Türkiye NATO'ya nasıl girdi? Sovyet baskısından Kore'ye uzanan yol
MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNATO ve Varşova Paktı ne zaman ve neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), Sovyet tehdidine karşı kolektif savunma amacıyla 4 Nisan 1949'da Washington'da ABD, Kanada ve on Avrupa ülkesi tarafından kuruldu. Federal Almanya'nın Mayıs 1955'te NATO'ya alınmasına karşılık SSCB ve Doğu Avrupa ülkeleri 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı kurdu. ABD, Güneydoğu Asya'da da 1954'te SEATO'yu oluşturdu.
✎Konu anlatımı
Türkiye NATO'ya ne zaman ve neden üye oldu?
Kısa cevap: Türkiye, 1945'teki Sovyet talepleri karşısında güvenliğini Batı'ya bağladı: Truman Doktrini ve Marshall yardımından yararlandı, 1948'de OEEC'nin kurucuları arasında yer aldı, 1949'da Avrupa Konseyi'ne girdi. 1950'de Kore Savaşı'na bir tugay gönderdikten sonra 18 Şubat 1952'de Yunanistan'la birlikte NATO'ya üye oldu.1945'te Türkiye'nin önünde tek bir soru vardı: kapıdaki Sovyet baskısına tek başına mı dayanacak, yoksa bir ittifakın içinde mi?
Hatırlarsan SSCB 1945'te Kars ve Ardahan'ı, Boğazlar'da da askerî üs istemiş, Türkiye bu talepleri kesinlikle reddetmişti. Reddetmek kolaydı; asıl zor olan, reddin arkasında durabilmekti. Savaştan yorgun çıkan Türkiye bunun yolunu Batı'yla güvenlik ortaklığında gördü. 1947'de ABD'nin Truman Doktrini ile askerî ve ekonomik yardımı, ardından Marshall Planı yardımı geldi. Türk dış politikasının yönü artık belliydi: Batı Bloku.
Batı kurumlarına kapı kapı
Türkiye bu yönelimi kurum kurum somutlaştırdı. 16 Nisan 1948'de Marshall yardımını paylaştırmak için kurulan Avrupa İktisadi İş Birliği Teşkilatı'nın (OEEC) kurucuları arasında yer aldı; Ağustos 1949'da Avrupa Konseyi'ne üye oldu. Ama asıl aranan şey güvenlikti, yani 1949'da kurulan NATO. Türkiye ilk aşamada örgüte alınmadı; 1950'deki başvuruları da sonuçsuz kaldı. Bazı üyeler, Kuzey Atlantik'i savunmak için kurulan ittifakın Doğu Akdeniz'e kadar uzanmasına sıcak bakmıyordu.
Kore: NATO'nun kapısını açan karar
Hatırlarsan Kuzey Kore 25 Haziran 1950'de Güney'e saldırmış, BM üyelerden Güney Kore'ye yardım istemişti. Başbakan Adnan Menderes'in Demokrat Parti hükûmeti 25 Temmuz 1950'de Kore'ye bir tugay gönderme kararı aldı. Karar TBMM'ye danışılmadan alındığı için muhalefet tarafından eleştirildi. Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasındaki yaklaşık 5 bin kişilik (5.090) Türk Tugayı, Kasım 1950'de Kunuri'de Çin kuvvetleri karşısında ağır kayıplar vererek BM ordusunun çekilmesini korudu. Kore, Cumhuriyet döneminde Türk askerinin savaşmak üzere ülke dışına gönderildiği ilk yer oldu. Kod adı “Şimal Yıldızı” olan tugay her yıl yenisiyle değiştirildi.
Bu fedakârlık Batı'da Türkiye'nin güvenilir bir müttefik olduğunu gösterdi. ABD açısından da Türkiye'nin değeri büyüktü: SSCB'ye komşu olması üs imkânı sağlıyor, Orta Doğu'ya ve petrol bölgelerine yakınlığı stratejik önem taşıyordu; komünizmin Türkiye ve Yunanistan'a yayılması da önlenmek isteniyordu. 1951'de Türkiye ve Yunanistan ittifaka davet edildi; iki ülke 18 Şubat 1952'de birlikte NATO üyesi oldu. SSCB ve Bulgaristan, Türkiye'nin üyeliğini kendilerine yönelik bir tehdit sayarak tepki gösterdi.
NATO'nun Türkiye'deki izleri
Üyelik orduyu da değiştirdi: Amerikan askerî uzmanları Türk ordusunda ve askerî okullarda görev aldı, silah ve teçhizat büyük ölçüde ABD'den geldi. Türkiye'nin dört bir yanında ABD ve NATO tesisleri kuruldu. Adana'daki İncirlik Hava Üssü, İzmir'deki NATO kara kuvvetleri komutanlığı ve Çiğli, Karamürsel, Diyarbakır, Samsun, Trabzon ve Ankara Gölbaşı'ndaki üs ve radar tesisleri bunların başlıcalarıdır. Bu tesisler Türkiye'yi ittifakın SSCB'ye en yakın ileri karakolu yaptı.
Soğuk Savaş ve tehdit algısı
Soğuk Savaş, Türkiye'nin neyi tehdit saydığını da değiştirdi. İçeride tek parti yıllarında asıl tehlike olarak görülen irticanın yerini komünizm aldı; DP ile CHP birbirini komünizmle yeterince mücadele etmemekle suçladı. Dışarıda tehdidin adı SSCB'ydi; dış politika ABD eksenine oturdu ve ABD karşıtı oluşumlardan uzak duruldu. Toplumda ABD'ye hayranlık ve Batı tarzı demokrasi anlayışı yayıldı; ithalat ABD'ye yöneldi, Amerikan malı kalitenin ölçüsü sayıldı.
Bu yakınlığın bir de bedeli vardı. Amerikan yardımıyla modernleşen ordunun yedek parça, bakım ve mühimmat ihtiyacı Türkiye'yi ABD'ye bağımlı kıldı. Bu bağımlılığın ne anlama geldiği 1964'teki Johnson Mektubu'nda ve 1975'teki silah ambargosunda görülecekti.
Ekonomik ayak: Avrupa Ekonomik Topluluğu
Güvenlikte NATO'ya giren Türkiye, ekonomide de Avrupa'ya bağlanmak istedi. 1959'da AET'ye ortaklık için başvurdu; 12 Eylül 1963'te imzalanan Ankara Antlaşması ile AET'nin ortak üyesi oldu. 1970'te Katma Protokol imzalandı, 1987'de tam üyelik başvurusu yapıldı. Adı aynı olsa da bu antlaşmayı 1921'de Fransa'yla imzalanan Ankara Antlaşması'yla karıştırma.
Nasıl sorulur“Türkiye'nin Kore'ye asker göndermesinin dış politikadaki amacı” sorulur; cevap NATO'ya girerek Sovyet tehdidine karşı güvenliği sağlamaktır.
TuzakTuzak şık “BM'ye üye olmak”tır: Türkiye 1945'te BM'nin kurucu üyesidir. Soğuk Savaş'ın Türkiye'deki tehdit algısına etkisi sorulursa cevap iç tehdit olarak komünizmin öne çıkması ve dış politikanın ABD eksenine oturmasıdır.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Türk Tugayı Kunuri'de savaştı
- Truman Doktrini ilan edildi
- Türkiye NATO üyesi oldu
- Türkiye OEEC'nin kurucuları arasında yer aldı
?Soru çöz
Türkiye'nin 1950'de Kore Savaşı'na asker göndermesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?