Nükleer teknoloji: atom bombasından nükleer santrale
MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaII. Dünya Savaşı nasıl ve ne zaman sona erdi?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mussolini'nin Temmuz 1943'te devrilmesinden sonra İtalya 3 Eylül 1943'te ateşkes imzaladı. Müttefikler 6 Haziran 1944'te Normandiya'ya çıktı, Sovyetler doğudan Berlin'e girdi ve Almanya 8 Mayıs 1945'te koşulsuz teslim oldu. ABD'nin 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya, 9 Ağustos'ta Nagazaki'ye atom bombası atmasından ve SSCB'nin savaş ilanından sonra Japonya teslim olmayı kabul etti (15 Ağustos); resmî teslim 2 Eylül 1945'te imzalandı ve savaş sona erdi.
Mihver'in yenilgisi: Normandiya'dan Hiroşima'ya
✎Konu anlatımı
Soğuk Savaş'ta nükleer teknoloji nasıl gelişti, Barış İçin Atom programı nedir?
Kısa cevap: Soğuk Savaş'ta nükleer teknoloji hem silah hem enerji olarak gelişti. Atom bombasına ABD 1945'te, SSCB 1949'da, İngiltere 1952'de, Fransa 1960'ta, Çin 1964'te sahip oldu; ardından çok daha güçlü hidrojen bombaları ve kıtalararası füzeler geldi. ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'teki “Barış İçin Atom” çağrısıyla nükleer enerjinin barışçıl kullanımı öne çıktı: 1954'te SSCB'de ilk nükleer santral elektrik üretti, 1957'de Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kuruldu.Soğuk Savaş, iki Japon şehrinin üzerinde yükselen iki mantar bulutunun gölgesinde doğdu.
Hatırlarsan II. Dünya Savaşı, ABD'nin Ağustos 1945'te Hiroşima ve Nagazaki'ye attığı atom bombalarıyla bitmişti. Savaştan sonra bu silah yalnız ABD'nin elindeydi, ama tekel uzun sürmedi: SSCB 1949'da ilk atom bombasını denedi. Ardından İngiltere (1952), Fransa (1960) ve Çin (1964) bu gruba katıldı. Nükleer silaha sahip olmak artık büyük güç sayılmanın ölçüsüydü; bu yüzden bombaya sahip ülkelerin oluşturduğu gruba “nükleer kulüp” denir.
Daha büyük bomba, daha uzun menzil
Yarış atom bombasında durmadı. ABD 1952'de, SSCB 1953'te atom bombasından kat kat güçlü hidrojen bombası denemesi yaptı. SSCB'nin 1961'de patlattığı ve “Çar Bombası” diye anılan hidrojen bombası, tarihte patlatılan en güçlü silah oldu. Bombayı taşıyan araç da değişti: uçakların yerini, okyanus ötesindeki hedefi yarım saat içinde vurabilen kıtalararası balistik füzeler aldı; denizlerin altında ise aylarca su yüzüne çıkmadan dolaşabilen nükleer denizaltılar devreye girdi. Bu yarışın siyasi sonucu, iki tarafın da birbirini yok edebileceği dehşet dengesiydi; onu Yumuşama dönemi sayfasında gördük.
| Ülke | Atom bombası | Hidrojen bombası |
|---|---|---|
| ABD | 1945 (Hiroşima, Nagazaki) | 1952 |
| SSCB | 1949 | 1953; 1961 “Çar Bombası” |
| İngiltere | 1952 | — |
| Fransa | 1960 | — |
| Çin | 1964 | — |
Barış İçin Atom
Atomun bir de öteki yüzü vardı. ABD Başkanı Dwight Eisenhower, 8 Aralık 1953'te BM Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada nükleer bilginin silah yerine enerji, tıp ve tarım için kullanılmasını önerdi. Barış İçin Atom adıyla bilinen bu çağrı, aynı zamanda ABD'nin dost ülkelere nükleer teknoloji aktararak onları kendine bağlamasının da yoluydu. Bu çizgide 1957'de merkezi Viyana olan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) kuruldu; aynı yıl Avrupa'da, Soğuk Savaş dönemi sayfasında gördüğümüz EURATOM doğdu.
Ek bilgi: nükleer santraller ve kazalar
Elektrik üreten ilk nükleer santral 1954'te SSCB'nin Obninsk kentinde çalışmaya başladı; İngiltere 1956'da, ABD 1957'de onu izledi. Nükleer teknoloji tıpta da kullanıldı: radyasyonla kanser tedavisi ve radyoaktif maddelerle yapılan teşhis yöntemleri yaygınlaştı. Türkiye de bu çağın dışında kalmadı; 1956'da Atom Enerjisi Komisyonu'nu kurdu ve 1962'de İstanbul'daki Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi'nde ilk araştırma reaktörünü çalıştırdı.
Teknolojinin riskleri de zamanla görüldü. 1979'da ABD'deki Three Mile Island santralinde ciddi bir kaza oldu; 1986'daki Çernobil faciasının radyoaktif bulutu ise Avrupa'nın büyük bölümüne yayıldı. Çernobil'in SSCB'deki siyasi sonuçlarını SSCB'nin dağılması sayfasında göreceğiz.
Ek bilgi: nükleer korkunun gündelik hayata yansıması
Korkunun kültürü
Nükleer savaş korkusu gündelik hayata da girdi. ABD'de okullarda saldırı anında sıraların altına saklanma tatbikatları yapıldı, bahçelere sığınaklar kazıldı. Bilim insanları da sesini yükseltti: 1955'te filozof Bertrand Russell ile Albert Einstein'ın imzasını taşıyan bildiri, nükleer bir savaşın insanlığın sonu olabileceği uyarısını yaptı. İngiltere'de 1958'de kurulan nükleer silahsızlanma kampanyası için çizilen simge, bugün dünyanın her yerinde barış simgesi olarak bilinir. Bu baskıların da etkisiyle imzalanan 1963 Kısmi Nükleer Deneme Yasağı ve 1968 Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme antlaşmalarını Yumuşama dönemi sayfasında gördük.
Nasıl sorulur“Barış İçin Atom” çağrısının amacı sorulur: nükleer enerjinin enerji, tıp ve tarım gibi barışçıl alanlarda kullanılması.
TuzakOnu iki süper gücün imzaladığı bir silahsızlanma antlaşması gibi gösteren şıktır; o bir antlaşma değil, Eisenhower'ın BM'deki çağrısıdır. Bir tuzak daha: ilk nükleer santrali ABD'ye veren şık. İlk santral SSCB'dedir (Obninsk, 1954).
⇄Bilgi eşleştirme ülke → ilk atom bombası
?Soru çöz ÖSYM tarzı
ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'te BM Genel Kurulu'nda dile getirdiği “Barış İçin Atom” çağrısının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?