Osmanlı duraklama dönemi: Zitvatorok'tan Karlofça'ya

Avusturya'yı padişahla aynı masaya oturtan Zitvatorok'tan ilk büyük toprak kaybı Karlofça'ya kadar, 17. yüzyılın savaşlarını ve devleti eski gücüne döndürmeye çalışan ıslahatçıları yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1579 → 1699
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
144 sorubu konuda çözebileceğin
16. YY SONU – 17. YY · SEBEPLER

Osmanlı duraklama dönemi: dev neden yavaşladı?

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı Devleti'nin yönetim anlayışının özellikleri nelerdir, Selçuklu'dan neleri devralmıştır?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı Devleti çok uluslu bir imparatorluktu; son söz padişaha ait olduğu için mutlak monarşiyle, bütün atamalar merkezden yapıldığı için merkeziyetçi bir yapıyla yönetildi. Devlet düzeni Orta Asya Türk geleneklerine, İslam'ın getirdiği değerlere ve fethedilen bölgelerin (özellikle Bizans'ın) birikimine dayanır; kurumlarının çoğu Selçuklu kurumlarının geliştirilmiş hâlidir.

Devlet anlayışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin sebepleri nelerdir?

Kısa cevap: “Duraklama”, sınav kaynaklarının 16. yüzyıl sonu ile 17. yüzyıla verdiği addır; MEB bu yılları “Cihan Devleti Osmanlı (1453–1683)” dönemi içinde anlatır. Bu dönemdeki sorunların iç sebepleri merkezî otoritenin zayıflaması, ordunun ve tımar sisteminin bozulması, ekonomik sıkıntılar ve isyanlar; dış sebepleri Avrupa'nın Rönesans, Reform ve Coğrafi Keşiflerle güçlenmesi ve Osmanlı'nın doğal sınırlarına ulaşmasıdır.

Duraklama bir anda gelen bir çöküş değildi; Osmanlı hâlâ büyüktü, ama artık eskisi kadar hızlı koşamıyordu.

Hatırlarsan Sokullu Mehmed Paşa 1579'da ölmüştü. Ondan sonraki yüz yıl boyunca Osmanlı yine savaştı, yine toprak aldı; hatta en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı. Ama devleti büyüten kurumlar birer birer yıpranıyordu. MEB bu yüzyılı ayrı bir dönem olarak adlandırmaz: 1453–1683 arasını “Cihan Devleti Osmanlı” başlığıyla anlatır, yönetim ve ordudaki değişimi ve isyanları bu dönemin içinde işler; 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan sonrasını ise “Değişen Dünyada Osmanlı” başlığıyla verir. Sınav kaynakları ise bu yüzyıla duraklama der ve sebeplerini iç ve dış olarak ikiye ayırır.

İçeride: yönetim, ordu, toprak

En büyük sorun tepedeydi. Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında gördüğümüz kafes usulü, şehzadeleri sancakta yetişmek yerine saray odalarında büyüttü; tahta tecrübesiz padişahlar çıktı. Ekber ve erşed sistemiyle tahta çoğu zaman ileri yaştaki ya da çocuk yaştaki hanedan üyeleri geldi. Yönetim boşluğunu saray çevresi ve valide sultanlar doldurdu; sadrazamlar sık sık değişti, rüşvet ve iltimas liyakatin yerini aldı.

Ordu da değişti. Devşirme dışından asker alınınca, yeniçeriler evlenip ticarete atılınca Kapıkulu disiplini çözüldü. Ateşli silahlar savaşın kaderini belirlemeye başlayınca atlı tımarlı sipahinin önemi azaldı; Osmanlı toplum ve ekonomi sayfasındaki tımar sistemi bozuldu, birçok dirlik toprağı iltizama verildi.

Tımarın çöküşü tek bir sebebe bağlı değildi. Dirlikler savaşta yararlık gösteren sipahiler yerine saray çevresinden kişilere ve sipahi olmayanlara verilmeye başlandı; bazıları para karşılığı el değiştirdi. Saray görevlilerinin bir kısmı aldıkları dirliği mülke ya da vakfa çevirerek devletin elinden çıkardı. Fiyatlar yükseldikçe sabit tımar geliri sipahiye yetmez oldu, sipahi de tüfekli piyadenin öne çıktığı savaşa uyum sağlayamadı.

Duraklama iki yönden gelir: içeride kurumlar yıpranır, dışarıda Avrupa hızlanır.Görsel: Sınav Defteri

Dışarıda: Avrupa hızlanıyor

Aynı yıllarda Avrupa Rönesans ve Reform ile düşünce dünyasını, Coğrafi Keşifler ile ekonomisini değiştiriyordu. Ticaret yolları Akdeniz'den okyanuslara kayınca Osmanlı'nın gümrük gelirleri azaldı. Amerika'dan akan altın ve gümüş Avrupa'da fiyatları yükseltti; bu dalga Osmanlı'ya da ulaştı, akçenin değeri düştü. Batıda Viyana, doğuda İran sınırına varan Osmanlı ordusu ise artık doğal sınırlarına dayanmıştı: sefer mevsimi kısa, yol uzun, ganimet azdı.

Akılda kalsın: Zincir hep aynı halkalardan geçer: keşifler → ticaret yolları kayar → gelir azalır; gümüş akar → fiyat artar → akçe değer kaybeder; maaş ödenemez → asker isyan eder.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi duraklamanın dış sebeplerinden biridir?” Tuzak: kafes usulü, yeniçerinin bozulması ya da Celali isyanları şık olarak verilir; bunlar iç sebeptir. Dış sebep Avrupa'daki gelişmelerden ya da coğrafyadan gelir.

Sınavda işaretle“Duraklama Dönemi” 1579–1699 (Sokullu'nun ölümünden Karlofça'ya); dönem adı istenirse 1683 öncesi “Cihan Devleti Osmanlı”, sonrası “Değişen Dünyada Osmanlı”dır.

⇄Bilgi eşleştirme sebep → sonuç

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklamasının dış sebeplerinden biridir?

✓ D. Coğrafi Keşifler Avrupa'da yaşanan bir gelişmedir; diğer üç şık devletin kendi kurumlarındaki bozulmadır, yani iç sebeptir.
16. YY SONU – 17. YY · ANADOLU · İSTANBUL

Celali isyanları: Anadolu'yu boşaltan büyük kaçgun

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da tımar sistemi nedir, nasıl işler ve faydaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tımar sistemi, miri toprakların vergi gelirinin sipahilere maaş karşılığı bırakılmasıdır. Sipahi köylüden vergiyi toplar, bu gelirle cebelü denen atlı askerleri besler ve savaşta onlarla orduya katılır. Sistem hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslemeyi, üretimin sürmesini, taşrada güvenliği ve fethedilen yerlerin Türkleşmesini sağladı; Türk-İslam devletlerindeki iktanın devamıdır.

Tımar sistemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Celali isyanları nedir, sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Celali isyanları, 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılda Anadolu'da çıkan, devlete karşı ayaklanmaların genel adıdır; adını Yavuz döneminde (1519) Tokat çevresinde isyan eden Bozoklu Şeyh Celal'den alır. Sebepleri tımar düzeninin bozulması, ağır vergiler, işsizlik ve yönetimdeki adaletsizlik; en ağır sonucu köylülerin topraklarını bırakıp kaçtığı Büyük Kaçgun'dur.

Bir köylünün tarlasını bırakıp dağa ya da şehre kaçması, bir devletin vergisinin, askerinin ve ekmeğinin aynı anda azalması demektir.

Tımar düzeni bozulunca köylünün başında artık tanıdık bir sipahi değil, vergiyi bir an önce toplamak isteyen bir mültezim vardı. Savaşlar uzadıkça olağanüstü vergiler arttı. Medresede iş bulamayan öğrenciler (suhteler), seferden dönüp işsiz kalan paralı askerler (levent, sekban) ve vergiden bunalan köylüler aynı safta buluştu. Bu ayaklanmaların hepsine, Yavuz döneminde Tokat çevresinde kendini mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal'in adıyla Celali isyanları dendi.

İlk büyük Celali isyanını, Avusturya savaşlarının açtığı bunalım içinde Karayazıcı başlattı; çevresinde toplananlar arasında 1596 Haçova Muharebesi'nden kaçan askerler de vardı. Onu kardeşi Deli Hasan, Batı Anadolu'da Kalenderoğlu, Halep çevresinde bağımsızlık ilan edip adına para bastıran Canbolatoğlu izledi. Tavil Halil, Katırcıoğlu ve Gürcü Nebi de sık anılan Celali reisleridir. Bu isyanların büyük bölümünü I. Ahmet'in sadrazamı Kuyucu Murat Paşa bastırdı. Celali isyanlarının en büyüğü ise IV. Mehmet döneminde çıkan ve 1658'de Halep'te bastırılan Abaza Hasan Paşa isyanıdır.

Büyük Kaçgun

İsyancılar köyleri yağmaladıkça köylüler can ve mal güvenliği için topraklarını terk etti. Tarihçiler 17. yüzyıl başındaki, en yoğun hâlini 1603–1610 arasında yaşayan bu toplu göçe Büyük Kaçgun der. Tarım üretimi düştü, vergi gelirleri azaldı, şehirlere ve Rumeli'ye göç arttı; Anadolu'nun bazı bölgelerinde köyler boşaldı. Hatırlarsan Osmanlı ekonomisi tarıma ve tımara dayanıyordu; Celali isyanları o temeli doğrudan sarstı.

Medreseden dağa: suhte isyanları

Celalilerden önce kırsalı medrese öğrencileri sarstı. Kanuni'nin son yıllarından itibaren ulema ailelerinin çocukları beşik ulemalığı denen uygulamayla kadılık, müderrislik gibi makamlara doğrudan atanmaya başladı; liyakatle yükselme yolu daraldı. Aynı yıllarda geleceğinden kaygılı köylü gençler medreselere akın edince öğrenci sayısı kapasitenin çok üstüne çıktı, iş bulma umudu azaldı, artan fiyatlar da yoksulluğu derinleştirdi. Suhteler gruplar hâlinde köylere çıkıp halktan para toplamaya başladı; bu dolaşma kısa sürede yol kesmeye ve köy basmaya dönüştü. Can ve mal kaybına yol açan, yetişmiş insan gücünü de heba eden suhte isyanları zamanla Celali isyanlarına karıştı.

Başkentte ve taşrada diğer isyanlar

Sorun yalnız Anadolu köylerinde değildi. Maaşları düşük değerli akçeyle ödenen ya da geciken Kapıkulu askerleri İstanbul'da sık sık ayaklandı; vezirlerin kellesini istediler, padişahları tahttan indirdiler. Bozulma III. Murad döneminde devşirme kanununa aykırı olarak ocağa dışarıdan asker alınmasıyla hızlandı; evlenip kışla dışında yaşayan, ticarete atılan yeniçeri artık kendini devletin hizmetinde değil, devleti ocağın hizmetinde görüyordu. Taşrada ise bazı valiler devlete kafa tuttu. Bunlara eyalet isyanları denir; en bilineni, II. Osman'ın öldürülmesinin intikamını almak bahanesiyle Erzurum'da ayaklanan Abaza Mehmet Paşa isyanıdır; Sultan İbrahim döneminde Sivas valisi Varvar Ali Paşa da ayaklanmıştı (1647–1648).

Başkentte Kapıkulu isyanları
OlayDönemNe oldu?
Beylerbeyi VakasıIII. MuradAkçenin ayarı düşürülünce (tağşiş) yeniçeriler Rumeli beylerbeyi ve başdefterdarın idamını aldırdı
II. Osman'ın sonu1622Tahttan indirilen Genç Osman Yedikule'de öldürüldü
IV. Murat'ın ilk yılları1620'ler-1630'larAskerler padişaha yakın on yedi devlet adamının idamını istedi
Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası)1656, IV. MehmetDüşük ayarlı akçeye tepki; idam edilenler Sultanahmet'teki çınara asıldı

Bu yüzyılda Eflak, Boğdan ve Erdel gibi bölgelerde gayrimüslimlerin çıkardığı ayaklanmalar da oldu. Ama bunlar ağır vergi ya da yerel yöneticilerin tutumu yüzünden çıkmıştı; 19. yüzyıldaki milliyetçi, bağımsızlık amaçlı isyanlarla karıştırılmamalıdır.

Akılda kalsın: Dört tür isyanı mekânla ayır: Celali → Anadolu köyleri, suhte → medrese öğrencileri, Kapıkulu (yeniçeri) → İstanbul, eyalet → valiler.
Sınavda

Nasıl sorulur“Celali isyanlarının sonuçlarından biri değildir” kalıbıyla gelir. Doğru sonuçlar: üretimin düşmesi, vergi gelirlerinin azalması, köyden kente göç.

TuzakTuzak şık: “Anadolu'da Türk nüfusunun artması” ya da “tımar sisteminin güçlenmesi”.

▭Boşluk doldurma

Anadolu'daki ayaklanmalara adını veren isyancı 'dir. Bu isyanlar yüzünden köylülerin topraklarını terk etmesine denir.

CelalŞeyh BedreddinBüyük Kaçguniskân

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Celali isyanlarının sonuçlarından biri değildir?

✓ A. İsyanlar tımarın bozulmasının hem sonucu hem de hızlandırıcısıdır; sistemi güçlendirmemiştir. B, C ve D isyanların gerçek sonuçlarıdır: köyler boşaldığı için vergi geliri azaldı, tarımsal üretim düştü, köylüler güvenli şehirlere göç etti.
1590 – 1612 · İRAN · ORTA AVRUPA

Zitvatorok Antlaşması: Avusturya padişahla aynı masada

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFatih Sultan Mehmed'in seferleri nelerdir, Otlukbeli Savaşı'nın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fatih fetihten sonra Sırbistan, Mora ve Bosna'yı aldı; Karadeniz'de Amasra, Sinop, Trabzon ve 1475'te Kırım'ı Osmanlı'ya bağladı. 1473'te Otlukbeli'nde Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı yendi, 1479'da Venedik'le İstanbul Antlaşması'nı imzaladı.

Fatih'in diğer seferleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zitvatorok Antlaşması'nın önemi nedir?

Kısa cevap: Zitvatorok Antlaşması 1606'da Osmanlı ile Avusturya arasında imzalandı. Avusturya'nın Osmanlı'ya ödediği yıllık vergi bir defalık ödemeyle kaldırıldı, Avusturya imparatoru Osmanlı padişahına denk sayıldı; Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğü sarsılmaya başladı.

Bir antlaşmada en çok neyin kaybedildiği bazen toprakta değil, unvanda saklıdır.

Doğuda: en geniş sınır

Duraklamanın ilk yıllarında Osmanlı'nın yüzü doğuya dönüktü. 1578'de başlayan uzun İran savaşları 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile bitti; Tebriz, Gürcistan, Azerbaycan ve Kafkasya'nın önemli bir kısmı Osmanlı'ya geçti. Bu antlaşmayla Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak Safeviler toparlanınca bu toprakların çoğu geri alındı; 1612 Nasuh Paşa Antlaşması ile sınır büyük ölçüde Amasya Antlaşması'ndaki (1555) hatta döndü. Savaş kısa süre sonra yeniden alevlendi; 1618 Serav Antlaşması Nasuh Paşa'da çizilen sınırı küçük değişikliklerle yeniden onayladı.

Batıda: Haçova ve Zitvatorok

Batıda Avusturya ile 1593'te başlayan savaşlar on üç yıl sürdü. III. Mehmet'in bizzat katıldığı sefer sırasında Eğri Kalesi alındı ve 1596 Haçova Meydan Muharebesi kazanıldı; padişah bu yüzden “Eğri Fatihi” diye de anılır. 1600'de alınan Kanije'yi ertesi yıl Avusturya kuşatmasına karşı Tiryaki Hasan Paşa başarıyla savundu. Ama savaş bir sonuca bağlanamadı; içeride Celali isyanları, doğuda İran cephesi Osmanlı'yı barışa zorladı. 1606'da Zitvatorok Antlaşması imzalandı.

Hatırlarsan Kanuni döneminde 1533 İstanbul Antlaşması'yla Avusturya arşidükü yalnız Osmanlı sadrazamına denk sayılmıştı. Zitvatorok'ta ise Avusturya imparatoru padişaha denk kabul edildi ve Avusturya'nın her yıl ödediği vergi, bir defaya mahsus savaş tazminatıyla kaldırıldı. Eğri ve Kanije Osmanlı'da kaldı, yani toprak kaybı yoktu; kaybedilen şey Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki siyasi üstünlüğüydü.

Doğuda en geniş sınıra ulaşıldı ama tutulamadı; batıda toprak kaybedilmedi ama üstünlük kaybedildi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Avusturya'nın merdiveni: 1533 → sadrazama denk, 1606 → padişaha denk. Bir basamak yukarı çıkan Avusturya, bir basamak aşağı inen Osmanlı'dır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Zitvatorok Antlaşması'nın Osmanlı açısından önemi” sorulur; cevap Avrupa'daki siyasi üstünlüğün sarsılmaya başlamasıdır.

Tuzak“Osmanlı'nın Avrupa'da ilk kez toprak kaybetmesi.” İlk büyük toprak kaybı Zitvatorok değil, Karlofça'dır (1699).

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Zitvatorok Antlaşması
  2. Ferhat Paşa Antlaşması
  3. Nasuh Paşa Antlaşması
  4. Haçova Meydan Muharebesi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya imparatorunun Osmanlı padişahına denk sayılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Zitvatorok'ta toprak kaybı yoktur; kaybedilen protokol üstünlüğüdür. A İlk büyük toprak kaybı Karlofça'dır; C doğuda en geniş sınır Ferhat Paşa Antlaşması'yla, İran'a karşı gelmişti; D Avusturya himayeye girmedi, aksine eşit sayıldı.
1603 – 1622 · İSTANBUL

17. yüzyıl ıslahatları: I. Ahmet'ten Genç Osman'a

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da veraset sistemi nasıl değişti, ekber ve erşed sistemi nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da başlangıçta ülke hanedanın ortak malı sayıldı; I. Murad döneminde “ülke padişah ve oğullarınındır”, Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesiyle “ülke padişahındır” anlayışı yerleşti. 17. yüzyılın başında I. Ahmet döneminde, hanedanın en yaşlı ve en olgun erkek üyesinin tahta geçtiği ekber ve erşed sistemine geçildi.

Veraset ve ekber-erşed

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

17. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 17. yüzyıl ıslahatları, bozulan kurumları Kanuni dönemindeki eski hâline döndürmeyi amaçlayan, Avrupa'yı örnek almayan, baskı ve şiddetle uygulanan, onu yapan kişinin ömrüyle sınırlı kalan geçici düzenlemelerdir. İlk ıslahatçılar I. Ahmet, sadrazamı Kuyucu Murat Paşa ve II. (Genç) Osman'dır.

Hasta olduğunu fark eden bir devlet ilk olarak eski sağlıklı günlerine bakar. 17. yüzyıl Osmanlısı da tam bunu yaptı.

Islahat, var olan devlet kurumlarının işleyişini düzeltmek ve yenilemek demektir. 17. yüzyılda devlet adamları sorunları gördü, ama çözümü geride aradı: hedef, kurumları Kanuni dönemindeki hâline geri döndürmekti. Bu tercih, yüzyılın bütün ıslahatlarına ortak bir karakter verdi.

Bütün 17. yüzyıl ıslahatları bu dört özelliği taşır; sınavda biri “değildir” diye çevrilip sorulur.Görsel: Sınav Defteri

Kurumlar Kanuni döneminde iyi işlediği için çare yine o kurumlarda arandı; Avrupa'daki gelişmeler incelenmedi, Batılılaşma amacı yoktu. Düzen korku ve cezayla kuruldu. Islahatlar onu yapan padişahın ya da sadrazamın ömrüyle sınırlı kaldı, devlet politikasına dönüşmedi. Sorunların asıl sebebi doğru teşhis edilemediği için kalıcı çözüm de üretilemedi. Halkın desteği hiç aranmadı; ıslahattan çıkarı zarar görecek olanlar, yani saray çevresi, bir kısım ulema ve başta yeniçeriler, değişime karşı durdu.

I. Ahmet ve Kuyucu Murat Paşa

Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında gördüğümüz ekber ve erşed sistemi, I. Ahmet döneminde uygulanmaya başladı: taht hanedanın en yaşlı ve en akıllı üyesine geçecekti. Böylece kardeş katli sona erdi ama, hatırlarsan, kafeste büyüyen tecrübesiz padişahlar sorununu da beraberinde getirdi. I. Ahmet'in sadrazamı Kuyucu Murat Paşa ise Celali isyanlarını büyük bir sertlikle bastırdı; lakabının, yakalanan isyancıları kuyulara doldurduğu rivayetinden geldiği anlatılır.

Genç Osman: çok erken gelen fikir

II. Osman (Genç Osman), 1621'de Lehistan üzerine çıktığı Hotin Seferi'nde kaleyi alamadı; sefer Boğdan üzerindeki Osmanlı hâkimiyetini koruyan Hotin Antlaşması'yla bitti. Yeniçerilerin isteksizliğini gören padişah askerî alanda köklü bir değişiklik düşündü: Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp yerine Anadolu'dan toplanacak yeni bir ordu kurmak.

Genç Osman ayrıca başkenti İstanbul'dan Anadolu'ya taşımayı planladı, ulemanın ve şeyhülislamın devlet işlerindeki etkisini kısmaya çalıştı. Haremin yönetim üzerindeki etkisini azaltmak için de saray dışından, şeyhülislamın kızıyla evlendi; bu evlilik bazı kaynaklarda sosyal alandaki ilk ıslahat girişimi diye anılır. Planları duyulunca yeniçeriler ayaklandı; 1622'de tahttan indirildi ve Yedikule zindanında öldürüldü. II. Osman, askerî alanda ıslahat yapmak isteyen ilk Osmanlı padişahı ve yeniçerilerce öldürülen ilk padişahtır.

Akılda kalsın: İlk üç ıslahatçı üç ayrı alan: I. Ahmet → taht (ekber-erşed), Kuyucu → asayiş (Celali), Genç Osman → ordu (yeniçeri).
Sınavda

Nasıl sorulur“17. yüzyıl ıslahatlarının özelliklerinden biri değildir” kalıbı en sık sorulandır.

TuzakTuzak şık: “Avrupa örnek alınmıştır”, “halkın desteği alınmıştır” ya da “kalıcı olmuştur”. Avrupa'yı örnek alan ilk ıslahatlar 18. yüzyıldadır (Lale Devri).

⇄Bilgi eşleştirme ıslahatçı → icraat

▭Boşluk doldurma

17. yüzyıl ıslahatlarında amaç, kurumları dönemindeki hâline döndürmekti; Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünen padişah 'dır.

KanuniFatihII. OsmanIV. Murat
1623 – 1640 · İSTANBUL · BAĞDAT

IV. Murat: yasaklarla düzen kuran padişah ve Kasr-ı Şirin

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da şehzade sancak sistemi nedir, şehzadeler neden sancağa gönderilirdi?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da padişahın oğulları (şehzadeler), devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için lala denen tecrübeli hocalarla birlikte Manisa, Amasya, Kütahya, Konya, Trabzon gibi sancaklara vali olarak gönderilirdi. III. Mehmet döneminde bu uygulamaya son verildi; I. Ahmet'ten itibaren şehzadeler sarayda “kafes” denen bölümde yaşamaya başladı.

Şehzade sancakları ve kafes

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

IV. Murat'ın ıslahatları nelerdir, Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın önemi nedir?

Kısa cevap: IV. Murat sert tedbirlerle devlet otoritesini yeniden kurdu: içki, tütün ve kahvehaneleri yasakladı, gece sokağa çıkmayı yasakladı, dirlikleri hak edenlere verdi, Celali isyanlarını bastırdı ve maliyeyi düzeltti. Koçi Bey Risalesi ona sunuldu. Bağdat'ı geri aldıktan sonra 1639'da İran'la imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması bugünkü Türkiye–İran sınırının temelini oluşturdu.

On bir yaşında tahta çıkan bir çocuk, yirmi yaşına geldiğinde İstanbul'un en çok korkulan adamı olmuştu.

IV. Murat 1623'te çocuk yaşta padişah oldu; ilk yıllarda yönetim annesi Kösem Sultan'ın ve saray çevresinin elindeydi. Bu yıllarda Kapıkulu isyanları başkenti kana buladı. IV. Murat yönetimi bizzat ele aldığında, gördüğü kargaşaya sertlikle cevap verdi: annesi başta olmak üzere saray kadınlarını yönetimden uzaklaştırdı, isyanın elebaşlarını cezalandırdı, Kapıkulu askerlerinin sayısını azalttı, rüşveti ve kayırmacılığı şiddetle kovuşturdu. Sertliği ilmiyenin en üst makamını bile kapsadı: kendisine karşı tavır aldığını düşündüğü Şeyhülislam Ahîzâde Hüseyin Efendi'yi 1634'te idam ettirdi; bu, Osmanlı'da idam edilen ilk şeyhülislamdır.

Yasaklar ve düzen

İstanbul'un asayişi için içki, tütün ve kahvehaneleri yasakladı, gece sokağa çıkmayı yasakladı; kahvehaneler o dönemde fitne ve dedikodunun yayıldığı yerler olarak görülüyordu, 1633'teki büyük İstanbul yangınından sonra tütün yasağı yangın tehlikesiyle de gerekçelendirildi. Bozulan tımar düzenini toparlamak için dirlikleri hak edenlere verdi, Anadolu'daki Celali isyanlarını bastırarak halkın güvenliğini yeniden sağladı. Maliyeyi düzeltmeye çalıştı. Hatırlarsan Kuyucu Murat Paşa'nın yöntemi de buydu: 17. yüzyıl ıslahatlarının “baskı ve şiddetle” özelliğinin en açık örneği IV. Murat'tır.

Fikir adamları: sorunu yazıya dökmek

IV. Murat döneminin en önemli belgesi bir kılıç değil, bir risaledir. Koçi Bey, devletin neden bozulduğunu ve nasıl düzeleceğini anlatan risalesini padişaha sundu; tımarın bozulmasını, liyakatsizliği ve rüşveti sebep olarak gösterdi. Osmanlı'da toplum ve ekonomi sayfasında tanıştığımız Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zünun, Cihannüma), uçma denemesiyle bilinen Hezarfen Ahmet Çelebi ile roket denemesiyle anılan Lagari Hasan Çelebi ve hiciv ustası şair Nef'i de bu dönemde yaşadı. Süslü düzyazının ustası Veysi, rubaileriyle tanınan Azmizade Haleti ve şiirleriyle de bilinen Şeyhülislam Yahya Efendi dönemin öteki önemli isimleridir.

İçeride yasaklarla düzen, dışarıda Bağdat: dönem bugünkü Türkiye–İran sınırının temelini atan antlaşmayla kapandı. Görsel: Sınav Defteri

Kasr-ı Şirin: bugünkü sınır

Safeviler 1624'te Bağdat'ı almıştı. IV. Murat 1635'te Revan'ı, 1638'de Bağdat'ı geri aldı; bu yüzden “Bağdat Fatihi” diye anılır. Ardından 1639'da Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı: Bağdat Osmanlı'da kaldı, Revan İran'a bırakıldı, Zağros Dağları iki devlet arasında sınır kabul edildi. Bu antlaşmayla çizilen sınır, bugünkü Türkiye–İran sınırının büyük ölçüde temelidir ve iki devlet arasında uzun süren bir barış dönemi başlattı.

Akılda kalsın: İran antlaşmalarını sırala: Amasya 1555 → Ferhat Paşa 1590 (en geniş) → Nasuh Paşa 1612 (geri verildi) → Serav 1618 (onaylandı) → Kasr-ı Şirin 1639 (bugünkü sınır).
Sınavda

Nasıl sorulur“Bugünkü Türkiye–İran sınırı büyük ölçüde hangi antlaşmayla belirlenmiştir?” → Kasr-ı Şirin.

TuzakFerhat Paşa (en geniş sınır) ya da Amasya (ilk resmî antlaşma).

?Soru çöz

IV. Murat'ın içki, tütün ve kahvehaneleri yasaklaması, gece sokağa çıkmayı yasaklaması 17. yüzyıl ıslahatlarının hangi özelliğini en açık biçimde yansıtır?

✓ C. IV. Murat düzeni yasak ve cezayla kurdu; bu, dönemin ıslahatlarının baskıcı karakterinin tipik örneğidir. A Avrupa'yı örnek alma 18. yüzyıl ıslahatlarının özelliğidir; B halk yönetime katılmadı, yasaklar yukarıdan kondu; D yeni kurum açılmadı, eski düzen geri getirilmeye çalışıldı.

▭Boşluk doldurma

Devletin bozulma sebeplerini anlatan risalesini IV. Murat'a sunan devlet adamı 'dir. 1639'da İran'la imzalanan ve bugünkü sınırın temelini oluşturan antlaşma Antlaşması'dır.

Koçi BeyKâtip ÇelebiKasr-ı ŞirinFerhat Paşa
1645 – 1661 · İSTANBUL · ÇANAKKALE

Tarhuncu ve Köprülü Mehmet Paşa: hazine ve şartlı sadrazamlık

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da taşra teşkilatı nasıldı, salyaneli ve salyanesiz eyaletler arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı taşrası büyükten küçüğe eyalet (beylerbeyi), sancak (sancakbeyi), kaza (kadı) ve köy olarak örgütlendi. Merkeze bağlı eyaletler ikiye ayrılır: tımar sisteminin uygulandığı salyanesiz (yıllıksız) eyaletler ve vergilerin iltizamla toplanıp yöneticilere yıllık maaş (salyane) verilen salyaneli eyaletler. Eflak, Boğdan, Erdel, Kırım ve Hicaz ise özel yönetimli (imtiyazlı) yerlerdi.

Taşra ve İstanbul yönetimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köprülü Mehmet Paşa sadrazamlığı hangi şartlarla kabul etti?

Kısa cevap: Tarhuncu Ahmet Paşa, IV. Mehmet'in sadrazamı olarak (1652–1653) devletin gelir ve giderlerini hesaplayıp bütçe hazırladı ve açığı kapatacak mali tedbirleri raporladı. Köprülü Mehmet Paşa ise 1656'da, kararlarına karışılmaması gibi şartlar ileri sürerek sadrazamlığı kabul eden ilk kişidir; maliyeyi ve orduyu düzene soktu, Venedik'in Çanakkale ablukasını kırdı.

IV. Murat'tan sonraki on beş yılda Osmanlı'nın en büyük düşmanı bir ordu değil, boş bir hazineydi.

IV. Murat'ın ölümünden sonra tahta geçen Sultan İbrahim döneminde (1640–1648) Venedik'e karşı Girit Seferi başladı (1645) ve yıllarca sürdü. Ardından altı yaşındaki IV. Mehmet padişah oldu; yönetim yine saray çevresinin elindeydi, sadrazamlar birkaç ayda bir değişiyordu. Savaşın masrafı, akçenin değer kaybı ve rüşvet hazineyi tüketti; maaşını alamayan askerler ayaklanıyordu.

Tarhuncu Ahmet Paşa: gelir-gider hesabı

1652'de sadrazam olan Tarhuncu Ahmet Paşa sorunu hesap defterinde çözmeye çalıştı. Gelirleri ve giderleri tek tek çıkararak bir bütçe hazırladı; mevcut gelirlerle harcamaların karşılanamayacağını gösterip alınması gereken mali tedbirleri bir raporla ortaya koydu ve gereksiz harcamaları kısmaya çalıştı. Ama tasarruf, ayrıcalıklarına dokunulan saray çevresini rahatsız etti; bir yıl bile dolmadan görevden alınıp idam edildi. Bu son, 17. yüzyıl ıslahatlarının neden kişiye bağlı ve geçici kaldığını özetler.

Köprülü Mehmet Paşa: önce şartlar

1656'da Venedik donanması Çanakkale Boğazı'nı kapatınca İstanbul tehlikeye girdi. Valide Turhan Sultan, yaşlı ve tecrübeli Köprülü Mehmet Paşa'ya sadrazamlığı teklif etti. Köprülü, öncekilerin sonunu bildiği için kabul etmeden önce şartlarını sundu: verdiği kararlara karışılmayacak, istediği atamaları yapabilecek, aleyhindeki şikâyetler dinlenmeyecekti. Böylece şartlı sadrazamlığı kabul eden ilk kişi oldu.

Yetkiyi alınca hızlı davrandı. Çanakkale ablukasını kırdı, Venedik'in aldığı Bozcaada ve Limni'yi geri aldı. Ayaklanan paşaları ve isyancıları sertlikle cezalandırdı, orduyu disiplin altına aldı. Mali ve askerî alandaki düzenlemeleri sürdürdü; gereksiz harcamaları keserek hazinenin yükünü hafifletti. 1661'de öldüğünde sadrazamlık oğluna geçti: Köprülüler dönemi başlamıştı.

Tarhuncu neden başarısız oldu?

  • Yetkisi saray çevresinin iradesine bağlıydı.
  • Tasarruf, ayrıcalıklıların çıkarına dokundu; görevden alındı.

Köprülü neden başarılı oldu?

  • Şartlarla geniş yetki aldı, karışılmadı.
  • Beş yıl görevde kalıp düzenlemeleri sürdürdü.

Hatırlarsan Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında ekber ve erşedin I. Ahmet'le geldiğini görmüştük. 17. yüzyılın bütün ıslahatçılarını yan yana koyunca ortak özellik kendiliğinden çıkar: hepsi kişiye bağlı ve geçicidir.

17. yüzyıl ıslahatçıları · alan ve yöntem
IslahatçıAlanNe yaptı?
I. AhmetVerasetEkber ve erşed sistemi
Kuyucu Murat PaşaAsayişCelali isyanlarını sertlikle bastırdı
II. OsmanOrduYeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşündü; öldürüldü
IV. MuratAsayiş, maliyeYasaklar, sert tedbirler; Koçi Bey risalesi
Tarhuncu Ahmet PaşaMaliyeGelir-gider hesabıyla bütçe
Köprülü Mehmet PaşaYönetimŞartlı sadrazamlık (1656)
Akılda kalsın: İki adım: Tarhuncu → bütçe (para), Köprülü → ilk şartlı sadrazamlık (yetki). Birinin yetkisi yoktu, öbürü önce yetkiyi istedi.
Sınavda

Nasıl sorulurKöprülü'nün şartları verilip “bu durum neyin göstergesidir?” diye sorulur: sadrazamların görevde kalamamasının ve saray çevresinin yönetime karışmasının. Tarhuncu ise “mali alanda ıslahat yapan devlet adamı” olarak çıkar.

TuzakŞartlı sadrazamlığı padişahın gücünün arttığına kanıt saymak; tersine, sadrazamın yetkisini güvenceye alma çabasıdır.

Sınavda işaretle“ilk denk bütçe” ya da “gelir-gider bütçesi” sorulursa Tarhuncu Ahmet Paşa.

⇄Bilgi eşleştirme kim, ne yaptı?

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Köprülü Mehmet Paşa'nın sadrazamlığı kabul etmeden önce kararlarına karışılmamasını şart koşması, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Şartlar, sadrazamların saray çevresinin müdahalesi yüzünden görevde kalamadığını gösterir; A anayasal sınırlama 1876'da gelir. B Divan-ı Hümayun kaldırılmadı, işlemeye devam etti; C Avrupa tarzı ıslahat 18. yüzyılda başlar, Köprülü ıslahatları gelenekçidir.
1661 – 1683 · GİRİT · ORTA AVRUPA · LEHİSTAN

Köprülüler dönemi: Girit'in fethi ve Bucaş'ta en geniş sınırlar

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPreveze Deniz Savaşı ve Hint Deniz Seferlerinin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1538'de Barbaros Hayreddin Paşa, Preveze'de Haçlı donanmasını yendi ve Akdeniz bir Türk gölüne dönüştü. 1538–1553 arasındaki Hint Deniz Seferleri ise Hint Okyanusu'ndaki Portekizlilere karşı düzenlendi, ancak beklenen sonuç alınamadı.

Preveze ve Hint seferleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bucaş Antlaşması'nın önemi nedir, Köprülüler döneminde neler oldu?

Kısa cevap: Köprülüler döneminde (1656–1683) askerî ve mali ıslahatlarla merkezî otorite güçlendi ve fetihler yeniden başladı. Fazıl Ahmet Paşa zamanında Uyvar alındı, Vasvar Antlaşması (1664) imzalandı, Girit'in fethi 1669'da tamamlandı ve Lehistan'la 1672'de Bucaş Antlaşması yapıldı; Osmanlı Avrupa'da en geniş sınırlarına bu dönemde ulaştı.

Bir aileden çıkan sadrazamlar, yorgun bir devlete yirmi yıl boyunca eski günlerini hatırlattı.

Köprülü Mehmet Paşa'nın ardından sadrazamlık oğlu Fazıl Ahmet Paşa'ya geçti; onu ailenin damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, daha sonra ailenin öbür oğlu Fazıl Mustafa Paşa izledi. Babadan kalan geniş yetki ve düzen sürdükçe Osmanlı yeniden fetihler yaptı. MEB bu dönemde yapılan askerî ve mali ıslahatların merkezî otoriteyi güçlendirip devletin itibarını artırdığını vurgular.

Avusturya: Uyvar ve Vasvar

Erdel (Transilvanya) yüzünden Avusturya ile yeniden savaşa girildi. Fazıl Ahmet Paşa 1663'te güçlü Uyvar Kalesi'ni aldı. 1664'te Raab (Saint Gotthard) yakınlarında bir yenilgi alındı, ama aynı yıl imzalanan Vasvar Antlaşması ile Uyvar Osmanlı'da kaldı ve Erdel üzerindeki Osmanlı egemenliği tanındı; Osmanlı Macaristan'daki en geniş sınırlarına ulaştı.

Girit: yirmi dört yıllık kuşatma

Sultan İbrahim döneminde 1645'te başlayan Girit Seferi, adanın merkezi Kandiye'nin bitmek bilmeyen direnişi yüzünden yıllarca sürdü. Fazıl Ahmet Paşa kuşatmayı bizzat yönetti ve 1669'da Kandiye düştü; Venedik'in elindeki Girit Osmanlı'ya geçti. Böylece Doğu Akdeniz'deki son büyük Venedik üssü de alınmış oldu.

Lehistan: Bucaş Antlaşması

Lehistan (Polonya) baskısından kurtulmak isteyen Ukrayna (Dinyeper) Kazakları Osmanlı'dan himaye istedi. 1672'de IV. Mehmet ve Fazıl Ahmet Paşa Lehistan üzerine yürüdü, Kamaniçe Kalesi alındı. Aynı yıl imzalanan Bucaş Antlaşması ile Podolya Osmanlı'ya bırakıldı, Ukrayna Kazakları Osmanlı himayesine girdi ve Lehistan Osmanlı'ya yıllık vergi ödemeyi kabul etti. Leh Meclisi antlaşmayı onaylamayınca savaş yeniden başladı ve 1676'da Bucaş esas alınarak yapılan Zuravno (İzvançe) Antlaşması'yla bitti. Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına Bucaş ile ulaştı.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa döneminde Ukrayna için Rusya ile savaşıldı (Çehrin seferleri) ve 1681 Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması imzalandı; Osmanlı ile Rusya arasındaki bu ilk antlaşmayla Özi (Dinyeper) Nehri sınır kabul edildi. Rusya artık Osmanlı'nın kuzeyde karşısına çıkan yeni bir güçtü.

Köprülüler dönemi antlaşmaları
Antlaşma / olayYılKarşı tarafSonuç
Vasvar1664AvusturyaUyvar Osmanlı'da; Erdel üzerinde Osmanlı egemenliği
Kandiye'nin düşüşü1669VenedikGirit Osmanlı'ya geçti
Bucaş1672LehistanPodolya Osmanlı'ya; Ukrayna Kazakları himayede; Lehistan vergi ödeyecek
Bahçesaray (Çehrin)1681Rusyaİlk Osmanlı-Rus antlaşması; Özi Nehri sınır
Akılda kalsın: İki “en geniş”i karıştırma: doğuda Ferhat Paşa (1590), batıda Bucaş (1672). Köprülüler için sıra: Uyvar-Vasvar 1664 → Girit 1669 → Bucaş 1672 → Bahçesaray 1681.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına hangi antlaşmayla ulaşmıştır?” → Bucaş. Bir de bilgi verilip yorum istenir: Köprülüler döneminde yapılan fetihler, güçlü yönetimle devletin toparlanabildiğini gösterir.

TuzakBatıda en geniş sınırı Zitvatorok ya da Karlofça'ya bağlamak; cevap Bucaş (1672)'tır.

Sınavda işaretle“duraklama içinde yükselme” ya da “merkezî otoritenin güçlendiği dönem” sorulursa Köprülüler.

↕Kronolojik sıralama

  1. Bucaş Antlaşması
  2. Vasvar Antlaşması
  3. Bahçesaray Antlaşması
  4. Kandiye'nin alınmasıyla Girit'in fethi

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma → devlet

1683 – 1699 · VİYANA · KARLOFÇA

II. Viyana Kuşatması ve Karlofça Antlaşması: Avrupa'da ilk büyük kayıp

MEB 11. sınıf · Değişen dünyada Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanuni Sultan Süleyman döneminde hangi seferler yapıldı, kapitülasyonlar neden verildi?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kanuni 1521'de Belgrad'ı, 1522'de Rodos'u aldı, 1526'da Mohaç'ta Macar ordusunu yendi ve 1529'da Viyana'yı kuşattı. Doğuda Irakeyn Seferi'yle (1534) Tebriz ve Bağdat'ı aldı, 1555'te Safevilerle ilk resmî antlaşma olan Amasya Antlaşması'nı imzaladı; Habsburglara karşı yakınlaşılan Fransa'ya kapsamlı kapitülasyon Kanuni döneminde verilemedi; ilk gerçek Fransız kapitülasyonu 1569'da (II. Selim) imzalandı.

Kanuni: Avrupa ve İran

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karlofça Antlaşması'nın önemi ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın II. Viyana Kuşatması başarısız oldu; Avrupa devletleri Kutsal İttifak'ı kurdu ve 16 yıl süren savaşlar 1699 Karlofça Antlaşması ile bitti. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupa'da ilk büyük toprak kaybını yaşadığı antlaşmadır. MEB 1683'ten sonrasını “Değişen Dünyada Osmanlı (1683–1789)” başlığıyla anlatır.

Viyana önlerindeki bir günlük bozgun, on altı yıl sürecek bir savaşın ve yüz yıl sürecek bir geri çekilişin ilk adımı oldu.

Avusturya'ya karşı ayaklanan Macarların lideri Tökeli İmre Osmanlı'dan yardım isteyince, sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa büyük bir orduyla Viyana'ya yürüdü. 1683'te şehir kuşatıldı. Kuşatma uzayınca Lehistan kralı Jan Sobieski'nin komutasındaki Leh ve Alman kuvvetleri yetişti; 12 Eylül 1683'te Kahlenberg'de Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Hatırlarsan Kanuni 1529'da Viyana'yı ilk kez kuşatmış, alamadan dönmüştü; bu ikinci kuşatma ise Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki ilerleyişinin sonu oldu.

Kutsal İttifak ve uzun savaş

Osmanlı'nın sarsıldığını gören Avrupa, Kutsal İttifak'ı kurdu (Mart 1684): Avusturya (Habsburglar), Lehistan, Venedik ve Papalık bir araya geldi, Rusya da sonradan katıldı. Osmanlı aynı anda birçok cephede savaşmak zorunda kaldı; Budin, Mora ve Belgrat kaybedildi. Fazıl Mustafa Paşa Belgrat'ı geri aldı ama 1691'de Salankamen'de şehit düştü. 1696'da Ruslar Azak Kalesi'ni aldı, 1697'de Osmanlı ordusu Zenta'da ağır bir yenilgiye uğradı. Barış artık kaçınılmazdı.

Uzun savaşın faturası hazineye çıktı. Peşin para bulmak için 1695'te malikâne sistemi getirildi: bazı vergi kaynaklarının toplanma hakkı, büyük bir peşin ödeme karşılığında kısa süreliğine değil, ömür boyu iltizama verildi. Devlet anlık nakit kazandı, ama vergi gelirinin denetimini uzun süreliğine elinden çıkardı; bu düzen 18. yüzyılda taşrada ayanların güçlenmesine zemin hazırladı.

Karlofça'da Osmanlı, Kutsal İttifak'ın dört üyesinin her birine toprak bıraktı. Bucaş'la alınan Podolya'nın da geri verildiğine dikkat et.Görsel: Sınav Defteri

Karlofça: bir dönemin kapanışı

1699 Karlofça Antlaşması ile Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya'nın büyük bölümü Venedik'e bırakıldı, Lehistan Podolya'yı geri aldı. Rusya ile sorunlar Karlofça'da çözülemedi; 1700 İstanbul Antlaşması ile Azak Rusya'da kaldı, Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı aldı ve Rus çarının unvanı resmen tanındı. Osmanlı, antlaşma görüşmelerinde İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğunu kabul etti; barışı ilk kez çok taraflı bir konferansta, karşı tarafla madde madde müzakere ederek imzaladı.

Avusturya ile barış süresiz değil, 25 yıllık olarak yapıldı. Bucaş'la ulaşılan en geniş sınırlardan yalnız yirmi yedi yıl sonra gelen bu tablo bir dönüm noktasıydı.

  • İlk büyük toprak kaybı: Osmanlı Avrupa'da ilk kez geniş topraklar kaybetti.
  • Üstünlük el değiştirdi: Avrupa karşısındaki askerî ve siyasi üstünlük kesin olarak sona erdi.
  • Savunmaya geçiş: Osmanlı fetih politikasını bırakıp kaybettiği toprakları geri alma politikasına yöneldi.
  • Yeni bir dönem: Osmanlı kayıpları geri almak için Avrupa'yı yakından tanımaya yöneldi; Batı'yı örnek alan ıslahatlar gündeme gelecekti.
Zitvatorok'tan Karlofça'ya · antlaşmalar
AntlaşmaYılDevletSonuç
Ferhat Paşa1590İranDoğuda geniş kazanç
Zitvatorok1606AvusturyaAvusturya imparatoru padişaha denk sayıldı
Nasuh Paşa1612İranFerhat Paşa kazanımları geri verildi
Kasr-ı Şirin1639İranBağdat Osmanlı'da; bugünkü sınırın temeli
Vasvar1664AvusturyaUyvar Osmanlı'ya
Bucaş1672LehistanBatıda en geniş sınır
Bahçesaray1681RusyaRusya ile ilk antlaşma
Karlofça1699Avusturya, Venedik, Lehistanİlk büyük toprak kaybı
İstanbul1700RusyaAzak Rusya'ya
Akılda kalsın: Dört kayıp, dört devlet: Avusturya → Macaristan-Erdel, Venedik → Mora, Lehistan → Podolya, Rusya → Azak. Karlofça'yı imzalayan sadrazam da bir Köprülü'dür: Amcazade Hüseyin Paşa.
Sınavda

Nasıl sorulurKarlofça hakkında “yanlış olan” istenir.

TuzakTuzak iki yerde: Rusya ile Karlofça'da antlaşma imzalandığı (Rusya ile ayrı, 1700 İstanbul) ve Zitvatorok'un ilk toprak kaybı olduğu. İlk büyük toprak kaybı Karlofça'dır. “Osmanlı'nın ilk kez arabulucu kabul edip müzakereyle imzaladığı antlaşma” da Karlofça'dır.

Sınavda işaretle“gerilemenin başlangıcı” Karlofça (1699); “dönüm noktası olan kuşatma” sorulursa II. Viyana (1683).

↕Kronolojik sıralama

  1. Zenta yenilgisi
  2. II. Viyana Kuşatması
  3. Karlofça Antlaşması
  4. Kutsal İttifak'ın kurulması

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Karlofça Antlaşması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Azak, Rusya ile ayrıca imzalanan 1700 İstanbul Antlaşması'yla Rusya'da kalmıştır; Avusturya'ya Macaristan ve Erdel bırakılmıştır. B doğrudur: Mora Venedik'e verildi; C doğrudur: Avrupa'daki ilk büyük toprak kaybıdır; D doğrudur: İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yaptı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesinde tahta çıkan şehzadenin kardeşlerini öldürebileceğinin kurala bağlanmasıyla öncelikle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ D. Kural, Fetret Devri gibi bölünmelerin tekrarlanmasını önleyip yönetimi tek elde toplamak içindi. A tecrübe kazanmak sancağa çıkmakla ilgilidir; B Divan'ın yetkileriyle ilgisi yoktur; C en yaşlıya geçiş (ekber ve erşed) I. Ahmet döneminde gelen ayrı bir sistemdir.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Veraset ve ekber-erşed

?Soru 2

Ressamlığının yanında arkeolog ve müzeci olarak da tanınan, Sanayi-i Nefise Mektebi'nin başına getirilen ve Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunu yapan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Osman Hamdi Bey ressam, arkeolog ve Müze-i Hümayun müdürüdür; Sanayi-i Nefise Mektebi (1883) onun yönetiminde açıldı. A Levni Lale Devri'nin minyatür ustasıdır; B Şeker Ahmed Paşa natürmort ve manzara ressamıdır; C Matrakçı Nasuh, Kanuni döneminin şehir minyatürleriyle tanınır.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Minyatür ve Batı tarzı resim

?Soru 3

Kitreli su dolu bir teknenin yüzeyine serpilen boyaların oluşturduğu desenin kâğıda aktarılmasıyla yapılan ve 2014'te UNESCO listesine alınan geleneksel Türk sanatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ebru, su yüzeyinde oluşturulan desenin kâğıda aktarılmasıdır; tezhip altınla, hat yazıyla, kalem işi duvar boyamasıyla ilgilidir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Hat, tezhip, ebru ve çini

?Soru 4

Osmanlı'da lonca teşkilatının üretim miktarını, fiyatları ve dükkân sayısını sınırlaması aşağıdakilerden hangisine yol açmıştır?

✓ D. Rekabet ve sınırsız kâr önlendiği için esnaf elinde büyük sermaye birikmedi. A loncalarda gayrimüslim esnaf da vardı, uzaklaşma sınırlamanın sonucu değil; B usta-çırak ilişkisi loncanın temeliydi, sürdü; C tımar bir toprak sistemidir, loncanın üretim kurallarıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Ekonomik anlayış, esnaf ve loncalar

?Soru 5

Divan kâtiplerinin başı olan reisülküttabın zamanla devletin dış işlerinden sorumlu olması ve 19. yüzyılda Hariciye Nazırı adını alması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ B. Divan görevlileri II. Mahmut döneminde nezaretlere dönüştü; reisülküttaplık Hariciye Nezareti oldu. A şer'i hukuk etkisiyle değil, yönetimin modernleşmesiyle ilgilidir; C Divan'ın yetkisi genişlemedi, bakanlıklara bölündü; D nişancı değil, reisülküttap öne çıktı.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Divan çeşitleri ve kalemler

?Soru 6

Osmanlı Devleti'nde uygulanan tımar sisteminin aşağıdakilerden hangisini sağladığı söylenemez?

✓ D. Tımarda toprağın mülkiyeti devlette kalırdı; sipahiye yalnız vergi geliri, köylüye yalnız işleme hakkı verilirdi. A, C ve B tımarın gerçek faydalarıdır: sipahi taşrada güvenliği sağladı, hazineden para çıkmadan atlı asker beslendi, toprak boş bırakılmadığı için üretim sürdü.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Tımar sistemi

?Soru 7

II. Mahmud döneminde mehterhanenin kaldırılıp yerine Mızıka-i Hümayun'un kurulması aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ A. Mehter yeniçerilerle özdeşleşmişti; 1826'da ocakla birlikte kaldırıldı ve yeni orduya Batı tarzı bir bando kuruldu. B Lale Devri 18. yüzyılın başındadır, II. Mahmud'dan öncedir; C matbaa Lale Devri'nde getirildi; D Islahat Fermanı 1856'dadır, II. Mahmud'dan sonradır.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Musiki: mehterden Mızıka-i Hümayun'a

?Soru 8

Osmanlı bilginleri ile alanları ya da eserleri eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi yanlış olur?

✓ A. Seyahatname Evliya Çelebi'nin eseridir; Ali Kuşçu matematik ve astronomi bilginidir. B doğrudur: Takiyüddin İstanbul'da rasathane kurdu; C doğrudur: Varidat Şeyh Bedreddin'indir; D doğrudur: Molla Fenari ilk Osmanlı şeyhülislamıdır.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Düşünce hayatı ve bilginler

?Soru 9

Kırkpınar yağlı güreşleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kırkpınar her yıl Edirne'de yapılır, kökü rivayete göre 14. yüzyıla uzanır ve 2010'da UNESCO listesine alındı. A yer Bursa değil, Edirne'dir; B gelenek Cumhuriyet'ten çok eski, 14. yüzyıla uzanır; D okçuluk değil, yağlı güreştir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Spor: güreş, okçuluk, cirit

?Soru 10

Osmanlı Devleti'nde beylerbeyinden kadıya kadar taşradaki bütün görevlilerin İstanbul'dan atanması, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ C. Tayin, terfi ve azillerin merkezden yapılması merkeziyetçiliğin temel göstergesidir. A federatif yapıda bölgeler kendini yönetir, burada tersi var; B yöneticiler seçilmez, İstanbul'dan atanırdı; D ülkenin hanedanın ortak malı sayılması eski Türk anlayışıdır, atamayla ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Devlet anlayışı
144
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı duraklama dönemi konusundan 144 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →