Türklerin İslamiyet'i kabulü: Talas'tan sonra açılan kapı
MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türklerin dini nedir, Gök Tanrı inancının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İslamiyet öncesi Türklerin inanç sisteminin merkezinde, tek ve yaratıcı kabul edilen Gök Tanrı vardı. Bunun yanında atalar kültü, tabiat kuvvetlerine (yer-su) inanma ve şamanizm görüldü; ölümden sonra yaşam (ahiret) inancı kurgan, mumyalama ve balbal geleneklerinde izlenir.
✎Konu anlatımı
Türkler İslamiyet'i neden ve nasıl kabul etti?
Kısa cevap: Türklerin İslamiyet'e geçişi 751 Talas Savaşı'ndan sonra hız kazandı. Abbasilerin Türklere yakın politikası, Müslüman tüccarlarla kurulan ticaret ilişkileri ve İslamiyet ile eski Türk inançları arasındaki benzerlikler bu geçişi kolaylaştırdı. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılardır.Bir milletin dinini değiştirmesi bir günde olmaz. Türklerin İslamiyet'e geçişi de bir savaşla başlayıp iki yüz yıla yayılan sessiz bir yolculuktur.
Hatırlarsan Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf sayan Mevali politikası, Türkleri İslamiyet'ten uzak tutmuştu. Abbasiler ise Türklere kapılarını açtı. 751'de Talas'ta Çin'e karşı yan yana savaşan Abbasiler ve Karluklar, iki dünya arasındaki buzları kırdı. Savaştan sonra Çin'in Orta Asya'daki etkisi geriledi; bölgede Müslüman tüccarların, dervişlerin ve Abbasi elçilerinin sesi daha çok duyulmaya başladı.
Talas'ın bir de kâğıt mirası var
Türk kaynaklarında Atlık Savaşı diye de anılan Talas'ın etkisi yalnız siyasetle sınırlı kalmadı. Savaşta esir düşen Çinli ustalar sayesinde Çin dışında ilk kâğıt üretimi Semerkant'ta başladı. Kâğıt buradan Bağdat'a ve bütün İslam dünyasına, oradan da Endülüs ve Sicilya üzerinden Avrupa'ya yayıldı; ucuz ve bol yazı malzemesi kitap ve kütüphane kültürünü büyüttü. Çin'in çekilmesiyle Tarım Havzası da yeniden Türk boylarının denetimine kaldı. Rus tarihçi Barthold bu yüzden Talas'ı, Türkistan'da hangi medeniyetin hâkim olacağını belirleyen savaş sayar.
Halifenin Türk askerleri
Abbasiler, savaşçılıklarına güvendikleri Türkleri ordularına aldı. Bu askerler zamanla o kadar kalabalıklaştı ki Halife Mutasım onlar için Bağdat'ın kuzeyinde ayrı bir şehir kurdurdu: Samarra. Saraya ve orduya yerleşen Türk komutanlar, Abbasi devletinde giderek daha fazla söz sahibi oldu. Bu ilişki, Türklerin İslam dünyasını yakından tanımasını sağladı.
Yeni din, tanıdık kavramlar
Türkler İslamiyet'te yabancı olmayan pek çok şey buldu. Tek ve yüce bir yaratıcıya inanıyorlardı; ölümden sonraki hayata, uçmak ve tamuya inanıyorlardı; kurban kesiyorlardı. Bozkırın cihan hâkimiyeti ülküsü de İslam'ın cihat anlayışında yeni bir anlam buldu. Yani Türkler tamamen yabancı bir inanca değil, eski inançlarına benzeyen bir dine geçti.
Benzerlik yalnız inanç maddelerinde değildi, gündelik ahlakta da vardı. Eski Türk dininde de İslam'da da temizliğe önem verilir, Tanrı ile insan arasına giren bir ruhban sınıfı bulunmazdı. Hırsızlık, yalan ve haksızlık iki inançta da büyük suç sayılırdı. Bozkırın farklı inançlara gösterdiği hoşgörü de yeni dinle çatışmadı.
“İlk” kelimesine dikkat
Önceki sayfada İtil Bulgarlarının 922'de Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul ettiğini görmüştük; onlar Müslüman olan ilk Türk devleti olarak anılır. İslamiyet'i resmî din yaparak Türk-İslam devletleri çağını başlatan ise Karahanlılardır. Bu sayfa o çağın hikâyesidir: Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular.
Türkler İslam dünyasına ne kattı?
Türklerin Müslüman olması yalnız onları değil, İslam dünyasını da değiştirdi. Halifeliğin zayıfladığı bir çağda İslam dünyasını doğuda Bizans'a, batıda Haçlılara ve daha sonra Moğollara karşı Türk orduları korudu. İslamiyet Türklerin fetihleriyle bir yanda Hindistan'a, öbür yanda Anadolu üzerinden Balkanlara taşındı. Türk hükümdarlarının açtığı medreseler bilim insanları yetiştirdi; fethedilen topraklar da göç ve iskânla kalıcı bir Türk-İslam yurdu hâline geldi.
Nasıl sorulur“Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenler” sorulur.
TuzakŞıklardaki Mevali politikası; o geçişi kolaylaştırmadı, geciktirdi.
⇄Bilgi eşleştirme eski inanç ↔ İslamiyet
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?