Osmanlı yükselme dönemi: İstanbul'dan Viyana kapılarına

Gemileri karadan yürüten Fatih'ten kanallarla dünyayı bağlamak isteyen Sokullu'ya kadar, Osmanlı'nın bir dünya gücüne dönüştüğü yüzyılı yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1451 → 1579
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
96 sorubu konuda çözebileceğin
1451 – 1453 · İSTANBUL

İstanbul'un fethi: gemilerin karadan yürüdüğü kuşatma

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdirne-Segedin Antlaşması nedir, Varna ve II. Kosova savaşlarının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Murad, Anadolu'da Karamanoğulları ve Bizans, Balkanlarda Sırbistan ve Macaristan ile mücadele etti; zor durumda kalınca 1444'te Macarlarla on yıllık Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşmayı bozan Haçlılar 1444 Varna ve 1448 II. Kosova savaşlarında yenildi; Balkanlarda üstünlük kesin olarak Osmanlı'ya geçti.

II. Murad: Varna ve II. Kosova

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstanbul'un fethi için hangi hazırlıklar yapıldı?

Kısa cevap: II. Mehmed (Fatih), İstanbul'u 6 Nisan'da başlayan yaklaşık iki aylık kuşatmanın sonunda 29 Mayıs 1453'te fethetti. Rumeli Hisarı'nın yapılması, büyük topların döktürülmesi, donanmanın güçlendirilmesi ve gemilerin karadan Haliç'e indirilmesi fethin başlıca hazırlık ve hamleleridir.

Bir şehri almak için önce onu yalnız bırakmak gerekir; genç padişah işe İstanbul'un bütün yollarını kapatarak başladı.

Hatırlarsan II. Mehmed ilk kez 1444'te, çocuk yaşta tahta çıkmış, Varna tehlikesi yüzünden babası II. Murad tahta geri dönmüştü. 1451'de ikinci kez padişah olduğunda aklında tek bir hedef vardı. Bizans artık küçük bir şehir devletiydi ama tam yanlış yerde duruyordu: Osmanlı'nın Anadolu ve Rumeli topraklarını ikiye bölüyor, Osmanlı şehzadelerini taht için kışkırtıyor ve Avrupa'yı yeni Haçlı seferlerine çağırıyordu. Yıldırım Bayezid'den II. Murad'a kadar Osmanlı şehri birkaç kez kuşatmış, ama alamamıştı.

Fethi isteyen yalnız siyaset değildi. Şehir Boğazları ve Karadeniz ile Akdeniz arasındaki ticaret yollarını denetliyordu; bin yıllık bir imparatorluk başkenti olarak büyük bir kültür merkeziydi. Hz. Muhammed'in İstanbul'un fethini müjdeleyen hadisi de Müslüman hükümdarlar için güçlü bir manevi teşvikti. Bu hedefin peşindeki padişah da sıradan biri değildi: kaynaklarda yedi yabancı dil bildiği rivayet edilen, Avnî mahlasıyla şiirler yazan ve 1466'da Batlamyus'un haritasını yeniden tercüme ettiren meraklı bir hükümdardı.

Önce kuşat, sonra kuşatmaya başla

Fatih bu kez hiçbir açık kapı bırakmadı. Boğaz'ın Avrupa yakasına Rumeli Hisarı'nı (Boğazkesen) yaptırdı (1452). Karşı kıyıda Yıldırım Bayezid'in Anadolu Hisarı zaten duruyordu; iki hisar arasında kalan Boğaz'dan artık Karadeniz'den Bizans'a yardım geçemezdi. Macar ustası Urban'a İstanbul'un kalın surlarını yıkabilecek büyük toplar döktürdü, donanmayı güçlendirdi. Venedik ve Macaristan gibi devletlerle anlaşmalar yaparak Haçlı yardımını geciktirdi. Kuşatmaya şahi denen dev toplar, yüzlerce gemilik bir donanma, mancınıklar ve surlara yanaştırılan yürüyen kuleler katıldı.

Bizans ne yaptı?

Bizans da boş durmadı: surları onardı, Haliç'in ağzını zincirle kapattı, halkı silahlandırdı ve düşman gemilerini yakan Rum ateşine güvendi. İmparator XI. Konstantinos Avrupa'dan yardım istedi; Papa yardımı Ortodoks ve Katolik kiliselerinin birleşmesine bağladı ve 12 Aralık 1452'de Ayasofya'da birleşme ilan edildi. Ama halk buna tepki gösterdi; Bizanslı devlet adamı Lukas Notaras'ın “Latin külahı görmektense Türk sarığını görmeyi yeğlerim” anlamındaki sözü bu tepkiyi özetler. Beklenen büyük Haçlı ordusu gelmedi; yalnız Venedik, Ceneviz ve Ege adalarından sınırlı destek ulaştı.

Fethin dört ayağı: yolu kes, surları yık, denizden sar, Avrupa'yı oyala.Görsel: Sınav Defteri

Zinciri aşan gemiler

Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı. Bizanslılar Haliç'in ağzına kalın bir zincir germişti; Osmanlı donanması içeri giremiyor, surların deniz tarafı korunuyordu. Fatih bu sorunu denizden değil karadan çözdü: 21 Nisan'ı 22 Nisan'a bağlayan gece yaklaşık yetmiş gemi yağlanmış kızaklar üzerinde Galata'nın arkasından kaydırılarak Haliç'e indirildi. Bizans artık iki cepheden savunma yapmak zorundaydı. 29 Mayıs sabahı yapılan genel saldırıyla şehir alındı; son Bizans imparatoru XI. Konstantinos surlarda öldü. Osmanlı kaynakları bu zafere “apaçık fetih” anlamında Feth-i Mübîn der.

Akılda kalsın: Fethin üç anahtarı sırayla: Boğaz'ı kapat (Rumeli Hisarı) → surları yık (top) → Haliç'e gir (gemiler karadan). Bizans'ın üç savunması: zincir, Rum ateşi, kilise birliği; sonuncusu halkı böldü.
Sınavda

Nasıl sorulur“Rumeli Hisarı'nın yapılmasının amacı” sorulur; cevap Karadeniz'den Bizans'a gelecek yardımı engellemektir.

TuzakAnadolu Hisarı'nı Fatih'e mal etmek. Onu Yıldırım Bayezid yaptırmıştı. Notaras'ın sözü verilip “Bizans halkının kilise birliğine tepkisi” sorulabilir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Gemiler karadan Haliç'e indirildi
  2. II. Mehmed ikinci kez tahta çıktı
  3. Genel saldırıyla İstanbul alındı
  4. Rumeli Hisarı yaptırıldı

?Soru çöz

Fatih'in İstanbul kuşatmasından önce Rumeli Hisarı'nı yaptırmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Karşıdaki Anadolu Hisarı ile birlikte Boğaz denetim altına alındı, Karadeniz yolu kapandı. A başkent İstanbul'un fethiyle taşındı, hisarla değil; B Haliç'i zincirle kapatan Bizans'tır, Osmanlı gemileri karadan yürüttü; C hisar ticareti geliştirmek için değil, Boğaz'dan geçişi kesmek için yapıldı.
1453 · İSTANBUL

İstanbul'un fethinin sonuçları: bir çağ kapanıyor

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Murad döneminde hangi savaşlar yapıldı, I. Kosova Savaşı'nın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edirne, 1361 baharında Şehzade Murad ve Lala Şahin komutasındaki Osmanlı kuvvetlerince Sazlıdere Savaşı'yla alındı ve I. Murad döneminde başkent yapıldı; 1364 Sırpsındığı Savaşı'nda Osmanlı'ya karşı kurulan ilk Haçlı ordusu yenildi. 1389 I. Kosova Savaşı'nda Balkan devletlerinin ortak ordusu yenildi ve Osmanlı'nın Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı. Lakabı “Hüdavendigâr”dır.

I. Murad ve Balkanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstanbul'un fethinin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İstanbul'un fethiyle Bizans sona erdi, Orta Çağ kapanıp Yeni Çağ başladı. Osmanlı açısından Anadolu ile Rumeli toprakları birleşti, başkent Edirne'den İstanbul'a taşındı ve devlet bir imparatorluğa dönüştü.

Hatırlarsan Kavimler Göçü'nün domino taşlarından sonuncusu 1453'te düşmüştü; işte o taş buydu.

Fetih yalnız bir şehrin el değiştirmesi değildi. Bin yılı aşkın süre yaşayan Doğu Roma (Bizans) tarihe karıştı ve Osmanlı kendini onun yerine koydu. Fatih'in “Kayser-i Rum” (Roma'nın hükümdarı) unvanını kullanması bu iddianın ifadesidir. Bu yüzden fethin sonuçlarını iki terazide tartmak gerekir: Osmanlı için ne değişti, dünya için ne değişti?

Sonuçlar: Osmanlı ve dünya

İstanbul'un fethi · iki terazi
Türk ve Osmanlı tarihi içinDünya tarihi için
Anadolu ile Rumeli arasında toprak bütünlüğüBizans yıkıldı; Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı
Başkent İstanbul; Ayasofya camiye çevrildiTopun surları yıkabildiği görüldü: feodalite sarsıldı, merkezî krallıklar güçlendi
Beylik imparatorluğa dönüştü: “Kayser-i Rum”Bizanslı bilginler İtalya'ya gitti: Rönesans hızlandı
Merkezî otorite: Çandarlı Halil idam edildi, vezirlik devşirmelere geçtiTicaret yolları Osmanlı denetimine girdi: Avrupa yeni yollar aradı
Rum Patrikliği (Gennadios); Ermeni Patrikliği İstanbul'a (1461, Hovakim)Katolik-Ortodoks birleşmesi zorlaştı

Patriklikler, gayrimüslimlerin kendi dinî liderleri aracılığıyla yönetildiği millet sisteminin temeliydi: dinlerine, mallarına ve canlarına dokunulmadı; aile ve miras işlerini kendi cemaat kurumlarında çözdüler. Hatırlarsan kuruluştan beri uygulanan istimalet siyaseti, imparatorluk başkentinde kurumsal bir biçim kazanmış oldu.

Akılda kalsın: Osmanlı terazisinde birlik + başkent + imparatorluk; dünya terazisinde çağ + top + Rönesans.
Sınavda

Nasıl sorulur“Fethin dünya tarihi açısından sonuçlarından biri” istenir.

TuzakTuzak şıklar Osmanlı'ya ait sonuçlardır: başkentin taşınması ya da toprak bütünlüğü. Dünya tarihi sonucu ise çağ değişimi, feodalitenin zayıflaması, Rönesans'tır.

⇄Bilgi eşleştirme sebep ve sonuç

▭Boşluk doldurma

Fetihten sonra başkent 'den İstanbul'a taşındı. Fatih, Roma'nın mirasçısı olduğunu göstermek için unvanını kullandı.

EdirneBursaKayser-i RumHâdimü'l-Haremeyn
1454 – 1481 · BALKANLAR · KARADENİZ · ANADOLU

Fatih'in seferleri: Balkanlardan Kırım'a, Otlukbeli'den Otranto'ya

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsman Bey döneminde neler oldu, Koyunhisar Savaşı neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osman Bey 1281'de babası Ertuğrul Gazi'nin yerine geçti ve 1326'daki ölümüne kadar beyliği yönetti. Osmanlı'nın kuruluş yılı geleneksel olarak 1299 kabul edilir; 1302'de Bizans'ı Koyunhisar (Bafeus) Savaşı'nda yendi, bu Osmanlı ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştır. Osman Bey döneminde Osmanlı'nın statüsü “beylik”ti.

Osman Bey

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fatih Sultan Mehmed'in seferleri nelerdir, Otlukbeli Savaşı'nın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Fatih fetihten sonra Sırbistan, Mora ve Bosna'yı aldı; Karadeniz'de Amasra, Sinop, Trabzon ve 1475'te Kırım'ı Osmanlı'ya bağladı. 1473'te Otlukbeli'nde Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı yendi, 1479'da Venedik'le İstanbul Antlaşması'nı imzaladı.

Fatih için İstanbul bir son değil bir merkezdi; bundan sonraki her sefer bu merkezin çevresini güvenceye almak içindi.

Balkanlar: sınırı Tuna'ya dayamak

Fatih Balkanlarda dağınık prenslikleri birer birer Osmanlı yönetimine kattı: Sırbistan (1459), Bizans'ın son kalıntısı Mora (1460) ve Bosna (1463) alındı, Eflak vergiye bağlandı; Arnavutluk'ta İskender Bey'in direnişi kırıldı, Boğdan da vergiye bağlandı. Ege'de Gökçeada, Bozcaada ve başka adalar alındı. Her şey kolay olmadı: 1456 Belgrad kuşatması Macar direnişi karşısında başarısız kaldı. Bu dönemde Osmanlı ile Venedik arasında uzun bir savaş yaşandı (1463–1479). Savaş İstanbul Antlaşması (1479) ile bitti: Venedik Osmanlı'ya her yıl vergi ödemeyi kabul etti, karşılığında ticaret yapma izni aldı.

Venedik'in ticaret ayrıcalıkları aslında yeni değildi: Çelebi Mehmed ve II. Murad dönemlerinde de tanınmış, Fatih bunları savaştan sonra genişletmişti; Floransa ve Napoli'ye de benzer haklar verildi. Venedik İstanbul'da balyos denen sürekli bir temsilci bulunduruyordu; bu temsilci hem tüccarlarının işlerine bakar hem de elçilik yapardı. İki kara ve iki denize hükmeden Fatih, kendini Sultanü'l-Berreyn ve Hakanü'l-Bahreyn (Anadolu ile Rumeli'nin sultanı, Akdeniz ile Karadeniz'in hakanı) diye anıyordu.

Karadeniz: Türk gölüne doğru

Karadeniz kıyılarında Cenevizlilerin elindeki Amasra (1459), Candaroğullarının Sinop'u ve Trabzon Rum İmparatorluğu (1461) alındı. Son büyük adım 1475'te Kırım oldu: Gedik Ahmed Paşa Kırım'daki Ceneviz kolonilerini aldı, Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlandı. Böylece Karadeniz büyük ölçüde bir Türk gölü hâline geldi ve kuzeyin ticaret yolları Osmanlı denetimine girdi.

Anadolu: Otlukbeli'nde top sesi

Doğuda büyüyen Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, Karamanoğullarını koruyor ve Venedik'le Osmanlı'ya karşı ittifak kuruyordu. 1473'te Otlukbeli'nde (Erzincan yakınları) iki ordu karşılaştı; Osmanlı'nın top ve tüfek üstünlüğü savaşı belirledi. Akkoyunlu tehlikesi ortadan kalktı; Fırat'a kadar olan bölgeler Osmanlı hâkimiyetine girdi ve Doğu Anadolu'nun güvenliği sağlandı. Venedik'in Osmanlı'yı doğudan kuşatma planı da bozuldu. Anadolu'da Karamanoğulları Beyliği'ne de Fatih döneminde son verildi.

Güneyde ise gelecekteki bir savaşın tohumları atılıyordu. Fatih, hac yolundaki Hicaz su yollarının onarımını üstlenmek istedi; Memlükler bunu kendi topraklarına müdahale saydı ve izin vermedi. Karamanoğulları ile Dulkadiroğulları üzerindeki nüfuz kavgası da eklenince Osmanlı-Memlük ilişkileri gerildi. Bu gerginlik II. Bayezid döneminde savaşa, Yavuz döneminde de Memlük Devleti'nin sonuna varacaktı.

Fatih'in son hamleleri Akdeniz'e dönüktü. 1480'de Gedik Ahmed Paşa İtalya'da Otranto'yu aldı, aynı yıl Rodos kuşatması başarısız oldu. Fatih 1481'de yeni bir sefere çıkmışken öldü; Otranto'daki Osmanlı askerleri geri çekildi.

Fatih'in fetihleri · dört yön
YönFetih ve savaşlarSonuç
BalkanlarSırbistan (1459), Mora (1460), Bosna (1463); Eflak ve Boğdan vergiye bağlandı; ArnavutlukSınır Tuna'ya dayandı
KaradenizAmasra (1459), Sinop ve Trabzon (1461), Kırım (1475, Gedik Ahmed Paşa)Karadeniz büyük ölçüde Türk gölü
AnadoluOtlukbeli (1473): Uzun Hasan yenildiAkkoyunlu tehlikesi bitti
Akdeniz, EgeGökçeada, Bozcaada; Otranto (1480); Rodos kuşatması başarısızİtalya'ya ilk adım; Fatih'in ölümüyle geri çekilme

Fatih'in iç düzenlemeleri

Fatih yalnız toprak kazanmadı, devleti de yeniden düzenledi. Kanunname-i Âl-i Osman ile divan üyelerini ve teşrifatı belirledi, kardeş katlini kanuna bağladı; nişancı divanın daimî üyeleri arasına girdi. Kanunnamelerle yönetici sınıf sıkı bir denetime alındı: padişah gerektiğinde devlet görevlilerinin mallarına el koyabiliyordu (müsadere). Yeni padişahın tahta çıkışında askere verilen cülus bahşişi ilk kez Yıldırım Bayezid'in verdiği bir gelenekti; Fatih ya da II. Bayezid döneminde kurala bağlandı. Vergi toplama işinin açık artırmayla mültezimlere devredildiği iltizam sistemine ise 16. yüzyılın ikinci yarısında geçilecekti. İstanbul'da Topkapı Sarayı ve Sahn-ı Seman medreseleri yapıldı.

Akılda kalsın: Fatih'in alamadığı iki kale: Belgrad (1456) ve Rodos (1480). İkisini de torununun oğlu Kanuni alacak: 1521 ve 1522. Memlük savaşının kökü Fatih'tedir: Hicaz su yolları + Dulkadir.
Sınavda

Nasıl sorulurOtlukbeli'nde ateşli silahların rolü ve Akkoyunlu tehlikesinin kalkması sorulur.

TuzakAnadolu Türk siyasi birliğini kesin sağlayan savaşı Otlukbeli sanmak. O savaş Yavuz dönemindeki Turnadağ (1515)'dır. “Fatih döneminde merkezî otoriteyi güçlendiren” öncüllerde kanunname, müsadere, kardeş katlinin kanunlaşması beklenir.

Sınavda işaretle“ilk iltizam ve müsadere” sorulursa Fatih; iltizamın yaygın sisteme dönüşmesi XVI. yüzyılın ikinci yarısıdır.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve sonuç

↕Kronolojik sıralama

  1. Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verilmesi
  2. Kırım'ın alınması
  3. Belgrad kuşatması
  4. Otlukbeli Savaşı
1481 – 1512 · ANADOLU · AVRUPA

II. Bayezid ve Cem Sultan olayı: Avrupa'nın elindeki şehzade

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFetret Devri nedir, I. Mehmed neden ikinci kurucu sayılır?Bağlantılı konudan (Osmanlı kuruluş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fetret Devri (1402–1413), Ankara Savaşı'ndan sonra Yıldırım'ın oğulları arasında yaşanan taht mücadelesi dönemidir. Kardeşlerini yenip tek başına tahta çıkan I. Mehmed (Çelebi Mehmed), devletin birliğini yeniden sağladığı için Osmanlı'nın ikinci kurucusu sayılır. Onun döneminde Venediklilerle ilk deniz savaşı yapıldı ve Şeyh Bedreddin İsyanı çıktı.

Fetret Devri ve I. Mehmed

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cem Sultan olayı nedir, Osmanlı Devleti'ne etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Cem Sultan olayı, Fatih'in ölümünden (1481) sonra ağabeyi II. Bayezid'e taht mücadelesini kaybeden Cem'in önce Memlüklere, sonra Rodos şövalyelerine sığınması ve 1495'teki ölümüne kadar Avrupa'da tutulmasıdır. Bu yüzden Osmanlı, II. Bayezid döneminde Batı'da uzun süre büyük seferlere çıkamadı.

Bir padişahı durdurmanın en ucuz yolu ordusunu yenmek değil, kardeşini elinde tutmaktır; Avrupa bunu Cem Sultan'la öğrendi.

Fatih ölünce iki oğlu tahta aday oldu. Cem, Bursa'da kendini padişah ilan etti ve ülkeyi paylaşmayı önerdi; Bayezid bunu kabul etmedi. Yenişehir'de yenilen Cem önce Mısır'daki Memlüklere sığındı, Karamanoğullarıyla denediği ikinci girişim de başarısız olunca Rodos şövalyelerine gitti. Şövalyeler onu Fransa'ya, oradan da Papa'ya teslim etti. Cem 1495'te İtalya'da öldü; bu süre boyunca Bayezid, kardeşinin bir Haçlı ordusunun başında dönmesinden korktuğu için Batı'da temkinli davrandı ve şövalyelere para ödedi.

Cem olayının bıraktıkları

  • Batı'da duraklama: Osmanlı, Fatih'in hızlı fetihlerinden sonra Avrupa'da uzun süre saldırıya geçemedi.
  • Yeni bir koz: Avrupalılar Osmanlı şehzadelerini taht kavgalarında koz olarak kullanabileceklerini gördü. Bir iç sorun, Osmanlı tarihinde ilk kez bir dış soruna dönüştü.
  • Memlüklerle bozulma: Cem'e kucak açan Memlüklerle ilişkiler savaşa döndü (1485–1491). 1488'de Ağaçayırı'nda Osmanlı yenildi; barışla sınırlar değişmeden kaldı.

Sakin görünen bir dönemin hamleleri

Bu dönem tamamen hareketsiz değildi. 1484'te Kili ve Akkirman alınarak Karadeniz'in kuzeybatı kıyıları da Osmanlı'ya geçti. Fatih döneminde son verilen Karamanoğulları'nın direnişi de bu dönemde tamamen bastırıldı. 1499–1503 Venedik savaşında Kemal Reis'in donanmasıyla İnebahtı, Modon ve Koron alındı; Osmanlı denizcilikte Venedik'e kafa tutar hâle geldi.

Kemal Reis'in adı bir insanlık hikâyesiyle de anılır. 1492'de İspanya Endülüs'ün son Müslüman devleti Gırnata'yı (Beni Ahmer) ortadan kaldırınca Müslümanlar ve Yahudiler ya din değiştirmeye ya da ülkeyi terk etmeye zorlandı. II. Bayezid, Kemal Reis komutasında Batı Akdeniz'e donanma gönderdi; zulüm gören Müslümanlar ve Yahudiler gemilerle taşındı. Yahudilerin büyük kısmı İstanbul, Selanik ve Rumeli şehirlerine yerleştirildi, Müslümanların çoğu Kuzey Afrika'ya geçti.

Sakin görünen dönem: batıda Cem yüzünden duraklama, denizde Kemal Reis, doğuda yükselen Safevi tehlikesi. Görsel: Sınav Defteri

İç düzenlemeler de sürdü. Savaş gibi olağanüstü durumlarda halktan alınan avarız vergisi 1500'lerden itibaren toplanmaya başladı; 16. yüzyıl ortalarında her yıl istenen bir vergiye dönüşecekti. 1502'de çıkarılan Kanunname-i İhtisab-ı Bursa, çarşıdaki malların kalitesini, ölçüsünü ve fiyat kurallarını belirleyerek esnafı ve tüketiciyi düzene bağladı.

Doğudan gelen fırtına: Şahkulu

1501'de İran'da kurulan Safevi Devleti, Anadolu'daki Türkmenler arasında Şii propagandası yapıyordu. Bu propaganda Şahkulu isyanı ile patladı (1511): Teke yöresinde başlayan isyan Bursa'ya kadar yayıldı, bastırılırken sadrazam Hadım Ali Paşa hayatını kaybetti. Safevi tehlikesinin büyüklüğü anlaşıldı; babasını yetersiz bulan Şehzade Selim, yeniçerilerin desteğiyle 1512'de tahta çıktı.

Akılda kalsın: II. Bayezid'in üç K'si: Kili-Akkirman (1484), Karaman direnişinin sonu, Kemal Reis (deniz). Durduran iki isim: Batı'da Cem, Doğu'da Şahkulu.
Sınavda

Nasıl sorulur“II. Bayezid döneminde Batı'da büyük seferler yapılamamasının temel sebebi” sorulur; cevap Cem Sultan olayıdır.

TuzakSafevi tehlikesi. O, Doğu'daki sorundur.

Sınavda işaretle“ilk avarız” sorulursa II. Bayezid; Karamanoğulları'na son veren padişah sorulursa Fatih (kesin ilhak 1487 diye de geçer).

?Soru çöz ÖSYM tarzı

II. Bayezid'in, kardeşi Cem Sultan Avrupa'da tutulduğu sürece Batı'da büyük seferlere çıkmaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Cem'i ellerinde tutan Avrupalılar, onu Osmanlı'ya karşı bir baskı aracı olarak kullandı. B bu dönemde toprak kaybı yoktu, yalnız seferler durdu; C Cem Memlüklere sığınmıştı, Memlüklerle ittifak kurulmadı; D veraset sistemi değişmedi, taht kavgası bu sistemin sonucudur.

▭Boşluk doldurma

Taht mücadelesini kaybedip Rodos şövalyelerine sığınan şehzade Sultan'dır. 1511'de Safevi propagandasıyla çıkan isyan isyanıdır.

CemKorkutŞahkuluŞeyh Bedreddin
1512 – 1520 · DOĞU ANADOLU · SURİYE · MISIR

Yavuz Sultan Selim: Çaldıran'dan Ridaniye'ye, halifeliğe giden yol

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCengiz Han kimdir, Moğol İmparatorluğu nasıl parçalandı ve Moğolları kim durdurdu?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Moğol İmparatorluğu'nu Temuçin kurdu; 1206 kurultayında “Cengiz Han” unvanını aldı. 1227'deki ölümünden sonra imparatorluk Altın Orda, İlhanlı, Çağatay ve Kubilay (Yuan) devletlerine ayrıldı. Moğolların ilerleyişini 1260'ta Ayn Calut Savaşı'nda Memlükler durdurdu.

Moğol fırtınası ve Memlükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yavuz Sultan Selim'in seferleri nelerdir, halifelik Osmanlı'ya nasıl geçti?

Kısa cevap: Yavuz Sultan Selim 1514'te Çaldıran'da Safevileri, 1515'te Turnadağ'da Dulkadiroğullarını, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşlarında Memlükleri yendi. Mısır'ın alınmasıyla halifelik Osmanlı'ya geçti ve Yavuz “Hâdimü'l-Haremeyn” unvanını kullandı.

Yavuz yalnız sekiz yıl tahtta kaldı, ama bu kısa sürede Osmanlı'nın yüzünü bütünüyle doğuya ve güneye çevirdi.

Çaldıran: Safevi tehlikesine darbe

Şahkulu isyanını hatırla: Safevi hükümdarı Şah İsmail'in propagandası Anadolu'yu içeriden sarsıyordu. Yavuz önce Anadolu'daki Safevi yanlılarını sindirdi, sonra doğuya yürüdü. 1514'te Çaldıran'da Safevi ordusunu yendi ve Tebriz'e girdi; savaşı Osmanlı'nın top ve tüfekli yeniçerileri belirledi. Ancak yeniçerilerin kışı orada geçirmek istememesi üzerine geri döndü. Safevi tehlikesi kırıldı, Doğu Anadolu'nun yolu açıldı: 1515–1516'da Kemah ve Diyarbakır çevresi Osmanlı'ya katıldı.

Bu katılımın büyük kısmı kılıçla değil ikna ile oldu. Yavuz'un danışman olarak bölgeye gönderdiği tarihçi ve devlet adamı İdris-i Bitlisî, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Kürt ve Türkmen beylerini Osmanlı'ya katılmaya razı etti; bu beyliklere iç işlerinde geniş serbestlik tanındı. İdris-i Bitlisî, ilk sekiz Osmanlı padişahının tarihini anlatan Heşt Behişt (Sekiz Cennet) adlı eserin de yazarıdır.

Turnadağ: Anadolu birliği tamam

Hatırlarsan Kösedağ'dan sonra Anadolu beyliklere bölünmüştü. Osmanlı bu beylikleri bir bir toplamış, geriye Maraş ve Elbistan çevresindeki Dulkadiroğulları kalmıştı. Çaldıran seferinde Osmanlı'ya yardım etmeyen bu beylik, 1515'te Turnadağ'da ortadan kaldırıldı. Böylece Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlandı.

Dört savaş, iki amaç: önce Anadolu'yu güvenceye al, sonra Memlük'e son ver.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Mercidabık ve Ridaniye: Memlüklerin sonu

Önceki sayfalardan tanıdığın Memlükler, Safevilerle yakınlaşıyor, Dulkadir meselesinde Osmanlı'ya karşı duruyordu; üstelik Portekizliler karşısında baharat yolunu koruyamıyorlardı. 1516'da Mercidabık'ta (Halep yakınları) Memlük sultanı Kansu Gavri yenildi ve öldü; Suriye ve Filistin Osmanlı'ya geçti. 1517'de Ridaniye'de (Kahire yakınları) Tomanbay da yenildi, Mısır alındı ve Memlük Devleti sona erdi.

  • Halifelik Osmanlı'ya geçti. Son Abbasi halifesi İstanbul'a getirildi; Osmanlı padişahları İslam dünyasının koruyucusu sayıldı. Halifeliğin Ayasofya'da bir törenle devredildiği rivayeti ise belgeye dayanmaz.
  • Kutsal topraklar bağlandı. Mekke Şerifi bağlılığını bildirdi; Yavuz iki kutsal şehrin hizmetkârı anlamına gelen Hâdimü'l-Haremeyni'ş-Şerîfeyn unvanını kullandı. Kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.
  • Ticaret ve hazine. Doğu Akdeniz ve Kızıldeniz ticaret yolları Osmanlı denetimine girdi, Mısır'ın zengin gelirleri hazineye katıldı. Venedik'in Kıbrıs için Memlüklere ödediği yıllık vergi de artık Osmanlı'ya ödenmeye başladı.
  • Kapitülasyonlar yenilendi. Memlüklerin Venedik'e, Fransız ve Katalan tüccarlarına tanıdığı ticaret ayrıcalıkları 1517'de Osmanlı tarafından onaylandı.

Yavuz, Şam'da büyük mutasavvıf Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin türbesi çevresine bir cami ve külliye yaptırdı. Ridaniye ile aynı yıl, 1517'de, Avrupa'da Luther Reform hareketini başlatıyordu: İslam dünyasının liderliği Osmanlı'ya geçerken Hristiyan dünyası mezhep kavgasıyla bölünmeye başladı.

Akılda kalsın: Yavuz'un savaşları ikişerli: Çaldıran + Turnadağ = Anadolu, Mercidabık + Ridaniye = Memlük. “Mercidabık'ta Suriye, Ridaniye'de Mısır.” 1517 iki dünyada aynı yıl: Doğu'da halifelik Osmanlı'ya, Batı'da Reform.
Sınavda

Nasıl sorulur“Anadolu Türk siyasi birliğinin kesin olarak sağlandığı savaş” sorulur; cevap Turnadağ'dır.

TuzakMısır Seferi'nin sonuçlarında tuzak, “Osmanlı Akdeniz'de kesin üstünlük kurdu” gibi Preveze'ye (1538) ait bir bilginin araya sokulmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme savaş ve rakip

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Anadolu Türk siyasi birliği, Mısır Seferi'nden önce Turnadağ Savaşı (1515) ile sağlandı. A, C ve D Mısır Seferi'nin gerçek sonuçlarıdır: halifelik Osmanlı'ya geçti, Memlük Devleti yıkıldı, kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.
1520 – 1566 · ORTA AVRUPA · İRAN

Kanuni Sultan Süleyman: Mohaç'tan Viyana kapılarına, Bağdat'tan Amasya'ya

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFatih Sultan Mehmed'in seferleri nelerdir, Otlukbeli Savaşı'nın sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fatih fetihten sonra Sırbistan, Mora ve Bosna'yı aldı; Karadeniz'de Amasra, Sinop, Trabzon ve 1475'te Kırım'ı Osmanlı'ya bağladı. 1473'te Otlukbeli'nde Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı yendi, 1479'da Venedik'le İstanbul Antlaşması'nı imzaladı.

Fatih'in diğer seferleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanuni Sultan Süleyman döneminde hangi seferler yapıldı, kapitülasyonlar neden verildi?

Kısa cevap: Kanuni 1521'de Belgrad'ı, 1522'de Rodos'u aldı, 1526'da Mohaç'ta Macar ordusunu yendi ve 1529'da Viyana'yı kuşattı. Doğuda Irakeyn Seferi'yle (1534) Tebriz ve Bağdat'ı aldı, 1555'te Safevilerle ilk resmî antlaşma olan Amasya Antlaşması'nı imzaladı; Habsburglara karşı yakınlaşılan Fransa'ya kapsamlı kapitülasyon Kanuni döneminde verilemedi; ilk gerçek Fransız kapitülasyonu 1569'da (II. Selim) imzalandı.

Kanuni tahta çıktığında önünde Fatih'in bitiremediği bir iş listesi vardı ve ilk iki maddesi Belgrad ile Rodos'tu.

Kanuni Sultan Süleyman 46 yıl tahtta kaldı ve doğuya, batıya düzenlediği 13 seferle Osmanlı padişahları arasında bir rekorun sahibi oldu. Son seferinde, 1566'da Zigetvar kuşatması sırasında öldü; sefer sırasında ölen tek Osmanlı padişahıdır. Muhibbî mahlasıyla şiirler de yazan Kanuni, tahta çıkar çıkmaz bir dizi isyanla uğraştı: Şam'da Canberdi Gazali ve Mısır'da Hain Ahmed Paşa Memlük Devleti'ni yeniden diriltmeye kalkıştı; Anadolu'da Baba Zünnun ve Kalender Çelebi isyanları bastırıldı.

Avrupa: Belgrad'dan Viyana'ya

1521'de Belgrad alındı ve Orta Avrupa'nın kapısı açıldı. 1522'de Rodos, Saint Jean şövalyelerinin elinden alındı; İstanbul ile Mısır arasındaki deniz yolu güvenceye kavuştu. 1526'da Mohaç'ta Macar ordusu iki saat kadar süren bir meydan savaşında dağıtıldı; bu yüzden Mohaç tarihin en kısa süren meydan muharebelerinden biri sayılır. Macar kralı Layoş savaşta öldü; Osmanlı ordusu Budin'e girdi ama bir süre sonra geri çekildi. Macar soyluları Yanoş'u (Jan Zapolya) kral seçti. Avusturya arşidükü Ferdinand Macar tahtını isteyip Budin'i alınca Kanuni 1529'da Budin'i geri alıp Yanoş'u yeniden tahta oturttu ve Viyana'yı kuşattı; kışın yaklaşması ve ağır topların getirilememesi yüzünden kuşatma kaldırıldı.

Ferdinand Budin'i almak için yeniden harekete geçince Kanuni 1532'de Alman Seferi'ne çıktı; Avusturya ordusu meydan savaşına çıkmadı. Mücadele 1533 İstanbul Antlaşması'yla bir sonuca bağlandı: Ferdinand, protokolde Osmanlı sadrazamına denk sayıldı. Bu, Osmanlı ile Avusturya arasındaki ilk antlaşmaydı (metni yazılı değildi, padişahın sözüne dayanıyordu) ve Avusturya'nın Osmanlı karşısındaki üstünlük iddiasından geri adım atması demekti. Macar kralı Yanoş ölünce Ferdinand yine Budin'e yürüdü; Kanuni 1541'de Budin'i aldı ve Macaristan'ın büyük kısmı doğrudan bir Osmanlı eyaleti (Budin Beylerbeyliği) oldu.

Kapitülasyonlar: bir güç döneminin lütfu

Bir devletin yabancı tüccarlara kendi topraklarında tanıdığı ticaret, vergi ve hukuk ayrıcalıklarına kapitülasyon denir. Osmanlı bu ayrıcalıkları güçlü olduğu dönemde, siyasi ve ticari amaçla verdi. Hatırlarsan ilk kapitülasyon 1352'de, Orhan Bey döneminde Cenevizlilere verilmişti; Venedik, Floransa ve Napoli de 15. yüzyılda benzer haklar almıştı. Yavuz, Mısır'ı alınca Memlüklerin Fransız tüccarlarına tanıdığı ayrıcalıkları da yeniledi.

Kanuni döneminde Avrupa'da Osmanlı'nın en büyük rakibi, Avusturya ve İspanya'yı elinde tutan Habsburglardı. Habsburglara karşı yalnız kalan Fransa Osmanlı'dan yardım istedi ve iki devlet yakınlaştı. Ama Fransa'ya kapsamlı ayrıcalık tanınması Kanuni döneminde mümkün olmadı: Şubat 1536'da Fransız elçisi La Forest ile Sadrazam İbrahim Paşa arasında kararlaştırılan metni padişah, belki de İbrahim Paşa'nın idamı yüzünden, hiç onaylamadı. İlk gerçek Fransız kapitülasyonu 18 Ekim 1569'da, II. Selim döneminde imzalandı; bu, Venedik'e tanınan geniş hakların ilk kez bir Batı krallığına verilmesiydi ve İngiltere (1580) ile Hollanda (1612) kapitülasyonlarına örnek oldu.

Osmanlı'nın amacı Habsburglara karşı Fransa'yı desteklemek, Avrupa'daki Hristiyan birliğini bölmek ve ticareti canlandırmaktı. Kapitülasyonlar başlangıçta tek taraflı bir lütuftu ve padişahın ömrüyle sınırlıydı; 1740'ta sürekli hâle getirildi, 1923'te Lozan'da kaldırıldı.

Doğu: Irakeyn ve Amasya

Safevilerle mücadele Kanuni döneminde de sürdü. Irakeyn Seferi'nde (1534) Tebriz ve Bağdat savaş yapılmadan alındı; adını Irak-ı Arap ve Irak-ı Acem'den alır. Uzun çatışmalar 1555 Amasya Antlaşması'yla bitti. Bu, Osmanlı ile İran arasında imzalanan ilk resmî antlaşmadır; Bağdat Osmanlı'da kaldı.

Fatih, Yavuz ve Kanuni'nin seferlerini yön yön ayır; sınav “hangisi Kanuni dönemine ait değildir?” diye sorar.

Üç padişah, üç yön
PadişahBatı (Avrupa, deniz)Doğu ve güneyAntlaşma
Fatih (1451–1481)İstanbul 1453, Sırbistan, Mora, Bosna, Otranto 1480Trabzon 1461, Otlukbeli 1473, Kırım 1475İstanbul 1479 (Venedik vergi verdi)
Yavuz (1512–1520)—Çaldıran 1514, Turnadağ 1515, Mercidabık 1516, Ridaniye 1517—
Kanuni (1520–1566)Belgrad 1521, Rodos 1522, Mohaç 1526, Viyana 1529, Preveze 1538Irakeyn 1534 (Tebriz, Bağdat)İstanbul 1533 (Avusturya), Amasya 1555 (İran)
Akılda kalsın: Kanuni'nin sayı şeridi: 1521 Belgrad → 1522 Rodos → 1526 Mohaç → 1529 Viyana → 1532 Alman Seferi → 1533 İstanbul Antl. → 1534 Irakeyn → 1541 Budin eyalet → 1555 Amasya. Kapitülasyonun dört tarihi: 1352 ilk (Ceneviz) → 1569 ilk Fransız (II. Selim) → 1580 İngiltere → 1740 sürekli.
Sınavda

Nasıl sorulurKapitülasyonların verilme sebepleri sorulur.

TuzakTuzak: “Osmanlı ekonomisi bozulduğu için verildi.” Hayır; kapitülasyonlar devletin en güçlü döneminde, siyasi amaçla verildi. Ekonomik zarar sonraki yüzyıllarda ortaya çıktı. Tarih sorulursa: ilk kapitülasyon = 1352 Ceneviz (Orhan); Fransa için 1569 (II. Selim); 1740'ta sürekli oldu.

Sınavda işaretleFransa'ya ilk kapitülasyon 1569 (II. Selim); şıklarda bu yoksa 1535 (Kanuni) seçeneğini işaretle.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nin 16. yüzyılda Fransa'ya kapitülasyon vermesinin sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Kapitülasyonlar Osmanlı'nın en güçlü döneminde, siyasi amaçla verilmiş bir ayrıcalıktır; ekonomik bir bozulma söz konusu değildi. A, B ve D gerçek sebeplerdir: Habsburglara karşı Fransa desteklendi, Hristiyan birliği bölündü, ticaret yollarının canlanması istendi.
1538 – 1553 · AKDENİZ · HİNT OKYANUSU

Preveze ve Hint Deniz Seferleri: Akdeniz'de zafer, okyanusta sınır

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCem Sultan olayı nedir, Osmanlı Devleti'ne etkileri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cem Sultan olayı, Fatih'in ölümünden (1481) sonra ağabeyi II. Bayezid'e taht mücadelesini kaybeden Cem'in önce Memlüklere, sonra Rodos şövalyelerine sığınması ve 1495'teki ölümüne kadar Avrupa'da tutulmasıdır. Bu yüzden Osmanlı, II. Bayezid döneminde Batı'da uzun süre büyük seferlere çıkamadı.

II. Bayezid ve Cem Sultan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Preveze Deniz Savaşı ve Hint Deniz Seferlerinin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 1538'de Barbaros Hayreddin Paşa, Preveze'de Haçlı donanmasını yendi ve Akdeniz bir Türk gölüne dönüştü. 1538–1553 arasındaki Hint Deniz Seferleri ise Hint Okyanusu'ndaki Portekizlilere karşı düzenlendi, ancak beklenen sonuç alınamadı.

Kanuni'nin ordusu karada Viyana'ya kadar yürüdü; denizdeki en büyük hamleyi ise korsan olarak başlayıp kaptan-ı derya olan bir denizci yaptı.

Preveze: Akdeniz Türk gölü

Kuzey Afrika'da Cezayir'i Osmanlı'ya bağlayan Barbaros Hayreddin, 1533'te İstanbul'a çağrılıp donanmanın başına getirildi. Osmanlı'nın Akdeniz'de büyümesinden rahatsız olan Papa, Venedik ve İspanya, Andrea Doria komutasında büyük bir Haçlı donanması kurdu. 1538'de Preveze'de bu donanma yenildi. Sonuç tek cümleyle özetlenir: Akdeniz bir Türk gölü hâline geldi. Bu üstünlük sonraki yıllarda da sürdü; 1551'de Turgut Reis Trablusgarp'ı aldı.

1560'ta Piyale Paşa ile Turgut Reis, Trablusgarp'ı geri almak isteyen Haçlı donanmasını Cerbe'de yendi ve Kuzey Afrika'daki Osmanlı üstünlüğü pekişti. 1565 Malta kuşatması ise başarısız oldu; Turgut Reis bu kuşatmada şehit düştü. Ertesi yıl, 1566'da Piyale Paşa Cenevizlilerin elindeki Sakız Adası'nı aldı.

Hint Okyanusu: Portekiz meselesi

1498'de Ümit Burnu'nu dolaşarak Hindistan'a ulaşan Portekizliler, baharat ticaretini ele geçirmiş, Kızıldeniz ve Basra Körfezi'ni tehdit ediyordu. Hindistan'daki Müslüman devletler Osmanlı'dan yardım isteyince Hint Deniz Seferleri başladı. 1538'de Hadım Süleyman Paşa Hindistan'da Diu'yu kuşattı ama alamadı; dönüşte Yemen ve Aden Osmanlı'ya bağlandı. Piri Reis Aden'i geri aldı, ama Hürmüz'ü alamadı. Son seferlerden birinde fırtınaya yakalanan Seydi Ali Reis, Hindistan'dan karadan döndü ve bu yolculuğu Mirâtü'l-Memâlik adlı eserinde anlattı.

Seferler neden başarısız oldu? Osmanlı kadırgaları Akdeniz'in sakin suları için yapılmıştı, okyanus dalgalarına dayanıklı değildi. Akdeniz donanmasını Kızıldeniz'e geçirecek bir kanal yoktu ve bölgede güçlü bir üs bulunmuyordu. Yardım isteyen Hindistan'daki Gücerat Sultanlığı da Diu kuşatmasında Osmanlı'ya beklenen desteği vermedi. Portekiz Hint ticaretini elinde tuttu; ama Yemen, Aden ve Kızıldeniz kıyılarının alınmasıyla kutsal topraklar güvenceye kavuştu.

Denizlerde Osmanlı · zafer ve sınır
Savaş / seferYılKomutanSonuç
Preveze1538Barbaros HayreddinHaçlı donanması yenildi; Akdeniz Türk gölü
Diu kuşatması (Hint Seferi)1538Hadım Süleyman PaşaDiu alınamadı; Yemen ve Aden bağlandı
Cerbe1560Piyale Paşa, Turgut ReisKuzey Afrika'da üstünlük pekişti
Malta kuşatması1565—Başarısız; Turgut Reis şehit
Sakız1566Piyale PaşaCenevizlilerden alındı
Akılda kalsın: Akdeniz kadırganın, okyanus kalyonun denizidir: Preveze'de kazanan gemi, Hint'te kaybetti. Rakipleri de ayır: Preveze'de Haçlılar, Hint'te Portekizliler.
Sınavda

Nasıl sorulurHint Deniz Seferleri'nin amacı ya da başarısızlık sebebi sorulur.

TuzakRakibi Venedik ya da İspanya göstermek. Hint Okyanusu'ndaki rakip Portekiz'dir.

▭Boşluk doldurma

1538'de Preveze'de Haçlı donanmasını yenen Osmanlı denizcisi Hayreddin Paşa'dır. Hint Deniz Seferleri'nde Osmanlı'nın rakibi idi.

BarbarosTurgut ReisPortekizlilerVenedikliler

?Soru çöz

Hint Deniz Seferleri'nden beklenen sonucun alınamamasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

✓ D. Akdeniz için yapılmış kadırgalar okyanusta Portekiz kalyonlarıyla baş edemedi. B Preveze ise bir Osmanlı zaferidir; A kapitülasyonlar Fransa'yla ilgilidir, Hint seferleriyle bağı yoktur; C Mısır Osmanlı'nın elinde kaldı, seferler oradan yapıldı.
1565 – 1579 · DON-VOLGA · SÜVEYŞ · AKDENİZ

Sokullu Mehmed Paşa: kanallarla dünyayı bağlamak isteyen sadrazam

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYavuz Sultan Selim'in seferleri nelerdir, halifelik Osmanlı'ya nasıl geçti?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yavuz Sultan Selim 1514'te Çaldıran'da Safevileri, 1515'te Turnadağ'da Dulkadiroğullarını, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşlarında Memlükleri yendi. Mısır'ın alınmasıyla halifelik Osmanlı'ya geçti ve Yavuz “Hâdimü'l-Haremeyn” unvanını kullandı.

Yavuz Sultan Selim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sokullu Mehmed Paşa'nın projeleri nelerdir, neden gerçekleşemedi?

Kısa cevap: Sokullu Mehmed Paşa, Kanuni, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde sadrazamlık yaptı; Don-Volga ve Süveyş kanal projeleri gerçekleştirilemedi. Kıbrıs 1571'de alındı ama aynı yıl İnebahtı'da Osmanlı donanması yakıldı; Sokullu 1579'da öldü.

Kanuni'den sonra devletin dümeni bir süre padişahta değil, sadrazamdaydı.

Kanuni 1566'da Zigetvar'da öldüğünde sadrazam Sokullu Mehmed Paşa, yeni padişah II. Selim gelene kadar ölümü ordudan gizledi ve devleti sarsıntısız bir şekilde yeni padişaha devretti. Sonraki on üç yıl boyunca, önce II. Selim'in tamamında, sonra III. Murad'ın ilk yıllarında devlet işlerini fiilen o yönetti. II. Selim, hiç sefere çıkmayan ve İstanbul'da ölen ilk Osmanlı padişahıdır; ordunun başına padişahın değil sadrazamın geçmesi, devletin yönetim tarzındaki değişimin ilk işaretiydi.

İki kanal, iki rakip

Don-Volga Kanalı (1569) iki nehri birleştirerek Karadeniz'den Hazar Denizi'ne geçit açacaktı. Amaç Orta Asya'daki Türk dünyasıyla bağ kurmak, Rusların güneye inmesini engellemek, İran'ı kuzeyden kuşatmak ve bölgeyi ticari açıdan canlandırmaktı. Astrahan seferiyle işe başlandı ama kanal tamamlanamadı: Osmanlı'nın bölgede güçlenmesini istemeyen Kırım hanı işi ağırdan aldı, Rus saldırıları ve sert iklim kazıyı durdurdu. Don ile Volga'yı birleştiren kanalı yaklaşık dört yüz yıl sonra, 1952'de Sovyetler açtı. Süveyş Kanalı ise Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayacaktı. Böylece Akdeniz donanması Hint Okyanusu'na geçip Portekizlilerle mücadele edebilecek; Yemen, Hicaz, Habeşistan ve Sumatra'daki Açe Sultanlığı gibi İslam ülkeleriyle bağ kurulacaktı. O da gerçekleşmedi. Marmara Denizi'ni İznik Gölü, Sapanca Gölü ve Sakarya Irmağı üzerinden Karadeniz'e bağlama projesi de kâğıt üzerinde kaldı; bu kanalın asıl amacı, Sakarya çevresindeki ormanlardan çıkan keresteyi İstanbul tersanesine ucuz ve hızlı taşımaktı.

Kuzeyde Rusya, güneyde Portekiz: Sokullu iki rakibe iki kanalla cevap vermek istedi.Görsel: Sınav Defteri

Kıbrıs ve İnebahtı: kol ile sakal

Venedik'in elindeki Kıbrıs, Mısır ile İstanbul arasındaki deniz yolunun ortasında korsanlara sığınak oluyordu. Ada 1570–1571'de Lala Mustafa Paşa komutasında alındı ve Doğu Akdeniz güvenliği sağlandı. Venedik'in çağrısıyla Papa, İspanya ve Venedik bir Haçlı donanması kurdu; 1571'de İnebahtı'da Osmanlı donanması yakıldı. Hatırlarsan İnebahtı'yı II. Bayezid döneminde Kemal Reis almıştı; şimdi aynı sularda Osmanlı, Haçlılara karşı ilk büyük deniz yenilgisini aldı. Ama bir kış içinde yeni bir donanma yapıldı. Sokullu'nun Venedik elçisine söylediği rivayet edilen söz durumu özetler: Kıbrıs'ı alarak Venedik'in kolunu kesmişlerdi; Venedik ise donanmayı yakarak Osmanlı'nın sakalını tıraş etmişti, ve tıraş edilen sakal daha gür çıkardı. 1573 barışıyla Kıbrıs Osmanlı'da kaldı.

Akılda kalsın: Osmanlı donanması tarihte dört kez yakıldı: İnebahtı 1571 (Haçlı donanması), Çeşme 1770 (Rusya), Navarin 1827 (İngiltere-Fransa-Rusya), Sinop 1853 (Rusya). Sıra kodu: “İ-Ç-N-S”; ilki 16. yüzyılda, diğer üçü 18. ve 19. yüzyıllarda.

Lehistan, Fas ve Sokullu'nun ölümü

1575'te Osmanlı'nın desteklediği aday Lehistan (Polonya) kralı seçildi; Lehistan Osmanlı himayesine girdi ve Osmanlı'nın etkisi Baltık kıyılarına kadar uzandı. Kuzey Afrika'da da etki genişledi: Osmanlı'nın desteklediği Abdülmelik 1576'da Fas sultanı oldu ve Osmanlı himayesini tanıdı. Doğuda 1578'de İran'la yeniden başlayan savaşta Özdemiroğlu Osman Paşa 1583'te Meşaleler Savaşı'nı kazandı.

Sokullu 1579'da bir suikast sonucu öldü; devleti bir arada tutan son güçlü sadrazamın ardından merkez yönetimi zayıflamaya başladı. MEB, 1453'ten 1683 II. Viyana Kuşatması'na kadarki dönemi tek bölümde, “Cihan Devleti Osmanlı (1453–1683)” başlığıyla anlatır; bu sayfadaki olaylar o dönemin ilk yarısıdır.

Akılda kalsın: Sokullu'nun iki kanalı iki rakibe karşı: Don-Volga → Rus (kuzey), Süveyş → Portekiz (güney). İkisi de kâğıtta kaldı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Don-Volga Kanalı projesinin amaçlarından biri değildir” kalıbı çok sık gelir.

TuzakTuzak şık hep Süveyş'in amacıdır: “Hint Okyanusu'nda Portekizlilerle mücadele etmek.” “Sefere çıkmayan ilk padişah” → II. Selim; Kanuni ile karıştırma, o seferde ölen padişahtır.

Sınavda işaretledönem adı sorulursa “Cihan Devleti Osmanlı” (1453–1683); şıklarda “Yükselme Dönemi (1453–1579)” varsa o da aynı yılları anlatır.

↕Kronolojik sıralama

  1. Sokullu Mehmed Paşa öldü
  2. Osmanlı donanması İnebahtı'da yakıldı
  3. Osmanlı'nın desteklediği aday Lehistan kralı seçildi
  4. Don-Volga Kanalı için Astrahan seferi yapıldı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Don-Volga Kanalı projesiyle ulaşılmak istenen amaçlardan biri değildir?

✓ A. Portekizlilerle mücadele, Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayacak Süveyş Kanalı projesinin amacıdır. B, C ve D Don-Volga'nın gerçek amaçlarıdır: Rusların güneye inişi engellenecek, Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurulacak, İran kuzeyden kuşatılacaktı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü yazma amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. DLT, açıklamaları Arapça olan bir Türkçe sözlüktür; Abbasi halifesine sunulmuştur. A şıkkı Kutadgu Bilig'i, C Divan-ı Hikmet'i anlatır; D DLT bir sözlüktür, hükümdarların hayat hikâyesi değildir.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Dil ve Karahanlı eserleri

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi 1402 Ankara Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Anadolu birliğini Yıldırım savaştan önce sağlamıştı; Ankara yenilgisi bu birliği bozdu. B, C ve D Ankara Savaşı'nın gerçek sonuçlarıdır: Timur beylikleri yeniden kurdu, İstanbul'un fethi gecikti, şehzadeler arasında Fetret Devri başladı.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Yıldırım Bayezid ve Ankara

?Soru 3

Türk-İslam devletlerinin göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirme politikasının amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ B. Ordu-millet göçebe hayatın ürünüdür; iskân bu yapıdan uzaklaşmanın, düzenli ve merkezî bir devletin aracıdır. A, C ve D iskânın gerçek amaçlarıdır: yerleşik nüfustan vergi ve asker toplamak kolaydır, tarım alanı genişler, göçebe-yerleşik çatışmaları azalır.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Toplum, iskân ve ticaret

?Soru 4

Anadolu Selçuklu döneminde yapılan ve medrese olmasının yanında gök cisimlerinin gözlemlendiği bir rasathane olarak da kullanılan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kırşehir'deki Cacabey Medresesi rasathane olarak da kullanılmıştır. C Gök Medrese adını gökyüzünden değil, mavi çinilerinden alır; A Karatay Konya'da, B Yağıbasan Niksar'da (Anadolu'nun ilki) kurulan medreselerdir, rasathane olarak kullanılmadılar.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Sanat ve mimari

?Soru 5

Türk-İslam devletlerinde eyaletlerde çarşı ve pazarı denetleyen, ölçü ve tartıyı kontrol eden görevli aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Muhtesip çarşı ve pazardaki düzenden, fiyat, ölçü ve tartının doğruluğundan sorumluydu. B şıhne şehirde güvenliği sağlayan askerî validir; C kadı davalara bakan yargıçtır; D amil vergi toplayan görevlidir.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Taşra: melik ve atabey

?Soru 6

İslamiyet öncesi Türklerde görülen töre geleneğinin Türk-İslam devletlerinde aşağıdakilerden hangisiyle sürdüğü söylenebilir?

✓ D. Örfi hukuk, töre gibi gelenekten ve hükümdarın koyduğu kurallardan doğar. A şer'i hukuk İslam dininin kurallarına dayanır, töreye değil; B Divan-ı İşraf devlet işlerini denetleyen bir divandır; C ikta bir toprak sistemidir, hukuk geleneği değildir.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Hukuk: şer'i ve örfi

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Beyliği'nin kuruluş döneminde hızla büyümesini kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Kuruluşta Osmanlı beyliklerle uğraşmadan Bizans'a yöneldi; Anadolu birliği için mücadele daha sonra başladı. A, C ve D büyümeyi kolaylaştıran gerçek etkenlerdir: Bizans iç karışıklıktaydı, hoşgörülü yönetim yerli halkı kazandı, Moğol baskısından kaçan Türkmenler insan gücü sağladı.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Kuruluşun zemini

?Soru 8

Orhan Bey döneminde ilk Osmanlı parasının basılması, yaya ve müsellem birliklerinin kurulması ve İznik'te medrese açılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ C. Para, düzenli ordu ve eğitim kurumu devlet teşkilatının parçalarıdır; Osmanlı bu dönemde beylikten devlete dönüştü. A Anadolu birliği Yıldırım döneminde sağlandı; B Bizans Osmanlı'ya bağlanmadı, İstanbul 1453'e kadar direndi; D Haçlı tehlikesi sürdü, Balkanlarda mücadele yeni başlıyordu.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Orhan Bey ve Rumeli'ye geçiş

?Soru 9

I. Murad döneminde Germiyanoğulları'ndan çeyiz yoluyla, Hamitoğulları'ndan satın alma yoluyla toprak kazanılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Çeyiz ve satın alma savaşsız yollardır; I. Murad Anadolu'da Türk beylikleriyle savaşmaktan kaçındı. A savaşla değil, barışla kazanıldığı için tersini söyler; B Germiyan ve Hamit toprakları iç bölgededir, deniz gücüyle ilgisi yoktur; C beyliklerin Haçlılara karşı yardım istemesiyle değil, evlilik ve alımla ilgilidir.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · I. Murad ve Balkanlar

?Soru 10

Türk-İslam devletlerinde hazineden maaş almayan, geçimini kendisine ayrılan toprağın vergi gelirinden sağlayan askerler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İkta askerlerini, kendisine bir bölgenin vergi geliri bırakılan ikta sahibi beslerdi. A ve B saray gulamları ve hassa ordusu hükümdara bağlı, hazineden maaş alan askerlerdir; D bağlı devlet askerleri kendi devletlerince beslenir, sefer sırasında orduya katılırdı.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Ordu: gulam, hassa, ikta
96
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı yükselme dönemi konusundan 96 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →