Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat: medreseden kümbete, Kutadgu Bilig'den Mesnevi'ye

Ahi esnafının tezgâhından Nizamiye'nin kürsüsüne, İbn Sina'nın Kanun'undan Divriği'nin taçkapısına kadar, Türk-İslam dünyasının ne öğrettiğini, ne yazdığını ve ne inşa ettiğini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durakMedrese · bilginler · eserler · mimari
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
148 sorubu konuda çözebileceğin
TOPLUM VE EKONOMİ · İSKÂN VE TİCARET

Sosyal ve ekonomik hayat: çadırdan şehre, kervandan kervansaraya

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türklerde sosyal ve ekonomik hayat nasıldı?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslamiyet öncesi Türklerde toplumun temeli tek eşliliğe dayanan ailedir ve kadın toplumda saygın bir yere sahiptir. Göçebe Türklerde ekonominin temeli hayvancılıktır; tarım, dokumacılık, madencilik ve İpek Yolu ticareti de önemlidir.

Toplum ve ekonomi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde göçebeler neden yerleşik hayata geçirildi, ticaret nasıl gelişti?

Kısa cevap: Türk-İslam devletleri göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirmeye (iskân) çalıştı; amaç düzenli vergi ve asker toplamak, tarım alanlarını genişletmek ve göçebelerle yerleşikler arasındaki çatışmaları önlemekti. Anadolu Selçukluları ise yol güvenliği, kervansaraylar ve devlet sigortasıyla Anadolu'yu bir ticaret merkezine dönüştürdü.

Bir çadırdan vergi almak zordur: bugün buradadır, yarın bambaşka bir yaylada. Devletin göçebeyi yerleştirme çabası tam da bu yüzden başladı.

İslamiyet öncesinde Türk toplumu büyük ölçüde göçebeydi; ordu-millet anlayışı da bundan doğmuştu. Türk-İslam devletleri ise şehirlere, divanlara ve maaşlı görevlilere dayanıyordu. Bu yapının ayakta kalması için nüfusun bir kısmının toprağa bağlanması gerekiyordu. Devletin göçebe Türkmenleri yerleştirme politikasına iskân denir.

Göçebe neden yerleştirildi?

  • Düzenli vergi ve asker: yeri belli olan nüfustan vergi toplamak ve asker almak kolaydır.
  • Tarımın gelişmesi: boş kalan araziler işlenir, üretim artar.
  • Toplumsal huzur: sürülerin ekili tarlalara girmesi gibi göçebe ile yerleşik arasındaki çatışmalar azalır.

Toplum yine de tek tip olmadı. Şehirlerde esnaf ve tüccar, köylerde çiftçi, yaylalarda konar-göçer Türkmenler yaşadı. Sınır boylarındaki Türkmenler devletin uç güvenliğini sağlarken yerleşik nüfus vergi ve üretimle hazineyi besledi.

Ticaret: yolu güvenli olanın pazarı büyür

Hatırlarsan Anadolu Selçukluları Antalya, Alanya ve Sinop'u alarak Akdeniz ile Karadeniz'e açılmıştı. Sultanlar Anadolu'yu doğu ile batı arasındaki transit ticaretin merkezi yapmak istedi. Bunun için yolların asayişi sağlandı, belli aralıklarla kervansaray ve hanlar yaptırıldı. Yolda soyulan ya da zarar gören tüccarın kaybı devlet hazinesinden ödendi; bu uygulama bir tür devlet sigortasıdır. İtalyan tüccarlarına (ör. Venediklilere) düşük gümrükle ticaret izni verildi.

Ticaret büyüdükçe devletin kendi parası da önem kazandı. Türkiye Selçuklularında bilinen ilk sikkeler I. Mesut döneminde basılan bakır paralardır. İlk altın ve gümüş sikkeler ise devletin güçlendiği II. Kılıç Arslan döneminde basıldı. Para basmak hem ekonominin hem de bağımsızlığın işaretiydi.

Ribat, kervansaray, han: yolun konakları

Hatırlarsan ilk ribatlar Karahanlılar döneminde sınır boylarında yapılmıştı. Ribat başlangıçta askerî bir yapıydı: sınırı korumak, İslam'ı yaymak ve gazilere üs olmak için kurulurdu. Sınırlar ilerleyip yollar güvenli hâle gelince ribatlar zamanla yolcuların konakladığı yapılara dönüştü. Selçuklu döneminde şehirler arasındaki yollara yapılan büyük konaklara kervansaray denir; çoğu sultanların ya da vakıfların eseriydi ve yolcuya belli bir süre ücretsiz hizmet verirdi. Han ise daha çok şehir içinde, ücretle konaklama ve mal saklama imkânı sunan ticari bir işletmeydi.

Türk-İslam şehrinin kurumları

Selçuklu şehri camiyi merkeze alan, çevresinde eğitim, ticaret ve hayır kurumlarının toplandığı bir düzende büyüdü. Bu kurumların çoğu vakıflarla ayakta durdu ve Osmanlı'ya da aynen geçti. Sınavda terimle işlevin eşleştirilmesi sorulduğu için aşağıdaki listeyi bir sözlük gibi düşün.

Türk-İslam şehrinin kurumları · terim → işlev
KurumNe işe yarardı?
KülliyeCaminin çevresinde medrese, imaret, darüşşifa, hamam gibi yapıların bir arada kurulduğu yapılar topluluğu
İmaret / sebilİmaret ücretsiz yemek dağıtır (yoksul, öğrenci, yolcu); sebil gelip geçene ücretsiz su verir
DarüşşifaHastane; bimaristan, maristan, darülafiye adlarıyla da anılır
BedestenKumaş, mücevher gibi değerli malların satıldığı sağlam, kapalı çarşı
ArastaAynı meslekten esnafın dükkânlarının yan yana dizildiği çarşı
KapanUn, yağ, bal gibi tek cins malın toptan satılıp tartıldığı yer
Tekke / zaviyeTarikat mensuplarının toplandığı yer: tekke şehirde, zaviye köy, kasaba ve yol kenarında (yolcuya konaklama da verir)
Kümbet / türbeMezar yapısı: kümbet çok köşeli ya da silindir gövdeli, konik külahlı (Selçuklu); türbe kubbeli (Osmanlı'da yaygın)
Akılda kalsın: Çiftleri birlikte ezberle: tekke = şehir, zaviye = köy ve yol; kümbet = külah (Selçuklu), türbe = kubbe (Osmanlı); bedesten = değerli mal, arasta = aynı esnaf, kapan = tek cins toptan mal; ribat = sınır, kervansaray = yol, han = şehir.
Akılda kalsın: İskânın üç gerekçesini devletin gözüyle düşün: “Seni bulayım (vergi, asker), toprağım işlensin (tarım), komşunla kavga etme (huzur).”
Sınavda

Nasıl sorulur“Yolda zarar gören tüccarın kaybının hazineden karşılanması” → devlet sigortası, amaç ticareti geliştirmek.

Tuzakİskânın amaçları sorulup arasına çeldirici konur: “göçebe kültürü korumak” ya da “ordu-millet yapısını sürdürmek” iskânın amacı değildir. Kurum terimlerinde tuzak, işlevleri yer değiştirmektir: yemek dağıtan imaret, su dağıtan sebil; tedavi eden darüşşifa, konaklatan kervansaray.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türk-İslam devletlerinin göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirme politikasının amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Ordu-millet göçebe hayatın ürünüdür; iskân bu yapıdan uzaklaşmanın, düzenli ve merkezî bir devletin aracıdır. A, C ve D iskânın gerçek amaçlarıdır: yerleşik nüfustan vergi ve asker toplamak kolaydır, tarım alanı genişler, göçebe-yerleşik çatışmaları azalır.

▭Boşluk doldurma

Anadolu Selçuklularında yolda zarar gören tüccarın kaybının hazineden ödenmesine devlet denir. Ticaret yolları üzerinde tüccarın konakladığı yapılara denir.

sigortasıkervansaraygümrüğümedrese
TOPLUM · AHİLİK TEŞKİLATI

Ahilik: dükkânla ahlakı aynı tezgâhta birleştiren teşkilat

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu Selçuklu Devleti ne zaman ve kim tarafından kuruldu, başkenti neden Konya'ya taşındı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti 1075'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli olarak kuruldu. I. Haçlı Seferi'nde (1097) İznik kaybedilince I. Kılıç Arslan merkezi Konya'ya taşıdı.

Anadolu Selçuklu kuruluyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahilik nedir, Ahilik teşkilatının kurucusu kimdir ve görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Ahilik, 13. yüzyılda Anadolu'da esnaf ve zanaatkârları dinî, ahlaki, mesleki ve ekonomik açıdan örgütleyen bir teşkilattır; kurucusu Kırşehir'de yaşayan Ahi Evran'dır (Şeyh Nasirüddin Mahmud). Ahilik mal kalitesini ve fiyatı denetler, usta-çırak ilişkisiyle meslek öğretir, haksız rekabeti önler ve yabancıların esnaflığa girmesini sınırlardı.

Bir çırak dükkâna girdiğinde yalnız bir meslek değil, bir hayat tarzı öğrenirdi: tartıda hile yapmamak, kusurlu malı satmamak, darda kalan meslektaşı yalnız bırakmamak.

Anadolu'ya göç eden Türkmenler arasında çok sayıda zanaatkâr vardı. Bu insanların şehirlerde tutunması, Bizans ve yerli esnafla rekabet edebilmesi bir örgütlenme gerektiriyordu. Bu ihtiyaç Ahilik teşkilatını doğurdu. Teşkilatın kurucusu, aslen bir debbağ (deri ustası) olan Ahi Evran'dır; merkezi Kırşehir'dir.

Ahi Evran'ın tam adı, doğduğu Azerbaycan şehri Hoy'a nispetle Şeyh Nasirüddin Mahmud bin Ahmed el-Hoyi olarak geçer; yani iki ad aynı kişiyi anlatır. Anadolu'ya 13. yüzyılın başında, I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in ikinci saltanatı yıllarında gelip Kayseri'ye yerleşti; teşkilatın ilk temelleri burada atıldı. Ahilik sonra Konya ve Kırşehir gibi merkezlere yayıldı, Ahi Evran da ömrünün sonunu Kırşehir'de geçirdi. Görüşlerini anlattığı Letaif-i Hikmet adlı eser ona atfedilir.

Ahilik, İslam dünyasındaki fütüvvet (cömertlik, yiğitlik ve ahlak ilkeleri) geleneğini Türk esnafının çalışma hayatıyla birleştirdi. Aynı meslekten esnaf, “ahi baba” denen bir şeyhin etrafında toplanırdı. Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı'nın önderliğinde kadınlar da Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları) adıyla örgütlendi.

Ahilik ne iş görürdü?

Ahiliğin işlevleri · bugünkü karşılıkları
İşlevNasıl işlerdi?Bugünkü karşılığı
Kalite ve fiyat denetimiKusurlu mal satılmaz, aşırı fiyat istenmezStandart, tüketici hakları
Mesleki eğitimÇırak → kalfa → usta; eğitimini bitirene törenle icazet, sonra kendi dükkânıMeslek okulu, ustalık belgesi
DayanışmaZor duruma düşen esnafa yardımSosyal güvenlik
Ahlak ve din eğitimiDürüstlük, cömertlik, misafirperverlikMeslek ahlakı
Haksız rekabeti önlemeMüslüman olmayanlara kapalı; aynı malı üretenler arasında dengeRekabet kuralları

Ahiliğin etkisi esnaflıkla sınırlı kalmadı. Anadolu Selçuklu Devleti zayıfladığında, özellikle Moğol baskısı yıllarında Ahiler şehirlerde düzeni koruyan bir güç oldu. Gerektiğinde silahlanıp şehir savunmasına ve cihada da katıldılar. Osmanlı'nın kuruluşunda da Ahi çevrelerinin desteği anılır; bu bağ Osmanlı'da lonca teşkilatı olarak devam edecek.

Akılda kalsın: Ahiliği üç adla bağla: Ahi Evran (kurucu, Kırşehir), Fatma Bacı (Bacıyan-ı Rum), lonca (Osmanlı'daki devamı). Tablodaki işlevlerin hiçbiri devletin işi değildir: vergi, asker, yargı yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ahilik teşkilatının işlevleri arasında hangisi yoktur?” biçiminde sorulur. Kurucu–şehir eşleşmesi: Ahi Evran – Kırşehir. Kadın kolu: Bacıyan-ı Rum.

TuzakTuzak: vergi toplamak, asker yetiştirmek ya da yargı yetkisi şıkları; bunlar devletin işidir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Anadolu'da kurulan Ahilik teşkilatının faaliyetleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ C. Vergi toplamak devletin işidir; Ahilik esnafın mesleki, ahlaki ve ekonomik örgütüdür. A, B ve D Ahiliğin gerçek faaliyetleridir: mal kalitesini denetler, usta-çırak ilişkisiyle meslek öğretir, zor durumdaki esnafa yardım ederdi.

▭Boşluk doldurma

Ahilik teşkilatının kurucusu 'dır. Anadolu'da kadınların kurduğu teşkilata Bacıyan-ı denir.

Ahi EvranHacı BektaşRumHorasan
EĞİTİM · MEDRESE, NİZAMİYE, DARÜŞŞİFA

Medreseler ve Nizamiye: devlet okulunun doğuşu

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemi hangisidir, devlet neden yıkıldı?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük Selçuklu Devleti en parlak dönemini Melikşah (1072–1092) ve veziri Nizamülmülk zamanında yaşadı. 1092'de Melikşah'ın ölümüyle taht kavgaları başladı; Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle yıkıldı.

Melikşah, Nizamülmülk ve yıkılış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam devletlerinde medreseler nasıldı, Nizamiye medreselerinin amacı neydi?

Kısa cevap: Türk-İslam devletlerinde eğitimin merkezi medreselerdi; ilk örnekleri Karahanlılar döneminde açıldı. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün Bağdat'ta kurduğu (1066; öğretime açılışı 1067) Nizamiye Medresesi, Sünni düşünceyi yaymak ve devlete memur yetiştirmek amacıyla kurulan ilk düzenli devlet medresesi sayılır. Tıp eğitimi ise hastane ve tıp okulu olarak çalışan darüşşifalarda (bimaristan) yapılırdı.

Divanlar kurulunca devlet yeni bir sorunla karşılaştı: bu divanlarda yazı yazacak, hesap tutacak, dava görecek insanları nereden bulacaktı?

İslamiyet'in ilk yüzyıllarında eğitim cami ve mescitlerde, bir hocanın etrafında toplanan öğrencilerle yapılırdı. Türk-İslam devletleri bu eğitimi binası, vakfı, maaşlı hocası olan bir kuruma dönüştürdü: medrese. İlk örnekler Karahanlılar döneminde görülür; Semerkant'ta Tabgaç Buğra Han'ın yaptırdığı medrese bunların en bilinenidir. Öğrencilerine burs ve barınma imkânı sağlayan bu medreseler, burslu öğrencilik uygulamasının da ilk örnekleri sayılır.

Medresede eğitim dili Arapçaydı. Ağırlık dinî ilimlerdeydi: tefsir (Kur'an yorumu), hadis, fıkıh (İslam hukuku), kelam, kıraat. Bunların yanında matematik, astronomi, tıp gibi akli ilimler de okutulabiliyordu.

Medresenin kendi sözlüğü vardı. Ders veren hocaya müderris, ilerlemiş öğrenciye danişmend denirdi; eğitimini tamamlayan öğrenciye ders okutma yetkisi veren diploma icazetnameydi. Uzmanlaşılan alana göre de unvanlar değişirdi: hadis bilginine muhaddis, Kur'an yorumcusuna müfessir, İslam hukukçusuna fakih denirdi.

Medresenin yolculuğu · dört durak
YerKurumDevletNeden önemli?
SemerkantTabgaç Buğra Han medresesiKarahanlıİlk medrese örnekleri, burslu öğrencilik
BağdatNizamiye (1066; öğretim 1067)Büyük Selçukluİlk düzenli devlet medresesi; kurucu vezir Nizamülmülk
NiksarYağıbasan MedresesiDanişmentliAnadolu'nun ilk medresesi
KayseriGevher Nesibe Darüşşifası (1206)Anadolu SelçukluHastane ve tıp okulu bir arada

Nizamiye: medrese devletin hizmetinde

Selçuklularda ilk medreseyi ve ilk bimaristanı (hastane) Nişabur'da vezir Nizamülmülk yaptırdı. Asıl dönüm noktası da onun 1066'da Bağdat'ta kurdurduğu (1067'de öğretime açılan) Nizamiye Medresesidir; bu medrese, içinde bir hastane de barındırıyordu ve ardından İsfahan, Nişabur, Merv gibi şehirlerde kurulan kardeşleriyle bir ağ oluşturdu. Amaç açıktı: Batınilik ve Şii propagandasına karşı Sünni düşünceyi yaymak ve devlete memur ve bilim insanı yetiştirmek.

İki hedef daha vardı. Kitleler hâlinde yeni Müslüman olan Oğuz Türkmenlerinin inancını sağlamlaştırmak ve yoksul ama yetenekli gençleri burs, yemek ve yatakhane imkânıyla okutup topluma kazandırmak. Hocalara devlet maaş öderdi; ünlü düşünür Gazali de Bağdat Nizamiyesinde müderrislik yaptı. Derslerde tefsir, fıkıh, akait gibi dinî ilimlerin yanında felsefe, mantık, matematik, astronomi, mühendislik ve tıp gibi akli ilimler de okutulurdu.

Anadolu'da medrese ve darüşşifa

Anadolu'nun bilinen ilk medresesi, Danişmentlilerin Niksar'da (Tokat) yaptırdığı Yağıbasan Medresesidir. Selçuklu döneminde Konya, Kayseri, Sivas ve Erzurum medreselerle doldu. Tıp eğitimi ise darüşşifa (şifahane, bimaristan, bimarhane) denen yapılarda verilirdi: burası hem hastane hem tıp okuluydu. Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası (1206) bitişiğindeki medreseyle birlikte bu çift görevin en ünlü örneğidir: I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in kız kardeşi Gevher Nesibe Sultan adına yaptırdığı yapı, darüşşifayı, tıp okulunu ve hastaneyi aynı binada birleştiren dünyadaki ilk örnek olarak anılır; tıp öğrencileri burada hocalarının gözetiminde hasta başında yetişirdi. Darüşşifalarda akıl hastalarının müzik ve su sesiyle tedavi edildiği de anlatılır.

Akılda kalsın: Tablodaki dört durağı harita gibi doğudan batıya oku: Semerkant → Bağdat → Niksar → Kayseri. Medrese Türkistan'da doğdu, Bağdat'ta devletleşti, Anadolu'da taşa ve tıbba döndü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Nizamiye medreselerinin kuruluş amacı” → Sünniliği yaymak, Batıniliğe karşı durmak, devlete memur yetiştirmek. “Anadolu'nun ilk medresesi” → Yağıbasan (Niksar, Danişmentli). “Medreseyi bitirene verilen belge” → icazetname. Kurucu kim diye sorulursa cevap vezir Nizamülmülktür; medreseler Alp Arslan ve Melikşah dönemlerinde açıldı.

Tuzak“sultanın kendisi kurdu” diyen şık; “Alp Arslan döneminde açıldı” doğrudur ama kurucu vezirdir.

Sınavda işaretleSelçuklu'nun ilk medresesi Nişabur'da (Nizamülmülk); Bağdat Nizamiyesi 1066, şıklarda yalnız 1067 varsa onu seç.

↕Eskiden yeniye sırala medrese ve darüşşifa

  1. Gevher Nesibe Darüşşifası, Kayseri
  2. Nizamiye Medresesi, Bağdat
  3. Karatay Medresesi, Konya
  4. Yağıbasan Medresesi, Niksar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtırdığı Nizamiye medreselerinin kuruluş amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi vardır?

✓ D. Nizamiyeler Batınilik ve Şii propagandasına karşı Sünniliği yaymak ve divanlara görevli yetiştirmek için kuruldu. A eğitim dili Türkçe değil Arapçaydı; B askerî eğitim medresenin işi değildi; C esnafa meslek öğretmek Ahiliğin işidir.
BİLİM · TÜRK-İSLAM BİLGİNLERİ

Türk-İslam bilginleri: Farabi'den Uluğ Bey'e bilim insanları ve eserleri

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazneliler kimdir, Gazneli Mahmut neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gazneli Devleti 963'te Samanilerin Türk komutanı Alp Tigin tarafından bugünkü Afganistan'daki Gazne şehrinde kuruldu. En parlak dönemini, Hindistan'a seferler düzenleyen ve “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut zamanında yaşadı.

Gazneliler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk-İslam bilginleri kimlerdir, Farabi, İbn Sina, Biruni ve Harezmi hangi alanlarda çalışmıştır?

Kısa cevap: Başlıca Türk-İslam bilginleri şunlardır: Farabi (felsefe ve musiki, “Muallim-i Sani”), İbn Sina (tıp, El-Kanun fi't-Tıb), Biruni (astronomi ve coğrafya, dünyanın çapını hesapladı), Harezmi (cebirin kurucusu), Ömer Hayyam (Celali takvimi), Uluğ Bey (Semerkant rasathanesi), El-Cezeri (otomatik makineler) ve Gazali (din ve felsefe, İhyau Ulumi'd-Din).

Avrupa'da tıp öğrencileri yüzyıllar boyunca aynı ders kitabını okudu. Kitabın yazarı Buhara yakınlarında doğmuş, Latincede adı “Avicenna” olmuştu.

Medreseler, saray kütüphaneleri ve hükümdarların himayesi 9.–15. yüzyıllar arasında büyük bir bilim birikimi doğurdu. Bu bilginlerin bir kısmı Türk, bir kısmı Türk hükümdarlarının himayesinde yaşamış farklı kökenlerden insanlardır; hepsi bu kültür çevresinin ürünü olarak birlikte anılır. Sınavda neredeyse her zaman bilgin → alan → eser eşleştirmesi sorulur; bu yüzden onları alanlarına göre gruplayalım.

Felsefe ve din

  • Farabi: Aristo'nun mantığını en iyi açıklayan düşünür olduğu için Muallim-i Sani (ikinci öğretmen; birincisi Aristo) diye anılır. Bilimleri sınıflandırdı. Eserleri: İhsaü'l-Ulum (ilimlerin sayımı), Kitabü'l-Musiki'l-Kebir (büyük musiki kitabı), El-Medinetü'l-Fazıla (erdemli şehir). Erdemli bir toplumun nasıl yönetileceğini anlattığı bu son eserle İslam dünyasında siyaset felsefesini sistemli biçimde ele alan ilk düşünür sayılır.
  • Gazali: Bağdat Nizamiyesinde müderrislik yaptı; dinin akıldan üstün olduğunu savundu, filozofları eleştirdi. Sünni düşünceyi savunmadaki gücü yüzünden Hüccetü'l-İslam (İslam'ın delili) diye anılır; Nizamülmülk'ün desteğiyle Batınilere karşı reddiyeler yazdı. En önemli eseri İhyau Ulumi'd-Din'dir; Farsça Kimya-yı Saadet ve Cevahirü'l-Kur'an da onundur.
Ek bilgi: Gazali ile İbn Rüşd tartışması

Gazali'nin filozofları eleştiren kitabına Endülüslü düşünür İbn Rüşd Tehafütü't-Tehafüt ile cevap verdi; bu tartışma İslam düşünce tarihinin en ünlü karşılaşmalarındandır.

Tıp, matematik ve astronomi

  • İbn Sina: başta tıp olmak üzere felsefe ve birçok alanda eser verdi; bilginler arasındaki yeri yüzünden Şeyhü'r-Reis (bilginlerin başı) diye anılır. El-Kanun fi't-Tıb Avrupa'da yüzyıllarca ders kitabı olarak okutuldu; mantık, fizik ve metafiziği bir arada işleyen felsefe ansiklopedisi ise Kitabü'ş-Şifa'dır.
  • Harezmi: cebiri sistemli bir bilim hâline getirdi; Kitabü'l-Cebr ve'l-Mukabele bu alanın temel eseridir. Matematik, astronomi ve coğrafya ile uğraştı; “algoritma” sözcüğü onun adından gelir. Sıfırı da kullanan Hint kökenli ondalık sayı sistemini eserleriyle İslam dünyasında yaygınlaştırdı; bu sistem onun eserlerinin çevirileriyle Avrupa'ya geçti.
  • Biruni: Gazneliler döneminde yaşadı; Gazneli Mahmud'un Hindistan seferlerine katıldı. Astronomi, coğrafya, matematik ve fizik alanlarında çalıştı; enlem ve boylamları hesapladı, dünyanın çapını ölçtü. Bu ölçümler yüzünden yeryüzünü ölçme bilimi jeodezinin kurucuları arasında sayılır. Asarü'l-Bakiye, Gazneli Sultan Mesud'a sunduğu Kanun-ı Mesudi, Hindistan'ın dinini, bilimini ve geleneklerini anlattığı Tahkiku ma li'l-Hind ve ilaçları anlattığı Kitabü's-Saydele en bilinen eserleridir.
  • Ömer Hayyam: Büyük Selçuklu bilgini; Melikşah döneminde Celali takvimini hazırlayan heyetin başında yer aldı. Cebirde üçüncü dereceden denklemleri sınıflandırıp geometrik yollarla çözdü; şiirde Rubaiyat ile tanınır.
  • Uluğ Bey: Timur'un torunu, hem hükümdar hem bilim insanı. Semerkant'ta rasathane (gözlemevi) kurdu; yıldız cetvelleri (Zic-i Uluğ Bey) hazırladı. Öğrencisi Ali Kuşçu daha sonra Osmanlı'ya geçecek.
  • El-Cezeri: Artuklular döneminde yaşadı; su saatleri ve otomatik makineler tasarladı. Bu yüzden sibernetiğin öncüsü sayılır.
Ek bilgi: Avrupa'nın tanıdığı adlar ve öncü gözlemler

Latince kaynaklarda Farabi Alpharabius, İbn Sina Avicenna diye geçer. İbn Sina bazı bulaşıcı hastalıkların gözle görülmeyen etkenlerle, su ve hava yoluyla yayılabileceğini öne sürdü ve şeker hastalığının belirtilerini tarif etti. Biruni'nin cisimlerin yere doğru çekilmesi üzerine görüşleri de vardır.

Ek bilgi: aynı medeniyetin Türk olmayan bilginleri

İslam medeniyetinin bilim birikimi tek bir milletin eseri değildir; Türk bilginler Arap ve İranlı bilginlerin kitaplarını okuyarak yetişti, onların çalışmalarını da ileri taşıdı. Sınavda bu isimler bazen Türk bilginlerle aynı listede çeldirici olarak çıkar; o yüzden kökenleriyle birlikte tanımak gerekir.

  • Ebubekir Zekeriya er-Razi (İranlı hekim): çiçek hastalığını kızamıktan ayırarak tarif etti; büyük tıp ansiklopedisi el-Havi'dir.
  • Cabir bin Hayyan: deneye dayalı kimyanın öncüsüdür, Doğu'da ve Batı'da modern kimyanın kurucusu kabul edilir; damıtma ve kristalleştirme gibi işlemleri tarif etti. Abbasi döneminde yaşadı; MEB onu Türk-İslam devletlerinde yetişen bilim insanları arasında anar.
  • İbnü'l-Heysem (Basralı): ışığın ve görmenin bilimi optik üzerine yazdığı Kitabü'l-Menazir ile tanınır; karanlık odada ışığın davranışını inceledi.
  • İdrisi (Kuzey Afrikalı coğrafyacı): Sicilya kralı için hazırladığı dünya haritası ve coğrafya kitabıyla ünlüdür.

Anadolu'da bilim: Selçuklu ve beylikler

Moğol baskısıyla batıya gelen bilginler, Selçuklu sultanlarının ve sonra beyliklerin himayesinde Konya, Kayseri ve Sivas'ı yeni bilim merkezlerine çevirdi.

  • Muhyiddin İbnü'l-Arabi: Endülüs doğumlu büyük mutasavvıf; Şeyh-i Ekber (en büyük şeyh) diye anılır. Selçuklu sultanlarının himayesinde Konya ve Malatya'da yaşadı, öğrencisi Sadreddin Konevi ile Anadolu'da derin iz bıraktı. Şam'daki mezarı üzerine türbe ve camiyi Mısır seferi sırasında Yavuz Sultan Selim yaptırdı.
  • Ravendi: Selçukluların tarihini anlatan Farsça Rahatü's-Sudur'u Türkiye Selçuklu sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev'e sundu; eser Büyük Selçuklular için de önemli bir kaynaktır.
  • Hacı Paşa: beylikler döneminde Aydınoğulları çevresinde yetişen hekim; Arapça Şifaü'l-Eskam ve Türkçe Müntehab-ı Şifa ile Anadolu'da tıbbın Türkçeleşmesine katkı yaptı.
Bilgin → alan → tek iz
BilginAlanAkılda kalacak iz
FarabiFelsefe, musiki“Muallim-i Sani” (ikinci öğretmen)
İbn SinaTıp, felsefeEl-Kanun fi't-Tıb
BiruniAstronomi, coğrafyaDünyanın çapını hesapladı
HarezmiMatematikCebirin kurucusu
Ömer HayyamAstronomi, matematikCelali takvimi (Melikşah)
Uluğ BeyAstronomiSemerkant rasathanesi
El-CezeriMekanikOtomatik makineler
GazaliDin, felsefeİhyau Ulumi'd-Din
Akılda kalsın: Tablodaki “tek iz”i ezberle; sınav geri kalanı bu izden sorar. İki “kanun”u yer ile ayır: tıp kitabı İbn Sina'nın, Gazneli Mesud'a sunulan Kanun-ı Mesudi Biruni'nin.
Sınavda

Nasıl sorulurBilgin–eser ya da bilgin–alan eşleştirmesi verilir, biri yanlıştır.

TuzakEn sık tuzak: Kanun fi't-Tıb (İbn Sina) ile Kanun-ı Mesudi (Biruni). İkisi de “kanun” der ama biri tıp, öteki astronomidir. Diğer tuzak: Celali takvimini Uluğ Bey'e vermek; takvim Ömer Hayyam'ındır. Lakaplar da eşleştirilir: Muallim-i Sani = Farabi, Şeyhü'r-Reis = İbn Sina, Hüccetü'l-İslam = Gazali, Şeyh-i Ekber = İbnü'l-Arabi.

⇄Bilgi eşleştirme bilgin → katkı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki bilgin–eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-ı Mesudi, Biruni'nin Gazneli Sultan Mesud'a sunduğu astronomi eseridir; Farabi'ye ait değildir. B doğrudur: İhyau Ulumi'd-Din Gazali'nindir; C doğrudur: El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'nın tıp eseridir; D doğrudur: Asarü'l-Bakiye de Biruni'nindir.
EDEBİYAT · DİL VE KARAHANLI ESERLERİ

Karahanlı dönemi eserleri: Kutadgu Bilig'den Divan-ı Hikmet'e

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarahanlı Devleti kimdir, neden ilk Türk-İslam devleti sayılır?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karahanlı Devleti 840'ta Uygur Devleti'nin yıkılmasının ardından Karluk, Yağma ve Çiğil boyları tarafından kuruldu; ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Han'dır. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden Karahanlılar ilk Türk-İslam devletidir ve resmî dilleri Türkçeydi.

Karahanlılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet'i kim yazmıştır?

Kısa cevap: Karahanlı döneminin dört büyük eseri: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib, siyasetname, Tabgaç Buğra Han'a sunuldu), Divanü Lügati't-Türk (Kâşgarlı Mahmud, Araplara Türkçe öğretmek için yazılan sözlük, Abbasi halifesine sunuldu), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki, ahlak kitabı) ve Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi, tasavvufi şiirler).

Bir dilin yaşaması için konuşulması yetmez; o dilde kitap yazılması, şiir söylenmesi, devlet işlerinin görülmesi gerekir. Türk-İslam devletlerinde Türkçenin kaderi bu üç alanda belirlendi.

Üç dil, üç görev

Hatırlarsan Karahanlılar Türkçeyi resmî dil olarak kullanmıştı. Büyük Selçuklularda tablo değişti: resmî yazışmalar Farsça ya da Arapça yapıldı, bilim dili Arapça, edebiyat dili Farsça oldu. Türkçe ordu, saray çevresi ve halk arasında konuşulmaya devam etti ama yazı dili olarak gerilediği için gelişmesi yavaşladı. Anadolu'da bu gidişi tersine çeviren adım 1277'de Karamanoğlu Mehmet Bey'in Türkçeyi divanda, dergâhta ve çarşıda tek dil ilan eden fermanıdır.

Selçuklu döneminde her dilin ayrı bir alanı vardı; yazının dışında kalan Türkçe uzun süre geri planda kaldı.Görsel: Sınav Defteri

Karahanlı dönemi: sözlüden yazılıya

Karahanlılar ilk Türk-İslam devleti olduğu için İslamiyet'in Türk edebiyatına girişi de onlarla başlar. Sözlü gelenekte Karahanlı hükümdarının Müslüman oluşunu anlatan Satuk Buğra Han Destanı öne çıkar. Yazılı edebiyatta ise dört eser bu dönemin kalbidir.

  • Kutadgu Bilig (mutluluk veren bilgi) · Yusuf Has Hacib, 1069–1070: devlet yönetimini anlatan bir siyasetnamedir; Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunuldu. Türk-İslam edebiyatının bilinen ilk büyük yazılı eseridir; sonraki yüzyıllarda da hükümdar ve devlet adamları için örnek bir öğüt kitabı olarak okundu. Dört kahramanı dört kavramı temsil eder: Kün Toğdı hükümdar ve adalet, Ay Toldı vezir ve mutluluk, Ögdülmiş akıl, Odgurmış kanaat ve akıbet.
  • Divanü Lügati't-Türk · Kâşgarlı Mahmud, 1072–1074: Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek için yazılmış ansiklopedik sözlüktür. Açıklamaları Arapçadır; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre muhtemelen 1077'de Bağdat'ta Abbasi Halifesi Muktedi Biemrillah'ın oğlu Ebü'l-Kâsım Abdullah'a sunuldu (sınavda kısaca “Abbasi halifesine sunuldu” diye geçer). İçinde bilinen ilk Türk dünya haritası vardır. Eserin yazarının doğumunun bininci yılı dolayısıyla UNESCO 2008'i “Kâşgarlı Mahmud Yılı” ilan etti.
  • Atabetü'l-Hakayık (gerçeklerin eşiği) · Edip Ahmet Yükneki: dürüstlük, cömertlik, bilginin değeri gibi konuları işleyen bir ahlak kitabıdır. Yazar eseri Emir Muhammed Dâd İspehsalar Bey'e sundu; öğüt veren yapısıyla Kutadgu Bilig'in açtığı yolu sürdürür.
  • Divan-ı Hikmet · Hoca Ahmet Yesevi: Yesevilik tarikatının kurucusunun “hikmet” adı verilen tasavvufi şiirleridir. Halkın anlayacağı sade bir Türkçeyle ve hece ölçüsüyle söylendi; İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasında büyük rol oynadı. Yesevi, ilk büyük Türk mutasavvıfı sayılır ve Pir-i Türkistan (Türkistan'ın piri) diye anılır; Türkistan (Yesi) şehrindeki türbesini yüzyıllar sonra Timur yaptırdı.
Akılda kalsın: Dört eseri amacına göre ayır: Kutadgu Bilig = devlet, Divanü Lügati't-Türk = dil, Atabetü'l-Hakayık = ahlak, Divan-ı Hikmet = tasavvuf. Sunulduğu yerleri de karıştırma: Kutadgu Bilig Türk hükümdarına (Tabgaç Buğra Han), DLT Arap halifesine.
Sınavda

Nasıl sorulur“İlk Türk dünya haritası hangi eserde?” → Divanü Lügati't-Türk. “Siyasetname türünde yazılan ilk Türk-İslam eseri” → Kutadgu Bilig.

TuzakKavram eşleştirmesinde tuzak: Ay Toldı'yı adalete bağlamak; adalet Kün Toğdı'dır. Bir de DLT'nin “Türkçe yazıldığı” söylenir; açıklamaları Arapçadır.

⇄Bilgi eşleştirme eser → yazar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü yazma amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. DLT, açıklamaları Arapça olan bir Türkçe sözlüktür; Abbasi halifesine sunulmuştur. A şıkkı Kutadgu Bilig'i, C Divan-ı Hikmet'i anlatır; D DLT bir sözlüktür, hükümdarların hayat hikâyesi değildir.
EDEBİYAT · GAZNELİ, SELÇUKLU, TİMUR, BABÜR

Şehname'den Babürname'ye: saraylarda yazılan büyük eserler

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTimur Devleti ve Babür İmparatorluğu nerede kuruldu, Türk tarihi için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Timur Devleti 1370'te Türkistan'da (merkezi Semerkant) kuruldu; 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı'yı yendi. Timur'un soyundan Babür Şah ise 1526'da Hindistan'da Babür İmparatorluğu'nu kurdu; Tac Mahal'i bu devletin hükümdarı Şah Cihan yaptırdı.

Timur ve Babür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şehname, Siyasetname, Muhakemetü'l-Lügateyn ve Babürname kimin eseridir?

Kısa cevap: Gazneliler döneminde Firdevsi Şehname'yi (Farsça) Gazneli Mahmud'a sundu, Utbi Tarih-i Yemini'yi yazdı. Büyük Selçuklu döneminde Nizamülmülk Siyasetname'yi (Farsça) yazdı. Timurlular döneminde Ali Şir Nevai Muhakemetü'l-Lügateyn ile Türkçenin Farsçadan zengin olduğunu savundu; Babür Şah anılarını Babürname'de Türkçe (Çağatayca) yazdı.

Türk sultanları büyük eserlerin yazılmasını destekledi; ama bu eserlerin çoğu Türkçe değildi. Türkçenin saraydaki yerini geri kazanması için yüzyıllar geçmesi gerekti.

Gazneliler: Farsçanın parlak çağı

Gazneli Mahmud'un sarayı şairlerle ve bilginlerle doluydu; Biruni de bu çevredendi. İranlı şair Firdevsi, İran ile Turan arasındaki mücadeleyi anlatan dev destanı Şehname'yi Farsça yazıp Gazneli Mahmud'a sundu. Destandaki Turan hükümdarı Afrasyab, Türk geleneğindeki Alp Er Tunga'dır. Aynı dönemde Utbi, Gazneli Mahmud'un hükümdarlığını anlatan Tarih-i Yemini'yi Arapça yazdı; adı, Mahmud'un “Yeminüddevle” unvanından gelir.

Büyük Selçuklular: devlet adamının kitabı

Vezir Nizamülmülk, devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini anlatan Siyasetname'yi Farsça yazıp Melikşah'a sundu; kendi dönemini anlattığı için tarih kaynağı olarak da değerlidir. Bu dönemde Ömer Hayyam rubaileriyle, Nişaburlu tasavvuf şairi Feridüddin Attar kuşların dilinden yazdığı Mantıku't-Tayr ile tanındı. Attar'ın bu eseri ileride Anadolu'da Türkçeye uyarlanacak.

Timurlular ve Babürlüler: Çağatay Türkçesi

Timur ve torunlarının devletinde Çağatay Türkçesi ve Uygur alfabesi kullanıldı. Herat'ta hükümdar Hüseyin Baykara da değerli bir Türk şairiydi. Onun yakın dostu ve devlet adamı Ali Şir Nevai, Muhakemetü'l-Lügateyn (iki dilin karşılaştırılması) adlı eserinde Türkçenin Farsçadan daha zengin bir dil olduğunu örneklerle savundu; Çağatay Türkçesinin en büyük şairi sayılır. Gazneli sarayında Farsçaya yenilen Türkçe, burada karşı saldırıya geçmiş oldu.

Hindistan'da Babür Devleti'ni kuran Babür Şah ise hayatını ve anılarını Çağatay Türkçesiyle Babürname'de anlattı. Eser hem edebî hem tarihî bir kaynaktır; dönemin coğrafyasını, insanlarını, bitki ve hayvanlarını da gözlemle aktarır.

Bu konunun eserlerini bir önceki konudaki Karahanlı eserleriyle birlikte tabloya koy: sınav eseri çoğu zaman yazar, dil ve amaçla birlikte sorar.

Eser · yazar · dil · amaç
EserYazarDevletDilAmaç / konu
Kutadgu BiligYusuf Has HacibKarahanlıTürkçeDevlet yönetimi (siyasetname)
Divanü Lügati't-TürkKâşgarlı MahmudKarahanlıTürkçe sözlük, Arapça açıklamaAraplara Türkçe öğretmek
Atabetü'l-HakayıkEdip AhmetKarahanlıTürkçeAhlak
Divan-ı HikmetAhmet YeseviKarahanlıTürkçeTasavvuf
ŞehnameFirdevsiGazneliFarsçaİran destanları
SiyasetnameNizamülmülkBüyük SelçukluFarsçaDevlet yönetimi
Muhakemetü'l-LügateynAli Şir NevaiTimurluÇağatay TürkçesiTürkçenin Farsçadan üstünlüğü
BabürnameBabür ŞahBabürÇağatay TürkçesiHatırat
Akılda kalsın: Dil yolculuğunu dört eserle izle: Şehname (Farsça) → Siyasetname (Farsça) → Muhakemetü'l-Lügateyn (Türkçe, Türkçeyi savunur) → Babürname (Türkçe, anı). Önce Farsça, sonra Türkçenin dönüşü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu savunan eser” → Muhakemetü'l-Lügateyn. “Hükümdarın kendi hayatını anlattığı eser” → Babürname.

TuzakŞehname'yi Türk bir şaire ya da Türkçeye bağlamak; Firdevsi İranlıdır, eser Farsçadır, yalnız Gazneli Mahmud'a sunulmuştur.

↕Eskiden yeniye sırala eserler

  1. Muhakemetü'l-Lügateyn
  2. Şehname
  3. Babürname
  4. Siyasetname

▭Boşluk doldurma

Firdevsi Şehname'yi yazmıştır. Ali Şir Nevai ve Babür Şah eserlerini Türkçesiyle yazmıştır.

FarsçaArapçaÇağatayOğuz
EDEBİYAT · ANADOLU'DA ÜÇ KOL

Anadolu'da edebiyat: halk, tasavvuf ve divan edebiyatı

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMiryokefalon Savaşı'nın önemi nedir, Anadolu Selçuklu en parlak dönemini ne zaman yaşadı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1176 Miryokefalon Savaşı'nda II. Kılıç Arslan Bizans'ı yendi; Bizans Anadolu'yu geri alma umudunu yitirdi ve Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. Devlet en parlak dönemini I. Alaeddin Keykubat zamanında (1220–1237) yaşadı.

Miryokefalon ve parlak dönem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu Selçuklu ve beylikler döneminde halk, tasavvuf ve divan edebiyatının temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Anadolu Selçuklu ve beylikler döneminde edebiyat üç kolda gelişti: halk edebiyatı (Battalname, Danişmendname, Nasreddin Hoca fıkraları, Garipname), tasavvuf edebiyatı (Mevlana'nın Farsça Mesnevi'si, Yunus Emre'nin Türkçe Divan'ı, Hacı Bektaş Veli'nin Makalat'ı) ve divan edebiyatı (ilk temsilcisi Hoca Dehhani, 14. yüzyılda Germiyanlı Ahmedi).

Aynı yüzyılda Konya'da biri Farsça, öteki Türkçe şiir söyleyen iki büyük mutasavvıf yaşadı: Mevlana ve Yunus Emre. Anadolu edebiyatının hikâyesi bu ikilikle başlar.

Anadolu'ya yerleşen Türkler kendileriyle birlikte destanlarını, inançlarını ve dillerini getirdi. Medresede Arapça, sarayda Farsça hâkimdi; ama halkın, dervişin ve beylik saraylarının dili Türkçeydi. Edebiyat bu yüzden üç ayrı kolda büyüdü.

Halkın, dergâhın ve sarayın edebiyatı: aynı dönemde üç ayrı ses.Görsel: Sınav Defteri

Halk edebiyatı: gazilerin hikâyesi

Anadolu'da 12. ve 13. yüzyıllarda halk edebiyatının ilk ürünleri destanlardır. Battal Gazi'nin kahramanlıklarını anlatan Battalname ile Danişment Gazi'nin fetihlerini anlatan Danişmendname bunların başında gelir; ikisi de Anadolu'nun fethini kutsal bir mücadele olarak anlatır. Halkın gülerek düşündüğü Nasreddin Hoca fıkraları ve Bektaşi fıkraları da bu kolun önemli ürünleridir. Âşık Paşa, öğüt veren eseri Garipname ile tanınır.

Tasavvuf edebiyatı: dergâhın sesi

  • Mevlana Celaleddin-i Rumi: eserlerini Farsça yazdı. Mesnevi, Divan-ı Kebir, Mektubat, Fihi Ma Fih.
  • Yunus Emre: şiirlerini sade bir Türkçeyle söyledi; Türkçenin Anadolu'da edebî dil olmasında büyük payı vardır. Divan, Risaletü'n-Nushiyye.
  • Hacı Bektaş Veli: görüşlerini Makalat'ta anlattı. Hayatını ve menkıbelerini anlatan Velayetname ise onun eseri değildir; ölümünden sonra, 15. yüzyılda yazılmış bir menkıbe kitabıdır.
  • Gülşehri: Feridüddin Attar'ın Farsça Mantıku't-Tayr'ını genişleterek Türkçeye uyarladı.

Divan edebiyatı: sarayın ve beyliklerin şiiri

Anadolu'da divan edebiyatının ilk büyük ismi Hoca Dehhani'dir; Türkçe gazelleriyle bu edebiyatın başlangıcı sayılır, Farsça bir Selçuklu Şehnamesi yazdığı da kaynaklarda geçer. Sınavda “ilk divan şairi” sorulursa cevap odur; TDV İslâm Ansiklopedisi ise yaşadığı dönemi XIV. yüzyıla koyar ve “ilk” nitelemesine çekinceyle yaklaşır. 14. yüzyılda Germiyanoğulları sarayında yetişen Ahmedi, divan edebiyatının en güzel ilk örneklerini Türkçe verdi: Divan, İskendername, Cemşid ü Hurşid. Hatırlarsan 1277'deki Karamanoğlu fermanı da bu dönemdeydi: beylikler Türkçenin hamisi oldu.

Akılda kalsın: Konya'nın iki mutasavvıfını dille ayır: Mevlana = Farsça, Mesnevi; Yunus = Türkçe, Divan. Bir de “kuşların dili” eserini zincirle hatırla: Attar yazdı (Farsça) → Gülşehri Türkçeye uyarladı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Eserlerini Farsça yazmasına rağmen Anadolu'da yaşamış mutasavvıf” → Mevlana. “Türkçenin edebî dil olmasına katkı” → Yunus Emre, Ahmedi, Karamanoğlu fermanı.

TuzakMesnevi'yi Yunus Emre'ye, Garipname'yi Gülşehri'ye vermek.

⇄Bilgi eşleştirme şair → eser

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu ve beylikler döneminde halk edebiyatının ürünlerinden biri değildir?

✓ C. Mesnevi, Mevlana'nın Farsça yazdığı tasavvuf edebiyatı eseridir; halk edebiyatına değil, saray ve tekke çevresine seslenir. A Battalname ve B Danişmendname halk arasında anlatılan destani eserlerdir; D Nasreddin Hoca fıkraları da halk edebiyatının ürünüdür.
SANAT · MİMARİ VE SÜSLEME

Türk-İslam sanatı ve mimarisi: kümbetten darüşşifaya Anadolu'nun eserleri

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'da II. Beylikler dönemi nedir, Karamanoğulları ve denizci beylikler hangileridir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun zayıflaması ve Moğol (İlhanlı) baskısı üzerine Anadolu'da ikinci Türk beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Menteşe, Aydın, Karesi, Saruhan ve Candaroğulları denizci beyliklerdir; Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'dır.

II. Beylikler dönemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu Selçuklu ve ilk Türk beyliklerinin önemli mimari eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Türk-İslam mimarisinin ilk örnekleri Karahanlılar dönemine aittir. Selçuklu mimarisi vakıf gelirleriyle dinî (cami, medrese, kümbet), sivil (kervansaray, darüşşifa, köprü) ve askerî (kale, sur) olmak üzere üç kolda gelişti; taş, tuğla ve ahşap kullanıldı, süslemede bitki, hayvan ve geometrik motifler, çini, hat ve oyma uygulandı. Kümbet, Türklerin İslam mimarisine kazandırdığı en özgün yapı türüdür.

Bozkırda ölüyü kurgana gömen Türkler, Anadolu'da onun yerine taştan, sivri külahlı bir yapı diktiler: kümbet. Eski gelenek yeni bir kılıkla yaşamaya devam etti.

Türk-İslam mimarisinin ilk örnekleri Karahanlılar döneminde ortaya çıktı; yollar üzerindeki ribatları hatırla. Büyük Selçuklular dört eyvanlı plan gibi düzenleri yaygınlaştırdı. Anadolu'da ise bu birikim taşla buluştu. Yapıların çoğu vakıf gelirleriyle yapılıp ayakta tutuldu; bir medrese ya da darüşşifa, bağışlanan dükkânların ve köylerin geliriyle yüzyıllarca hizmet verebildi.

Ek bilgi: Anadolu'dan önce, Türkistan ve İran'daki ilk eserler

Anadolu'daki taş eserlerin kökü Orta Asya, Afganistan ve İran'daki tuğla yapılara uzanır. Karahanlılar türbe ve camileriyle bu mimarinin ilk örneklerini verdi, Gazneliler zafer anıtları ve saraylar yaptı, Büyük Selçuklular ise eserlerini daha çok İran şehirlerinde (İsfahan, Rey, Nişabur, Merv) yükseltti. Bu yüzden Büyük Selçuklu eserlerinin büyük kısmı bugün Türkiye dışındadır.

  • Karahanlılar: Taraz'daki Ayşe Bibi Türbesi, Buhara yakınlarındaki Hazara (Degaron) Camii; sınav kitapları Tim'deki Arap Ata Türbesi (977–978) ile Merv yakınındaki Talhatan Baba Camii'ni de Karahanlı eseri sayar, bazı araştırmacılar ise ilkini Samanoğulları, ikincisini Büyük Selçuklu dönemine bağlar.
  • Gazneliler: Gazne'deki zafer kuleleri (en bilineni III. Mesud Minaresi), Bust yakınlarındaki Leşker-i Bazar sarayları, Horasan yolundaki Ribat-ı Mahi.
  • Büyük Selçuklular: İsfahan Mescid-i Cuma'nın Nizamülmülk'ün yaptırdığı kubbesi, Merv'deki Sultan Sencer Türbesi. Anadolu'da sayılan tek önemli örnekleri Diyarbakır Ulu Camiidir: yapının kökü Selçuklulardan eskidir, ama Melikşah döneminde (1091–1092) yeniden yapılıp genişletildiği için Büyük Selçuklu eseri olarak anılır.

Malzeme ve süsleme

Selçuklu ustaları taş, tuğla ve ahşap kullandı. Süslemede bitki, hayvan ve geometrik motifler öne çıktı; İslam'ın canlı tasvirine mesafeli tutumuna rağmen aslan, kartal, ejder gibi figürlerin kullanılması dikkat çekicidir. Çift başlı kartal Selçukluların simgesi olarak bilinir. Bunların yanında çini, hat (kûfi yazı) ve taş, ahşap oyma sanatları mimariyi tamamladı. Yapı türlerini üç grupta toplamak işini kolaylaştırır: dinî (cami, mescit, medrese, kümbet), sivil (kervansaray, han, darüşşifa, hamam, köprü) ve askerî (kale, sur).

Süsleme sanatları: kitaptan duvara

İslam'ın canlı tasvirine mesafeli tutumu, sanatçıyı yazıya, geometriye ve bitki motiflerine yöneltti. Böylece yapıyı ve kitabı süsleyen sanatlar ayrı birer uzmanlık dalı oldu. 13. yüzyılda Amasya doğumlu olduğu rivayet edilen Yakut el-Müsta'sımi, altı temel yazı çeşidini (aklam-ı sitte) kurallara bağlayarak hat sanatına yön verdi. Bu sanatlar Osmanlı'da sarayın nakkaşhanesinde zirveye ulaşacak; ayrıntısı “Osmanlı kültür ve sanatı” sayfasında.

Süsleme sanatları · ne, nerede, ustası kim?
SanatNe yapılır?Ustası
HatYazıyı güzel yazma; Selçuklu taçkapılarında kûfi ve sülüsHattat
MinyatürKitap resmi: perspektif yok, iki boyutlu, önemli kişi büyük çizilirNakkaş, musavvir
TezhipKitap sayfasını altın yaldız ve boyayla süslemeMüzehhip
MalakâriDuvar ve tavanda alçı kabartma—
Telkâriİnce altın ve gümüş tellerle kuyumculuk—
Revzen (vitray)Pencerede renkli camla süsleme—
EbruSu yüzeyine serpilen boyanın deseni kâğıda aktarılır—

Anadolu'nun ilk Türk beyliklerinin eserleri

İlk Türk beylikleri · merkez → eser
BeylikMerkezEserleri
SaltuklularErzurumErzurum Ulu Camii, Kale Camii, Tepsi Minare, Üç Kümbetler; Tercan'da Mama Hatun Kümbeti
MengüceklilerDivriği (Sivas)Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228–1229): Anadolu'nun ilk külliyesi, UNESCO Dünya Mirası
DanişmentlilerNiksar, Tokat, KayseriYağıbasan Medresesi (Anadolu'nun ilk medresesi), Kayseri Ulu Camii
ArtuklularMardin, DiyarbakırMardin Ulu Camii, Hatuniye Medresesi, Silvan'da Malabadi Köprüsü (en büyük kemer açıklıklı taş köprü)

Anadolu Selçuklu eserleri

  • Camiler: Konya ve Niğde Alaeddin camileri (Konya Alaeddin Camii'nin yapımı I. Mesut döneminde başlayıp I. Alaeddin Keykubat döneminde tamamlandı; başkentin en eski büyük camisidir), Konya Taş Mescit, Antalya'da Yivli Minare, Sivas ve Malatya ulu camileri, Afyon ve Sivrihisar ulu camileri (ahşap direkli), Ankara Arslanhane Camii, Konya Sahip Ata Camii.
  • Medreseler: Konya'da İnce Minareli, Karatay ve Sırçalı medreseleri; Sivas'ta Gök Medrese, Buruciye ve Çifte Minareli; Erzurum Çifte Minareli; Kayseri Huand Hatun Medresesi; Kırşehir'de rasathane olarak da kullanılan Cacabey Medresesi.
  • Darüşşifalar: Kayseri Gevher Nesibe, Sivas I. İzzeddin Keykavus, Divriği Turan Melek darüşşifaları.
  • Külliyeler: Kayseri Huand Hatun ve Hacı Kılıç külliyeleri, Konya Sahip Ata Külliyesi.
  • Kervansaraylar: II. Kılıç Arslan döneminden kalan ve bilinen en eski Selçuklu hanlarından sayılan Aksaray yolundaki Alay Han; Antalya yolunda Evdir Han ve Alanya yakınında Alara Han; I. Alaeddin Keykubat'ın yaptırdığı Aksaray Sultanhanı (1229) ve Kayseri Sultanhanı.
  • Saray, köprü, hamam: Kayseri'de Keykubadiye Sarayı, Beyşehir Gölü kıyısında Kubadabad Sarayı, Ankara'da Akköprü, Tokat'ta Pervane Hamamı.
Yıldızlar ilk Türk beyliklerinin, daireler Anadolu Selçuklularının eserlerini gösterir: beylik eserleri doğuda ve kuzeyde, Selçuklu eserleri Konya–Kayseri–Sivas hattında toplanır. Konumlar yaklaşık. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Beylikleri şehirle bağla, eser kendiliğinden gelir: Erzurum → Saltuklu (Tepsi Minare), Divriği → Mengücek (Ulu Cami ve Darüşşifa), Niksar → Danişmend (Yağıbasan), Mardin → Artuklu (Ulu Cami, Hatuniye).
Sınavda

Nasıl sorulurEser–beylik eşleştirmesi en sık soru tipidir. “UNESCO listesindeki Selçuklu dönemi eseri” → Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. “Rasathane olarak da kullanılan medrese” → Cacabey (Kırşehir).

TuzakTepsi Minare'yi Artuklulara, Malabadi Köprüsü'nü Saltuklulara vermek.

Eser hangi devletin? Kestirme ipuçlarıEdirne, Bursa, İstanbul, Çanakkale ve Trabzon'daki eserler büyük ölçüde Osmanlıdır. Adında Paşa, Çelebi, Haseki, Ağa, Yeşil geçen yapılar da çoğunlukla Osmanlı'ya aittir; Alaeddin ya da Çifte ile başlayanlar ise çoğunlukla Selçukludur. İlk beyliklerin eserlerini bilirsen geri kalan Anadolu eserlerinin çoğu Selçuklu çıkar. Bunlar kesin kural değil, ipucudur: adında “Sultan” geçen Sultanhanı Selçuklu, Erzurum'daki Yakutiye Medresesi (1310) ve Amasya Darüşşifası ise İlhanlı dönemi eseridir.

⇄Bilgi eşleştirme eser → beylik

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Anadolu Selçuklu döneminde yapılan ve medrese olmasının yanında gök cisimlerinin gözlemlendiği bir rasathane olarak da kullanılan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kırşehir'deki Cacabey Medresesi rasathane olarak da kullanılmıştır. C Gök Medrese adını gökyüzünden değil, mavi çinilerinden alır; A Karatay Konya'da, B Yağıbasan Niksar'da (Anadolu'nun ilki) kurulan medreselerdir, rasathane olarak kullanılmadılar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Karamanoğullarının Anadolu'da Türk birliğini kurmak isteyen Osmanlı Devleti'ne uzun süre direnmesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Selçuklu başkenti Konya'ya sahip olan Karamanoğulları, Anadolu'nun asıl mirasçısı olduklarını düşünüyordu. A Karaman iç Anadolu beyliğidir, deniz gücüyle anılmaz; B Moğol yönetiminde değil, bağımsız bir beylikti; C Bizans'la sürekli ittifak yoktu, direnişin kaynağı Selçuklu mirası iddiasıydı.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · II. Beylikler dönemi

?Soru 2

Büyük Selçuklu Sultanı Sencer'in 1141 Katvan Savaşı'nda yenildiği devlet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Katvan'da Sencer'i yenen Karahıtaylardır; bu yenilgiyle Maveraünnehir Selçukluların elinden çıktı. A Harzemşahlar o dönemde Selçuklu'ya bağlı bir valilikten doğan güçtü, Katvan'ın galibi değil; C Gurlular Selçuklu'yu değil, 1187'de Gaznelileri yıktı; D Bizans'la savaşlar Anadolu'dadır, Katvan Orta Asya'dadır.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Melikşah, Nizamülmülk ve yıkılış

?Soru 3

1176 Miryokefalon Savaşı'nın Anadolu tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Miryokefalon'dan sonra Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. A Malazgirt'in, C Kösedağ'ın, D I. Haçlı Seferi'nin sonucudur.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Miryokefalon ve parlak dönem

?Soru 4

Türk-İslam devletlerinde hazineden maaş almayan, geçimini kendisine ayrılan toprağın vergi gelirinden sağlayan askerler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İkta askerlerini, kendisine bir bölgenin vergi geliri bırakılan ikta sahibi beslerdi. A ve B saray gulamları ve hassa ordusu hükümdara bağlı, hazineden maaş alan askerlerdir; D bağlı devlet askerleri kendi devletlerince beslenir, sefer sırasında orduya katılırdı.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Ordu: gulam, hassa, ikta

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Mevali politikası Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf saydığı için Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktirmiştir. A, C ve D kolaylaştırıcı etkenlerdir: Talas'tan sonra Abbasilerle yakınlaşıldı, tek Tanrı ve ahiret inancı eski inançlara benziyordu, Müslüman tüccarlarla ilişkiler dini tanıttı.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Türkler ve İslamiyet

?Soru 6

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girip halifeyi Büveyhoğullarının baskısından kurtarmasının en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halife dinî lider olarak kaldı, siyasi yetkiler Selçuklu sultanına geçti. A Türkler İslamiyet'le Emeviler döneminde, Bağdat seferinden çok önce tanıştı; B Malazgirt'in, C Dandanakan'ın sonucudur.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Tuğrul Bey ve Bağdat

?Soru 7

Türk-İslam devletlerinde de taht kavgalarının sık görülmesi, aşağıdakilerden hangisinin sürdüğünü gösterir?

✓ C. Kut anlayışı İslami bir anlam kazansa da yetkinin hanedanın bütün erkeklerine ait sayılması değişmedi. A kurultay hükümdarı seçmez, danışma meclisidir; B fetva hükümdarın değil, din bilginlerinin işidir; D ordu yalnız gulamlardan oluşmazdı, taht kavgasıyla da ilgisi yoktur.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Hükümdar ve alametler

?Soru 8

İslamiyet öncesi Türklerde görülen töre geleneğinin Türk-İslam devletlerinde aşağıdakilerden hangisiyle sürdüğü söylenebilir?

✓ D. Örfi hukuk, töre gibi gelenekten ve hükümdarın koyduğu kurallardan doğar. A şer'i hukuk İslam dininin kurallarına dayanır, töreye değil; B Divan-ı İşraf devlet işlerini denetleyen bir divandır; C ikta bir toprak sistemidir, hukuk geleneği değildir.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Hukuk: şer'i ve örfi

?Soru 9

Türk-İslam devletlerinde eyaletlerde çarşı ve pazarı denetleyen, ölçü ve tartıyı kontrol eden görevli aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Muhtesip çarşı ve pazardaki düzenden, fiyat, ölçü ve tartının doğruluğundan sorumluydu. B şıhne şehirde güvenliği sağlayan askerî validir; C kadı davalara bakan yargıçtır; D amil vergi toplayan görevlidir.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Taşra: melik ve atabey

?Soru 10

Tolunoğulları ve İhşidiler, Abbasi halifesini tanıyıp hutbeyi onun adına okutmuş, ancak yönetimde bağımsız hareket etmiştir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Halifeyi tanıyan ama fiilen bağımsız olan devletlere tavaif-i mülûk denir. B ikta, vergi gelirinin askerlik karşılığı bırakıldığı toprak sistemidir; C ülüş, ülkenin hanedanın ortak malı sayılıp paylaştırılmasıdır; D atabeylik, şehzadeyi yetiştiren devlet görevlisidir.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Mısır'da Türk-İslam devletleri
148
Daha fazla soru çözmek ister misin?İlk Türk-İslam kültür ve medeniyeti konusundan 148 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →