Osmanlı duraklama dönemi: dev neden yavaşladı?
MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOsmanlı Devleti'nin yönetim anlayışının özellikleri nelerdir, Selçuklu'dan neleri devralmıştır?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Osmanlı Devleti çok uluslu bir imparatorluktu; son söz padişaha ait olduğu için mutlak monarşiyle, bütün atamalar merkezden yapıldığı için merkeziyetçi bir yapıyla yönetildi. Devlet düzeni Orta Asya Türk geleneklerine, İslam'ın getirdiği değerlere ve fethedilen bölgelerin (özellikle Bizans'ın) birikimine dayanır; kurumlarının çoğu Selçuklu kurumlarının geliştirilmiş hâlidir.
✎Konu anlatımı
Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin sebepleri nelerdir?
Kısa cevap: “Duraklama”, sınav kaynaklarının 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıla verdiği addır; MEB bu yılları “Cihan Devleti Osmanlı (1453–1683)” dönemi içinde anlatır. Bu dönemdeki sorunların iç sebepleri merkezî otoritenin zayıflaması, ordunun ve tımar sisteminin bozulması, ekonomik sıkıntılar ve isyanlar; dış sebepleri Avrupa'nın Rönesans, Reform ve Coğrafi Keşiflerle güçlenmesi ve Osmanlı'nın doğal sınırlarına ulaşmasıdır.Duraklama bir anda gelen bir çöküş değildi; Osmanlı hâlâ büyüktü, ama artık eskisi kadar hızlı koşamıyordu.
Hatırlarsan Sokullu Mehmed Paşa 1579'da ölmüştü. Ondan sonraki yüz yıl boyunca Osmanlı yine savaştı, yine toprak aldı; hatta en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı. Ama devleti büyüten kurumlar birer birer yıpranıyordu. MEB bu yüzyılı ayrı bir dönem olarak adlandırmaz: 1453–1683 arasını “Cihan Devleti Osmanlı” başlığıyla anlatır, yönetim ve ordudaki değişimi ve isyanları bu dönemin içinde işler; 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan sonrasını ise “Değişen Dünyada Osmanlı” başlığıyla verir. Sınav kaynakları ise bu yüzyıla duraklama der ve sebeplerini iç ve dış olarak ikiye ayırır.
İçeride: yönetim, ordu, toprak
En büyük sorun tepedeydi. Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında gördüğümüz kafes usulü, şehzadeleri sancakta yetişmek yerine saray odalarında büyüttü; tahta tecrübesiz padişahlar çıktı. Ekber ve erşed sistemiyle tahta çoğu zaman ileri yaştaki ya da çocuk yaştaki hanedan üyeleri geldi. Yönetim boşluğunu saray çevresi ve valide sultanlar doldurdu; sadrazamlar sık sık değişti, rüşvet ve iltimas liyakatin yerini aldı.
Ordu da değişti. Devşirme dışından asker alınınca, yeniçeriler evlenip ticarete atılınca Kapıkulu disiplini çözüldü. Ateşli silahlar savaşın kaderini belirlemeye başlayınca atlı tımarlı sipahinin önemi azaldı; Osmanlı toplum ve ekonomi sayfasındaki tımar sistemi bozuldu, birçok dirlik toprağı iltizama verildi.
Tımarın çöküşü tek bir sebebe bağlı değildi. Dirlikler savaşta yararlık gösteren sipahiler yerine saray çevresinden kişilere ve sipahi olmayanlara verilmeye başlandı; bazıları para karşılığı el değiştirdi. Saray görevlilerinin bir kısmı aldıkları dirliği mülke ya da vakfa çevirerek devletin elinden çıkardı. Fiyatlar yükseldikçe sabit tımar geliri sipahiye yetmez oldu, sipahi de tüfekli piyadenin öne çıktığı savaşa uyum sağlayamadı.
Dışarıda: Avrupa hızlanıyor
Aynı yıllarda Avrupa Rönesans ve Reform ile düşünce dünyasını, Coğrafi Keşifler ile ekonomisini değiştiriyordu. Ticaret yolları Akdeniz'den okyanuslara kayınca Osmanlı'nın gümrük gelirleri azaldı. Amerika'dan akan altın ve gümüş Avrupa'da fiyatları yükseltti; bu dalga Osmanlı'ya da ulaştı, akçenin değeri düştü. Batıda Viyana, doğuda İran sınırına varan Osmanlı ordusu ise artık doğal sınırlarına dayanmıştı: sefer mevsimi kısa, yol uzun, ganimet azdı.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi duraklamanın dış sebeplerinden biridir?” Tuzak: kafes usulü, yeniçerinin bozulması ya da Celali isyanları şık olarak verilir; bunlar iç sebeptir. Dış sebep Avrupa'daki gelişmelerden ya da coğrafyadan gelir.
Sınavda işaretle“Duraklama Dönemi” 1579–1699 (Sokullu'nun ölümünden Karlofça'ya); dönem adı istenirse 1683 öncesi “Cihan Devleti Osmanlı”, sonrası “Değişen Dünyada Osmanlı”dır.
⇄Bilgi eşleştirme sebep → sonuç
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklamasının dış sebeplerinden biridir?