Avrupa Birliği ve Balkanlar: Maastricht'ten Bosna'ya, Kosova'dan 1989 göçüne

Soğuk Savaş'ın bitişi Avrupa'yı iki zıt yöne çekti: Batı'da birleşme, Balkanlarda parçalanma. Maastricht'ten Helsinki'ye, Srebrenitsa'dan Kosova'nın bağımsızlığına iki hikâyeyi yan yana anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1989 → 2008
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
62 sorubu konuda çözebileceğin
1957 – 2007 · AVRUPA

AET'den Avrupa Birliği'ne: Maastricht Antlaşması ve genişleme dalgaları

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ne zaman kuruldu, kurucu üyeleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından kuruldu. Temeli, Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın 9 Mayıs 1950 bildirisiyle atıldı ve aynı altı ülke 18 Nisan 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu (AKÇT) kurdu. Bugünkü Avrupa Birliği'nin kökü bu topluluklardır.

Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avrupa Birliği ne zaman kuruldu, Maastricht Antlaşması neyi değiştirdi?

Kısa cevap: Avrupa Birliği (AB), 7 Şubat 1992'de imzalanıp 1 Kasım 1993'te yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması'yla, Avrupa Topluluğu'nun ekonomik birlikten siyasi birliğe uzanan yeni yapısı olarak kuruldu. Antlaşma ortak para (avro), ortak dış ve güvenlik politikası ve AB vatandaşlığı getirdi; altı kurucuyla başlayan topluluk 2007'de 27 üyeye ulaştı.

1957'de altı ülkenin “ortak pazar” diye kurduğu kulüp, otuz beş yıl sonra kendine yeni bir ad ve çok daha büyük bir hedef seçti: birlik.

Hatırlarsan Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 1957'de Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya ve Benelüks ülkeleri tarafından kurulmuştu. İlk büyük hedefe 1 Temmuz 1968'de ulaşıldı: üyeler aralarındaki gümrük vergilerini tamamen kaldırdı ve dışarıya karşı ortak bir gümrük tarifesi uyguladı. Böylece gümrük birliği tamamlandı. Tarım, ticaret ve ulaştırma gibi pek çok alanda ortak politikalar üretildi. 1965'te imzalanan Birleşme (Brüksel) Antlaşması'yla 1967'de üç topluluğun (AKÇT, AET, EURATOM) organları birleştirildi ve yapı Avrupa Toplulukları (AT) diye anılmaya başladı.

Kulübe katılanlar

Başarı yeni üyeleri çekti. Roma'da kapıda kalan İngiltere, İrlanda ve Danimarka'yla birlikte 1973'te katıldı; üye sayısı 6'dan 9'a çıktı. Ardından diktatörlükten demokrasiye geçen Güney Avrupa ülkeleri geldi: 1981'de Yunanistan, 1986'da İspanya ve Portekiz. Soğuk Savaş bitince tarafsız ülkeler de çekincelerini bıraktı ve 1995'te Avusturya, Finlandiya, İsveç üye oldu.

Sütunlar üye sayısını gösterir. Altın renkli sütunlar Maastricht'ten sonraki, yani “Avrupa Birliği” adı altındaki genişlemelerdir.Görsel: Sınav Defteri

Maastricht: ekonomiden siyasete

Berlin Duvarı yıkılıp Almanya birleşince (1990) Avrupalılar, güçlenen Almanya'yı ortak kurumlara daha sıkı bağlamak ve kıtanın değişen haritasına hazırlıklı olmak istedi. Hollanda'nın Maastricht kentinde 7 Şubat 1992'de imzalanan ve 1 Kasım 1993'te yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması, topluluğun adını Avrupa Birliği yaptı. Antlaşma birliği üç sütun üzerine kurdu: mevcut Avrupa Toplulukları, ortak dış ve güvenlik politikası ve adalet ve içişlerinde iş birliği. Üye ülke yurttaşlarına ayrıca AB vatandaşlığı tanındı.

Maastricht'in en somut hedefi ortak paraydı. Bunun için üyelerin enflasyon, bütçe açığı, kamu borcu, faiz ve döviz kurunda belirli sınırlara uyması istendi; bu ekonomik şartlara Maastricht kriterleri denir. Ortak para avro (euro) 1 Ocak 1999'da hesap birimi olarak kullanılmaya başladı, banknot ve madenî paralar 1 Ocak 2002'de piyasaya çıktı. Para politikasını Frankfurt'taki Avrupa Merkez Bankası yönetir.

Ek bilgi: Maastricht kriterlerinin sayıları

Kriterlerin arkasındaki mantık basittir: tek bir parayı paylaşacak ekonomilerin birbirinden çok farklı yönde gitmemesi gerekir. Bu yüzden ölçütler sayılarla konuldu:

  • Enflasyon: Fiyat artışı en düşük enflasyonlu üç üye ülkenin ortalamasını 1,5 puandan fazla aşmamalı.
  • Bütçe açığı ve borç: Bütçe açığı gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) %3'ünü, kamu borcu %60'ını geçmemeli.
  • Faiz: Uzun vadeli faiz, enflasyonu en düşük üç ülkenin ortalamasını 2 puandan fazla aşmamalı.
  • Döviz kuru: Ulusal para, en az iki yıl boyunca Avrupa döviz kuru mekanizmasının dalgalanma sınırları içinde kalmalı.

Maastricht'ten sonra: Amsterdam ve Lizbon

Birlik büyüdükçe kurumlarını yeniden ayarlamak zorunda kaldı. 1997'de imzalanıp 1999'da yürürlüğe giren Amsterdam Antlaşması, Avrupa Parlamentosu'nun yasamadaki yetkilerini genişletti. Ardından daha iddialı bir adım denendi: birliğin bütün antlaşmalarını tek metinde toplayan bir “Avrupa Anayasası” 2004'te imzalandı, ama 2005'te Fransa ve Hollanda'daki halkoylamalarında reddedildi. Onun yerine, anayasa adını taşımayan bir reform antlaşması hazırlandı: 13 Aralık 2007'de imzalanan Lizbon Antlaşması kurumların işleyişini yeniden düzenledi ve 2009'da yürürlüğe girdi.

Doğuya açılan kapı

Asıl büyük dalga Soğuk Savaş'ın bitişiyle geldi. Varşova Paktı'nın dağılmasıyla Moskova'nın yörüngesinden çıkan Doğu Avrupa ülkeleri Batı'ya yöneldi. 1 Mayıs 2004'te on ülke birden üye oldu: Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta ve Kıbrıs Rum Kesimi. 2007'de Bulgaristan ve Romanya'nın katılmasıyla birlik 27 üyeye ulaştı. Bu, kurucu altılının dört katından fazlaydı.

Akılda kalsın: Genişleme yıllarını bir cümleyle tut: “73'te kuzey, 81–86'da güney, 95'te tarafsızlar, 2004–2007'de doğu.” Ad değişikliği ise tek yıldadır: 1992 Maastricht (yürürlük 1993).
Sınavda

Nasıl sorulur“Avrupa Birliği adı hangi antlaşmayla kullanılmaya başlandı?” Cevap Maastrichttir.

TuzakTuzak şık Roma Antlaşmasıdır: Roma AET'yi kurdu (1957), AB adını Maastricht getirdi. İkinci tuzak, Maastricht kriterlerini aday ülkelerden istenen Kopenhag kriterleriyle karıştırmaktır; Maastricht kriterleri ortak paraya geçişin ekonomik şartlarıdır. Lizbon Antlaşması'nı “AB anayasası” diye veren şık da yanlıştır: anayasa metni 2005'te reddedildi, Lizbon onun yerine gelen reform antlaşmasıdır.

↕Kronolojik sıralama genişleme dalgaları

  1. Yunanistan topluluğa katıldı
  2. Bulgaristan ve Romanya üye oldu
  3. İngiltere, İrlanda ve Danimarka katıldı
  4. Avusturya, Finlandiya ve İsveç üye oldu

?Soru çöz

1992'de imzalanan Maastricht Antlaşması ile aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?

✓ C. Maastricht topluluğu Avrupa Birliği'ne dönüştürdü. AKÇT 1951'de kuruldu, gümrükler 1968'de kalktı, Türkiye 1999 Helsinki'de aday oldu.
1990 – 2008 · KOPENHAG · BÜKREŞ

Kopenhag kriterleri ve NATO'nun doğuya genişlemesi: yeni Avrupa'nın kapı şartları

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaNATO ve Varşova Paktı ne zaman ve neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), Sovyet tehdidine karşı kolektif savunma amacıyla 4 Nisan 1949'da Washington'da ABD, Kanada ve on Avrupa ülkesi tarafından kuruldu. Federal Almanya'nın Mayıs 1955'te NATO'ya alınmasına karşılık SSCB ve Doğu Avrupa ülkeleri 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı kurdu. ABD, Güneydoğu Asya'da da 1954'te SEATO'yu oluşturdu.

NATO, SEATO ve Varşova Paktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kopenhag kriterleri nelerdir, NATO Soğuk Savaş'tan sonra nasıl genişledi?

Kısa cevap: Kopenhag kriterleri, AB'nin Haziran 1993 Kopenhag Zirvesi'nde belirlediği üyelik şartlarıdır: demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlık haklarını güvenceye alan istikrarlı kurumlar (siyasi), işleyen bir piyasa ekonomisi (ekonomik) ve üyelik yükümlülüklerini üstlenebilme (müktesebat). NATO da Soğuk Savaş'tan sonra 1999 ve 2004'te eski Doğu Bloku ülkelerini alarak genişledi.

Kapısını doğuya açmaya karar veren bir kulüp, önce kimin içeri gireceğinin kurallarını yazmak zorundaydı.

Doğu Avrupa'nın eski komünist ülkeleri AB'ye başvurmaya hazırlanırken birlik bir soruyla karşılaştı: Tek parti ve devlet ekonomisinden yeni çıkmış bir ülke nasıl üye olacaktı? Cevap Haziran 1993'te Kopenhag'da toplanan AB zirvesinden geldi. Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin üye olabileceği kabul edildi, ama şartları da yazıldı. Bu şartlara Kopenhag kriterleri denir ve aday ülkenin tam üyelikten önce karşılaması gerekir.

Kopenhag kriterleri (Haziran 1993)
KriterAday ülkeden beklenen
SiyasiDemokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlıkların korunmasını güvenceye alan istikrarlı kurumlar
Ekonomikİşleyen piyasa ekonomisi; birlik içindeki rekabete dayanabilme
MüktesebatAB mevzuatını benimseme; siyasi, ekonomik ve parasal birliğin yükümlülüklerini üstlenebilme

Ekonomik dev, siyasi cüce mi?

AB kısa sürede dünyanın en büyük ekonomik güçlerinden biri oldu, ama siyasi ve askerî krizlerde aynı ağırlığı gösteremedi. Irak'ın 1990'da Kuveyt'i işgaliyle başlayan Körfez krizinde müdahaleyi ABD önderliğindeki koalisyon üstlendi. Daha ağır sınav kendi kıtasındaydı: Yugoslavya dağılırken ve Bosna Savaşı (1992–1995) sürerken birlik, üyelerinin farklı çıkarları yüzünden ortak ve etkili bir tavır alamadı; savaşı ancak ABD ve NATO'nun devreye girmesi bitirdi. Maastricht'in ortak dış politika hedefi kâğıtta kalınca Avrupa'nın güvenliğinde NATO'nun ağırlığı sürdü.

NATO doğuya yürüyor

Bir önceki sayfada gördüğün gibi Varşova Paktı 1991'de dağıldı; NATO ise dağılmak yerine genişledi. Genişlemeye bir ara basamakla hazırlandı: Ocak 1994 Brüksel Zirvesi'nde başlatılan Barış İçin Ortaklık (BİO) programı, eski Doğu Bloku ülkelerine ve tarafsız Avrupa devletlerine ortak tatbikat ve askerî iş birliği yoluyla ittifaka yakınlaşma, isteyenlere de ileride üyeliğe hazırlanma imkânı verdi. 1999'da Polonya, Çekya ve Macaristan, 2004'te Bulgaristan, Romanya, Slovakya, Slovenya, Estonya, Letonya ve Litvanya ittifaka katıldı. Rusya bu genişlemeyi sınırlarına dayanan bir tehdit olarak gördü. Nisan 2008'deki Bükreş Zirvesi'nde NATO, Rusya'nın karşı çıkmasına rağmen Ukrayna ve Gürcistan'ın ileride üye olacağını açıkladı. Aynı zirvede Arnavutluk ve Hırvatistan davet edildi (2009'da üye oldular); Makedonya'nın üyeliği ise ülkenin adı konusundaki anlaşmazlık yüzünden Yunanistan'ın vetosuna takıldı.

Akılda kalsın: İki şehir, iki kapı: Maastricht = ortak paranın şartları, Kopenhag = üyeliğin şartları. Kopenhag'ı üç kelimeyle say: siyasi, ekonomik, müktesebat.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Kopenhag siyasi kriterleri arasında yer almaz?” Doğru cevap genellikle ekonomik bir şarttır (piyasa ekonomisi, enflasyon, bütçe açığı). Siyasi kriterin dört öğesi: demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları, azınlık hakları.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

AB'ye tam üyelik için aday ülkenin yerine getirmesi gereken siyasi, ekonomik ve hukuki şartlar aşağıdakilerden hangisiyle belirlenmiştir?

✓ B. 1993 Kopenhag kriterleri üyeliğin şartlarıdır: demokrasi ve haklar, işleyen piyasa ekonomisi, AB mevzuatının benimsenmesi. Maastricht kriterleri ortak paraya geçişin, Schengen sınır denetimlerinin kaldırılmasının kurallarıdır; Roma Antlaşması (1957) AET'yi kurmuştu.

⇄Bilgi eşleştirme AB'nin şartları

▭Boşluk doldurma

2008 Bükreş Zirvesi'nde NATO, Ukrayna ve 'ın ileride üye olacağını açıkladı. Makedonya'nın üyeliğini ise veto etti.

GürcistanYunanistanPolonyaRusya
1959 – 2006 · ANKARA · BRÜKSEL · HELSİNKİ

Türkiye ve Avrupa Birliği: Ankara Antlaşması'ndan Helsinki adaylığına, 2005 müzakerelerine

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye NATO'ya ne zaman ve neden üye oldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye, 1945'teki Sovyet talepleri karşısında güvenliğini Batı'ya bağladı: Truman Doktrini ve Marshall yardımından yararlandı, 1948'de OEEC'nin kurucuları arasında yer aldı, 1949'da Avrupa Konseyi'ne girdi. 1950'de Kore Savaşı'na bir tugay gönderdikten sonra 18 Şubat 1952'de Yunanistan'la birlikte NATO'ya üye oldu.

Batı'ya yöneliş: Kore ve NATO

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye-AB ilişkilerinin tarihçesi nedir, Türkiye ne zaman aday ülke oldu?

Kısa cevap: Türkiye 1959'da AET'ye başvurdu, 1963 Ankara Antlaşması'yla ortak üye oldu ve 14 Nisan 1987'de tam üyelik başvurusu yaptı. 1 Ocak 1996'da AB ile Gümrük Birliği'ne girdi, Aralık 1999 Helsinki Zirvesi'nde aday ülke kabul edildi ve tam üyelik müzakereleri 3 Ekim 2005'te başladı.

Türkiye'nin Avrupa yolculuğu, yarım asırdan uzun süren ve her durağında yeni bir şart çıkan bir tren yolculuğuna benzer.

Hatırlarsan Türkiye 1959'da AET'ye ortaklık için başvurmuştu. Topluluk, Türkiye'nin kalkınma düzeyini tam üyelik için yeterli bulmadı; onun yerine tam üyeliğe kadar geçerli olacak bir ortaklık önerdi. Böylece 12 Eylül 1963'te Ankara Antlaşması imzalandı ve 1 Aralık 1964'te yürürlüğe girdi. Antlaşma üç aşamalı bir yol çizdi: hazırlık dönemi, geçiş dönemi ve son dönem. Hedef önce gümrük birliği, ileride de tam üyelikti.

Geçiş döneminin şartları 23 Kasım 1970'te imzalanan Katma Protokol'le belirlendi (yürürlük 1 Ocak 1973). Türkiye sanayi ürünlerindeki gümrüklerini belirli bir takvimle kaldıracak, topluluk da Türk mallarına pazarını açacaktı. Ancak 1970'lerin ekonomik bunalımı içinde Türkiye yükümlülüklerini erteledi; takvim işlemedi.

Donan ilişkiler ve tam üyelik başvurusu

1980 askerî müdahalesinden sonra topluluk Türkiye ile ilişkileri dondurdu. Aynı dönemde, 1981'de Yunanistan'ın tam üye olması Türkiye aleyhine yeni bir engel doğurdu: Yunanistan artık Türkiye ile ilgili kararlarda veto hakkına sahipti. Sivil yönetime dönüşün ardından Turgut Özal hükümeti 14 Nisan 1987'de tam üyelik başvurusu yaptı. Komisyon 1989'da verdiği görüşte Türkiye'nin üyelik ehliyetini kabul etti, ama topluluğun o sırada yeni üye almaya hazır olmadığını bildirdi ve önce ortaklık ilişkisinin, yani gümrük birliğinin tamamlanmasını önerdi.

Gümrük Birliği'nden adaylığa

Gümrük birliği kararı 6 Mart 1995'te Türkiye-AB Ortaklık Konseyi'nde alındı ve 1 Ocak 1996'da Gümrük Birliği yürürlüğe girdi. Türkiye, tam üye olmadan sanayi ürünlerinde AB ile gümrükleri kaldırdı ve AB'nin ortak gümrük tarifesini uygulamaya başladı; tarım ürünleri ve hizmetler kapsam dışında kaldı. Ama 1993 Kopenhag'da Doğu Avrupa'ya açılan genişleme kapısı Türkiye'ye aynı hızla açılmadı. Aralık 1997 Lüksemburg Zirvesi Türkiye'nin üyelik ehliyetini yeniden teyit etti, fakat onu aday ülkeler listesine almadı; gerekçe olarak ekonomik düzey, insan hakları, Türk-Yunan ilişkileri ve Kıbrıs sorunu gösterildi. Türkiye buna tepki olarak AB ile siyasi diyaloğu askıya aldı.

Dönüm noktası 10–11 Aralık 1999'da geldi: Helsinki Zirvesi'nde Türkiye, diğer aday ülkelerle aynı kriterlere tabi olmak üzere oy birliğiyle aday ülke kabul edildi. Adaylık, Türkiye'ye AB'nin ekonomik yardımlarından ve eğitim, kültür gibi alanlardaki ortak programlarından yararlanma imkânı da getirdi. Bu programları yürütmek için Ulusal Ajans (Avrupa Birliği Eğitim ve Gençlik Programları Merkezi) kuruldu; Türkiye 2004'te Socrates (Erasmus öğrenci değişimi bunun parçasıdır), Leonardo da Vinci (mesleki eğitim) ve Gençlik programlarına tam katılım hakkı kazandı, 2007'den sonra da bunların yerini alan Hayat Boyu Öğrenme programına katıldı. Bundan sonraki yol Kopenhag siyasi kriterlerinden geçiyordu. AB'nin ilerleme raporları Türkiye'nin bu kriterleri henüz karşılamadığını belirtince 2001'den itibaren anayasa değişiklikleri ve uyum paketleri çıkarıldı; barış zamanında ölüm cezası 2002'de kaldırıldı.

Müzakere masası

Aralık 2004 Brüksel Zirvesi Türkiye'nin siyasi kriterleri yeterli ölçüde karşıladığına karar verdi ve 3 Ekim 2005'te tam üyelik müzakereleri başladı. Müzakere çerçeve belgesi süreci “açık uçlu” diye tanımladı: sonucun üyelik olacağı önceden garanti edilmiyordu. Kıbrıs meselesi yolu yine tıkadı; Türkiye limanlarını Kıbrıs Rum Kesimi'ne açmayınca AB Aralık 2006'da sekiz müzakere faslının açılmasını askıya aldı.

Altın daireler sınavda en çok sorulan beş duraktır: Ankara Antlaşması, tam üyelik başvurusu, Gümrük Birliği, adaylık ve müzakereler.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Türkiye-AB yolunu dört fiille tut: başvur (87) → gümrükte birleş (96) → aday ol (99) → müzakereye otur (2005). Ankara Antlaşması'nı 1921 Ankara Antlaşması (Fransa) ile karıştırma.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin AB'ye aday ülke olarak kabul edildiği zirve” sorulur; cevap 1999 Helsinki'dir.

TuzakTuzak şık 1997 Lüksemburg'dur: orada ehliyet teyit edildi ama adaylık verilmedi. İkinci tuzak, Gümrük Birliği'nin Türkiye'yi tam üye yaptığını söyleyen şıktır; Türkiye Gümrük Birliği'ne tam üye olmadan girdi.

↕Kronolojik sıralama Türkiye-AB

  1. Gümrük Birliği yürürlüğe girdi
  2. Ankara Antlaşması imzalandı
  3. Tam üyelik müzakereleri başladı
  4. Türkiye tam üyelik başvurusu yaptı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye, Avrupa Birliği'ne aday ülke olarak aşağıdaki zirvelerin hangisinde kabul edilmiştir?

✓ A. Helsinki'de (Aralık 1999) Türkiye aday ülke oldu. B Lüksemburg'da aday listesine alınmadı; C Kopenhag 1993'te üyelik kriterleri belirlendi; D Brüksel 2004'te müzakere tarihi belirlendi.
KURUMLAR · BRÜKSEL · STRAZBURG · LÜKSEMBURG

Avrupa Birliği'nin organları: kim teklif eder, kim karar verir, kim denetler?

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Birliği ne zaman kuruldu, Maastricht Antlaşması neyi değiştirdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Birliği (AB), 7 Şubat 1992'de imzalanıp 1 Kasım 1993'te yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması'yla, Avrupa Topluluğu'nun ekonomik birlikten siyasi birliğe uzanan yeni yapısı olarak kuruldu. Antlaşma ortak para (avro), ortak dış ve güvenlik politikası ve AB vatandaşlığı getirdi; altı kurucuyla başlayan topluluk 2007'de 27 üyeye ulaştı.

AET'den AB'ye: Maastricht ve genişlemeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avrupa Birliği'nin organları nelerdir, görevleri nedir?

Kısa cevap: AB'nin başlıca organları Avrupa Komisyonu (yürütme, yasa teklifi), Avrupa Parlamentosu (seçilmiş meclis, denetim ve ortak yasama), AB Konseyi (üye devletlerin bakanları, karar organı), Avrupa Konseyi (devlet ve hükümet başkanları zirvesi, genel yön), Adalet Divanı (yargı), Sayıştay (mali denetim) ve Ekonomik ve Sosyal Komite'dir (danışma).

Bir devlette yürütme, yasama ve yargı vardır; AB'de de benzer bir iş bölümü var, ama adları birbirine o kadar benziyor ki sınavın en sevdiği tuzak burada kurulur.

En kolay yol, her organı tek bir fiille hatırlamaktır. Komisyon teklif eder, Parlamento ve Konsey karar verir, Adalet Divanı yargılar, Sayıştay denetler, Ekonomik ve Sosyal Komite görüş bildirir. Hepsinin üstünde de birliğin genel yönünü çizen liderler zirvesi, yani Avrupa Konseyi durur.

Üstte yön veren zirve, ortada yasa üreten üçlü, altta yargı, denetim ve danışma. Kesikli çizgi: kararları bağlayıcı olmayan danışma organı.Görsel: Sınav Defteri

Yasayı üreten üçlü

Avrupa Komisyonu birliğin yürütme organıdır ve merkezi Brüksel'dedir. Yasa teklifi hazırlama yetkisi esas olarak ona aittir; birlik politikalarını tasarlar, bütçeyi ve fonları yönetir, antlaşmalara uyulup uyulmadığını izler ve AB'yi dış ticarette temsil eder. Komiserler kendi ülkelerinin değil birliğin çıkarını gözetir; her üye devletten bir komiser bulunur. Avrupa Parlamentosu birliğin halk tarafından seçilen tek organıdır: 1979'dan beri beş yılda bir doğrudan seçimle oluşur ve her ülke nüfusuna göre milletvekili gönderir. Genel kurulu Strazburg'da toplanır, Komisyonu denetler ve üçte iki çoğunlukla görevden alabilir; bütçeyi ve pek çok alanda yasaları Konsey'le birlikte onaylar.

AB Konseyi (Bakanlar Konseyi) üye devletlerin ilgili bakanlarından oluşur; tarım konuşulacaksa tarım bakanları, dış ilişkiler konuşulacaksa dışişleri bakanları toplanır. Komisyon'un tekliflerini Parlamento ile birlikte yasalaştıran asıl karar organıdır ve başkanlığını üye devletler altışar aylık dönemlerle sırayla yürütür. Bundan ayrı olan Avrupa Konseyi ise devlet ve hükümet başkanlarının zirvesidir; yasa yapmaz, birliğin genel siyasi yönünü ve genişleme gibi büyük kararları belirler. Bu sayfada gördüğün Kopenhag (1993), Lüksemburg (1997) ve Helsinki (1999) zirveleri birer Avrupa Konseyi toplantısıdır.

Yargılayan, denetleyen, danışılan

Adalet Divanı (Lüksemburg) birliğin en yüksek yargı organıdır; AB hukukunu yorumlar, üye devletler ve kurumlar arasındaki davalara bakar ve kararlarına itiraz yolu yoktur. Sayıştay (Lüksemburg) AB'nin ve bağlı kuruluşlarının gelir ve giderlerini inceler, harcamaların kurallara uygun yapılıp yapılmadığını denetler. Ekonomik ve Sosyal Komite ise işveren, işçi, çiftçi, serbest meslek ve dernek gibi kesimlerin temsilcilerinden oluşan bir danışma organıdır; görüş bildirir, ama görüşleri bağlayıcı değildir.

Akılda kalsın: Üç “konsey”i karıştırma. AB Konseyi = bakanlar, yasa yapar. Avrupa Konseyi (AB zirvesi) = liderler, yön çizer. Hatırlarsan 1949'da kurulan, Türkiye'nin de üye olduğu Avrupa Konseyi (Council of Europe) ise AB'nin organı değildir; insan hakları örgütüdür ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (Strazburg) ona bağlıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurOrgan-görev eşleştirmesi gelir.

TuzakEn sık tuzak iki tanedir: Komisyon'u yasama organı gibi göstermek (teklif eder, kesin kararı tek başına vermez) ve Adalet Divanı'nı Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile karıştırmak. Adalet Divanı Lüksemburg'dadır ve AB'nin organıdır.

⇄Bilgi eşleştirme organ → görev

?Soru çöz

Avrupa Birliği organlarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. AB Adalet Divanı Lüksemburg'dadır. Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, AB'nin değil 1949'da kurulan Avrupa Konseyi'nin organıdır. A danışma organı, B bakanlardan oluşan Konsey, C doğrudan seçilen Parlamento eşleştirmeleri doğrudur.
1945 – 1992 · YUGOSLAVYA

Yugoslavya'nın dağılması: Tito'nun federasyonundan Miloseviç'in milliyetçiliğine

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaStalin'in ölümünden sonra Doğu Bloku'nda neler oldu, 1956 Macaristan ayaklanması nedir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğu Bloku dışarıdan tek parça görünse de içinden çatladı: Tito'nun Yugoslavyası 1948'de Kominform'dan çıkarıldı, Stalin'in 1953'teki ölümünden sonra Doğu Almanya'da (1953) ve Macaristan'da (1956) ayaklanmalar çıktı. Varşova Paktı'ndan çekilmek isteyen Macaristan'daki ayaklanma Kasım 1956'da Sovyet tanklarıyla bastırıldı.

Doğu Bloku'nda çatlaklar: Tito'dan Macaristan'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yugoslavya neden ve nasıl dağıldı?

Kısa cevap: Yugoslavya, 1980'de Tito'nun ölümünden sonra derinleşen ekonomik bunalım, Doğu Bloku'nun çöküşü ve Slobodan Miloseviç'in Sırp milliyetçiliği yüzünden dağıldı. Slovenya ve Hırvatistan Haziran 1991'de, Makedonya Eylül 1991'de, Bosna-Hersek Mart 1992'de bağımsızlık ilan etti; ayrılmalar Hırvatistan ve Bosna-Hersek'te savaşa dönüştü.

Batı Avrupa birleşirken Balkanlarda tersi oldu. Altı cumhuriyet, beş millet, dört dil, üç din ve tek bir adam: Yugoslavya'yı bir arada tutan formülün en zayıf halkası, o adamın ölümlü olmasıydı.

II. Dünya Savaşı'nda Alman işgaline karşı partizan direnişini yöneten Josip Broz Tito, 1945 seçimlerini kazandı, monarşiye son verdi ve federal bir cumhuriyet kurdu. Hatırlarsan Tito 1948'de Stalin'le yollarını ayırmış, Yugoslavya'yı komünist ama Moskova'dan bağımsız bir ülke hâline getirmişti. İç yapıyı da bir denge oyunu olarak kurdu: kalabalık Sırpların öteki milletlere egemen olmasını önlemek için ülkeyi altı cumhuriyete böldü, Sırbistan içindeki Kosova ve Voyvodina'ya da özerklik verdi. 1974 Anayasası cumhuriyetlerin yetkilerini artırırken Tito'yu da süresiz, yani ömür boyu devlet başkanı yaptı; böylece federasyonun bütün ağırlığı tek bir kişinin omzunda toplandı.

Bu bir şemadır, harita değildir. Kesikli kutular cumhuriyet değil, Sırbistan'a bağlı özerk bölgelerdir.Görsel: Sınav Defteri

Tito'dan sonra: çözülen düğüm

Tito 1980'de öldü. Yerine geçen dönüşümlü başkanlık sistemi otoriteyi zayıflattı; dış borç ve yüksek enflasyonla ekonomi bunalıma girdi. Zengin kuzey cumhuriyetleri Slovenya ve Hırvatistan, yoksul güneyi finanse etmekten şikâyet etmeye başladı. 1989'da Doğu Avrupa'da komünist yönetimler çökünce Yugoslavya'yı bir arada tutan ideolojik çatı da çöktü; yerini her cumhuriyette yükselen milliyetçilik aldı.

Bu boşluğu en sert biçimde dolduran Slobodan Miloseviç oldu. 1986'da Sırp Komünistler Birliği'nin başına geçen Miloseviç, 1989'da Sırbistan cumhurbaşkanı oldu ve bütün Sırpları tek devlet altında toplama hedefini (Büyük Sırbistan) öne çıkardı. Aynı yıl Kosova ve Voyvodina'nın özerkliğini büyük ölçüde kaldırdı. Hatırlarsan 1389'da I. Kosova Savaşı yapılmıştı; Miloseviç 28 Haziran 1989'da savaşın 600. yıl dönümünde Kosova'da yaptığı konuşmayla Sırp milliyetçiliğini ateşledi. Sırp subayların ağırlıkta olduğu Yugoslav Halk Ordusu da giderek Belgrad'ın aracına dönüştü.

Ayrılıklar ve savaşlar

Kuzey cumhuriyetleri yolu ayırdı: 25 Haziran 1991'de Slovenya ve Hırvatistan bağımsızlık ilan etti. Federal hükûmet iki cumhuriyetten silahlarını teslim etmelerini isteyip ordu gönderdi. Sırp nüfusun az olduğu Slovenya'da çatışma on gün sürdü; büyük bir Sırp azınlığın yaşadığı Hırvatistan'da ise Sırp-Hırvat savaşı 1995'e kadar uzadı. Makedonya Eylül 1991'de, Bosna-Hersek Mart 1992'de bağımsızlığını ilan etti. Avrupa Topluluğu Ocak 1992'de Slovenya ve Hırvatistan'ı, Nisan 1992'de Bosna-Hersek'i tanıdı. Geriye kalan Sırbistan ve Karadağ, Nisan 1992'de Yugoslavya Federal Cumhuriyeti adıyla birleşik kaldı; 2006'da Karadağ da ayrıldı.

Komşuda başka bir komünizm: Arnavutluk

Yugoslavya'nın güney komşusu Arnavutluk, komünizmin çok daha katı bir yolunu izledi. II. Dünya Savaşı'nda ülkeyi önce İtalya, sonra Almanya işgal etmişti; işgale karşı direnişi komünist lider Enver Hoca yönetti ve savaşın sonunda (1944) Komünist Parti iktidara geldi. Hoca, ülkesini sırayla Yugoslavya'dan (1948), SSCB'den (1961) ve Çin'den (1978) kopararak dünyanın en kapalı ülkelerinden birine çevirdi. Dine karşı yürüttüğü kampanyada bütün camiler ve kiliseler kapatıldı; Arnavutluk 1967'de kendini resmen dünyanın ilk ateist devleti ilan etti.

Enver Hoca 1985'te ölünce yerine Ramiz Alia geçti. Doğu Avrupa'daki çözülme Arnavutluk'a da ulaştı: 1990 sonunda başka partilerin kurulmasına izin verildi, 1991'de ilk çok partili seçim yapıldı ve 1992 seçimleriyle komünist yönetim sona erdi. Dinî özgürlükler de bu süreçte geri geldi.

Akılda kalsın: Dağılmanın üç sebebi üç kelimedir: Tito'nun ölümü (1980), ekonomik bunalım, Sırp milliyetçiliği (Miloseviç). Doğu Bloku'nun çöküşü bunların hepsini hızlandırdı. Ayrılık sırası kuzeyden güneye iner: Slovenya, Hırvatistan → Makedonya → Bosna-Hersek. Komşu Arnavutluk'u üç kelimeyle tut: Enver Hoca, 1967, ateist devlet.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yugoslavya'nın dağılmasında etkili olan gelişmelerden biri değildir” kalıbı çok gelir.

TuzakTuzak şık genellikle Yugoslavya'nın Varşova Paktı'ndan çıkmasıdır: Yugoslavya bu pakta hiç üye olmamıştır. Kosova ve Voyvodina'nın cumhuriyet değil özerk bölge olduğu da sık sorulur.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Yugoslavya'nın dağılma sürecinde bağımsızlığını ilk ilan eden cumhuriyetler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Slovenya ve Hırvatistan 1991'de ilk ayrılanlardır; Bosna-Hersek 1992'de izledi. Sırbistan ve Karadağ federasyonu sürdürmek isteyen taraftı; Kosova ve Voyvodina ise cumhuriyet değil Sırbistan'a bağlı özerk bölgelerdi.

↕Kronolojik sıralama dağılma süreci

  1. Kosova ve Voyvodina'nın özerkliği kaldırıldı
  2. Bosna-Hersek bağımsızlığını ilan etti
  3. Tito öldü
  4. Slovenya ve Hırvatistan bağımsızlık ilan etti

▭Boşluk doldurma

Yugoslavya'yı 1945'ten 1980'deki ölümüne kadar yöneten lider 'dur. Sırbistan'a bağlı iki özerk bölge Kosova ve 'dır.

TitoMiloseviçVoyvodinaMakedonya
1992 – 1995 · BOSNA-HERSEK

Bosna Savaşı: Saraybosna kuşatmasından Srebrenitsa soykırımına ve Dayton'a

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBalkan Savaşlarının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Trablusgarp ve Balkan savaşları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Balkan Savaşları sonunda Osmanlı, Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya ve Ege adalarını kaybetti; Balkanlardaki Türk nüfusu göçle azaldı. Osmanlıcılık ve İslamcılık zayıflarken Türkçülük güçlendi; Osmanlı Almanya'ya yakınlaştı ve ordusunu yeniden düzenledi.

Balkan Savaşlarının sonuçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bosna Savaşı neden çıktı, Dayton Antlaşması ile nasıl sona erdi?

Kısa cevap: Bosna Savaşı, Bosna-Hersek'in 1992'de bağımsızlığını ilan edip Avrupa Topluluğu tarafından tanınması (6 Nisan 1992) üzerine Sırbistan destekli Bosnalı Sırpların Boşnaklara saldırmasıyla başladı. Temmuz 1995'te Srebrenitsa'da 8 binden fazla Boşnak öldürüldü; NATO'nun hava harekâtından sonra Kasım 1995'te Dayton'da varılan, 14 Aralık 1995'te Paris'te imzalanan antlaşmayla savaş sona erdi.

Avrupa, “bir daha asla” dediği şeyi II. Dünya Savaşı'ndan yarım asır sonra, kendi ortasında, kameraların önünde yeniden yaşadı.

Bosna-Hersek, Yugoslavya'nın en karışık cumhuriyetiydi: en kalabalık topluluk Müslüman Boşnaklardı, onları Ortodoks Sırplar ve Katolik Hırvatlar izliyordu. Boşnaklar ve Hırvatlar 1992 başındaki referandumda bağımsızlığı seçti, Sırplar ise referandumu boykot etti. Avrupa Topluluğu 6 Nisan 1992'de Bosna-Hersek'in bağımsızlığını tanıyınca, bu durumu kabullenmeyen Bosnalı Sırplar Belgrad'ın ve Yugoslav ordusunun desteğiyle silaha sarıldı. Amaç, Sırpların yaşadığı toprakları Sırbistan'a bağlamaktı. Bölgenin yer altı zenginlikleri ve stratejik konumu da Sırp hırsını artıran etkenler arasındaydı.

Etnik temizlik ve “güvenli bölgeler”

Sırp güçleri ele geçirdikleri yerlerde Boşnakları öldürdü, kamplara kapattı ya da sürdü; bu politika dünyaya etnik temizlik adıyla duyuldu. Başkent Saraybosna yaklaşık dört yıl kuşatma altında kaldı. BM'nin 1991'de bütün Yugoslavya'ya koyduğu silah ambargosu, elinde Yugoslav ordusunun cephaneliği bulunan Sırplara dokunmazken kendini savunmaya çalışan Boşnakları silahsız bıraktı. Milyonlarca insanın göç etmesinden çekinen Batılı devletlerin de etkisiyle BM Güvenlik Konseyi 1993'te Saraybosna, Gorajde, Srebrenitsa, Tuzla, Zepa ve Bihaç'ı güvenli bölge ilan etti; sahada ise yeterli koruma sağlanmadı.

Potoçari'deki anıt mezarlıkta, toplu mezarlardan çıkarılıp kimliği belirlenen Srebrenitsa kurbanları yatıyor.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Srebrenitsa: Temmuz 1995

BM'nin “güvenli” ilan ettiği Srebrenitsa, Temmuz 1995'te Ratko Mladiç komutasındaki Bosnalı Sırp güçlerinin eline geçti. Kasabadaki Hollandalı BM askerleri saldırıyı engellemedi. Günler içinde 8 binden fazla Boşnak erkek ve erkek çocuk öldürülüp toplu mezarlara gömüldü. Uluslararası Adalet Divanı ve Eski Yugoslavya için Uluslararası Ceza Mahkemesi bu katliamı soykırım olarak tanıdı. Srebrenitsa, II. Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da yaşanan en büyük toplu katliamdır; dünyanın bu sürece büyük ölçüde seyirci kalması savaşın en ağır utancı olarak anılır.

NATO devreye giriyor: Dayton

Srebrenitsa'nın ve Saraybosna'daki pazar yeri saldırısının ardından NATO, Ağustos–Eylül 1995'te Bosnalı Sırp mevzilerine yoğun bir hava harekâtı düzenledi. Sahada da dengeler değişen Sırplar ateşkese razı oldu. ABD'nin Ohio eyaletindeki Dayton'da Bosna-Hersek (Aliya İzzetbegoviç), Hırvatistan (Franjo Tudjman) ve Sırbistan (Slobodan Miloseviç) liderleri arasında yürütülen görüşmeler Kasım 1995'te sonuçlandı; Dayton Antlaşması 14 Aralık 1995'te Paris'te imzalandı ve savaş sona erdi.

  • Bosna-Hersek tek devlet kaldı, uluslararası sınırları korundu.
  • Devlet iki yönetim biriminden oluştu: Boşnak-Hırvat Bosna-Hersek Federasyonu (topraklarının yaklaşık %51'i) ve Sırp Cumhuriyeti (yaklaşık %49).
  • Boşnak, Sırp ve Hırvat üyelerden oluşan üçlü devlet başkanlığı kuruldu; barışın uygulanmasını uluslararası bir Yüksek Temsilci izledi.
  • Barışı korumak için NATO önderliğinde IFOR barış gücü bölgeye yerleşti.

Türkiye'nin tutumu

Türkiye savaş boyunca Bosna-Hersek'in toprak bütünlüğünü ve Boşnakları destekledi. Meseleyi BM'de, AGİK'te ve İslam Konferansı Örgütü'nde sürekli gündeme taşıdı, silah ambargosunun saldırgan ile saldırıya uğrayanı eşit tuttuğunu savundu ve insani yardım gönderdi. BM barış gücüne, savaştan sonra da IFOR ve onu izleyen SFOR'a asker katkısı yaptı. Türkiye'nin 1990 sonrası Balkan politikasının bütününü bir sonraki sayfada göreceğiz.

Akılda kalsın: Bosna Savaşı'nı dört adla tut: Saraybosna (kuşatma), Srebrenitsa (soykırım, 1995), NATO (hava harekâtı), Dayton (barış, 1995). Dayton'un formülü: tek devlet, iki birim, üç başkan.
Sınavda

Nasıl sorulurDayton'un sonuçları sorulur.

TuzakTuzak şıklar Bosna-Hersek'in bölünüp Sırbistan'a ve Hırvatistan'a katıldığını ya da Kosova'nın bağımsızlığının tanındığını söyler. Dayton Kosova'yı hiç ele almadı; Bosna-Hersek'i iki birimli tek devlet olarak korudu. “Avrupa'nın II. Dünya Savaşı'ndan sonraki en büyük katliamı” ifadesi gelirse cevap Srebrenitsadır.

⇄Bilgi eşleştirme Bosna Savaşı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1995 Dayton Antlaşması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Dayton, Bosna-Hersek'i Federasyon ve Sırp Cumhuriyeti'nden oluşan tek devlet olarak korudu. A ülke paylaşılmadı, sınırları korundu; C Kosova'yı ele almadı; D silah ambargosu 1991'de konmuştu.
1989 – 2008 · KOSOVA

Kosova meselesi: özerklikten NATO müdahalesine, 2008 bağımsızlık ilanına

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla93 Harbi'nin sonuçları nelerdir, Berlin Antlaşması ile neler kaybedildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Osmanlı'nın yenilgisiyle bitti ve Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Avrupalıların itirazı üzerine yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakıldı.

93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kosova sorunu nedir, Kosova ne zaman bağımsızlığını ilan etti?

Kısa cevap: Kosova, nüfusunun büyük çoğunluğu Arnavut olan, Sırbistan'a bağlı özerk bir bölgeydi. 1989'da özerkliği kaldırılınca başlayan gerginlik 1998'de silahlı çatışmaya dönüştü; NATO 24 Mart 1999'da Sırbistan'a hava harekâtı başlattı. Sırp güçleri çekilince Kosova BM yönetimine bırakıldı ve 17 Şubat 2008'de bağımsızlığını ilan etti; Türkiye onu ilk tanıyan ülkeler arasındadır.

Sırplar için Kosova bir ortaçağ savaş meydanı ve manastırlar ülkesiydi; orada yaşayanların büyük çoğunluğu ise kendini Arnavut olarak görüyordu.

Hatırlarsan Miloseviç 1989'da Kosova'nın özerkliğini kaldırmıştı. Nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan Arnavutlar yönetimden, okullardan ve kamu görevlerinden uzaklaştırıldı; yönetim azınlıktaki Sırpların eline geçti. Arnavutlar önce İbrahim Rugova önderliğinde barışçı bir direniş yolunu seçti: kendi okullarını, seçimlerini ve gayriresmî kurumlarını kurdular. Ama 1995 Dayton görüşmelerinde Kosova hiç konuşulmayınca bu yolun sonuç vermeyeceğine inananlar arttı ve silahlı Kosova Kurtuluş Ordusu (UÇK) öne çıktı.

1999: NATO'nun hava harekâtı

1998'de Sırp güçleri UÇK'ya karşı geniş çaplı operasyonlara girişti; köyler yakıldı, yüz binlerce Arnavut yerinden oldu. Bosna'nın acı tecrübesini yaşayan Batı bu kez daha çabuk davrandı. Fransa'daki Rambouillet görüşmelerinden sonuç çıkmayınca NATO, 24 Mart 1999'da Sırbistan'a (Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ne) hava harekâtı başlattı. Harekât, Rusya ve Çin'in karşı çıkması yüzünden BM Güvenlik Konseyi kararı alınmadan yapıldı ve yaklaşık 78 gün sürdü. Haziran 1999'da Miloseviç geri adım attı, Sırp güçleri Kosova'dan çekildi.

BM Güvenlik Konseyi'nin 1244 sayılı kararıyla (10 Haziran 1999) Kosova BM geçici yönetimine (UNMIK) bırakıldı; güvenliği NATO önderliğindeki KFOR barış gücü üstlendi. Türkiye hem hava harekâtına hem KFOR'a katıldı; Kosova'da Prizren ve çevresinde yaşayan Türk toplumunun haklarını da gözetti.

2008: bağımsızlık ilanı

Kosova'nın nihai statüsü için yürütülen görüşmelerden uzlaşma çıkmadı. Kosova Meclisi 17 Şubat 2008'de tek taraflı olarak bağımsızlık ilan etti. Türkiye Kosova'yı ertesi gün tanıyarak bağımsızlığı ilk tanıyan ülkelerden biri oldu; ABD ve AB üyelerinin çoğu da tanıdı. Sırbistan ve Rusya ise bağımsızlığı tanımadı. Bağımsızlık ilanının ardından AB, hukukun üstünlüğü alanında Kosova'da büyük bir sivil görev gücü (EULEX) oluşturdu ve sahadaki rolünü BM'den devralmaya başladı.

Barışçı direnişten silahlı mücadeleye, NATO müdahalesinden BM yönetimine ve tek taraflı bağımsızlığa. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kosova üç yıl sayısıyla anlatılır: 1989 (özerklik kaldırıldı) → 1999 (NATO müdahalesi, BM yönetimi) → 2008 (bağımsızlık). 1989 ile 1999 arasındaki köprü Dayton'dur: Kosova'yı masaya almayan barış, barışçı direnişi silahlı mücadeleye çevirdi.
Sınavda

Nasıl sorulurNATO'nun 1999 müdahalesinin özelliği sorulur: BM Güvenlik Konseyi kararı olmadan yapıldı.

TuzakMüdahalenin BM kararıyla yapıldığını söyleyen şıktır; BM kararı (1244) müdahaleden sonra, Kosova'nın yönetimi için alındı. Kosova'nın bağımsızlık yılı tuzağı ise 1999'dur: 1999 BM yönetimi, 2008 bağımsızlıktır.

▭Boşluk doldurma

Kosova bağımsızlığını 17 Şubat 'de ilan etti. 1999 harekâtından sonra Kosova, Güvenlik Konseyi'nin 1244 sayılı kararıyla geçici yönetimine bırakıldı.

20081999BMAB

?Soru çöz

Kosova meselesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1999 harekâtı BM kararı olmadan yapıldı; 1244 sayılı karar müdahaleden sonra, Kosova'nın yönetimi için alındı. A Arnavut çoğunluk, B 1989'da özerkliğin kaldırılması, D Türkiye'nin bağımsızlığı ilk tanıyanlardan olması doğrudur.
1984 – 1989 · BULGARİSTAN · EDİRNE

Bulgaristan'dan 1989 Türk göçü: zorla ad değiştirmeden “büyük gezi”ye

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNüfus mübadelesi ve etabli sorunu nedir, nasıl çözüldü?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'da Türkiye'deki Rumlarla Yunanistan'daki Türklerin yer değiştirmesi kararlaştırıldı; İstanbul'da yerleşik (etabli) Rumlar ile Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu. Yunanistan “etabli” sayılacak Rumların sayısını artırmak isteyince sorun çıktı; mesele Milletler Cemiyeti aracılığıyla Lahey'deki Uluslararası Adalet Divanı'na da götürüldü. Sorun Atatürk ile Venizelos döneminde 1930'da Ankara'da imzalanan antlaşmalarla çözüldü ve iki ülke arasında dostluk dönemi başladı.

Nüfus mübadelesi ve etabli sorunu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1989'da Bulgaristan'dan Türkiye'ye göç neden yaşandı?

Kısa cevap: 1989 göçü, Todor Jivkov yönetimindeki Bulgaristan'ın 1984–1985'te Türklerin adlarını zorla Bulgar adlarıyla değiştirmesi ve Türk kimliğini yasaklamasıyla başlayan asimilasyon politikasının sonucudur. Mayıs 1989'daki direnişlerin ardından Bulgar yönetimi Türkleri sınır dışı etti; Haziran–Ağustos 1989'da 300 binden fazla Türk Türkiye'ye göç etti.

Bir sabah uyandığında adının değiştirildiğini, mezar taşındaki atalarının adlarının bile silindiğini düşün. Bulgaristan Türkleri bunu 1984–1985 kışında yaşadı.

Hatırlarsan Bulgaristan 1908'de Osmanlı'dan bağımsızlığını ilan etmişti. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan beri bu topraklardan Anadolu'ya göç hiç durmadı. Bulgar yönetimlerinin izlediği asimilasyon ve zorunlu göç politikası yüzünden göç dalgaları Cumhuriyet döneminde de sürdü; örneğin 1950–1951'de Bulgaristan, on binlerce Türk'ü kısa sürede Türkiye'ye göndermişti. Ancak en büyük kırılma, Soğuk Savaş'ın son yıllarında yaşandı.

“Soya dönüş” kampanyası

Komünist lider Todor Jivkov yönetimi, Aralık 1984 ile 1985 başı arasında Bulgaristan Türklerinin adlarını zorla Bulgar adlarıyla değiştirdi. Bulgar yönetimine göre ülkede Türk yoktu; Türkler, geçmişte zorla Müslümanlaştırılmış Bulgarlardı ve “öz soylarına dönüyorlardı.” Türkler bu kampanyayı soya dönüş adıyla hatırlar. Kampanyayla birlikte kamusal alanda Türkçe konuşmak, Türkçe yayın, geleneksel kıyafetler ve dinî gelenekler yasaklandı ya da baskı altına alındı. Direnenler öldürüldü, hapsedildi ya da kamplara gönderildi.

1989: sınırın açıldığı yaz

Mayıs 1989'da Türkler açlık grevleri ve gösterilerle haklarını aradı; gösteriler zorla bastırıldı. Jivkov 29 Mayıs 1989'da yaptığı konuşmada Türkiye'ye gitmek isteyenlerin gidebileceğini açıkladı ve Türkler, çoğu zaman bir iki gün içinde pasaport verilerek sınır dışı edilmeye başlandı. Bulgar yönetimi bu zorunlu göçe “büyük gezi” adını verdi. Türkiye, Turgut Özal hükûmeti döneminde soydaşlarına sınırı açtı; Edirne'deki Kapıkule sınır kapısı günlerce göçmen kuyruklarıyla doldu. Ağustos 1989'un sonunda Türkiye vize uygulamasına geçene kadar 300 binden fazla Türk, yanlarına alabildikleriyle Türkiye'ye geldi. Bu, Avrupa'da II. Dünya Savaşı'ndan sonra yaşanan en büyük zorunlu göçlerden biriydi.

Jivkov'un düşüşü ve sonrası

Göç, Bulgaristan'ı uluslararası alanda yalnızlaştırdı; ekonomisi de iş gücünün bir anda gitmesiyle sarsıldı. Berlin Duvarı'nın yıkıldığı günün ertesinde, 10 Kasım 1989'da Jivkov görevden uzaklaştırıldı. Yeni yönetim aralık sonunda zorla ad değiştirmenin yanlış olduğunu kabul etti ve Türklere adlarını geri alma hakkı tanındı. Göç edenlerin bir bölümü sonraki yıllarda Bulgaristan'a geri döndü; Türkiye'de kalanlar ise Bursa, İstanbul, İzmir ve Trakya şehirlerine yerleşti.

Zorla ad değiştirmeden zorunlu göçe: Bulgaristan Türklerinin 1989 yazı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1989 göçünün zinciri: Jivkov → zorla ad değiştirme (1984–85) → Mayıs 1989 direnişi → sınır dışı (“büyük gezi”) → 300 binden fazla göçmen. Sebep sorulursa tek cevap: asimilasyon ve zorunlu göç politikası.
Sınavda

Nasıl sorulur“1989'da Bulgaristan'dan Türkiye'ye yaşanan göçün temel sebebi” sorulur; cevap Bulgar yönetiminin Türklere uyguladığı asimilasyon politikasıdır.

TuzakTuzak şıklar ekonomik sebep (iş arayışı) ya da iki ülke arasındaki bir antlaşmadır (mübadele). 1989 göçü bir antlaşmayla değil, baskı ve sınır dışı etmeyle gerçekleşti.

⇄Bilgi eşleştirme 1989 göçü

?Soru çöz

1989'da Bulgaristan'dan Türkiye'ye yaşanan büyük göçün temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zorla ad değiştirme ve baskılarla başlayan asimilasyon, 1989'da sınır dışı etmeye dönüştü. B iki ülke arasında savaş çıkmadı; C Bulgaristan AB'ye 2007'de girdi; D göç bir mübadele antlaşmasıyla değil, sınır dışı etmeyle yaşandı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin 1945'ten sonra çok partili hayata geçmesini etkileyen gelişmelerden biri değildir?

✓ A. Kıbrıs Barış Harekâtı 1974'te yapıldı; çok partili hayata geçişle ilgisi yoktur. B savaşı demokrasilerin kazanması, C BM Antlaşması'nın imzalanması, D savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları geçişin gerçek etkenleridir.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · Çok partili hayata geçiş ve DP'nin kuruluşu

?Soru 2

1950–1960 yıllarında Demokrat Parti'nin ekonomi politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. DP liberal ekonomiyi benimsedi, özel teşebbüsü ve tarımı destekledi; A devletçilik 1930'larda başlamıştı, DP ise liberaldi; B dış borç kesilmedi, arttı; D ulaşımda demiryolu değil karayolu öne çıktı.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · DP döneminde ekonomi ve toplum

?Soru 3

Gorbaçov'un 1985'ten sonra başlattığı reformlarla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmamıştır?

✓ A. Reformların amacı SSCB'yi yaşatmaktı; cumhuriyetlerin ayrılması amaç değil, reformların beklenmeyen sonucuydu. B ekonomiyi canlandırmak (perestroyka), C baskıyı yumuşatmak (glasnost), D ABD karşısında rekabet gücünü artırmak reformların gerçek amaçlarıdır.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Gorbaçov'un reformları ve SSCB'de çözülme

?Soru 4

Aşağıdaki ülke – başkent – lider eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'tır; Taşkent Özbekistan'ın başkentidir. Lider doğru verildiği için şık ilk bakışta doğru görünür. B Bişkek–Akayev, C Taşkent–Kerimov, D Astana–Nazarbayev eşleştirmeleri doğrudur (Astana bugünkü başkent; 1997'ye kadar başkent Almatı'ydı).Kaynak: SSCB'nin dağılması · Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve diğer Türk toplulukları

?Soru 5

Türkiye 1974'te Kıbrıs'a müdahale ederken aşağıdakilerden hangisini hukuki dayanak olarak göstermiştir?

✓ B. Garanti Antlaşması, adanın anayasal düzeni bozulursa garantörlere gerektiğinde tek başına harekete geçme hakkı tanıyordu. Türkiye bu hakkı kullandı. A NATO 5. maddesi müttefike saldırıda ortak savunmadır; C Lozan Kıbrıs'ı İngiltere'ye bırakmıştı, dayanak olamaz; D BM'nin böyle bir müdahale kararı yoktu.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve KKTC

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Ermeni diasporasının ve ASALA'nın amaçları arasında gösterilemez?

✓ C. Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması (Enosis), Rum terör örgütü EOKA'nın amacıydı; ASALA ile ilgisi yoktur. A iddiaları dünyaya duyurmak, B toprak ve tazminat istemek, D meseleyi gündemde tutmak diaspora ve ASALA'nın gerçek amaçlarıdır.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · ASALA ve Ermeni terörü

?Soru 7

SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan aşağıdaki devletlerden hangisi bir Türk cumhuriyeti değildir?

✓ C. Tacikler Fars dili ailesinden bir dil konuşur; Tacikistan Orta Asya'dadır ama Türk cumhuriyeti değildir. A Kırgızistan, B Türkmenistan ve D Kazakistan bağımsız Türk cumhuriyetleridir.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Bağımsız Türk cumhuriyetleri

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası ile getirilen yeniliklerden biri değildir?

✓ A. Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazandı; diğerleri 1961 Anayasası'nın yenilikleridir.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · 1961 Anayasası

?Soru 9

SSCB'nin 1991'de dağılmasının uluslararası dengeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki kutuplu düzen sona erdi ve ABD tek süper güç oldu. NATO dağılmadı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu, 1991'de feshedildi; yumuşama 1969'da başlamıştı.Kaynak: SSCB'nin dağılması · Dağılmanın Avrupa'ya ve dünya dengesine etkileri

?Soru 10

Türkiye'nin 1955'te Bağdat Paktı'na katılmasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bağdat Paktı, NATO'yu Orta Doğu'ya uzatan bir çevreleme halkasıydı; Türkiye Sovyet tehdidine karşı Batı ile birlikte hareket etti. Pakt Arap dünyasında tepki gördü (Arapları desteklemek değil); Kıbrıs ve AET başka dosyalardır.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Balkan Paktı ve Bağdat Paktı (CENTO)
62
Daha fazla soru çözmek ister misin?Küreselleşen dünya konusundan 62 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →