Bilimde, sanatta ve sporda ülkesini dünyada temsil eden bu insanlar, sonraki kuşaklara örnek oldu.

Akılda kalsın: Türk dünyasından gelen göçleri dört durakta say: 1950–51 Bulgaristan → 1952–54 Doğu Türkistan Kazakları → 1982 Afganistan Türkleri (Ulupamir) → 1989 Bulgaristan. Ortak sebep: komünist yönetimlerin baskısı. Kurumlar da bir merdiven: Atom Enerjisi Komisyonu 1956 → TÜBİTAK 1963 → TRT 1964 → ASELSAN 1975.
Sınavda

Nasıl sorulurTürk dünyasından Türkiye'ye yaşanan göçlerin ortak nedeni sorulur: komünist rejimlerin Türklere uyguladığı baskı ve asimilasyon.

TuzakAvrupa'ya işçi göçünü bu listeye karıştıran şıktır; o Türkiye'den dışarıya, ekonomik nedenli bir göçtür. ASELSAN'ın kuruluş nedeni sorulursa cevap Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası ambargo ve savunmada dışa bağımlılıktır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Afganistan Türkleri Ulupamir'e yerleşti
  2. Doğu Türkistan Kazakları Türkiye'ye yerleşti
  3. Bulgaristan'dan zorla ad değiştirme sonrası büyük göç
  4. Bulgaristan'dan 1950–1951 göçü
  5. Türkiye ile Federal Almanya işgücü anlaşması imzalandı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Soğuk Savaş döneminde Bulgaristan, Doğu Türkistan ve Afganistan'dan Türkiye'ye yaşanan göçlerin ortak nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üç bölgede de Türkler komünist yönetimlerin (Bulgaristan, Çin, Sovyet işgali altındaki Afganistan) baskısından kaçtı. A, B ve C ekonomik nedenli, Türkiye'den dışarıya ya da Avrupa içindeki hareketlerle ilgilidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

II. Kahire Konferansı'nda (Aralık 1943) İsmet İnönü'nün Türkiye'nin savaşa katılması konusundaki tutumu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İnönü ilk kez II. Kahire'de savaşa girmeyi prensipte kabul etti, ama şartı silah ve malzeme ihtiyacının karşılanmasıydı; bu şart yerine gelmedi. A katılım şartsız ve hemen değildi; B Mihver'in yanında yer alma hiç söz konusu olmadı; D görüşmeler kesilmedi, şartlı kabul edildi.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Adana Görüşmesi ve Kahire konferansları

?Soru 2

SSCB'nin 1979'da Afganistan'ı işgal etmesinin uluslararası sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İşgal, 1969'dan beri süren yumuşamayı bitirdi. Varşova Paktı 1955'te kuruldu, Helsinki Senedi 1975'te imzalandı, Küba füzeleri 1962'de söküldü.Kaynak: Yumuşama dönemi · SSCB'nin Afganistan'ı işgali (1979)

?Soru 3

1957'de Roma Antlaşması'yla kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun (AET) kurucu üyeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ D. AET'yi Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg kurdu; İngiltere girişimin dışında kaldı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'nın dışında kalmak istemesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Türkiye savaştan önce Mihver'le değil, 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak yaptı; Almanya ile 1941'de yalnız saldırmazlık paktı imzaladı. A I. Dünya Savaşı'nın yıkımı, C ordunun donanım eksikliği, D Atatürk'ten gelen barışçı gelenek tarafsızlığın gerçek nedenleridir.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · İnönü dönemi ve savaş başında Türkiye

?Soru 5

Bağlantısızlar Hareketi'ne katılan devletlerin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hareket, sömürgecilikten yeni kurtulan devletlerin iki süper güçten birinin güdümüne girmeden bağımsız politika izleme isteğinden doğdu. A SSCB önderliği ve C NATO karşıtı askerî pakt blok politikasıdır, hareket buna karşıydı; D üyeler sömürgecilik karşıtıydı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Sömürgelerin bağımsızlığı ve Bağlantısızlar

?Soru 6

1962 Küba Füze Krizi'nin çözümünde aşağıdakilerden hangisi Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmiştir?

✓ A. SSCB'nin Küba'daki füzeleri sökmesine karşılık ABD, Türkiye ve İtalya'daki Jüpiter füzelerini kaldırdı. B Türkiye 1952'den beri NATO üyesiydi; C Boğazlar'ın kapatılması ve D Bağdat Paktı'ndan çekilme pazarlığın parçası değildi; takas yalnız füzelerdi.Kaynak: Yumuşama dönemi · Küba Füze Krizi (1962)

?Soru 7

1975 Helsinki Nihai Senedi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Senet iki bloğun ortak ilkeler belgesidir. A yalnız NATO değil, Doğu Bloku devletleri de imzaladı; B askerî ittifak değil, ilkeler belgesidir; D SALT görüşmeleri 1969'da, konferanstan önce başlamıştı.Kaynak: Yumuşama dönemi · Helsinki Konferansı (AGİK, 1975)

?Soru 8

Sovyetler Birliği'nin 1945'te Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı ve Boğazlar'da üs istemesinin Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Talepleri reddeden Türkiye, SSCB karşısında yalnız kalmamak için ABD'ye ve Batı bloğuna yaklaştı; bu yönelim Truman Doktrini ve NATO üyeliğiyle sürdü. A SSCB ile ittifak değil, gerginlik doğdu; C Montrö yürürlükte kaldı; D Türkiye BM'den çekilmedi, kurucu üyelerindendir.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Savaş sonu: SSCB talepleri ve 1945'te iç siyaset

?Soru 9

Kore Savaşı (1950–1953) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Müdahale BM kararıyla yapıldı. Savaş ateşkesle durdu, Kore bölünmüş kaldı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu; Çin 1950'de savaşa girdi.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Çin Halk Cumhuriyeti ve Kore Savaşı

?Soru 10

Mihail Gorbaçov'un SSCB'de başlattığı “perestroyka” politikası aşağıdakilerden hangisini ifade eder?

✓ B. Perestroyka “yeniden yapılanma” demektir. A şıkkındaki açıklık politikası glasnost'tur; C ise terk edilen Brejnev Doktrini'dir; D nükleer yayılmanın önlenmesi 1968 antlaşmasının konusudur.Kaynak: Yumuşama dönemi · Gorbaçov, Berlin Duvarı'nın yıkılışı ve Soğuk Savaş'ın sonu
150
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yumuşama dönemi konusundan 150 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →