İlk Türk-İslam devletleri: Talas'tan Malazgirt'e

Türklerin İslamiyet'le buluşmasından Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu devletlerine, Malazgirt'ten Katvan'a kadar olayları yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak751 → 1157
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
139 sorubu konuda çözebileceğin
751 – 10. YY · MAVERAÜNNEHİR

Türklerin İslamiyet'i kabulü: Talas'tan sonra açılan kapı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslamiyet öncesi Türklerin dini nedir, Gök Tanrı inancının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslamiyet öncesi Türklerin inanç sisteminin merkezinde, tek ve yaratıcı kabul edilen Gök Tanrı vardı. Bunun yanında atalar kültü, tabiat kuvvetlerine (yer-su) inanma ve şamanizm görüldü; ölümden sonra yaşam (ahiret) inancı kurgan, mumyalama ve balbal geleneklerinde izlenir.

Din ve inanış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkler İslamiyet'i neden ve nasıl kabul etti?

Kısa cevap: Türklerin İslamiyet'e geçişi 751 Talas Savaşı'ndan sonra hız kazandı. Abbasilerin Türklere yakın politikası, Müslüman tüccarlarla kurulan ticaret ilişkileri ve İslamiyet ile eski Türk inançları arasındaki benzerlikler bu geçişi kolaylaştırdı. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılardır.

Bir milletin dinini değiştirmesi bir günde olmaz. Türklerin İslamiyet'e geçişi de bir savaşla başlayıp iki yüz yıla yayılan sessiz bir yolculuktur.

Hatırlarsan Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf sayan Mevali politikası, Türkleri İslamiyet'ten uzak tutmuştu. Abbasiler ise Türklere kapılarını açtı. 751'de Talas'ta Çin'e karşı yan yana savaşan Abbasiler ve Karluklar, iki dünya arasındaki buzları kırdı. Savaştan sonra Çin'in Orta Asya'daki etkisi geriledi; bölgede Müslüman tüccarların, dervişlerin ve Abbasi elçilerinin sesi daha çok duyulmaya başladı.

Talas'ın bir de kâğıt mirası var

Türk kaynaklarında Atlık Savaşı diye de anılan Talas'ın etkisi yalnız siyasetle sınırlı kalmadı. Savaşta esir düşen Çinli ustalar sayesinde Çin dışında ilk kâğıt üretimi Semerkant'ta başladı. Kâğıt buradan Bağdat'a ve bütün İslam dünyasına, oradan da Endülüs ve Sicilya üzerinden Avrupa'ya yayıldı; ucuz ve bol yazı malzemesi kitap ve kütüphane kültürünü büyüttü. Çin'in çekilmesiyle Tarım Havzası da yeniden Türk boylarının denetimine kaldı. Rus tarihçi Barthold bu yüzden Talas'ı, Türkistan'da hangi medeniyetin hâkim olacağını belirleyen savaş sayar.

Halifenin Türk askerleri

Abbasiler, savaşçılıklarına güvendikleri Türkleri ordularına aldı. Bu askerler zamanla o kadar kalabalıklaştı ki Halife Mutasım onlar için Bağdat'ın kuzeyinde ayrı bir şehir kurdurdu: Samarra. Saraya ve orduya yerleşen Türk komutanlar, Abbasi devletinde giderek daha fazla söz sahibi oldu. Bu ilişki, Türklerin İslam dünyasını yakından tanımasını sağladı.

Yeni din, tanıdık kavramlar

Türkler İslamiyet'te yabancı olmayan pek çok şey buldu. Tek ve yüce bir yaratıcıya inanıyorlardı; ölümden sonraki hayata, uçmak ve tamuya inanıyorlardı; kurban kesiyorlardı. Bozkırın cihan hâkimiyeti ülküsü de İslam'ın cihat anlayışında yeni bir anlam buldu. Yani Türkler tamamen yabancı bir inanca değil, eski inançlarına benzeyen bir dine geçti.

Benzerlik yalnız inanç maddelerinde değildi, gündelik ahlakta da vardı. Eski Türk dininde de İslam'da da temizliğe önem verilir, Tanrı ile insan arasına giren bir ruhban sınıfı bulunmazdı. Hırsızlık, yalan ve haksızlık iki inançta da büyük suç sayılırdı. Bozkırın farklı inançlara gösterdiği hoşgörü de yeni dinle çatışmadı.

Benzerlikler geçişi kolaylaştırdı: Türkler eski inançlarında karşılığı olan kavramlarla karşılaştı.Görsel: Sınav Defteri

“İlk” kelimesine dikkat

Önceki sayfada İtil Bulgarlarının 922'de Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul ettiğini görmüştük; onlar Müslüman olan ilk Türk devleti olarak anılır. İslamiyet'i resmî din yaparak Türk-İslam devletleri çağını başlatan ise Karahanlılardır. Bu sayfa o çağın hikâyesidir: Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular.

Türkler İslam dünyasına ne kattı?

Türklerin Müslüman olması yalnız onları değil, İslam dünyasını da değiştirdi. Halifeliğin zayıfladığı bir çağda İslam dünyasını doğuda Bizans'a, batıda Haçlılara ve daha sonra Moğollara karşı Türk orduları korudu. İslamiyet Türklerin fetihleriyle bir yanda Hindistan'a, öbür yanda Anadolu üzerinden Balkanlara taşındı. Türk hükümdarlarının açtığı medreseler bilim insanları yetiştirdi; fethedilen topraklar da göç ve iskânla kalıcı bir Türk-İslam yurdu hâline geldi.

Akılda kalsın: Emevi → Mevali → uzaklaşma; Abbasi → Talas → yakınlaşma. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti İtil Bulgarları, resmî din yapan ilk Türk devleti Karahanlılar. Talas'ın kültürel mirası: Semerkant kâğıdı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenler” sorulur.

TuzakŞıklardaki Mevali politikası; o geçişi kolaylaştırmadı, geciktirdi.

⇄Bilgi eşleştirme eski inanç ↔ İslamiyet

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabulünü kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Mevali politikası Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf saydığı için Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktirmiştir. A, C ve D kolaylaştırıcı etkenlerdir: Talas'tan sonra Abbasilerle yakınlaşıldı, tek Tanrı ve ahiret inancı eski inançlara benziyordu, Müslüman tüccarlarla ilişkiler dini tanıttı.
840 – 1212 · KAŞGAR, BALASAGUN

Karahanlılar: İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devleti

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürgişler ve Karluklar İslamiyet'le nasıl tanıştı?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türgişler Emevilerin Orta Asya'ya ilerleyişine direndi; Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ayıran Mevali politikası da Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktirdi. Karluklar ise 751 Talas Savaşı'nda Abbasilerin yanında yer alarak savaşın kazanılmasında rol oynadı ve İslamiyet'e geçişi hızlandırdı.

Türgişler ve Karluklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karahanlı Devleti kimdir, neden ilk Türk-İslam devleti sayılır?

Kısa cevap: Karahanlı Devleti 840'ta Uygur Devleti'nin yıkılmasının ardından Karluk, Yağma ve Çiğil boyları tarafından kuruldu; ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Han'dır. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden Karahanlılar ilk Türk-İslam devletidir ve resmî dilleri Türkçeydi.

Bir devlet hem Müslüman olup hem de Türk kalabilir mi? Karahanlıların cevabı açıktı: evet, hem de kendi diliyle.

Hatırlarsan 840'ta Kırgızlar Uygur Devleti'ni yıkmıştı. Bozkırda doğan boşluğu Karluk, Yağma ve Çiğil boyları doldurdu ve Bilge Kül Kadir Han önderliğinde Karahanlı Devleti'ni kurdu. Devlet, eski Türk geleneğini sürdürerek ikili yönetimle idare edildi: büyük hakan doğuda, küçük hakan batıda otururdu. Bu yüzden kaynaklarda Hakaniye (Hakani Devleti) adıyla da geçer. Hanedan soyunu destan kahramanı Alp Er Tunga'ya (Afrasyab) bağladığı için Afrasiyaboğulları, hükümdarlarının taşıdığı unvan yüzünden İlig Hanlar diye de anılır. Kuruluşta bu üç boyun yanında Tuhsi gibi küçük boyların da yer aldığı kaynaklarda geçer.

Satuk Buğra Han ve resmî din

Dönüm noktası, 10. yüzyılın ilk yarısında Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul edip Abdülkerim adını almasıdır. Onun döneminde İslamiyet devletin dini oldu ve Karahanlılar ilk Türk-İslam devleti olarak tarihe geçti. Ama din değişirken dil değişmedi: Karahanlılar Türkçeyi resmî dil olarak kullandı. İslam dünyasında Arapça ve Farsçanın güçlü olduğu bir çağda bu, kültürel kimliği koruma kararıydı.

Bir devlet, iki parça

Hanedan üyeleri arasındaki mücadeleler devleti 1042'de ikiye böldü. Doğu Karahanlıların merkezi Balasagun ve Kaşgar, Batı Karahanlıların merkezi Semerkant ve İslam dünyasında “İslam'ın kubbesi” diye anılan Buhara oldu. Sonları da coğrafyalarına göre geldi: doğu kanadını doğudan gelen Karahıtaylar, batı kanadını batıdaki Harzemşahlar yıktı.

Karahanlıların sonu yönlerine göre geldi: batıyı batıdaki, doğuyu doğudaki komşu yıktı.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Geçiş döneminin eserleri

Türk-İslam dünyasında ilk medrese Karahanlılar döneminde açıldı; yollar üzerinde ribat adı verilen kervansaraylar yapıldı ve Türk-İslam mimarisinin ilk örnekleri ortaya çıktı. Asıl miras ise edebiyattır. İslam öncesi Türk kültürünün izlerini İslami kavramlarla birleştiren bu eserlere geçiş dönemi eserleri denir:

  • Kutadgu Bilig · Yusuf Has Hacib: mutluluk veren bilgi, devlet yönetimi üzerine.
  • Divanü Lügati't-Türk · Kâşgarlı Mahmud: Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış sözlük.
  • Atabetü'l-Hakayık · Edip Ahmet Yükneki: ahlak ve öğüt kitabı.
  • Divan-ı Hikmet · Hoca Ahmet Yesevi: tasavvufi şiirler.
Akılda kalsın: Karahanlı = ilklerin devleti: ilk Türk-İslam devleti, ilk medrese, ilk ribatlar, ilk Türkçe İslami eserler. Yıkılışını yönle hatırla: Doğu → Karahıtay, Batı → Harzemşah.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkçeyi resmî dil olarak kullanması, Karahanlıların hangi özelliğini gösterir?” Cevap: millî kimliğe/kültüre bağlılık. Eser-yazar eşleştirmesi de sık gelir; ayrıntısı Türk-İslam bilim ve edebiyat sayfasında.

TuzakDivanü Lügati't-Türk'ü baştan sona Türkçe sanmak; Türkçe bir sözlüktür ama açıklamaları Arapçadır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ yazar

▭Boşluk doldurma

Karahanlılarda İslamiyet döneminde devletin dini oldu. Karahanlıların resmî dili idi.

Satuk Buğra HanBilge Kül Kadir HanTürkçeArapça
963 – 1187 · GAZNE (AFGANİSTAN)

Gazneliler: İslamiyet'i Hindistan'a taşıyan sultanlar

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk Türk devletlerinde ordu nasıldı, Turan taktiği nedir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Türk devletlerinde silah taşıyabilen her erkek asker sayılırdı (ordu-millet anlayışı); ordu atlı birliklere dayanır, Mete Han'ın kurduğu onlu sisteme göre düzenlenirdi. Turan taktiği, düşmanı sahte geri çekilmeyle (sahte ricat) peşine takıp hilal biçiminde kuşatarak yok etmektir.

Ordu ve Turan taktiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gazneliler kimdir, Gazneli Mahmut neden önemlidir?

Kısa cevap: Gazneli Devleti 963'te Samanilerin Türk komutanı Alp Tigin tarafından bugünkü Afganistan'daki Gazne şehrinde kuruldu. En parlak dönemini, Hindistan'a seferler düzenleyen ve “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut zamanında yaşadı.

Karahanlılar bozkırın içinden doğdu; Gazneliler ise bir sarayın içinden. Kurucuları bir komutandı ve devletlerine kendi adlarını değil, bir şehrin adını verdiler.

Alp Tigin, Maveraünnehir ve Horasan'a hâkim olan İranlı Samani Devleti'nin ordusunda yükselmiş bir Türk komutandı. Saraydaki mücadeleleri kaybedince bugünkü Afganistan'daki Gazne'ye çekildi ve 963'te orada kendi devletini kurdu. Devletin adı bu şehirden gelir; bu yönüyle adını bir kişiden alan Selçuklulardan ayrılır.

Gazneli Mahmut: Hindistan yolu

Devlet en güçlü dönemini Gazneli Mahmut (998–1030) zamanında yaşadı. Mahmut kendisini Abbasi halifesine bağlı bir İslam hükümdarı olarak görüyor, Sünni İslam'ın koruyucusu rolünü üstleniyordu. Hindistan'a düzenlediği seferlerle hem büyük zenginlik elde etti hem de İslamiyet'in ve Türk-İslam kültürünün Hindistan'a yayılmasını sağladı. Mahmut, “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak da bilinir.

Kaynaklar Mahmut'un Hindistan'a 17 sefer düzenlediğini yazar. Seferlerin arkasında birden çok amaç vardı: Hint tapınaklarının ve şehirlerinin zenginliğini Gazne'ye taşımak, İslam dünyasında Abbasi halifesinin yanındaki en güçlü hükümdar olmak, İslamiyet'i yaymak ve sınırdaki Batıni (İsmaili) yönetimleri bastırmak. En ünlüsü, Gücerat kıyısındaki büyük Hindu tapınağını hedef alan Sumnat (Somnath) Seferi'dir (1025–1026); bu sefer yüzünden Mahmut'a “Put Kırıcı” denmiştir. Seferlerle Pencap ve Hindistan'ın kuzeybatısı kalıcı olarak İslam dünyasına bağlandı; bugünkü Pakistan'ın tarihsel temelinin burada atıldığı kabul edilir.

Mahmut batıda da genişledi: 1029'da Şii Büveyhoğullarının Rey'deki kolunu ortadan kaldırıp şehri aldı. Halifeyi tanıyan ve Sünniliğin koruyucusu olarak davranan Mahmut'a Abbasi halifesi Yeminüddevle (devletin sağ kolu) unvanını vermişti; hanedanın kaynaklarda Yeminiler diye de anılması buradandır. Dikkat: Bağdat'ta halifeyi Büveyhi vesayetinden kurtaran Mahmut değil, 1055'te Tuğrul Bey'dir.

Gazne sarayı bir kültür merkeziydi. Firdevsi ünlü Şehname'yi Mahmut'a sundu, tarihçi Utbi Tarih-i Yemini'yi onun adına yazdı. Matematik ve astronomi bilgini Biruni de Hint seferlerine katıldı ve bu seferlerde yakından tanıdığı Hindistan'ı anlatan bir eser yazdı.

Dandanakan: dengenin değiştiği gün

Mahmut'un oğlu Mesut döneminde Horasan'a gelen Selçuklularla mücadele başladı. Gazneliler 1035'te Nesa'da, 1038'de Serahs'ta, sonunda 1040'ta Dandanakan'da yenildi. Horasan elden çıktı, devlet doğuya, Hindistan tarafına çekildi. Zayıflamanın tek sebebi Selçuklular değildi: çok geniş ve farklı halklardan oluşan ülke, paralı ve karma bir orduyla yönetiliyor, sık sık isyanlarla sarsılıyordu. Gazneliler sonunda 1187'de Gurlular tarafından yıkıldı; son hükümdar Hüsrev Melik Gurlulara esir düştü.

Devlet Mahmut'la Hindistan'a uzandı; oğlu Mesut döneminde Selçuklulara karşı üç yenilgiyle Horasan'ı kaybetti. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Gazneli denince üç şey: şehirden gelen ad, sultan unvanı, Hindistan (17 sefer, Sumnat). Dandanakan bir devletin doğum günü, Gaznelilerin ise düşüşünün başlangıcıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“İslamiyet'in Hindistan'da yayılmasında etkili olan Türk devleti” → Gazneliler. “Sultan unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı” → Gazneli Mahmut. Halifeyi Bağdat'ta Büveyhoğullarından kurtarmak Mahmut'a değil, Tuğrul Bey'e aittir; Mahmut Büveyhilerin Rey kolunu yıktı.

TuzakDandanakan'ı yalnızca Selçuklu kuruluşu olarak değil, Gaznelilerin gerileme sebebi olarak da sorabilirler.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenildiler
  2. Alp Tigin Gazne'de devletini kurdu
  3. Gurlular devlete son verdi
  4. Gazneli Mahmut Hindistan seferlerine çıktı

?Soru çöz

Gazneli Mahmut'un Hindistan'a düzenlediği seferlerin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Hindistan seferleriyle İslamiyet ve Türk-İslam kültürü bu coğrafyada yayıldı. A Malazgirt'in, B Tuğrul Bey'in Bağdat seferinin sonucudur; D seferler İpek Yolu'nu Çin'e bırakmadı, Hindistan'a yönelikti.
1040 · DANDANAKAN (HORASAN)

Dandanakan Savaşı: Büyük Selçuklu Devleti nasıl kuruldu?

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOğuzlar ve Peçenekler Malazgirt Savaşı'nda ne yaptı?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oğuzlar 10. yüzyılda Hazar Denizi'nin doğusunda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdu; devlet Kıpçak baskısıyla yıkılınca Oğuzların bir kısmı (Uzlar) batıya göç etti. Peçenekler ise devlet kuramadan boy teşkilatıyla yaşadı. Bizans ordusunda paralı asker olan Uz ve Peçenekler, 1071 Malazgirt Savaşı'nda Selçuklu tarafına geçti. Kıpçaklar (Kumanlar) ise 11. yüzyıldan Moğol istilasına kadar Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra (Deşt-i Kıpçak) hâkim oldu.

Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük Selçuklu Devleti ne zaman ve nasıl kuruldu, Dandanakan Savaşı'nın önemi nedir?

Kısa cevap: Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyundan Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı Beylerin 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenmesiyle resmen kuruldu. Tuğrul Bey 1038'de Nişabur'da adına hutbe okutarak bağımsızlığını ilan etmişti.

Devletin adını taşıyan Selçuk Bey, o devleti hiç görmedi. Ama torunlarına ondan daha değerli bir şey bıraktı: bir boyun bağımsızlık iradesi.

Hatırlarsan önceki sayfada Oğuz Yabgu Devleti'ni görmüştük. Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuk Bey bu devlette subaşı (ordu komutanı) idi. Yabgu ile anlaşmazlığa düşünce boyuyla birlikte Seyhun Nehri kıyısındaki Cend şehrine göç etti, burada İslamiyet'i kabul etti ve Oğuz Yabgusuna vergi vermeyi reddetti. Devlet adını ondan alır.

Horasan'a giriş

Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı, yeni otlaklar ve yurt arayan Türkmenlerle birlikte Gaznelilerin elindeki Horasan'a yöneldi. 1035'te Nesa'da kazandıkları zaferle Gaznelilerden ilk topraklarını aldılar. 1038'de Nişabur'a giren Tuğrul Bey adına hutbe okuttu. Türk-İslam devletlerinde hutbe okutmak ve para bastırmak hükümdarlığın işaretiydi; bu adım bağımsızlık ilanı demekti.

Selçuklular dört adımda devlet oldu; her adımda karşılarında Gazneliler vardı.Görsel: Sınav Defteri

1040: tescil

Gazneli Sultan Mesut, Horasan'ı geri almak için büyük bir orduyla geldi. Merv yakınlarındaki Dandanakan'da yapılan savaşı Selçuklular kazandı. Savaş alanında toplanan kurultay Tuğrul Bey'i hükümdar seçti ve zafer bir fetihnameyle Abbasi halifesine bildirildi. Bu yüzden devletin resmî kuruluşu 1040 Dandanakan Savaşı kabul edilir. Başkent sırasıyla Nişabur, Rey ve İsfahan oldu; merkez hep fetihlerin yöneldiği sınıra yakın tutuldu.

Akılda kalsın: 1038 hutbe, 1040 tescil. Tuğrul önce adını okuttu, sonra savaş meydanında kabul ettirdi. Devletin adı kişiden (Selçuk), Gaznelilerin adı şehirden (Gazne).
Sınavda

TuzakTuzak tarih: kuruluş 1038 değil, 1040 kabul edilir. Soy tuzağı da çıkar: Tuğrul ile Çağrı'nın babası Mikail, dedesi Selçuk Bey'dir; Dukak (Temir Yalığ) ise Selçuk Bey'in babasıdır ve Cend'e göçen o değil, Selçuk Bey'dir. “Hutbe okutmak neyin göstergesidir?” sorusunun cevabı bağımsızlık / egemenliktir.

⇄Bilgi eşleştirme yer ↔ olay

▭Boşluk doldurma

Selçuklular Oğuzların boyundandır. Devletin resmî kuruluşu, Gaznelilerin yenildiği Savaşı kabul edilir.

KınıkKayıDandanakanMalazgirt
1040 – 1063 · PASİNLER, BAĞDAT

Tuğrul Bey ve Bağdat Seferi: halife ile sultanın yolları ayrılıyor

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarahanlı Devleti kimdir, neden ilk Türk-İslam devleti sayılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karahanlı Devleti 840'ta Uygur Devleti'nin yıkılmasının ardından Karluk, Yağma ve Çiğil boyları tarafından kuruldu; ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Han'dır. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden Karahanlılar ilk Türk-İslam devletidir ve resmî dilleri Türkçeydi.

Karahanlılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tuğrul Bey'in Bağdat Seferi'nin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Halife 1058'de düzenlenen törenle ona “Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı” unvanını verdi ve siyasi yetkilerini devretti; böylece İslam dünyasında dinî ve siyasi otorite ilk kez birbirinden ayrıldı.

Dandanakan'dan sonra Tuğrul Bey'in önünde iki yol vardı: batıda Bizans'ın elindeki Anadolu, güneybatıda halifenin şehri Bağdat. İkisine de yürüdü.

Anadolu'ya ilk adımlar

Horasan'a yığılan Türkmenler yeni yurt arıyordu. Selçuklular onları batıya, Anadolu'ya yönlendirdi; böylece hem iç huzur korundu hem de fetih yolu açıldı. Bu yolu daha önce Çağrı Bey'in Doğu Anadolu'ya düzenlediği keşif seferi göstermişti. 1040'tan sonra akınlar sıklaştı ve 1048'de Pasinler'de Selçuklularla Bizans ilk kez meydan savaşında karşılaştı. Bizans-Gürcü ordusunu yenen Selçuklular, Gürcü komutan Liparit'i de esir aldı; Tuğrul Bey onu fidye almadan serbest bıraktı. Bu zaferle Selçuklular Anadolu'da Bizans'a karşı üstün gelebileceklerini gördü.

Bağdat: halifenin kurtarıcısı

Sünni İslam dünyasının dinî lideri Abbasi halifesi, Bağdat'ta Şii Büveyhoğullarının denetimi altında adeta bir esirdi. Halifenin çağrısı üzerine Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girdi ve Büveyhoğullarının egemenliğine son verdi. Halife, Bağdat'taki Şii Besasiri isyanı da bastırıldıktan sonra 1058'de düzenlenen törenle ona “Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı” unvanını verdi, taç giydirip kılıç kuşattı ve siyasi yetkilerini devretti.

Bağdat Seferi'nden sonra din işleri halifede, devlet işleri sultanda kaldı.Görsel: Sınav Defteri

Bu gelişmenin üç önemli sonucu oldu. Selçuklular Sünni İslam dünyasının siyasi lideri hâline geldi. Halife yalnız dinî lider olarak kaldı; din ve devlet yönetimi birbirinden ayrıldı. Türkler de İslam dünyasının koruyuculuğunu Araplardan devralmış oldu. Tuğrul Bey 1063'te öldüğünde Selçuklular artık yalnız bir Türkmen devleti değil, bir İslam imparatorluğuydu.

Akılda kalsın: Bağdat = “din halifede, devlet sultanda”. Anadolu'da sıra: Çağrı'nın keşfi → 1048 Pasinler (ilk meydan savaşı) → 1071 Malazgirt.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tuğrul Bey'in Bağdat Seferi'nin sonuçlarından biri” sorulur; cevap çoğunlukla dinî ve siyasi otoritenin birbirinden ayrılmasıdır. “Selçuklu ile Bizans arasındaki ilk savaş” → Pasinler (1048).

TuzakBu soruda Malazgirt'i işaretlemek.

Sınavda işaretleBağdat'a giriş 1055, “Doğu'nun ve Batı'nın sultanı” unvanı 1058; şıklarda sefer için yalnız 1058 varsa onu seç.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girip halifeyi Büveyhoğullarının baskısından kurtarmasının en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halife dinî lider olarak kaldı, siyasi yetkiler Selçuklu sultanına geçti. A Türkler İslamiyet'le Emeviler döneminde, Bağdat seferinden çok önce tanıştı; B Malazgirt'in, C Dandanakan'ın sonucudur.

↕Kronolojik sıralama

  1. Pasinler'de Bizans-Gürcü ordusu yenildi
  2. Çağrı Bey Doğu Anadolu'ya keşif seferi yaptı
  3. Tuğrul Bey Bağdat'a girdi
  4. Dandanakan'da Gazneliler yenildi
1064 – 1071 · ANİ, MALAZGİRT

Malazgirt Savaşı: Alp Arslan Anadolu'nun kapısını nasıl açtı?

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKurultay nedir, ilk Türk devletlerinde ikili yönetim nasıl uygulanırdı?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kurultay (toy), ilk Türk devletlerinde devletin önemli siyasi, askerî ve ekonomik işlerinin görüşüldüğü meclistir; üyelerine toygun denir. İkili yönetimde ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır: doğuyu asıl hükümdar (kağan), batıyı hanedandan bir yabgu yönetir.

Kurultay ve ikili yönetim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Malazgirt Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Malazgirt Savaşı 26 Ağustos 1071'de Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen arasında yapıldı; Selçuklular kazandı ve imparator esir düştü. Savaşla Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu.

Bazı savaşlar bir şehri, bazıları bir ülkeyi değiştirir. Malazgirt, bir coğrafyanın kimliğini değiştirdi.

Tuğrul Bey'in yerine geçen yeğeni Alp Arslan (Çağrı Bey'in oğlu) işe Kafkasya'dan başladı. 1064'te Bizans'ın doğudaki önemli kalesi Ani'yi aldı. Bu fetih İslam dünyasında büyük sevinçle karşılandı; Abbasi halifesi Alp Arslan'a “Ebu'l-Feth” (fethin babası) unvanını verdi. Ani'nin düşmesiyle Anadolu'ya giden yolun kilidi gevşedi ve Türkmen akınları derinleşti.

26 Ağustos 1071

Akınları durdurmak isteyen Bizans İmparatoru Romen Diyojen, içinde paralı askerlerin de bulunduğu kalabalık bir orduyla doğuya yürüdü. Alp Arslan, Malazgirt ovasında onu karşıladı. Hatırlarsan Bizans saflarındaki Uz ve Peçenek askerleri, karşılarında kendi dillerini konuşan Türkleri görünce Selçuklu tarafına geçmişti. Selçuklular bozkırın klasik Turan taktiğiyle (sahte geri çekilme ve kuşatma) Bizans ordusunu dağıttı; imparator esir alındı ve bir antlaşmayla serbest bırakıldı.

Ani'nin fethi (1064) Alp Arslan'a “Ebu'l-Feth” unvanını kazandırdı ve Malazgirt'e giden yolu açtı.Görsel: Oktay Bölükbaşı · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kapı açıldığında

  • Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. Bizans artık Anadolu'yu koruyamaz hâle geldi ve Türk yerleşimi hızlandı.
  • Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu. Saltuklular, Mengücekliler, Danişmentliler, Artuklular ve Çaka Beyliği; ayrıntıları sonraki sayfada.
  • Anadolu bir Türk yurdu olmaya başladı. Türkiye tarihi bu savaşla başlatılır.
  • Haçlı Seferleri'nin zemini hazırlandı. Bizans'ın Batı'dan yardım istemesi, ilerideki Haçlı Seferleri'nin sebepleri arasındadır.

Alp Arslan zaferin üzerinden fazla zaman geçmeden, 1072'de Karahanlılar üzerine düzenlediği seferde öldü. Anadolu'nun fethini komutanları ve Türkmen beyleri sürdürdü.

Akılda kalsın: Alp Arslan'ın iki kapısı: Ani (1064) → Ebu'l-Feth, Malazgirt (1071) → Anadolu. Önce kilidi açtı, sonra kapıyı. Anadolu'nun üç “yurt” savaşı şöyle de adlandırılır: Malazgirt (1071) = Yurtaçan, Miryokefalon (1176) = Yurttutan, Büyük Taarruz (1922) = Yurtkurtaran. Biri yurdu açtı, biri tuttu, biri kurtardı.
Sınavda

Nasıl sorulurEn çok “Malazgirt'in sonuçlarından biri değildir” biçiminde gelir.

TuzakBaşka bir olayın sonucu şık olarak verilir: halifenin kurtarılması (Bağdat 1055) ya da Selçukluların kuruluşu (Dandanakan 1040).

▭Boşluk doldurma

Ani'nin fethi üzerine halife Alp Arslan'a unvanını verdi. Malazgirt'te Bizans İmparatoru esir düştü.

Ebu'l-FethDoğu'nun ve Batı'nın SultanıRomen DiyojenAleksios Komnenos

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1071 Malazgirt Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Halifenin Büveyhoğullarından kurtarılması, Tuğrul Bey'in 1055 Bağdat Seferi'nin sonucudur. B, C ve D Malazgirt'in gerçek sonuçlarıdır: Bizans Anadolu'yu savunamaz oldu, ilk Türk beylikleri kuruldu, Anadolu'nun Türk yurdu olma süreci başladı.
1072 – 1157 · İSFAHAN, MERV

Melikşah ve Nizamülmülk: zirveden Katvan'a Büyük Selçuklu

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük Selçuklu Devleti ne zaman ve nasıl kuruldu, Dandanakan Savaşı'nın önemi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Kınık boyundan Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı Beylerin 1040'ta Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenmesiyle resmen kuruldu. Tuğrul Bey 1038'de Nişabur'da adına hutbe okutarak bağımsızlığını ilan etmişti.

Büyük Selçuklu'nun kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemi hangisidir, devlet neden yıkıldı?

Kısa cevap: Büyük Selçuklu Devleti en parlak dönemini Melikşah (1072–1092) ve veziri Nizamülmülk zamanında yaşadı. 1092'de Melikşah'ın ölümüyle taht kavgaları başladı; Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle yıkıldı.

Bir devletin en parlak yılı bazen yıkılışının da başladığı yıldır. Büyük Selçuklular için o yıl 1092'dir.

Alp Arslan'ın oğlu Melikşah döneminde Selçuklu toprakları Orta Asya'dan Anadolu ve Suriye'ye kadar uzandı: Kudüs ve Suriye alındı, Gürcistan vergiye bağlandı, Arabistan'da Yemen ve Aden'e kadar sefer yapıldı; Karahanlılar da Selçuklu üstünlüğünü tanıdı. Bu genişliği ayakta tutan akıl vezir Nizamülmülk'tü. Devlet örgütünü düzenledi, yönetim üzerine öğütler içeren Siyasetname'yi yazdı ve ilki 1066'da Bağdat'ta kurulup 1067'de öğretime açılan Nizamiye medreseleriyle devletin ihtiyaç duyduğu memur ve âlimleri yetiştirdi. Aynı dönemde Ömer Hayyam'ın da aralarında bulunduğu bilginler Celali takvimini hazırladı.

1092: iki ölüm

1092'de önce Nizamülmülk, Hasan Sabbah'ın kurduğu Batıni örgütünün bir fedaisi tarafından öldürüldü, kısa süre sonra Melikşah da öldü. Hatırlarsan kut anlayışında ülke hanedanın ortak malıydı; Selçuklularda da her şehzade (melik) tahtta hak sahibiydi. Güçlü bir sultan kalmayınca melikler arasında taht kavgaları başladı. Birkaç yıl sonra 1096'da başlayan Haçlı Seferleri bölünmüş bir Selçuklu dünyasıyla karşılaştı.

Sencer ve Katvan

Devleti son kez toparlayan Sultan Sencer oldu ve merkezi Merv'e taşıdı. Ama doğudan yeni bir güç geliyordu: Müslüman olmayan Karahıtaylar. Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda onlara yenildi ve Maveraünnehir elden çıktı. 1153'te ise Belh çevresindeki Oğuz (Türkmen) boyları vergi yüzünden ayaklandı; Sencer onlara esir düştü. Esaretten kurtulduktan kısa süre sonra, 1157'de öldü ve Büyük Selçuklu Devleti onunla birlikte tarihe karıştı.

  • Taht kavgaları: ülkenin hanedanın ortak malı sayılması ve melik sistemi.
  • Batıniler: Hasan Sabbah'ın İran'daki Alamut Kalesi merkezli örgütü (Haşhaşiler) devlet adamlarına suikastler düzenledi.
  • Abbasilerin tutumu: siyasi yetkiyi geri almak isteyen halifeler, zayıflayan sultanlara karşı gizlice çalıştı.
  • Melik ve atabeyler: eyaletlerdeki şehzadeler ve atabeyler bağımsız olmak için merkezden koptu.
  • Dış baskılar: Haçlı Seferleri ve devlete en ağır darbeyi vuran Katvan yenilgisi.
  • Oğuz isyanı: Sencer'in esir düşmesi.

Bu çalkantılı yılları anlatan önemli kaynaklardan biri, Ermeni tarihçi Urfalı Mateos'un Vekayinamesi'dir; Selçuklu fetihlerini ve Haçlı Seferleri'nin ilk yıllarını yakından aktarır.

Gövde yıkıldı, dallar kaldı: kollar ve atabeylikler

Büyük Selçuklu yıkılsa da onun bıraktığı parçalar yaşamaya devam etti. Bunun sebebi, devletin kendi yönetim düzenindeydi: şehzadeler (melikler) eyaletlere yanlarında bir atabey (eğitmen ve vekil) ile gönderiliyordu; bu düzeni Türk-İslam devlet teşkilatı sayfasında ayrıntılı göreceğiz. Merkez zayıflayınca bazı melikler bulundukları bölgede kendi hanedan kollarını kurdu. Bazı atabeyler ise yanlarındaki çocuk yaştaki meliklerin yerine gücü ele geçirip kendi adlarıyla anılan atabeylikler kurdu.

  • Selçuklu kolları: Kirman Selçukluları (1048–1187), Suriye Selçukluları (1078–1117), Irak Selçukluları (1118–1194) ve en uzun ömürlüsü Türkiye (Anadolu) Selçukluları (1075–1308).
  • Atabeylikler: Şam'da Böriler (Tuğteginliler), Musul ve Halep'te Zengiler, Azerbaycan'da İldenizliler, Fars'ta Salgurlular.

Atabeyliklerin en ünlüsü Zengilerdir: İmadeddin Zengi'nin 1144'te Urfa'yı Haçlılardan alması II. Haçlı Seferi'ne yol açtı, Selahaddin Eyyubi de Zengilerin hizmetinde yetişti. Türkiye Selçuklularının hikâyesi ise sonraki sayfanın konusu.

Mirasın son talibi: Harzemşahlar

Selçuklu mirasına en güçlü biçimde sahip çıkan devlet Harzemşahlar oldu (1097–1231). Hanedan, Melikşah'ın Türk kökenli gulamı Anuştegin'in soyundan geliyordu ve Harezm'de Selçuklu valisi olarak yönetime başladı. Sencer'in ölümünden sonra bağımsızlaşan Harzemşahlar kendilerini Büyük Selçuklu'nun devamı saydı: 1194'te Irak Selçuklularına, 1212'de Batı Karahanlılara son verdiler.

Ancak sınır şehri Otrar'da Moğol tüccarlarının öldürülmesi Cengiz Han'ın seferini başlattı ve devlet 1220–1221 Moğol istilasıyla çöktü. Son hükümdar Celaleddin Harzemşah batıya çekilip direnmeyi sürdürdü; 1230'da Yassıçemen'de Türkiye Selçuklularına yenildi ve 1231'de öldü. Moğol tarafı ve Yassıçemen'in Anadolu'ya etkisi sonraki sayfada.

Büyük Selçuklu'nun beş dönüm noktası
OlayYılKarşı tarafSonuç
Dandanakan1040GaznelilerDevlet resmen kuruldu
Pasinler1048Bizans-GürcüBizans'la ilk savaş
Bağdat'a giriş1055BüveyhoğullarıHalife kurtarıldı; dinî ve siyasi otorite ayrıldı
Malazgirt1071BizansAnadolu'nun kapıları açıldı
Katvan1141KarahıtaylarSencer yenildi; çöküş başladı (1157)
Akılda kalsın: Selçuklu sultanlarını bir cümleyle diz: Tuğrul kurdu, Alp Arslan açtı, Melikşah yükseltti, Sencer kapattı. Tarihleri: 1040 · 1071 · 1092 · 1157.
Sınavda

Nasıl sorulur“Siyasetname” → Nizamülmülk; “Celali takvimi” → Melikşah dönemi, Ömer Hayyam.

TuzakKatvan için tuzak: Sencer'i yenen Harzemşahlar değil, Karahıtaylardır. Harzemşahları yıkan da İlhanlılar değil, Cengiz Han'ın Moğol istilasıdır; İlhanlı Devleti ancak 13. yüzyılın ortasında kuruldu.

Sınavda işaretleBağdat Nizamiyesi 1066 (kuruluş); şıklarda yalnız 1067 (açılış) varsa onu seç.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

Büyük Selçuklu Sultanı Sencer'in 1141 Katvan Savaşı'nda yenildiği devlet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Katvan'da Sencer'i yenen Karahıtaylardır; bu yenilgiyle Maveraünnehir Selçukluların elinden çıktı. A Harzemşahlar o dönemde Selçuklu'ya bağlı bir valilikten doğan güçtü, Katvan'ın galibi değil; C Gurlular Selçuklu'yu değil, 1187'de Gaznelileri yıktı; D Bizans'la savaşlar Anadolu'dadır, Katvan Orta Asya'dadır.
14. YY – 1514 · DOĞU ANADOLU, İRAN

Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevi: Selçuklu sonrası Türkmen devletleri

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGazneliler kimdir, Gazneli Mahmut neden önemlidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gazneli Devleti 963'te Samanilerin Türk komutanı Alp Tigin tarafından bugünkü Afganistan'daki Gazne şehrinde kuruldu. En parlak dönemini, Hindistan'a seferler düzenleyen ve “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut zamanında yaşadı.

Gazneliler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi devletleri kimdir, Osmanlı ile ilişkileri nasıldı?

Kısa cevap: Doğu Anadolu ve İran'da Bayram Hoca'nın kurduğu Karakoyunlular ile Kara Yülük Osman Bey'in kurduğu Akkoyunlular üstünlük için yarıştı; Akkoyunlular 1469'da Karakoyunluları yıktı ama 1473 Otlukbeli'nde Osmanlılara yenildi. Ardından İran'da 1501'de Şah İsmail'in kurduğu Safevi Devleti güçlendi ve 1514 Çaldıran'da Osmanlılara yenildi.

Selçuklulardan yüzyıllar sonra Doğu Anadolu'da yine Türkmen boyları sahnedeydi. Bu kez birbirlerinin yerini alan bir zincir hâlinde.

Büyük Selçuklunun yıkılışından sonra İran ve Doğu Anadolu uzun süre farklı güçlerin eline geçti. 14. yüzyılın ikinci yarısında bölgede iki Türkmen boy birliği öne çıktı. Adlarını bayraklarındaki ya da sürülerindeki koyun simgesinden aldıkları anlatılır: Karakoyunlular ve Akkoyunlular.

Karakoyunlular: Van Gölü'nden Tebriz'e

Karakoyunlular, Bayram Hoca önderliğinde Van Gölü'nün kuzeyindeki Erciş çevresinde ortaya çıktı. En güçlü hükümdarları Kara Yusuf'tur; onun döneminde Tebriz merkezli olarak Azerbaycan ve Irak'a yayıldılar. Bu yayılmayla bölgeye gelen Türkmen boyları, Azerbaycan'ın Türkleşmesinde önemli rol oynadı. Ancak komşuları Akkoyunlularla süren mücadeleyi kaybettiler ve 1469'da Akkoyunlular tarafından ortadan kaldırıldılar.

Akkoyunlular ve Otlukbeli

Diyarbakır çevresinde güçlenen Akkoyunluların kurucusu Kara Yülük Osman Bey'dir. 1402 Ankara Savaşı'nda Timur'un yanında yer alan Kara Yülük, Timur'dan Diyarbakır çevresini aldı; Akkoyunlular bundan sonra hızla güçlenip Doğu Anadolu'da Osmanlı'nın rakibi oldu. En parlak dönemlerini Uzun Hasan zamanında yaşadılar: Karakoyunluları yıkarak Doğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak'a hâkim oldular. Uzun Hasan doğuda büyüyen Osmanlı'nın karşısına çıktı ve 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Fatih Sultan Mehmet'e yenildi. Bu yenilgiyle Akkoyunlular gerilemeye başladı; Uzun Hasan'ın oğlu Yakup Bey'den sonra iyice güç kaybeden devlet, Safevilerin yükselişi içinde 1514'te yıkıldı. Dede Korkut Hikâyeleri'nin bu dönemde, Akkoyunlu çevresinde yazıya geçirildiği yaygın görüştür.

Akkoyunlu sarayı bir ilim merkeziydi. Ahlak felsefesi üzerine yazdığı eserle tanınan Celaleddin Devvani burada eser verdi. Uluğ Bey'in Semerkant'taki rasathanesinde yetişen Ali Kuşçu da bir süre Uzun Hasan'ın yanında bulundu ve onun elçisi olarak Fatih'e gitti; sonra İstanbul'a yerleşti.

Zincir doğudan batıya ilerledi; son iki halkayı Osmanlı iki ayrı meydan savaşında durdurdu.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Safeviler: Tebriz'den Çaldıran'a

Akkoyunluların boşalttığı yeri Şah İsmail'in kurduğu Safevi Devleti doldurdu. Şah İsmail 1501'de Tebriz'de hükümdarlığını ilan etti ve Şiiliği devletin resmî mezhebi yaptı. Safeviler Anadolu'daki Türkmenler arasında da taraftar topladı; bu, Osmanlı ile çatışmayı kaçınılmaz kıldı. 1514 Çaldıran Savaşı'nda Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail'i yendi. Safevi Devleti İran'da 1736'ya kadar yaşadı; Osmanlı-Safevi ilişkilerinin ayrıntısı Osmanlı sayfalarında.

Akılda kalsın: Önce Kara, sonra Ak, sonra Safevi: her biri öncekinin yerini aldı. Osmanlı ile iki savaşı harf harf eşle: Otlukbeli → Akkoyunlu (Fatih), Çaldıran → Safevi (Yavuz).
Sınavda

Nasıl sorulurSavaş-devlet eşleştirmesi gelir.

TuzakOtlukbeli'nde Safevileri, Çaldıran'da Akkoyunluları işaretletmek. Karakoyunluları Osmanlı değil, Akkoyunlular yıktı. MEB, Karakoyunluları 1351–1469, Akkoyunluları 1340–1514 aralığıyla verir; akademik kaynaklarda Akkoyunlu egemenliğinin Safevilerin 1501'de Tebriz'i almasıyla fiilen bittiği de yazılır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Şah İsmail Tebriz'de Safevi Devleti'ni kurdu
  2. Akkoyunlular Karakoyunluları ortadan kaldırdı
  3. Çaldıran Savaşı yapıldı
  4. Uzun Hasan Otlukbeli'nde Fatih'e yenildi

▭Boşluk doldurma

1473 Otlukbeli Savaşı'nda Osmanlılara yenilen Akkoyunlu hükümdarı 'dır. Safevi Devleti'ni kuran ve Çaldıran'da yenilen hükümdar 'dir.

Uzun HasanKara YusufŞah İsmailBayram Hoca

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlemesi, aşağıdakilerden hangisinin başlangıcı kabul edilir?

✓ A. Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlediği MÖ 209, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. B onlu sistem atlı kara ordusunun düzenidir, donanmayla ilgisi yoktur; C ikili yönetim ülkenin doğu-batı diye bölünmesidir, ordu düzeni değil; D kurultay bir danışma meclisidir, askerî teşkilat değildir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Asya Hun Devleti

?Soru 2

İskitlerin “bozkırın kuyumcuları” diye anılması, aşağıdakilerden hangisinde ileri olduklarını gösterir?

✓ D. Kurganlardan çıkan altın eserler, maden işlemedeki ustalıklarının kanıtıdır. A İskitler tarımcı değil, atlı-göçebe bozkır kavmidir; B denizcilik bozkır hayatıyla ilgisizdir, kuyumculuk benzetmesi madene işaret eder; C kurganlardan yazılı metin değil, altın eser çıkmıştır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · İskitler (Sakalar)

?Soru 3

Malazgirt Savaşı sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

✓ A. Bu askerler karşı safta kendi dillerini konuşan soydaşlarını görünce taraf değiştirdi; belirleyici olan soy ve dil birliğidir. B belirleyici din değil, aynı dili konuşmaktı; C paralı askerdiler, ekonomik çıkar onları Bizans'ta tutardı; D taraf değiştirme meydanda soydaşlarını görmekle oldu, vergi politikasıyla değil.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

?Soru 4

İlk Türk devletlerinde sık görülen taht kavgalarının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kut kan yoluyla hanedanın tüm erkeklerine geçtiği için her biri tahtta hak iddia edebiliyordu. A kurultay hükümdarı seçmez, danışma meclisidir; B ilk Türk ordusu ücretli değil, ordu-millettir; D töre yazısız olsa da taht kavgalarının kaynağı değil, veraset anlayışıdır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Kut ve hükümdar

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türklerde ahiret inancının varlığına kanıt olarak gösterilemez?

✓ D. Bu bilgi doğrudur ama ahiretle değil, teokratik yönetimin olmayışıyla ilgilidir. A, B ve C ahiret inancının kanıtlarıdır: ölünün eşyasıyla gömülmesi ve mumyalama öbür dünyada yaşamaya, uçmağ (cennet) ve tamu (cehennem) kavramları ahiretteki karşılığa işaret eder.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Din ve inanış

?Soru 6

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yazıtlar kanunname değil, devlet yönetimi üzerine öğüt ve hitabet metnidir. A doğrudur: Türk tarihinin ilk millî yazılı kaynaklarındandır; B doğrudur: yazıtların bir yüzü Çincedir; D doğrudur: yazıyı 1893'te Vilhelm Thomsen çözmüştür.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

?Soru 7

İlk Türk devletlerinde hatunun kurultaya katılması, elçileri kabul etmesi ve gerektiğinde naiplik yapması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Hatunun kurultay, diplomasi ve naiplikteki rolü kadının devlet yönetiminde söz sahibi olduğunu gösterir. A veraset belirli kurallara bağlı değildi, taht kavgaları bu yüzden çıkardı; B hatunun yetkisi otoritenin zayıflığıyla değil, kadının konumuyla ilgilidir; C kurultay yalnız askerî değil, her önemli devlet işini görüşürdü.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Kurultay ve ikili yönetim

?Soru 8

İlk Türk devletlerinde barış zamanında düzenlenen sürek avları, aşağıdakilerden hangisine hizmet ederdi?

✓ A. Sürek avları, toplu hareket ve kuşatmanın prova edildiği askerî tatbikatlardı. B kurultay üyeliği avla değil, boy beyliği ve konumla belirlenirdi; C ordu-millet yapısında ücretli asker yoktu; D sürek avı hayvancı-göçebe hayatın parçasıdır, tarıma geçişle ilgisi yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Ordu ve Turan taktiği

?Soru 9

840 yılında Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken'e yerleşen Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kırgızlar 840'ta Uygurları yıktı. A ve D Karluklar ve Basmıllar 742'de Uygurlarla birlikte Göktürklere karşı isyan edenlerdir; C Oğuzlar batıya göç edip Selçuklu ve Osmanlı'yı kuracak topluluktur, Ötüken'e yerleşmedi.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Kırgızlar

?Soru 10

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Et yemeyi hoş görmeyen Maniheizm hayvancılığı geriletmiştir; Uygurlar tarım ve ticarete yönelmiştir. B, C ve D gerçek sonuçlardır: Maniheizm resim ve mimariyi geliştirdi, savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Uygurlarda Maniheizm ve kültür
139
Daha fazla soru çözmek ister misin?İlk Türk-İslam devletleri konusundan 139 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →