Moskova'dan Sakarya'ya: 1921'de savunmadan zafere

Moskova'daki ilk büyük tanınmadan İnönü'deki ikinci zafere, Sakarya'nın doğusuna çekilişten 22 gün süren meydan muharebesine ve Kars ile Ankara'daki imzalara kadar 1921'i yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1921
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
16 MART 1921 · MOSKOVA

Moskova Antlaşması: doğudan gelen ilk büyük el sıkışma

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGümrü Antlaşması ne zaman imzalandı, önemi nedir?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gümrü Antlaşması, Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi'nin Ermenileri yenmesi üzerine 3 Aralık 1920'de TBMM ile Ermenistan arasında imzalandı. Doğu Cephesi TBMM'nin ilk askerî başarısı, Gümrü de TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma, yani ilk siyasi başarısıdır.

Doğu Cephesi ve Gümrü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Moskova Antlaşması nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?

Kısa cevap: Moskova Antlaşması, 16 Mart 1921'de TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalandı. Sovyet Rusya, TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu; buna karşılık Batum Gürcistan'a bırakıldı ve bu, Misak-ı Millî'den verilen ilk taviz sayılır.

1921 baharında Ankara'nın elinde iki şey vardı: İnönü'de kazanılmış bir zafer ve Londra'da sonuçsuz kalmış bir konferans. İkisi de onu doğuya, Moskova'ya bakmaya itti.

Hatırlarsan I. İnönü zaferinden sonra İtilaf devletleri Ankara'yı Londra Konferansı'na çağırmış, ama Sevr'den vazgeçmeye yanaşmamıştı. Batıdan çözüm çıkmayınca TBMM, kendisi gibi İtilaf devletleriyle karşı karşıya olan Sovyet Rusya ile anlaşmaya yöneldi. İki tarafın ortak bir derdi vardı: İngiltere'nin bölgedeki gücü. Ermeni sorununun Gümrü ile çözülmüş olması da yolu açmıştı.

Masada ne konuşuldu?

Moskova Antlaşması · madde → anlamı
KonuKararTürkiye için anlamı
Eski antlaşmalarOsmanlı–Çarlık Rusyası antlaşmaları geçersiz; birinin tanımadığını öteki de tanımazSevr'i Sovyet Rusya da tanımaz
KapitülasyonlarSovyet Rusya kaldırılmasını kabul ederBunu kabul eden ilk devlet
Doğu sınırıTBMM'nin Ermeni ve Gürcülerle belirlediği sınırlar tanınırDoğu güvencede, birlikler batıya
BatumYerel halka geniş özerklik şartıyla Gürcistan'a bırakılırMisak-ı Millî'den ilk taviz
İç işlerBirbirinin yönetimine karışmama; ekonomik, kültürel iş birliği—
BoğazlarKaradeniz'e kıyısı olan devletlerin konferansında belirlenecekTürkiye'nin egemenliğine aykırı olmayacak

Bir kazanç, bir bedel

Kazanç büyüktü: Sovyet Rusya, TBMM'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti ve kapitülasyonların kaldırılmasını kabul eden ilk devlet oldu. Doğu sınırı güvenceye girince oradaki birliklerin bir kısmı batı cephesine kaydırılabildi; Sovyetlerden gelecek silah ve para yardımının da yolu açıldı. Bedeli ise Batum'du: Misak-ı Millî'de halk oylamasına bırakılan bu liman kente vazgeçilince ortaya Misak-ı Millî'den ilk taviz çıktı.

Akılda kalsın: Moskova'yı iki kelimeyle bağla: tanınma (ilk büyük devlet) ve Batum (ilk taviz). Biri sorulursa diğeri tuzak şıkta bekler.
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM'yi tanıyan ilk devlet” sorulursa dikkat: o Ermenistan'dır (Gümrü). “İlk büyük / Avrupa devleti” denirse cevap Sovyet Rusya'dır. Misak-ı Millî'den verilen ilk taviz → Batum.

Tuzak“ilk devlet” ile “ilk büyük Avrupa devleti” ifadelerini karıştırmak.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Moskova Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Misak-ı Millî ilkelerinden ilk kez taviz verildiğini gösterir?

✓ A. Misak-ı Millî'de halk oylamasına bırakılan Batum, Moskova Antlaşması'yla Gürcistan'a verildi; bu ilk tavizdir. B, C ve D Türkiye lehine hükümlerdir: Çarlık antlaşmaları geçersiz sayıldı, Sovyetler kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti, Boğazların statüsü Karadeniz devletlerine bırakıldı; hiçbiri taviz değildir.

▭Boşluk doldurma

Moskova Antlaşması'yla TBMM'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu; ise Gürcistan'a bırakıldı.

Sovyet RusyaFransaBatumKars
23 MART – 1 NİSAN 1921 · İNÖNÜ

II. İnönü Savaşı: “milletin makûs talihini de yendiniz”

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. İnönü Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. İnönü Savaşı 6–10 Ocak 1921'de Albay İsmet Bey komutasındaki Türk ordusu ile Yunan ordusu arasında yapıldı ve Türk zaferiyle sonuçlandı. TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun ilk zaferidir; ardından Teşkilat-ı Esasiye kabul edildi, Londra Konferansı toplandı, Afganistan ile antlaşma imzalandı ve İstiklal Marşı kabul edildi.

Çerkez Ethem ve I. İnönü Savaşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. İnönü Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: II. İnönü Savaşı, 23 Mart – 1 Nisan 1921'de İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu ile Yunan ordusu arasında yapıldı ve Türk zaferiyle bitti. Zafer TBMM'ye güveni artırdı; İtalya çekilmeye karar verdi, Fransa da Ankara'yla görüşmek için Franklin-Bouillon'u gönderdi.

Yunan ordusu aynı yerde ikinci kez yenildi; bu kez yenilen yalnız bir ordu değil, Sevr'i zorla kabul ettirme planıydı.

Londra Konferansı'nda istediğini alamayan Yunanistan, Sevr'i TBMM'ye silah zoruyla kabul ettirmek için yeniden saldırıya geçti. Üstelik TBMM bu saldırıyı içeride de sıkışmışken karşıladı: aynı günlerde Koçgiri ayaklanması sürüyor, Karadeniz'de Pontus Rum çeteleri de ordunun gücünü bölüyordu. Yunan kuvvetleri İnönü mevzilerine yüklendi, ama Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'nın birlikleri onları bir kez daha geri püskürttü. Zaferin haberi Ankara'ya ulaşınca Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya ünlü telgrafını çekti: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.”

Zaferin yankısı

Bu cümle boşuna söylenmedi. Yıllardır yenilgi haberine alışmış bir millet, düzenli ordusunun art arda iki zafer kazandığını gördü; etkisi sınırları da aştı.

II. İnönü'nün yankısı
Kim?Ne yaptı?
Yabancı basınTürkler lehine yazılar çıktı
İtalyaİşgal ettiği yerlerden çekilme kararı aldı
FransaZonguldak'taki birliklerini çekti; Ankara'ya Franklin-Bouillon'u gönderdi
İstanbulŞehzade Ömer Faruk Efendi Millî Mücadele'ye katılmak için Anadolu'ya geçmek istedi
Akılda kalsın: II. İnönü'nün ardından İtilaf cephesinde ilk çatlak: İtalya geri çekiliyor, Fransa masaya geliyor. Bu çatlak Sakarya'dan sonra Ankara Antlaşması'yla yarığa dönecek.
Sınavda

Nasıl sorulur“Makûs talih” telgrafı hangi savaşla ilgilidir? Cevap II.

Tuzakİnönü'dür; tuzak şık I. İnönü'dür. Fransa'nın Franklin-Bouillon'u göndermesi de II. İnönü'nün dış etkisi olarak sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme II. İnönü'nün yankıları

?Soru çöz

II. İnönü Savaşı'ndan sonra Fransa'nın Franklin-Bouillon'u Ankara'ya göndermesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Kazanılan zafer, Fransa'yı Ankara'yla doğrudan görüşmeye yöneltti; İtilaf bloğunda ilk çatlaktır. A Fransa Sevr'i imzalamıştı; B Fransa'nın Sovyet Rusya ile ittifakı yoktu; C Batı Cephesi'nde savaş sürüyordu, Sakarya ve Büyük Taarruz henüz gelecekti.
NİSAN – 5 AĞUSTOS 1921 · BATI CEPHESİ

Kütahya-Eskişehir Savaşları: geri çekilmek, toparlanmak için

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGediz Muharebesi ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gediz Muharebesi, 24 Ekim 1920'de Ali Fuat Paşa ve Çerkez Ethem kuvvetlerinin Gediz'deki Yunan birliklerine saldırısıdır ve başarısız oldu. Sonucunda düzenli ordu kurma çalışmaları hızlandı, Ali Fuat Paşa Moskova'ya elçi olarak gönderildi ve Batı Cephesi, kuzeyde İsmet Bey'in, güneyde Refet Bey'in komutasında ikiye ayrıldı.

Batı Cephesi ve Gediz Muharebesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kütahya-Eskişehir Savaşları'ndan sonra ne oldu, Başkomutanlık Kanunu neden çıkarıldı?

Kısa cevap: Kütahya-Eskişehir Savaşları'nda (10–24 Temmuz 1921) yenilen Türk ordusu, daha fazla kayıp vermemek için Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Bunun üzerine TBMM, 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'yla Meclis'in orduya ilişkin yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal'e verdi.

İki zaferden sonra gelen yenilgi, Ankara'ya kendini savunmanın da bir strateji meselesi olduğunu öğretti.

Aslıhanlar-Dumlupınar: erken gelen bir uyarı

II. İnönü'den sonra geri çekilen Yunan kuvvetlerini takip eden, Refet Bey (Bele) komutasındaki güney birlikleri 8–12 Nisan 1921'de Aslıhanlar-Dumlupınar bölgesinde yenildi. Bu yenilgi açık bir mesaj veriyordu: ordu savunmada başarılıydı ama henüz taarruz gücüne ulaşmamıştı. Ardından Refet Bey görevden alındı ve Batı Cephesi'nin tamamı tek komuta altında, İsmet Paşa'da birleştirildi.

Temmuz 1921: üç şehir birden

İki İnönü yenilgisinin hesabını sormak isteyen Yunan ordusu, takviye alarak 10 Temmuz 1921'de büyük bir saldırı başlattı. Kısa sürede Afyon, Kütahya ve Eskişehir düştü. Cepheye gelen Mustafa Kemal, orduyu yok olma tehlikesinden kurtarmak için ağır bir karar verdi: ordu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilecekti. Amaç, ordunun toparlanmasına zaman kazanmak ve düşmanı ikmal hatlarından uzaklaştırarak yıpratmaktı.

Yenilginin yankısı dışarıda da duyuldu. II. İnönü'den sonra Ankara'ya yaklaşan Fransa görüşmeleri askıya aldı, çekilme kararı alan İtalya da bu kararı uygulamakta acele etmedi. Herkes savaşın sonucunu bekliyordu; o sonuç Sakarya'da belli olacaktı.

Temmuz yenilgisinden Sakarya'ya giden altı haftalık zincir: her halka bir öncekinin sonucudur.Görsel: Sınav Defteri

Mecliste fırtına, Başkomutanlık Kanunu

Çekilme kararı Ankara'da büyük tepki gördü; düşman Ankara'ya yaklaşınca Meclis'in Kayseri'ye taşınması bile tartışıldı. Mecliste Mustafa Kemal'in doğrudan ordunun başına geçmesi istendi. Mustafa Kemal bu görevi, Meclis'in yetkilerini Meclis adına ve sınırlı bir süre için kullanma şartıyla kabul etti. Böylece 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu çıkarıldı: Mustafa Kemal, Meclis'in orduya ilişkin yetkilerini üç ay süreyle kullanacaktı.

Akılda kalsın: Başkomutanlık Kanunu'nun iki sınırı vardı: süre (üç ay) ve kaynak (yetki Meclis'in, Mustafa Kemal onu Meclis adına kullanır). Meclis üstünlüğü ilkesi bozulmadı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Başkomutanlık Kanunu'nun çıkarılmasına yol açan gelişme” → Kütahya-Eskişehir yenilgisi. Aslıhanlar sorulursa çıkarım hep aynıdır: ordunun henüz taarruz gücüne ulaşmadığı.

TuzakBaşkomutanlık Kanunu'nu Sakarya zaferinin sonucu sanmak; kanun Sakarya'dan önce, yenilgi üzerine çıkarıldı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Başkomutanlık Kanunu çıkarıldı
  2. Aslıhanlar-Dumlupınar yenilgisi
  3. Tekâlif-i Millîye emirleri yayımlandı
  4. Kütahya-Eskişehir Savaşları

▭Boşluk doldurma

Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra ordu Nehri'nin doğusuna çekildi. Başkomutanlık Kanunu yetkiyi Mustafa Kemal'e ay süreyle verdi.

SakaryaKızılırmaküçaltı
7–8 AĞUSTOS 1921 · ANKARA

Tekâlif-i Millîye emirleri: cepheyi millet besliyor

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, TBMM'nin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul eden ilk Türk anayasasıdır; yasama ve yürütmeyi TBMM'de toplar (güçler birliği), yargıya ve temel haklara yer vermez.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tekâlif-i Millîye emirleri nedir, maddeleri ve amacı nelerdir?

Kısa cevap: Tekâlif-i Millîye (millî yükümlülük) emirleri, Mustafa Kemal'in Başkomutanlık yetkisiyle 7–8 Ağustos 1921'de yayımladığı ve ordunun ihtiyaçlarını halkın katkısıyla karşılamayı amaçlayan emirlerdir. Bu emirlerle topyekûn seferberlik başladı.

Sakarya'ya üç hafta vardı ve ordunun cephanesi, çorabı, taşıyacak arabası bile yetmiyordu. Başkomutan'ın ilk işi bu açığı kapatmak oldu.

Başkomutanlık yetkisini alan Mustafa Kemal, iki gün sonra ordunun ihtiyacını karşılayacak emirleri yayımladı. Devletin kasası boştu; ihtiyacı karşılayabilecek tek kaynak milletin kendisiydi. Bu yüzden emirler, savaşın yalnız cephede değil evlerde, dükkânlarda ve tarlada da verildiği bir topyekûn seferberlik anlamına geliyordu.

Tekâlif-i Millîye'nin oranları: halkın ve tüccarın elindekinin bir bölümü orduya ayrıldı, silah ise tümüyle teslim edildi.Görsel: Sınav Defteri

Emirler ne istiyordu?

  • Halkın ve tüccarın elindeki yiyecek ve giyecek maddelerinin %40'ı, bedeli sonradan ödenmek üzere orduya verilecek.
  • Binek, taşıt ve yük hayvanlarının %20'si orduya ayrılacak.
  • Halkın elindeki silah ve cephane üç gün içinde orduya teslim edilecek.
  • Teknik araç gereçlerin ve ihtiyaç maddelerinin %40'ına el konulacak.
  • Demirci, marangoz, dökümcü, saraç, arabacı gibi zanaatkârlar ordu için çalışacak.
  • Taşıt sahipleri ayda bir kez, yaklaşık 100 km'lik bir mesafede ordunun yükünü parasız taşıyacak.
  • Sahibi belli olmayan (sahipsiz) mallara orduya verilmek üzere el konulacak.
  • Her ev bir takım çamaşır, bir çift çorap ve bir çift çarık hazırlayıp orduya verecek.

Emirleri uygulamak için her ilçede bir Tekâlif-i Millîye Komisyonu kuruldu; uygulamada aksaklık ve kaçınma olmasın diye İstiklal Mahkemeleri de görev aldı.

Akılda kalsın: Oranları eşyanın türüyle bağla: tüketilen (yiyecek, giyecek, malzeme) %40, taşıyan (hayvan, araba) %20, öldüren (silah) tamamı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tekâlif-i Millîye emirlerinin temel amacı” → ordunun ihtiyaçlarını halkın katkısıyla karşılamak. Gösterdiği durum sorulursa: millet-ordu dayanışması, topyekûn savaş anlayışı.

TuzakTuzak şık “Meclis'in yetkilerini artırmak”tır.

⇄Bilgi eşleştirme emir ve oran

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Tekâlif-i Millîye emirleriyle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ A. Emirler, Sakarya öncesinde ordunun yiyecek, giyecek, silah ve taşıma ihtiyacını milletten karşılamak için yayımlandı. B Tekâlif-i Millîye barış değil, savaş hazırlığıdır; C saltanata karşı örgütlenme amacı yoktu; D asker toplamak değil, ordunun malzeme ihtiyacını karşılamak amaçlandı.
1919 – 1922 · CEPHE VE CEPHE GERİSİ

Millî Mücadele'de kadınlar: kağnının başında, siperin içinde

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. İnönü Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. İnönü Savaşı, 23 Mart – 1 Nisan 1921'de İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu ile Yunan ordusu arasında yapıldı ve Türk zaferiyle bitti. Zafer TBMM'ye güveni artırdı; İtalya çekilmeye karar verdi, Fransa da Ankara'yla görüşmek için Franklin-Bouillon'u gönderdi.

II. İnönü Savaşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Mücadele'nin kadın kahramanları kimlerdir, ne yaptılar?

Kısa cevap: Millî Mücadele'de kadınlar hem cephe gerisinde hem cephede savaştı. Kara Fatma (Fatma Seher Erden) kurduğu milis birliğiyle savaşıp üsteğmen rütbesine yükseldi, Şerife Bacı İnebolu'dan cepheye cephane taşırken donarak şehit oldu; Halime Çavuş, Halide Edip ve Gördesli Makbule de bu kahramanlar arasındadır.

Tekâlif-i Millîye bir emirdi; o emri cepheye taşıyan kağnıların başında çoğu zaman bir kadın yürüyordu.

Erkeklerin büyük bölümü cephedeyken tarlayı, evi ve ordunun ikmalini kadınlar sürdürdü. Hatırlarsan Tekâlif-i Millîye her evden çamaşır, çorap ve çarık istemişti; onları diken, yamayan, yollayan da çoğunlukla kadınlardı. İnebolu limanına gelen silah ve cephane Kastamonu üzerinden Ankara'ya kağnılarla taşındı ve bu yolun yükünü büyük ölçüde kadınlar ile yaşlılar çekti. Örgütlü katkı da vardı: Sivas'ta kurulan Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti gibi dernekler işgalleri protesto etti, yardım topladı.

Kağnının başındaki şehit: Şerife Bacı

Kastamonulu Şerife Bacı, 1921 kışında İnebolu'dan cepheye cephane taşıyan kafilelerden birindeydi. Anlatılana göre kağnıdaki cephane ıslanmasın diye onu kendi örtüsüyle korudu, kendisi ise soğuğa dayanamayıp donarak şehit oldu. Adı, cephe gerisinin isimsiz kahramanlarının simgesine dönüştü.

Silah taşıyan kadınlar

Bazı kadınlar cephe gerisinde kalmadı, silahı da kendileri taşıdı; bazıları da meydanlarda halkı direnişe çağırdı.

Millî Mücadele'nin kadınları · kim, nerede, ne yaptı?
AdNerede?Ne yaptı?
Kara Fatma (Fatma Seher Erden)Erzurumlu; Batı CephesiKendi milis birliğiyle savaştı; üsteğmen, İstiklal Madalyası
Halime ÇavuşKastamonuluErkek kılığında orduya katılıp cephane taşıdı (“Halim Çavuş”)
Halide Edipİstanbul mitingleri → cepheMitinglerde konuştu; cephede onbaşı
Gördesli MakbuleBatı AnadoluYunan işgaline karşı savaşıp şehit düştü
Tarsuslu Kara FatmaGüney CephesiFransız işgaline karşı direniş
Yirik FatmaAntepAntep savunması
Nakiye Hanım (Elgün)İstanbulProtesto mitinglerinde öğretmenler adına konuştu

Kaynaklarda adları geçen Tayyar Rahmiye, Kılavuz Hatice, Binbaşı Ayşe ve Senem Ayşe gibi daha pek çok kadın da cephede ya da cephe gerisinde görev aldı. Bu tablo, Millî Mücadele'nin yalnız ordunun değil bütün milletin savaşı olduğunu gösterir.

Akılda kalsın: Adı yeriyle ve işiyle bağla: Şerife Bacı → Kastamonu, kağnı, cephane; Kara Fatma → Erzurumlu, milis birliği, üsteğmen; Halime Çavuş → erkek kılığında; Gördesli Makbule → Batı; Tarsuslu Kara Fatma → Güney (Fransızlara karşı); Halide Edip → miting ve onbaşı.
Sınavda

Nasıl sorulurÇoğunlukla bir kadın kahramanın hikâyesi verilip çıkarım istenir: cevap Millî Mücadele'nin topyekûn bir millet savaşı olduğudur.

TuzakTuzak şık, kadınlara siyasal hakların bu dönemde tanındığını söyleyendir; seçme ve seçilme hakları Cumhuriyet döneminde, 1930–1934 arasında geldi.

⇄Bilgi eşleştirme kahraman → hikâye

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Millî Mücadele'de Şerife Bacı gibi kadınların İnebolu'dan cepheye kağnılarla cephane taşıması, aşağıdakilerden hangisini en açık biçimde gösterir?

✓ C. Cephe gerisinde ikmali taşıyan kadınlar, savaşın yalnız ordunun değil bütün milletin işi olduğunu gösterir. D Kadınların siyasal hakları Cumhuriyet döneminde (1930–1934) tanındı; A cephane taşımak düzenli ordunun kuruluş zamanıyla ilgili değildir; B İtilaf Devletleri TBMM'yi resmen tanımamıştı.
23 AĞUSTOS – 13 EYLÜL 1921 · SAKARYA

Sakarya Meydan Muharebesi: “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır”

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKütahya-Eskişehir Savaşları'ndan sonra ne oldu, Başkomutanlık Kanunu neden çıkarıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütahya-Eskişehir Savaşları'nda (10–24 Temmuz 1921) yenilen Türk ordusu, daha fazla kayıp vermemek için Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Bunun üzerine TBMM, 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'yla Meclis'in orduya ilişkin yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal'e verdi.

Kütahya-Eskişehir ve Başkomutanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sakarya Meydan Muharebesi ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Sakarya Meydan Muharebesi, 23 Ağustos – 13 Eylül 1921'de Başkomutan Mustafa Kemal yönetimindeki Türk ordusunun Yunan ordusunu yendiği savaştır. Yunanlılar taarruzdan savunmaya, Türk ordusu savunmadan taarruza geçti; TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verdi.

Yunan ordusu bu kez son darbeyi vurmaya geliyordu; hedefi Ankara'ydı. Karşısında ise bir çizgi değil, bütün bir ülke vardı.

Kütahya-Eskişehir'den sonra Yunanlılar, Türk ordusunu tamamen ortadan kaldırmak için 23 Ağustos 1921'de Sakarya Nehri'nin doğusuna saldırdı. Muharebe yirmi iki gün sürdü. Mustafa Kemal, cepheyi tutan birliklere şu emri verdi: “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.” Yani bir çizgi kaybedilse bile savaş bitmeyecek, birlik bulunduğu ilk uygun noktada yeniden direnecekti. Bu esnek savunma, düşmanın gücünü adım adım tüketti ve 13 Eylül'de Yunan ordusu geri çekilmeye başladı.

Polatlı ile Haymana arasında

Muharebe Ankara'nın batısında, Polatlı ile Haymana arasındaki geniş bir alanda geçti. Duatepe, Çal Dağı ve Mangal Dağı gibi tepeler el değiştire değiştire savunuldu; Mustafa Kemal savaşı Alagöz'deki karargâhından yönetti. Sakarya, Millî Mücadele'nin son savunma savaşıdır: bundan sonraki büyük harekât, Büyük Taarruz, bir saldırı olacaktı.

İki adı olan savaş

Çatışmalarda o kadar çok subay şehit düştü ki savaş “Subaylar Savaşı” diye de anıldı. Mustafa Kemal de onu “Melhame-i Kübra”, yani büyük kanlı savaş olarak nitelendirdi. Bedel ağırdı ama sonuç, Millî Mücadele'nin yönünü çevirdi.

Sakarya neyi değiştirdi?

  • Roller tersine döndü. Yunan ordusunun taarruz gücü kırıldı, savunmaya geçti; Türk ordusu savunmadan taarruza geçme imkânı buldu. Viyana Kuşatması'ndan (1683) beri süren Türk geri çekilişi de burada durdu.
  • Unvan ve rütbe. TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve Mareşal (Müşir) rütbesi verdi.
  • Diplomasi hızlandı. Doğuda Kars, güneyde Ankara antlaşmalarının yolu açıldı; İtalya işgal ettiği yerleri tamamen boşalttı. Ukrayna ile dostluk antlaşması imzalandı.
  • İngiltere ile esir değişimi. Malta'daki Türk sürgünleri, Anadolu'daki İngiliz esirlerle değiştirildi.
  • Erken barış önerileri reddedildi. İngiltere'nin öncülüğünde Türk ordusunu taarruza hazırlanmaktan alıkoymak için yapılan Mart 1922 ateşkes ve barış önerilerini TBMM, işgal edilen topraklar boşaltılmadığı için kabul etmedi.
Kütahya'dan Sakarya'ya · 1921 yazının kronolojisi
TarihOlaySonuç
10–24 TemmuzKütahya-EskişehirYenilgi; ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi
5 AğustosBaşkomutanlık KanunuMeclis yetkisini üç ay için Mustafa Kemal'e verdi
7–8 AğustosTekâlif-i MillîyeOrdunun ihtiyacını millet karşıladı
23 Ağustos – 13 EylülSakarya Meydan MuharebesiYunan taarruzu durdu; Türk ordusu taarruza geçecek güce ulaştı
Eylül 1921TBMM kararıGazi unvanı, mareşal rütbesi
Akılda kalsın: Sakarya bir terazidir: Yunan kefesi taarruz → savunma, Türk kefesi savunma → taarruz. Teraziyi tartan Meclis de iki şey verdi: Gazi ve Mareşal.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçlarından biri değildir?” Tuzak şıklar Mudanya Ateşkesi ya da Lozan'dır; bunlar Büyük Taarruz'un sonucudur. “Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi” hep Sakarya'ya, “Başkomutanlık” ise Sakarya'nın öncesine aittir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Başkomutanlık Kanunu 5 Ağustos 1921'de, yani Sakarya'dan önce, Kütahya-Eskişehir yenilgisi üzerine çıkarıldı. A, C ve D Sakarya'nın gerçek sonuçlarıdır: Mustafa Kemal'e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verildi, ordu taarruza geçme imkânı buldu, Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.

▭Boşluk doldurma

Sakarya zaferinden sonra TBMM, Mustafa Kemal'e unvanı ve rütbesi verdi.

GaziPaşaMareşalBaşkomutan
13 EKİM 1921 · KARS

Kars Antlaşması: doğu sınırına son mühür

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMoskova Antlaşması nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Moskova Antlaşması, 16 Mart 1921'de TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalandı. Sovyet Rusya, TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu; buna karşılık Batum Gürcistan'a bırakıldı ve bu, Misak-ı Millî'den verilen ilk taviz sayılır.

Moskova Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kars Antlaşması nedir, Moskova Antlaşması'ndan farkı nedir?

Kısa cevap: Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921'de TBMM ile Kafkas cumhuriyetleri (Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan) arasında, Sovyet Rusya'nın da katılımıyla imzalandı. Moskova Antlaşması'ndaki sınırları Kafkas cumhuriyetleri de kabul etti ve Türkiye'nin doğu sınırı bugünkü hâliyle kesinleşti.

Doğu sınırı Gümrü'de çizilmiş, Moskova'da tanınmıştı. Ama sınırın öbür yanındaki devletler henüz imza atmamıştı.

Moskova Antlaşması, Sovyet Rusya ile yapılmıştı; oysa sınırın doğrudan komşuları Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan'dı. Bu cumhuriyetler artık Sovyet yönetimindeydi ve Moskova'daki kararların onlar tarafından da onaylanması gerekiyordu. Sakarya zaferiyle güçlenen TBMM, bu imzayı kısa sürede aldı. Kars'ta TBMM'yi Kâzım Karabekir Paşa başkanlığındaki heyet temsil etti.

  • Kars ve Ardahan'ın tamamı Türkiye'de kaldı; Batum, Moskova'daki gibi Gürcistan'a bırakıldı.
  • Taraflar, daha önce kendilerine zorla kabul ettirilen antlaşmaları geçersiz sayacaktı.
  • Moskova Antlaşması'nın doğu sınırına ilişkin hükümlerini Kafkas cumhuriyetleri de kabul etti.
Doğu sınırı üç adımda kuruldu: Gümrü'de çizildi, Moskova'da büyük bir devlete tanıtıldı, Kars'ta komşulara onaylatıldı.Görsel: Sınav Defteri

Moskova ile Kars nasıl ayırt edilir?

İkisi de doğu sınırıyla ilgili olduğu için sınavda en çok karıştırılan çifttir. Fark muhatapta ve sonuçta yatar. Moskova'nın muhatabı Sovyet Rusya'dır; tanınma, kapitülasyon ve Batum onunla konuşuldu. Kars'ın muhatabı ise Kafkas cumhuriyetleridir; Moskova'daki hükümleri onlar da kabul etti ve doğu sınırı bugünkü hâliyle kesinleşti.

Akılda kalsın: Moskova Muhatabı büyük devlet; Kars Kafkas cumhuriyetleri ve Kesinleşen sınır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin bugünkü doğu sınırını kesinleştiren antlaşma” → Kars.

TuzakTuzak şıklar Gümrü (sınırı ilk çizen) ve Moskova'dır (Sovyet Rusya'ya tanıtan).

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma ve muhatap

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Kars Antlaşması'nı Moskova Antlaşması'ndan ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Diğer üç şık Moskova Antlaşması'nın hükümleridir; Kars, bu hükümleri Kafkas cumhuriyetlerine onaylatıp doğu sınırını kesinleştirdi.
20 EKİM 1921 · ANKARA

Ankara Antlaşması: İtilaf zincirinden kopan ilk halka

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüney Cephesi'nde kimlere karşı savaşıldı, Maraş, Antep ve Urfa'ya hangi unvanlar verildi?Bağlantılı konudan (Doğu, Güney ve Batı cepheleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güney Cephesi'nde Fransızlara ve onların silahlandırdığı Ermeni birliklerine karşı düzenli ordu değil, bölge halkı ve Kuvayı Milliye savaştı. Fransızlar 1920'de Maraş ve Urfa'dan çekildi, Antep 1921 başına kadar direndi; bu direniş sonradan Kahraman Maraş, Gazi Antep ve Şanlı Urfa unvanlarıyla onurlandırıldı.

Güney Cephesi: Maraş, Antep, Urfa

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1921 Ankara Antlaşması nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?

Kısa cevap: Ankara Antlaşması, 20 Ekim 1921'de TBMM ile Fransa arasında imzalandı. Güney cephesi kapandı ve TBMM ilk kez bir İtilaf devleti tarafından resmen tanındı; Fransa Hatay dışındaki işgal bölgelerinden çekildi, Hatay'ın dışarıda kalması Misak-ı Millî'den verilen ikinci taviz sayılır.

Sevr'i imzalayan devletlerden biri, bir yıl sonra Sevr'i yok sayan meclisle masaya oturdu. İtilaf cephesindeki çatlak artık gözle görülüyordu.

Fransa, II. İnönü'den sonra Franklin-Bouillon'u Ankara'ya göndererek nabız yoklamıştı. Sakarya zaferi kararını netleştirdi: Güney cephesinde Kuvâ-yı Millîye direnişiyle yıpranan, Suriye'deki yönetimini de korumak isteyen Fransa için Ankara'yla anlaşmak, savaşmaktan daha kârlıydı. Görüşmeler yine Franklin-Bouillon aracılığıyla yürütüldü ve 20 Ekim 1921'de antlaşmayı TBMM adına Hariciye Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey, Fransa adına Franklin-Bouillon imzaladı.

Antlaşma neler getirdi?

  • TBMM ile Fransa arasındaki savaş durumu sona erdi; güney cephesi kapandı.
  • Fransa, Hatay dışında işgal ettiği yerlerden çekildi; bugünkü Suriye sınırı büyük ölçüde çizildi.
  • Hatay'a (İskenderun Sancağı) özel bir yönetim kurulacak, buradaki Türklerin kültürel gelişmesine kolaylık gösterilecek ve Türkçe resmî dil olarak tanınacaktı.
  • Savaş esirleri karşılıklı serbest bırakıldı.
  • Süleyman Şah'ın mezarının bulunduğu Caber Kalesi, Türk bayrağı altında Türk toprağı kabul edildi.

Neden bu kadar önemli?

Çünkü TBMM, ilk kez bir İtilaf devleti tarafından resmen tanındı. Bu, Sevr'i imzalayanlardan birinin onu fiilen tanımaması demekti ve İtilaf bloğu parçalandı. Güneyde serbest kalan birlikler batı cephesine kaydırıldı; Fransızların bıraktığı silah ve cephane de orduya katkı sağladı. Bedel ise Hatay'dı: sınır dışında kalan bu kent, Batum'dan sonra Misak-ı Millî'den verilen ikinci taviz oldu.

Hatırlarsan Doğu, Güney ve Batı cepheleri sayfasında Gümrü'yü TBMM'nin ilk antlaşması olarak görmüştük. Onu da ekleyip 1920–1921 antlaşmalarını tek tabloda topla:

Gümrü'den Ankara'ya · muhatap, tanıma, taviz
AntlaşmaTarihMuhatapTanımaTaviz / sonuç
Gümrü3 Aralık 1920ErmenistanTBMM'nin ilk antlaşmasıKars ve çevresi TBMM'de
Moskova16 Mart 1921Sovyet Rusyaİlk büyük Avrupa devleti tanıdıBatum Gürcistan'a: Misak'tan ilk taviz
Kars13 Ekim 1921Kafkas cumhuriyetleriMoskova sınırını onayladılarDoğu sınırı kesinleşti
Ankara20 Ekim 1921FransaBir İtilaf devleti ilk kez tanıdıHatay sınır dışında kaldı: Misak'tan ikinci taviz
Akılda kalsın: Tavizleri sırala: Batum (Moskova, ilk) → Hatay (Ankara, ikinci). Tanınmaları sırala: Ermenistan (ilk devlet) → Sovyet Rusya (ilk büyük devlet) → Fransa (ilk İtilaf devleti).
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti” → Fransa (Ankara Antlaşması). “İtilaf bloğunun dağılmaya başladığını gösteren gelişme” sorusunda da cevap budur.

TuzakHatay'ın Türkiye'ye katılması 1939'dadır; Ankara Antlaşması Hatay'ı dışarıda bırakır.

Doğu ve güney kapanınca ordunun bütün gücü tek cepheye, batıya döndü; sıra artık savunmayı kesin bir taarruza çevirmeye gelmişti.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1921 Ankara Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, İtilaf devletleri arasındaki birliğin bozulduğunu en açık biçimde gösterir?

✓ C. Sevr'i imzalayan Fransa'nın TBMM'yi tanıması, İtilaf cephesinin ilk kez bölündüğünü gösterir. A esir değişimi her barışta görülen insani bir maddedir; B Caber Kalesi'nin Türk toprağı sayılması sınırla ilgilidir; D Hatay'daki özel yönetim bölgesel bir düzenlemedir; bunlar İtilaf'ın bölündüğünü göstermez.

↕Kronolojik sıralama 1921'in kilometre taşları

  1. Ankara Antlaşması
  2. Sakarya Meydan Muharebesi
  3. Moskova Antlaşması
  4. Kars Antlaşması

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Teşkilat-ı Esasiye'de yargıya ve kamu özgürlüklerine ilişkin madde yoktur; bu konularda aykırı olmayan Kanun-ı Esasi hükümleri geçerliydi. A doğrudur: egemenlik kayıtsız şartsız millete verildi; B doğrudur: yasama ve yürütme TBMM'de toplandı; C doğrudur: savaş içinde hazırlanmış kısa bir çerçeve anayasadır.Kaynak: Doğu, Güney ve Batı cepheleri · 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

?Soru 2

Gediz Muharebesi'nin kaybedilmesinin Millî Mücadele'ye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gediz, büyük bir orduya karşı Kuvayı Milliye ile başarı kazanılamayacağını gösterdi; düzenli orduya geçiş hızlandı. A Doğu Cephesi Gümrü'yle kapandı, Gediz'le ilgisi yoktur; B Bilecik'te uzlaşma sağlanmadı; D Kuvayı Milliye çoğaltılmadı, düzenli orduya katıldı.Kaynak: Doğu, Güney ve Batı cepheleri · Batı Cephesi ve Gediz Muharebesi

?Soru 3

Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İkisi de bölgesel, Yunan işgaline karşı toplanmış ve Batı Cephesi'nin temelini oluşturmuştur. A manda ilk kez Erzurum'da reddedildi; B bütün yurdu temsil eden kongre Sivas'tır; C Temsil Heyeti'nin yürütme yetkisini kullanması Sivas Kongresi'nde görülür.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Balıkesir, Nazilli, Alaşehir

?Soru 4

İstiklal Mahkemelerinin üyelerinin milletvekilleri arasından seçilmesi, I. TBMM'nin aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?

✓ C. Yargıyı milletvekillerinin yapması, yasama ve yürütmenin yanında yargının da Meclis'te toplandığını (güçler birliği) gösterir. A güçler ayrılığı bunun tam tersidir; B I. TBMM'de parti yoktu, gruplar vardı; D Meclis saltanata bağlı değil, millet adına kurulmuştu.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Önlemler, İstiklal Mahkemeleri, basın

?Soru 5

24 Nisan 1920 önergesiyle kabul edilen “Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'de toplanmıştır.” esası, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ A. Yasama ve yürütmenin (sonra yargının da) tek elde, Meclis'te toplanması güçler birliğidir. B güçler ayrılığı yetkilerin farklı organlara dağıtılmasıdır, tersidir; C 1920'de çok partili hayat yoktu; D saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · TBMM'nin açılışı ve 24 Nisan önergesi

?Soru 6

Amasya Görüşmesi'nde alınan kararlardan İstanbul Hükûmeti'nin uyguladığı tek karar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İstanbul Hükûmeti yalnız Mebusan Meclisi'nin açılmasına yönelik kararı uyguladı; diğerlerine uymadı. A Meclis güvenli bir yerde değil, İstanbul'da toplandı; C barış görüşmelerine gidecek heyet kararı uygulanmadı; D hükûmet Sivas Kongresi kararlarını benimsemedi.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Amasya Görüşmesi ve Sivas toplantısı

?Soru 7

İtilaf devletlerinin Londra Konferansı'na TBMM Hükümeti'ni de davet etmesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ A. Bir hükümeti barış masasına çağırmak onu muhatap kabul etmektir; İtilaf devletleri TBMM'yi böylece dolaylı olarak tanıdı. B TBMM'nin çağrılması Sevr'in aynen uygulanamayacağını gösterir; C İstanbul Hükümeti ayrıca davet edildi, TBMM'ye katılmadı; D saltanat Mudanya'dan sonra, 1922'de kaldırıldı.Kaynak: Doğu, Güney ve Batı cepheleri · Londra Konferansı

?Soru 8

Bilecik Görüşmesi'nde Mustafa Kemal'in kendini “TBMM ve TBMM Hükümeti'nin temsilcisi” olarak tanıtması, aşağıdakilerden hangisini amaçladığını gösterir?

✓ D. Mustafa Kemal, İstanbul'u eşit muhatap saymadığını ve yetkinin Ankara'daki Meclis'te olduğunu vurguladı. A Sevr'in hiçbir maddesi TBMM'ce kabul edilmedi; B İstanbul'la ortak hükümet kurmak reddedildi; C görüşme İtilaf Devletleriyle değil, İstanbul Hükümeti temsilcileriyle yapıldı.Kaynak: Doğu, Güney ve Batı cepheleri · Bilecik Görüşmesi

?Soru 9

Amasya Genelgesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Manda ve himayenin reddi ilk kez Erzurum Kongresi'nde karara bağlandı. A doğrudur: genelge savaşın gerekçe, amaç ve yöntemini belirtir; B doğrudur: “milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” sözüyle millî egemenliğe değinir; D doğrudur: Sivas'ta ulusal kongre kararlaştırıldı.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Amasya Genelgesi

?Soru 10

Aşağıdaki ayaklanmalardan hangisi azınlıklar tarafından çıkarılmıştır?

✓ B. Pontus Rumları Karadeniz'de bir Rum devleti kurmak için ayaklandı. A Delibaş Mehmet, C Demirci Mehmet Efe ve D Çapanoğulları ayaklanmalarını Türkler çıkarmıştır; bunlar TBMM'ye karşı ayaklanmalardır, azınlık ayaklanması değildir.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Ayaklanmalar: nedenleri ve türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kurtuluş Savaşı soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →