Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası: NATO'dan Kıbrıs'a, Ege'den Orta Doğu'ya

Sovyet baskısıyla Batı'ya yönelen Türkiye'nin NATO üyeliğinden Kıbrıs Barış Harekâtı'na, Ege'deki kıta sahanlığı krizinden Orta Doğu'ya açılışına kadar dış politikasını sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1945 → 1990
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
150 sorubu konuda çözebileceğin
1945 – 1952 · ANKARA VE KORE

Türkiye NATO'ya nasıl girdi? Sovyet baskısından Kore'ye uzanan yol

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNATO ve Varşova Paktı ne zaman ve neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), Sovyet tehdidine karşı kolektif savunma amacıyla 4 Nisan 1949'da Washington'da ABD, Kanada ve on Avrupa ülkesi tarafından kuruldu. Federal Almanya'nın Mayıs 1955'te NATO'ya alınmasına karşılık SSCB ve Doğu Avrupa ülkeleri 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı kurdu. ABD, Güneydoğu Asya'da da 1954'te SEATO'yu oluşturdu.

NATO, SEATO ve Varşova Paktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye NATO'ya ne zaman ve neden üye oldu?

Kısa cevap: Türkiye, 1945'teki Sovyet talepleri karşısında güvenliğini Batı'ya bağladı: Truman Doktrini ve Marshall yardımından yararlandı, 1948'de OEEC'nin kurucuları arasında yer aldı, 1949'da Avrupa Konseyi'ne girdi. 1950'de Kore Savaşı'na bir tugay gönderdikten sonra 18 Şubat 1952'de Yunanistan'la birlikte NATO'ya üye oldu.

1945'te Türkiye'nin önünde tek bir soru vardı: kapıdaki Sovyet baskısına tek başına mı dayanacak, yoksa bir ittifakın içinde mi?

Hatırlarsan SSCB 1945'te Kars ve Ardahan'ı, Boğazlar'da da askerî üs istemiş, Türkiye bu talepleri kesinlikle reddetmişti. Reddetmek kolaydı; asıl zor olan, reddin arkasında durabilmekti. Savaştan yorgun çıkan Türkiye bunun yolunu Batı'yla güvenlik ortaklığında gördü. 1947'de ABD'nin Truman Doktrini ile askerî ve ekonomik yardımı, ardından Marshall Planı yardımı geldi. Türk dış politikasının yönü artık belliydi: Batı Bloku.

Batı kurumlarına kapı kapı

Türkiye bu yönelimi kurum kurum somutlaştırdı. 16 Nisan 1948'de Marshall yardımını paylaştırmak için kurulan Avrupa İktisadi İş Birliği Teşkilatı'nın (OEEC) kurucuları arasında yer aldı; Ağustos 1949'da Avrupa Konseyi'ne üye oldu. Ama asıl aranan şey güvenlikti, yani 1949'da kurulan NATO. Türkiye ilk aşamada örgüte alınmadı; 1950'deki başvuruları da sonuçsuz kaldı. Bazı üyeler, Kuzey Atlantik'i savunmak için kurulan ittifakın Doğu Akdeniz'e kadar uzanmasına sıcak bakmıyordu.

Türkiye'nin NATO'ya giden yolu: Sovyet tehdidiyle başlayan zincir Kore'deki fedakârlıkla tamamlandı.Görsel: Sınav Defteri

Kore: NATO'nun kapısını açan karar

Hatırlarsan Kuzey Kore 25 Haziran 1950'de Güney'e saldırmış, BM üyelerden Güney Kore'ye yardım istemişti. Başbakan Adnan Menderes'in Demokrat Parti hükûmeti 25 Temmuz 1950'de Kore'ye bir tugay gönderme kararı aldı. Karar TBMM'ye danışılmadan alındığı için muhalefet tarafından eleştirildi. Tuğgeneral Tahsin Yazıcı komutasındaki yaklaşık 5 bin kişilik (5.090) Türk Tugayı, Kasım 1950'de Kunuri'de Çin kuvvetleri karşısında ağır kayıplar vererek BM ordusunun çekilmesini korudu. Kore, Cumhuriyet döneminde Türk askerinin savaşmak üzere ülke dışına gönderildiği ilk yer oldu. Kod adı “Şimal Yıldızı” olan tugay her yıl yenisiyle değiştirildi.

Bu fedakârlık Batı'da Türkiye'nin güvenilir bir müttefik olduğunu gösterdi. ABD açısından da Türkiye'nin değeri büyüktü: SSCB'ye komşu olması üs imkânı sağlıyor, Orta Doğu'ya ve petrol bölgelerine yakınlığı stratejik önem taşıyordu; komünizmin Türkiye ve Yunanistan'a yayılması da önlenmek isteniyordu. 1951'de Türkiye ve Yunanistan ittifaka davet edildi; iki ülke 18 Şubat 1952'de birlikte NATO üyesi oldu. SSCB ve Bulgaristan, Türkiye'nin üyeliğini kendilerine yönelik bir tehdit sayarak tepki gösterdi.

NATO'nun Türkiye'deki izleri

Üyelik orduyu da değiştirdi: Amerikan askerî uzmanları Türk ordusunda ve askerî okullarda görev aldı, silah ve teçhizat büyük ölçüde ABD'den geldi. Türkiye'nin dört bir yanında ABD ve NATO tesisleri kuruldu. Adana'daki İncirlik Hava Üssü, İzmir'deki NATO kara kuvvetleri komutanlığı ve Çiğli, Karamürsel, Diyarbakır, Samsun, Trabzon ve Ankara Gölbaşı'ndaki üs ve radar tesisleri bunların başlıcalarıdır. Bu tesisler Türkiye'yi ittifakın SSCB'ye en yakın ileri karakolu yaptı.

Soğuk Savaş ve tehdit algısı

Soğuk Savaş, Türkiye'nin neyi tehdit saydığını da değiştirdi. İçeride tek parti yıllarında asıl tehlike olarak görülen irticanın yerini komünizm aldı; DP ile CHP birbirini komünizmle yeterince mücadele etmemekle suçladı. Dışarıda tehdidin adı SSCB'ydi; dış politika ABD eksenine oturdu ve ABD karşıtı oluşumlardan uzak duruldu. Toplumda ABD'ye hayranlık ve Batı tarzı demokrasi anlayışı yayıldı; ithalat ABD'ye yöneldi, Amerikan malı kalitenin ölçüsü sayıldı.

Bu yakınlığın bir de bedeli vardı. Amerikan yardımıyla modernleşen ordunun yedek parça, bakım ve mühimmat ihtiyacı Türkiye'yi ABD'ye bağımlı kıldı. Bu bağımlılığın ne anlama geldiği 1964'teki Johnson Mektubu'nda ve 1975'teki silah ambargosunda görülecekti.

Ekonomik ayak: Avrupa Ekonomik Topluluğu

Güvenlikte NATO'ya giren Türkiye, ekonomide de Avrupa'ya bağlanmak istedi. 1959'da AET'ye ortaklık için başvurdu; 12 Eylül 1963'te imzalanan Ankara Antlaşması ile AET'nin ortak üyesi oldu. 1970'te Katma Protokol imzalandı, 1987'de tam üyelik başvurusu yapıldı. Adı aynı olsa da bu antlaşmayı 1921'de Fransa'yla imzalanan Ankara Antlaşması'yla karıştırma.

Akılda kalsın: Batı'ya yöneliş bir merdivendir: Truman (1947) → OEEC (1948) → Avrupa Konseyi (1949) → Kore (1950) → NATO (1952). Kore, merdivenin NATO'ya çıkan son basamağıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin Kore'ye asker göndermesinin dış politikadaki amacı” sorulur; cevap NATO'ya girerek Sovyet tehdidine karşı güvenliği sağlamaktır.

TuzakTuzak şık “BM'ye üye olmak”tır: Türkiye 1945'te BM'nin kurucu üyesidir. Soğuk Savaş'ın Türkiye'deki tehdit algısına etkisi sorulursa cevap iç tehdit olarak komünizmin öne çıkması ve dış politikanın ABD eksenine oturmasıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Türk Tugayı Kunuri'de savaştı
  2. Truman Doktrini ilan edildi
  3. Türkiye NATO üyesi oldu
  4. Türkiye OEEC'nin kurucuları arasında yer aldı

?Soru çöz

Türkiye'nin 1950'de Kore Savaşı'na asker göndermesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

✓ A. Kore'deki fedakârlık Türkiye'nin NATO'ya alınmasının yolunu açtı (1952). Türkiye BM'nin zaten kurucu üyesiydi; Balkan Paktı 1953'te kuruldu, Kıbrıs sorunu ise 1954'te uluslararası gündeme geldi.
1953 – 1979 · BALKANLAR VE ORTA DOĞU

Balkan Paktı ve Bağdat Paktı: NATO'nun iki yanına örülen halkalar

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBalkan Antantı ve Sadabat Paktı'nın üyeleri kimlerdir, neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi dış politika). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Balkan Antantı 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalandı; amaç Balkan sınırlarını korumak ve İtalya'nın yayılmacılığına karşı bölgesel barışı sağlamaktı. Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de Tahran'da Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; İtalya'nın Habeşistan'a saldırısından sonra Orta Doğu'da barışı ve sınır güvenliğini korumayı amaçladı. İkisini de Türkiye'nin öncülüğüyle kurulan bölgesel paktlar olarak bilmek gerekir; ikisi de II. Dünya Savaşı'yla etkisini yitirdi.

Balkan Antantı ve Sadabat Paktı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balkan Paktı ve Bağdat Paktı neden kuruldu, neden dağıldı?

Kısa cevap: Balkan Paktı, 28 Şubat 1953'te Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında imzalanan ve 1954'te ittifaka dönüşen anlaşmadır; Yugoslavya'nın SSCB'ye yeniden yakınlaşması ve Kıbrıs sorunu yüzünden kısa sürede işlevini yitirdi. Bağdat Paktı 1955'te Türkiye ile Irak arasında kuruldu, İngiltere, Pakistan ve İran katıldı; Irak 1959'da çekilince adı CENTO oldu, merkezi Ankara'ya taşındı ve 1979'da dağıldı.

NATO üyeliği Türkiye'ye batıda bir kalkan verdi; ama Sovyet tehdidi yalnız batıdan değil, Balkanlardan ve Orta Doğu'dan da gelebilirdi.

SSCB ile kara sınırı bulunan Türkiye, ittifakın güneydoğu ucundaydı. Bu ucu güçlendirmek için Türkiye iki yöne birden hamle yaptı: batısındaki Balkanlara ve güneyindeki Orta Doğu'ya. İki hamlenin ortak mantığı aynıydı: komşu ülkeleri Batı'nın savunma halkasına bağlamak.

Balkan Paktı: kısa ömürlü üçlü

Hatırlarsan Atatürk döneminde Balkan Antantı (1934) kurulmuştu. 1953'te Balkanlarda yeni bir ortaklık doğdu, ama ortaklardan biri sürprizdi: Yugoslavya. Tito 1948'de Stalin'le bozuşup Kominform'dan çıkarılmıştı. Komünist ama Moskova'dan bağımsız Yugoslavya, NATO üyesi Türkiye ve Yunanistan'la aynı korkuyu paylaşıyordu. 28 Şubat 1953'te Ankara'da üç ülke arasında Dostluk ve İş Birliği Antlaşması imzalandı: taraflar ekonomik ve kültürel alanda iş birliği yapacak, sorunlarını barışçı yollarla çözecek, savunmada birlikte hareket edecekti. 9 Ağustos 1954'te Bled'de imzalanan antlaşmayla bu ortaklık askerî bir ittifaka dönüştü; bu yapıya Balkan Paktı denir.

Paktın ömrü uzun olmadı. Stalin'in 1953'teki ölümünden sonra Yugoslavya SSCB ile yeniden yakınlaştı. Aynı yıllarda alevlenen Kıbrıs sorunu da Türk-Yunan ilişkilerini bozdu. İki ayağı birden sarsılan pakt kâğıt üzerinde kaldı ve 1960'a gelindiğinde fiilen dağılmıştı.

Bağdat Paktı'ndan CENTO'ya

Orta Doğu 1950'lerin ortasında kaynıyordu: Arap-İsrail gerginliği sürüyor, İngiltere ile Mısır arasında Süveyş Kanalı anlaşmazlığı yaşanıyor, SSCB bölgede etki arıyordu. Batı bölgeyi de savunma halkasına almak istiyordu. 24 Şubat 1955'te Bağdat'ta Türkiye ile Irak arasında bir antlaşma imzalandı; aynı yıl İngiltere, Pakistan ve İran da katıldı. Böylece Bağdat Paktı doğdu. ABD paktı destekledi ama tam üye olmadı.

Pakt bölgede tepkiyle karşılandı. Arap birliğini öne çıkaran Mısır başta olmak üzere bazı Arap ülkeleri paktı Batı'nın bölgeye müdahalesi saydı; bölgeyi kendi etki alanına çekmek isteyen SSCB de karşı çıktı. 1958'de Irak'ta krallık yönetimi bir darbeyle yıkıldı; yeni yönetim 1959'da paktan çekildi. Pakt Ağustos 1959'da Merkezî Antlaşma Örgütü (CENTO) adını aldı, merkezi Bağdat'tan Ankara'ya taşındı. 1979'daki İran İslam Devrimi'nin ardından İran ve Pakistan da ayrılınca CENTO fiilen sona erdi.

NATO'nun iki yanındaki halkalar
Balkan PaktıBağdat Paktı / CENTO
Kuruluş28 Şubat 1953 Ankara (dostluk), 9 Ağustos 1954 Bled (ittifak)24 Şubat 1955, Türkiye-Irak antlaşması
ÜyelerTürkiye, Yunanistan, YugoslavyaTürkiye, Irak, İngiltere, Pakistan, İran; ABD destekçi ama tam üye değil
Dönüşüm—1959 Irak çekildi → CENTO, merkez Ankara
SonuYugoslavya'nın SSCB'ye yakınlaşması ve Kıbrıs sorunu; 1960'ta fiilen dağıldı1979 İran Devrimi'nden sonra İran ve Pakistan ayrıldı; fiilen sona erdi
Akılda kalsın: Balkan Paktı'nı iki şey bozdu: Yugoslavya'nın Moskova'ya dönüşü ve Kıbrıs. Bağdat Paktı'nın adını tek bir şey değiştirdi: Irak'ın çekilmesi. Bağdat'tan çıkan pakt Ankara'ya taşınıp CENTO oldu.
Sınavda

Nasıl sorulurBalkan Paktı'nın kısa ömürlü olmasının sebebi sorulur; cevap Yugoslavya'nın SSCB'ye yakınlaşması ve Kıbrıs sorunudur.

TuzakBalkan Paktı'nı 1934 Balkan Antantı ile karıştırmak. Antantın dört üyesi vardı (Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya); 1953 paktı üçlüdür, Romanya yoktur.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'nin 1955'te Bağdat Paktı'na katılmasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bağdat Paktı, NATO'yu Orta Doğu'ya uzatan bir çevreleme halkasıydı; Türkiye Sovyet tehdidine karşı Batı ile birlikte hareket etti. Pakt Arap dünyasında tepki gördü (Arapları desteklemek değil); Kıbrıs ve AET başka dosyalardır.

⇄Bilgi eşleştirme paktlar

▭Boşluk doldurma

Bağdat Paktı'ndan 1959'da çekilince paktın adı olarak değiştirildi ve merkezi Ankara'ya taşındı.

IrakİranCENTOSEATO
1878 – 1967 · KIBRIS

Kıbrıs sorunu nasıl başladı? Enosis'ten Kıbrıs Cumhuriyeti'ne

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKıbrıs, Tunus ve Mısır hangi devletler tarafından ne zaman işgal edildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

19. yüzyılda Fransa Cezayir'i (1830) ve Tunus'u (1881), İngiltere Kıbrıs'ı (1878) ve Mısır'ı (1882) ele geçirdi. Bu kayıplar karşısında II. Abdülhamit, denge politikası gereği Almanya ile yakınlaştı.

Kıbrıs, Tunus, Mısır ve Almanya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıbrıs sorunu nasıl başladı, Kıbrıs Cumhuriyeti ne zaman kuruldu?

Kısa cevap: Kıbrıs sorunu, 1950'lerde Kıbrıslı Rumların ve Yunanistan'ın adayı Yunanistan'a bağlamak (Enosis) istemesiyle başladı. 1959 Zürih ve Londra antlaşmalarıyla 1960'ta iki toplumun ortaklığına dayanan Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör oldu. Rumların 1963'te başlattığı saldırılar ortaklığı fiilen bitirdi; Kıbrıs Türkleri 1967'de Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi'ni kurdu.

1930'larda Türk-Yunan ilişkileri dostluğun örneği gösteriliyordu. Bu dostluğu bozan, Anadolu kıyılarının hemen güneyindeki bir ada oldu.

Hatırlarsan Kıbrıs 1571'den beri Osmanlı toprağıydı; 1878'de Rusya'ya karşı destek karşılığında yönetimi geçici olarak İngiltere'ye bırakılmış, İngiltere adayı 1914'te ilhak etmiş, Türkiye de Lozan'da bu durumu tanımıştı. Ada İngiliz sömürgesi olarak yönetiliyordu; nüfusun çoğunluğu Rum, önemli bir bölümü Türktü.

Enosis, EOKA ve Türk tezi

II. Dünya Savaşı'ndan sonra sömürgeler bağımsızlığa kavuşurken Kıbrıslı Rumlar, Ortodoks Kilisesi'nin öncülüğünde adanın Yunanistan'a bağlanmasını istedi; bu amaca Enosis denir. Hareketin önderi Başpiskopos Makarios'tu. Yunanistan 1954'te meseleyi BM'ye götürünce Kıbrıs uluslararası bir soruna dönüştü. Rum terör örgütü EOKA, 1 Nisan 1955'te İngilizlere yönelik bombalı eylemlerle ortaya çıktı, kısa süre sonra Kıbrıs Türklerini de hedef aldı.

İngiltere 1955 yazında Türkiye ve Yunanistan'ı Londra Konferansı'na çağırdı; Türkiye böylece meselenin tarafı olarak masaya oturdu. Konferans sürerken Selanik'te Atatürk'ün doğduğu evin bombalandığı haberi yayıldı ve 6–7 Eylül 1955'te İstanbul'da (İzmir'de de) başta Rumlar olmak üzere gayrimüslimlerin ev, işyeri, kilise ve okullarına saldırılar oldu; sıkıyönetim ilan edildi. Bu olayların iç politikadaki yerini Türkiye'de iç politika sayfasında anlatıyoruz.

Türkiye için ada, Anadolu'nun güneyini kapatan bir güvenlik meselesiydi. Türkiye önce adanın statüsünün değişmemesini, değişecekse Türkiye'ye geri verilmesini savundu. 1956 sonunda Başbakan Adnan Menderes'in hükûmeti, adanın iki toplum arasında bölünmesini (taksim) resmî tez olarak ortaya koydu. İngiltere'nin 1958'de açıkladığı ve adanın yedi yıl boyunca ortaklaşa yönetilmesini öngören Macmillan Planı ise Rumlar ve Yunanistan reddettiği için uygulanamadı.

EOKA saldırıları karşısında Kıbrıs Türkleri kendi örgütlerini kurdu. 1955'te ilk direniş örgütü Volkan doğdu. Onun yerini 1958'de Rauf Denktaş ve Türk subayı Rıza Vuruşkan'ın öncülüğünde kurulan Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) aldı; adanın Türk halkını savunma görevini artık bu örgüt üstlendi.

Ortaklık devleti: 1960

Çözüm Şubat 1959'da önce Zürih'te Türk ve Yunan başbakanları arasında, ardından Londra'da İngiltere'nin ve iki toplumun katılımıyla bulundu. 16 Ağustos 1960'ta bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu. Cumhurbaşkanı Rum (Makarios), yardımcısı Türk (Dr. Fazıl Küçük) olacak, yardımcının veto hakkı bulunacaktı; Meclis ve Bakanlar Kurulu'nda Rumlara yüzde 70, Türklere yüzde 30 pay ayrıldı. Garanti Antlaşması ile Türkiye, Yunanistan ve İngiltere adanın bağımsızlığını ve anayasal düzenini güvence altına aldı; Enosis de taksim de yasaklandı. İttifak Antlaşması ile Türkiye'ye 650, Yunanistan'a 950 asker bulundurma hakkı tanındı.

1960 düzeni: iki toplumun ortaklığına dayanan bir devlet ve onu güvenceye alan üç garantör. Türkiye'nin 1974'teki hakkı bu yapıdan doğdu.Görsel: Sınav Defteri

Ortaklık neden çöktü? (1963–1967)

Ortaklık üç yıl sürdü. Makarios Kasım 1963'te anayasada Türklerin haklarını kısan değişiklikler önerdi; Türkler reddetti. Aralık 1963'te Rumların Türklere yönelik saldırıları başladı; bu olaylar Kanlı Noel diye anılır. Türk jetleri uyarı amacıyla adanın üzerinde uçtu. 30 Aralık 1963'te bir İngiliz komutanın Lefkoşa haritası üzerine yeşil kalemle çizdiği ateşkes çizgisi şehri ikiye böldü; bu çizgi Yeşil Hat adıyla anılır.

Rum saldırılarının arkasında bir plan olduğu sonradan ortaya çıktı. Rum yönetiminin 1963'te hazırladığı gizli Akritas Planı, önce anayasadaki Türk haklarını kaldırmayı, Kıbrıs Türkleri direnirse onları ani bir baskınla kısa sürede sindirmeyi ve böylece Enosis'e giden yolu açmayı öngörüyordu. Plan 1966'da Rum basınında, Patris gazetesinde yayımlandı. Türkiye ve Kıbrıs Türkleri için bu belge, 1963 saldırılarının rastlantı değil bir hesabın parçası olduğunun kanıtı oldu.

Devlet kademelerinden uzaklaştırılan Kıbrıs Türkleri dar bölgelere sıkıştı. 1964'te adaya BM Barış Gücü gönderildi. Türkiye müdahaleye hazırlanınca ABD Başkanı Johnson'ın ünlü mektubu geldi (bu sayfada ayrıca göreceğiz). Ağustos 1964'te Erenköy'deki Türklere saldırılınca Türk uçakları Rum mevzilerini bombaladı. Bu harekât sırasında 8 Ağustos 1964'te uçağı vurulan pilot Yüzbaşı Cengiz Topel, paraşütle indiği yerde Rumların eline düştü ve şehit edildi.

Kasım 1967'de Geçitkale ve Boğaziçi köylerine yapılan saldırılar yeni bir kriz doğurdu. Türkiye müdahaleye hazırlandı; ABD'nin arabuluculuğuyla Yunanistan adaya gizlice gönderdiği askerlerini geri çekti. Kıbrıs Türkleri de kendi işlerini yürütmek için 28 Aralık 1967'de Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi'ni kurdu; başkan Dr. Fazıl Küçük, yardımcısı Rauf Denktaş oldu.

Akılda kalsın: Kıbrıs'ın ilk yarısı dört tarihtir: 1878 (İngiliz yönetimi) → 1960 (ortaklık devleti) → 1963 (Kanlı Noel, ortaklık fiilen biter) → 1967 (Geçici Türk Yönetimi). Her biri bir öncekinin sonucudur. Örgütleri tarafına göre ayır: Rum tarafı → EOKA, Akritas Planı; Türk tarafı → Volkan (1955), TMT (1958).
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin Kıbrıs'taki garantörlük hakkı hangi antlaşmalara dayanır?” Cevap: 1959 Zürih ve Londra antlaşmaları ve onlarla kurulan 1960 Garanti Antlaşması.

TuzakTuzak şık Lozan'dır; Lozan'da Türkiye adanın İngiltere'ye ait olduğunu tanımıştı. Bir de “Kıbrıs Türklerinin ortadan kaldırılmasını öngören Rum planı” sorulur; cevap Akritas Planıdır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1960'ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'nin garantör devletleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Zürih ve Londra antlaşmalarıyla kurulan cumhuriyetin düzenini Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garanti etti; 1974 harekâtı bu garantörlük hakkına dayandı. ABD, SSCB ve BM garantör değildir.

↕Kronolojik sıralama

  1. Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu
  2. Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi kuruldu
  3. Adanın yönetimi İngiltere'ye bırakıldı
  4. Kanlı Noel saldırıları başladı

▭Boşluk doldurma

Kıbrıslı Rumların adayı Yunanistan'a bağlama amacına denir. Kıbrıs Türkleri kendilerini korumak için 1958'de 'yi kurdu.

EnosisTaksimTMTEOKA
1974 – 1983 · KIBRIS

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: garantörlük hakkından KKTC'ye

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüba Füze Krizi nedir, nasıl çözüldü ve Türkiye ile ne ilgisi vardır?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küba Krizi (Küba Füze Krizi), SSCB'nin Küba'ya gizlice nükleer füze yerleştirmesi üzerine ABD'nin Ekim 1962'de adayı deniz ablukasına almasıyla çıkan bunalımdır. SSCB Küba'daki füzeleri söktü; ABD de Küba'ya saldırmama sözü verdi ve gizli bir uzlaşmayla Türkiye ile İtalya'daki Jüpiter füzelerini 1963'te kaldırdı.

Küba Füze Krizi (1962)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı neden yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Yunanistan'daki askerî yönetimin desteklediği darbeyle 15 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta Nikos Sampson yönetimi kurulunca Türkiye, Garanti Antlaşması'ndan doğan hakkını kullanarak 20 Temmuz ve 14 Ağustos 1974'te iki aşamalı Kıbrıs Barış Harekâtı'nı yaptı. Ardından 13 Şubat 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti, 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) kuruldu; KKTC'yi yalnız Türkiye tanır.

15 Temmuz 1974'te Lefkoşa'da yapılan darbe, Enosis'in artık sokakta değil devlet eliyle gerçekleştirileceğini gösteriyordu.

Yunanistan 1967'den beri bir askerî yönetim (cunta) tarafından yönetiliyordu. Cuntanın desteklediği Rum kuvvetleri 15 Temmuz 1974'te Makarios'u devirdi; yönetimin başına eski EOKA'cı Nikos Sampson getirildi. Amaç adayı Yunanistan'a bağlamaktı. Bu, 1960 düzeninin tamamen yıkılması ve Kıbrıs Türkleri için doğrudan bir varlık tehlikesi demekti.

Garantör sahneye çıkıyor

Türkiye'de o sırada Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, Başbakan Bülent Ecevit, Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan'dı; hükûmet CHP–MSP koalisyonuydu. Ecevit önce Londra'ya giderek diğer garantör İngiltere'ye birlikte müdahale önerdi; İngiltere kabul etmedi. Bunun üzerine Türkiye, hatırlarsan 1960 Garanti Antlaşması'nın garantörlere tanıdığı tek başına harekete geçme hakkını kullandı. 20 Temmuz 1974'te I. Harekât başladı ve Girne bölgesine çıkarma yapıldı. Cenevre'de yapılan görüşmelerden sonuç alınamayınca 14 Ağustos 1974'te II. Harekât yapıldı; Türk kuvvetleri adanın kuzeyini denetim altına aldı. Cenevre'den Ankara'ya iletilen ve II. Harekâtı başlatan parola “Ayşe tatile çıksın” sözü olarak hafızalara geçti.

Harekâtın sonuçları

  • Sampson yönetimi yıkıldı; Yunanistan'da da askerî yönetim çöktü ve demokrasiye dönüldü.
  • Kıbrıs Türkleri güvenliğe kavuştu; iki toplum zamanla kuzey ve güney olarak ayrı bölgelerde toplandı.
  • Yunanistan NATO'nun askerî kanadından çekildi (1974); 1980'de geri döndü.
  • ABD ile ilişkiler gerildi; ABD Kongresi Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı (Türk-Amerikan ilişkilerinde göreceğiz).

Federe Devlet'ten KKTC'ye

Görüşmeler sonuç vermeyince Kıbrıs Türkleri 13 Şubat 1975'te Rauf Denktaş'ın liderliğinde Kıbrıs Türk Federe Devleti'ni kurdu. 1924'te Kıbrıs'ta doğan, avukatlık ve savcılık yapmış olan Denktaş, Federe Devlet'in başkanı, 1983'ten 2005'e kadar da KKTC'nin cumhurbaşkanı oldu; 2012'de öldü. “Federe” adı bilinçli seçilmişti: Kıbrıs Türkleri iki toplumlu, iki bölgeli bir federasyona hazır olduklarını gösteriyordu. Ancak BM Genel Kurulu 13 Mayıs 1983'te Rum yönetimini adanın tek meşru hükûmeti sayan bir karar alınca Kıbrıs Türkleri 15 Kasım 1983'te bağımsızlıklarını ilan ederek Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni kurdu. KKTC'yi bugüne kadar yalnız Türkiye tanıdı. Ara bölgede zaman zaman gerginlik yaşandı: 1996'da Rum göstericilerin sınırı zorladığı olaylarda bayrak direğine tırmanıp Türk bayrağını indirmeye çalışan Solomos Solomou vurularak öldürüldü. BM aracılığındaki çözüm görüşmeleri sürdü; 2004'te halk oylamasına sunulan Annan Planı'nı Kıbrıs Türkleri kabul etti, Rumlar reddetti.

Garantörlük hakkıyla başlayan harekât, önce Federe Devlet'e, BM kararından sonra KKTC'ye uzandı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Garanti Antlaşması harekâtın anahtarıdır. Takvim: darbe 15 Temmuz → I. Harekât 20 Temmuz → II. Harekât 14 Ağustos 1974. Sonra iki devlet adımı: 1975 Federe Devlet (federasyona açık kapı) → 1983 KKTC (bağımsızlık).
Sınavda

Nasıl sorulurHarekâtın hukuki dayanağı sorulur; cevap 1960 Garanti Antlaşmasıdır.

TuzakTuzak şıklar “NATO'nun 5. maddesi” ve “BM Güvenlik Konseyi kararı”dır. Bir de sıralama tuzağı vardır: Federe Devlet (1975) KKTC'den (1983) öncedir.

⇄Bilgi eşleştirme tarih → olay

?Soru çöz

Türkiye 1974'te Kıbrıs'a müdahale ederken aşağıdakilerden hangisini hukuki dayanak olarak göstermiştir?

✓ B. Garanti Antlaşması, adanın anayasal düzeni bozulursa garantörlere gerektiğinde tek başına harekete geçme hakkı tanıyordu. Türkiye bu hakkı kullandı. A NATO 5. maddesi müttefike saldırıda ortak savunmadır; C Lozan Kıbrıs'ı İngiltere'ye bırakmıştı, dayanak olamaz; D BM'nin böyle bir müdahale kararı yoktu.
1962 – 1980 · WASHINGTON, ANKARA, MOSKOVA

Jüpiter füzeleri, Johnson Mektubu, ambargo: Türk-Amerikan ilişkilerinde güven bunalımı

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTruman Doktrini ve Marshall Planı nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Truman Doktrini, ABD Başkanı Harry Truman'ın 12 Mart 1947'de ilan ettiği, SSCB baskısı altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik yardımı öngören politikadır. Marshall Planı ise 1947'de açıklanıp 1948'de uygulanmaya başlanan, savaşta yıkılan Avrupa'nın ekonomik kalkınması için verilen yardım programıdır. SSCB bunlara Kominform (1947) ve COMECON (1949) ile karşılık verdi.

Truman Doktrini, Marshall Planı, Kominform, COMECON

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Johnson Mektubu nedir, Türk-Amerikan ilişkilerini nasıl etkiledi?

Kısa cevap: 1945–1960 arasında tam dayanışma içinde olan Türk-Amerikan ilişkileri 1960'larda sarsıldı: 1962 Küba krizinde Türkiye'deki Jüpiter füzeleri Türkiye'ye danışılmadan pazarlığa konuldu; 5 Haziran 1964'teki Johnson Mektubu'nda ABD, Kıbrıs müdahalesinde Amerikan silahlarının kullanılamayacağını bildirdi; 1975–1978 arasında ABD silah ambargosu uyguladı. Bu gelişmeler Türkiye'yi çok yönlü bir dış politikaya ve SSCB ile ekonomik iş birliğine yöneltti.

1964 Haziran'ında Ankara'ya gelen bir mektup, Türkiye'nin yirmi yıldır güvendiği ittifakı yeniden düşünmesine yol açtı.

Türk-Amerikan ilişkilerini iki döneme ayırmak mümkündür. 1945–1960 arası tam bir dayanışma dönemiydi: Truman Doktrini, Marshall yardımı, Kore ve NATO bu yılların ürünüdür. 1960–1978 arası ise Kıbrıs sorununun gölgesinde iniş çıkışlarla geçti. Kırılmanın ilk işareti, Kıbrıs'tan bile önce, bir füze pazarlığında görüldü.

İlk çatlak: Jüpiter füzeleri (1962)

ABD, Türkiye'ye nükleer başlıklı Jüpiter füzeleri yerleştirmişti. Ekim 1962'deki Küba krizinde (krizin genel anlatımı Yumuşama dönemi sayfasındadır) ABD, SSCB'nin Küba'daki füzelerini çekmesine karşılık Türkiye'deki Jüpiterleri sökmeyi kabul etti. Bu pazarlıkta Türkiye'ye danışılmadı; füzeler 1963'te söküldü. Türkiye, büyük güçlerin uzlaşmasında kendi güvenliğinin masaya konabileceğini gördü. Bu olay ilişkilerdeki ilk ciddi güven bunalımı sayılır.

Johnson Mektubu (1964)

Kıbrıs'ta 1963 sonunda başlayan saldırılar üzerine Türkiye adaya müdahale etmeye hazırlandı. ABD Başkanı Lyndon Johnson, 5 Haziran 1964'te Başbakan İsmet İnönü'ye sert bir mektup gönderdi. Mektupta Türkiye'nin Kıbrıs'a yapacağı müdahalede ABD'nin verdiği silahları kullanamayacağı, müdahale SSCB'yi işe karıştırırsa NATO müttefiklerinin Türkiye'yi savunmayı yeniden düşünebileceği bildiriliyordu. Türkiye müdahaleden vazgeçti, ama Johnson Mektubu kamuoyunda büyük tepki doğurdu. Ankara bundan sonra dış politikasını tek bir müttefike bağlamamaya, çok yönlü bir çizgi izlemeye yöneldi.

Üsler, haşhaş ve ambargo

1969'da ABD ile imzalanan savunma iş birliği anlaşmasıyla Türkiye'deki Amerikan üslerinin denetimi Türkiye'ye geçti. ABD'nin baskısıyla 1971'de yasaklanan haşhaş ekiminin 1974'te yeniden serbest bırakılması ABD'de tepki gördü. Asıl kopuş ise 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'ndan sonra geldi: ABD Kongresi, harekâtta Amerikan silahlarının kullanıldığını öne sürerek Şubat 1975'te Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı. Türkiye buna 1975 yazında 1969 anlaşmasını askıya alıp üslerdeki Amerikan faaliyetlerini durdurarak karşılık verdi. Ambargo 1978'de kaldırıldı, 1980'de imzalanan Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması ile ilişkiler normale döndü.

Terazinin öbür kefesi: SSCB ile yakınlaşma

Füze pazarlığı, mektup ve ambargo: Türkiye her krizde dış politikasını biraz daha çeşitlendirdi. Görsel: Sınav Defteri

Johnson Mektubu'ndan sonra Türkiye, Moskova'ya kapıyı araladı. 1964 sonundan itibaren iki ülke arasında üst düzey ziyaretler başladı. İlişkiler özellikle ekonomik ve teknik alanda yoğunlaştı: İzmir Aliağa Rafinerisi, İskenderun Demir Çelik ve Seydişehir Alüminyum tesisleri Sovyet yardımıyla kuruldu. Bu yakınlaşma Türkiye'nin Batı'dan kopması anlamına gelmiyordu; Türkiye NATO'da kalarak ilişkilerini çeşitlendirdi.

ABD ile güven bunalımı

  • 1962 Jüpiter füzelerinin sökülmesi
  • 1964 Johnson Mektubu
  • 1975–1978 silah ambargosu

SSCB ile yakınlaşma

  • 1964 sonrası karşılıklı ziyaretler
  • Sovyet yardımıyla sanayi tesisleri: Aliağa, İskenderun, Seydişehir
  • NATO üyeliği sürdü
Akılda kalsın: Bir terazi düşün: ABD kefesinden eksilen her güven (Jüpiter 1962, Johnson 1964, ambargo 1975) SSCB kefesine ekonomik iş birliği olarak geçti. Ama terazinin direği hep aynı kaldı: NATO.
Sınavda

Nasıl sorulur“Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi” sorulur; cevap çok yönlü dış politikaya geçiş ve SSCB ile yakınlaşmadır.

TuzakTuzak şık “Türkiye'nin NATO'dan ayrılması”dır: Türkiye NATO'dan hiç ayrılmadı; 1974'te NATO'nun askerî kanadından çekilen Yunanistan'dır.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

1964 Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Mektup Türkiye'de ABD'ye güveni sarstı; Türkiye NATO'da kalarak SSCB ile ekonomik iş birliğine yöneldi. A Türkiye NATO'dan ayrılmadı, ittifakta kaldı; B Balkan Paktı (1953) ve D Kore (1950) mektuptan öncedir.
1973 – 1988 · EGE DENİZİ

Ege sorunları: kıta sahanlığı, karasuları, hava sahası ve adalar

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLozan Antlaşması'na göre Türkiye'nin sınırları ve adalar nasıl belirlendi?Bağlantılı konudan (Büyük Taarruz'dan Lozan'a). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lozan'a göre batı sınırı Meriç Nehri oldu ve Karaağaç savaş tazminatı karşılığında Türkiye'ye bırakıldı. Güney sınırı 1921 Ankara Antlaşması'ndaki gibi kabul edildi; Irak sınırı (Musul) çözülemedi ve İngiltere ile ikili görüşmeye bırakıldı. Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kaldı; On İki Ada İtalya'ya bırakıldı.

Lozan: sınırlar ve adalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye ile Yunanistan arasındaki Ege sorunları nelerdir?

Kısa cevap: Türkiye ile Yunanistan arasındaki başlıca Ege sorunları kıta sahanlığının sınırlandırılması, karasularının genişliği, hava sahası ve FIR (uçuş bilgi bölgesi) hattı ile antlaşmalara göre askersiz olması gereken adaların silahlandırılmasıdır. Sorunlar 1970'lerde kıta sahanlığındaki petrol aramalarıyla tırmandı; taraflar 1976'da Bern Deklarasyonu'yla kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı kabul etti.

Ege iki ülkenin arasındaki bir deniz; ama haritaya bakınca Yunan adalarının Anadolu kıyısına neredeyse dokunduğunu görürsün.

Hatırlarsan Lozan'da Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kalmış, Anadolu'ya yakın adaların çoğu Yunanistan'a bırakılmıştı. Bu adalar Yunan kıyı çizgisini Anadolu'nun burnunun dibine taşır. Bu yüzden Ege'de çizilen her deniz ve hava sınırı, Türkiye'nin açık denize çıkışını doğrudan etkiler. Türkiye'nin temel tezi şudur: Ege iki kıyıdaş devletin ortak denizidir; sorunlar hakkaniyete göre ve ikili görüşmelerle çözülmelidir.

Ege'nin dört düğümü: deniz dibi, deniz yüzeyi, hava ve adalar. Bern Deklarasyonu yalnız kıta sahanlığıyla ilgilidir.Görsel: Sınav Defteri

Kıta sahanlığı: petrolle başlayan kriz

Kıta sahanlığı, kıyı devletinin deniz yatağı ve altındaki kaynaklar üzerindeki haklarıdır. Yunanistan 1960'larda Ege'de petrol arama ruhsatları verdi ve adaların da kıta sahanlığı olduğu görüşüyle Ege'nin büyük bölümünü kendi alanı saydı. Türkiye 1973'te TPAO'ya Ege'de arama ruhsatı vererek karşılık verdi. Türkiye'nin tezi, Doğu Ege adalarının Anadolu'nun doğal uzantısı üzerinde bulunduğu ve sınırın hakkaniyete göre çizilmesi gerektiğidir.

1976'da Sismik-1 araştırma gemisi Ege'de çalışmaya başlayınca Yunanistan BM Güvenlik Konseyi'ne ve Uluslararası Adalet Divanı'na başvurdu. Konsey tarafları ikili görüşmeye çağırdı; Divan da 1978'de davaya bakmaya yetkili olmadığına karar verdi. Bu arada 11 Kasım 1976'da imzalanan Bern Deklarasyonu ile taraflar kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı ve sorunu görüşmelerle çözmeyi kabul etti. 1987'de kriz yeniden alevlendi; 1988'de Davos'ta iki ülke başbakanları arasında başlayan görüşmeler gerginliği bir süre yumuşattı.

Karasuları ve hava sahası

Lozan döneminde Ege'de karasuları 3 mildi; Yunanistan 1936'da kendi karasularını 6 mile çıkardı, Türkiye de 1964'te aynı genişliği benimsedi. Böylece bugün Ege'de iki ülkenin karasuları 6 mildir. Yunanistan bu sınırı 12 mile çıkarmak istemektedir. Bu durumda Ege'nin çok büyük bölümü Yunan karasuyu olur, Türk gemileri açık denize ancak Yunan sularından geçerek ulaşabilir. Türkiye bunu kabul etmez; TBMM 1995'te böyle bir adımı savaş sebebi sayacağını açıkladı. Hava sahasında da benzer bir sorun vardır: Yunanistan karasuyu 6 mil iken 10 millik hava sahası iddia eder; oysa uluslararası hukukta hava sahası karasuyuyla aynı genişliktedir. Uçuş bilgi bölgesinde (FIR) ise 1974'te kriz çıktı: Türkiye, havacılara yönelik resmî bir duyuru olan NOTAM yayımlayarak Ege'nin ortasından geçen bir hattı aşan uçakların kendisine bilgi vermesini istedi. Yunanistan buna Ege hava sahasını tehlikeli bölge ilan ederek karşılık verdi ve uluslararası uçuşlar, iki ülke kararlarını geri çektiği 1980'e kadar aksadı.

Adaların silahlandırılması

Lozan Antlaşması (1923), Anadolu'ya yakın Doğu Ege adalarına askersiz statü vermişti; 1947 Paris Antlaşması da On İki Ada'yı Yunanistan'a askersiz olmak şartıyla bırakmıştı. Yunanistan özellikle 1974'ten sonra güvenlik gerekçesiyle bu adaları silahlandırdı. Türkiye bunu, Ege'deki dengeyi kuran antlaşmaların açık ihlali sayar. Yunanistan silahlandırmaya dayanak bulmak için bu adaları NATO tatbikatlarına katmaya çalıştı; Türkiye özellikle Limni'nin bu tatbikatlarda kullanılmasına itiraz etti ve Lozan'la belirlenen askersiz statüsünün değiştirilemeyeceğini bildirdi.

Ege'nin öbür yakasında: Batı Trakya Türkleri

Hatırlarsan Lozan'da Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumları mübadele dışında bırakılmış, iki azınlığın hakları karşılıklılık ilkesine bağlanmıştı. Kıbrıs sorunu alevlendikçe Yunanistan Batı Trakya'daki Türk azınlığa yönelik kısıtlamaları artırdı; 1974'ten sonra bu baskılar daha da yoğunlaştı. Azınlığın Türk kimliği tanınmadı, yalnız “Müslüman azınlık” dendi; adında “Türk” geçen dernekler kapatıldı, Türkçe yer adları değiştirildi. Yurt dışına çıkan pek çok Batı Trakya Türkü, Yunan Vatandaşlık Kanunu'nun 1998'de kaldırılan 19. maddesiyle vatandaşlıktan çıkarıldı; toprak kamulaştırmaları ve mülk edinme, eğitim ve müftü seçimiyle ilgili kısıtlamalar da göçü hızlandırdı. Türkiye bu uygulamaları Lozan'ın azınlık hükümlerine aykırı bulur.

Akılda kalsın: Ege'yi katman katman düşün: gökte hava sahası ve FIR, yüzeyde karasuları, dipte kıta sahanlığı, karada silahlandırılan adalar. Bern Deklarasyonu en alttaki katmana, kıta sahanlığına aittir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bern Deklarasyonu (1976) hangi sorunla ilgilidir?” Cevap: kıta sahanlığı.

TuzakTuzak şık karasularıdır. Bir de “6 mil / 12 mil” sorulur: bugün 6 mil, Yunanistan'ın istediği 12 mil.

▭Boşluk doldurma

Ege'de karasuları bugün mildir; Yunanistan bu sınırı mile çıkarmak istemektedir.

612310

?Soru çöz

Türkiye ile Yunanistan'ın 1976'da imzaladığı Bern Deklarasyonu aşağıdaki Ege sorunlarından hangisiyle ilgilidir?

✓ A. Sismik-1 krizinden sonra imzalanan Bern Deklarasyonu ile taraflar kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı kabul etti. B karasuları, C hava sahası-FIR ve D adaların silahlandırılması da Ege sorunlarıdır, ama Bern yalnız kıta sahanlığıyla ilgilidir.
1949 – 1980 · ORTA DOĞU

Türkiye'nin Orta Doğu politikası: Batı'ya paralellikten Arap dünyasına yakınlaşmaya

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1948 Arap-İsrail Savaşı ve 1956 Süveyş Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Orta Doğu sorunları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsrail'in ilanının ardından Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan savaşa girdi; 1948 Arap-İsrail Savaşı İsrail'in üstünlüğüyle bitti, 1949'da BM aracılığıyla ateşkes antlaşmaları imzalandı ve Filistinli mülteci sorunu doğdu. 1956'da Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millîleştirmesi üzerine İsrail, İngiltere ve Fransa Mısır'a saldırdı; ABD ve SSCB'nin baskısıyla geri çekildiler. Bu olaya Süveyş Bunalımı denir.

1948 Savaşı ve 1956 Süveyş Bunalımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş döneminde Türkiye'nin Orta Doğu politikası nasıl değişti?

Kısa cevap: Türkiye 1950–1960 arasında Orta Doğu'da Batı'ya paralel bir politika izledi (Bağdat Paktı, 1957'de Eisenhower Doktrini'nin kabulü) ve bu yüzden Mısır ve Suriye başta olmak üzere Arap ülkeleriyle arası soğudu. Kıbrıs meselesinde uluslararası alanda yalnız kalınca 1960'ların ortasından itibaren Arap ve İslam ülkelerine yaklaştı: 1967 Arap-İsrail Savaşı'nda ABD'nin Türkiye'deki üsleri kullanmasına izin vermedi, Filistin davasını destekledi ve 1969'da İslam Konferansı Teşkilatı'nın kurucuları arasında yer aldı.

Bir oylama, bir ülkeye kaç dostu olduğunu gösterir. Kıbrıs oylamaları Türkiye'ye Orta Doğu'da ne kadar yalnız olduğunu gösterdi.

1950–1960 arasında Türkiye Orta Doğu'ya Batı'nın penceresinden baktı. 1949'da İsrail'i tanıyan ilk Müslüman nüfuslu ülke oldu; 1955'te Bağdat Paktı'nın kurucusu oldu. Aynı yıllarda Mısır'da Nasır'ın öncülüğünde Arap milliyetçiliği yükseliyordu. Pek çok Arap ülkesi Türkiye'yi Batı'nın bölgedeki temsilcisi gibi görmeye başladı.

Eisenhower Doktrini ve 1957 Suriye bunalımı

ABD'nin Süveyş Bunalımı'ndan sonra ilan ettiği Eisenhower Doktrini'ni (ayrıntısı Orta Doğu sorunları sayfasında) Türkiye 1957'de kabul etti. Doktrin, Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askerî yardımı ve komünist bir saldırıya karşı ABD askerî desteğini öngörüyordu. Doktrini bölgeye yeni bir Batı müdahalesi sayan Mısır ve Suriye ise sert tepki gösterdi; Türkiye'nin kabulü, Arap dünyasındaki “Batı'nın temsilcisi” izlenimini güçlendirdi.

Aynı yıl Suriye'nin SSCB'ye hızla yaklaşması Türkiye'yi tedirgin etti; Türkiye sınıra asker yığınca 1957 Türk-Suriye bunalımı yaşandı. SSCB Türkiye'yi uyardı, ABD Türkiye'nin yanında durdu; bunalım yıl sonunda yatıştı. 1958'de ABD'nin Lübnan'a asker çıkarmasında İncirlik Üssü'nün kullanılması da Türkiye'yi Arap kamuoyunun gözünde Batı'nın bölgedeki üssü gibi gösterdi.

Kıbrıs dersi

1960'larda Kıbrıs meselesi BM'ye taşındığında Türkiye, oylamalarda Arap ve İslam ülkelerinin çoğunun desteğini alamadı. Bu yalnızlık, Johnson Mektubu'yla birlikte Türkiye'ye önemli bir ders verdi: Kıbrıs davası için Batı dışında da dost gerekiyordu. Türkiye bu yüzden Orta Doğu ülkeleriyle yakınlaşma politikasına ağırlık verdi.

Yeni çizgi: 1967'den 1980'e

1967 Arap-İsrail Savaşı'nda (savaşın kendisi Orta Doğu sorunları sayfasındadır) Türkiye, ABD'nin Türkiye'deki üsleri İsrail'e yardım için kullanmasına izin vermedi ve İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesini savundu. Filistin halkının davasını destekledi; 1975'ten itibaren Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ile resmî ilişki kurdu. İsrail 1980'de Kudüs'ü başkent ilan edince Türkiye İsrail'le diplomatik ilişkilerini en alt düzeye indirdi.

1969'da Kudüs'teki Mescid-i Aksa'nın kundaklanması İslam dünyasında büyük tepki doğurdu. Aynı yıl Rabat'ta toplanan zirvede İslam Konferansı Teşkilatı (İKT)'nın temeli atıldı; Türkiye kurucuları arasında yer aldı. Örgütün adı 2011'de İslam İşbirliği Teşkilatı oldu; 2005–2013 arasında genel sekreterliğini Türk bilim insanı Ekmeleddin İhsanoğlu yaptı. 1980'de başlayan İran-Irak Savaşı'nda ise Türkiye iki komşusu arasında tarafsız kaldı.

Türkiye'nin Orta Doğu politikası · iki dönem
DönemÇizgiÖrnekler
1949–1960Batı'ya paralelİsrail'i tanıma (1949), Bağdat Paktı (1955), Eisenhower Doktrini ve Suriye bunalımı (1957), Lübnan'a çıkarmada İncirlik (1958)
1960'larKıbrıs dersiBM oylamalarında Arap ve İslam ülkelerinin desteği alınamadı
1967–1980Arap dünyasına yakınlaşma1967'de üsler İsrail'e kapalı; İKT kurucusu (1969); FKÖ ile resmî ilişki (1975); 1980'de İsrail ilişkileri en alt düzeye; İran-Irak Savaşı'nda tarafsız
Akılda kalsın: Orta Doğu politikasının kırılma noktası Kıbrıs'tır. Kıbrıs'tan önce Batı'ya paralel (1949 İsrail'i tanıma, 1955 Bağdat Paktı, 1957 Eisenhower Doktrini); Kıbrıs'tan sonra Arap ve İslam dünyasına yakın (1967 üslere izin yok, 1969 İKT, 1975 FKÖ).
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'nin 1967'de ABD'ye üsleri kullandırmaması” verilip yorumu istenir; cevap Orta Doğu'da Arap ülkeleriyle yakınlaşma, çok yönlü dış politikadır.

TuzakTuzak şık bunu NATO'dan uzaklaşma ya da ayrılma diye verir. Bir başka kalıp: “Türkiye'nin 1957'de Eisenhower Doktrini'ni kabul etmesi hangi ülkelerle ilişkilerini bozdu?” Cevap Mısır ve Suriyedir.

↕Kronolojik sıralama

  1. ABD'nin Türkiye'deki üsleri kullanmasına izin verilmedi
  2. Türkiye İsrail'i tanıdı
  3. İslam Konferansı Teşkilatı'nın temeli atıldı
  4. Bağdat Paktı kuruldu

?Soru çöz

Türkiye'nin 1960'ların ortasından itibaren Arap ve İslam ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmesinde aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ D. BM'deki Kıbrıs oylamalarında destek bulamayan Türkiye, Batı dışında dost aramaya yöneldi. A Bağdat Paktı ise tam tersine Arap ülkeleriyle arayı açmıştı; B Kore Savaşı Türkiye'yi Batı'ya bağladı; C Balkan Paktı'nın dağılması Arap ilişkileriyle ilgili değildir.
1973 – 1980'LER · DÜNYA

ASALA: Türk diplomatlarını hedef alan Ermeni terörü

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSevr Antlaşması nedir, maddeleri nelerdir ve neden geçersizdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sevr Antlaşması, İtilaf devletleriyle Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920'de imzalanan barış antlaşmasıdır. Anadolu'yu paylaştıran şartlarını Osmanlı Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken yürürlüğe girmedi; TBMM antlaşmayı tanımadı ve imzalayanları vatan haini ilan etti.

Sevr Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ASALA nedir, Türk diplomatlarına yönelik saldırılar neden yapıldı?

Kısa cevap: ASALA (Ermenistan'ın Kurtuluşu İçin Ermeni Gizli Ordusu), asılsız Ermeni iddialarını dünyaya duyurmak ve Türkiye'den toprak ve tazminat almak amacıyla 1970'lerin ortasında kurulan bir terör örgütüdür. 1973'te Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ile Konsolos Bahadır Demir'in öldürülmesiyle başlayan saldırı dalgasında, çoğu diplomat olmak üzere çok sayıda Türk şehit edildi.

1970'lerde Türk dış politikasında yeni bir cephe açıldı. Bu cephede hedef alınanlar asker değil, büyükelçiliklerde ve konsolosluklarda görev yapan diplomatlardı.

Farklı ülkelere yerleşmiş Ermeni toplulukları, yani Ermeni diasporası, 1915 olaylarını kendi iddialarına göre dünyaya kabul ettirmek istiyordu. Hatırlarsan Osmanlı hükûmeti 1915'te, Kafkas Cephesi'nin gerisindeki Ermeni ayaklanmaları üzerine Sevk ve İskân Kanunu'nu (Tehcir Kanunu) çıkarmıştı. Diaspora bu olayları siyasi bir davaya dönüştürdü. Türk kaynakları bu davanın hedeflerini “4T” diye özetler: tanıtma, tanınma, tazminat, toprak. Yani önce iddiaları dünyaya duyurmak, sonra devletlere kabul ettirmek, en sonunda Türkiye'den tazminat ve toprak istemek.

Diasporanın hedefleri · “4T”
HedefAnlamı
Tanıtmaİddiaları sürekli gündemde tutup dünya kamuoyuna duyurmak
Tanınmaİddiaları devletlere kabul ettirmek
TazminatTürkiye'den tazminat istemek
ToprakTürkiye'den toprak istemek: “Büyük Ermenistan” hayali

Diplomatlar hedefte

Bu amaçlar için bazı çevreler şiddete başvurdu. 1973'te ABD'nin Kaliforniya eyaletinde, Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ve Konsolos Bahadır Demir yaşlı bir Ermeni tarafından öldürüldü. Bu cinayet, iddiaların terörle dünya gündemine taşınabileceği düşüncesinin başlangıcı oldu. Kısa süre sonra, 1975'te Beyrut'ta ASALA kuruldu.

ASALA ve benzeri örgütler, 1970'lerin ortasından 1980'lerin ortasına kadar Avrupa'dan Amerika'ya, Avustralya'ya kadar pek çok ülkede Türk diplomatlarına ve yakınlarına suikastlar düzenledi; Dışişleri Bakanlığı'nın andığı şehitler arasında 31 diplomat ve diplomat yakını vardır. Saldırılar Türkiye'ye de taşındı: 1982'de Ankara Esenboğa Havalimanı'na saldırı yapıldı. 1983'te Paris Orly Havalimanı'ndaki bombalı saldırıda farklı ülkelerden yolcuların da ölmesi örgütü dünya kamuoyunda yalnızlaştırdı; ASALA 1980'lerin ortasından itibaren etkisini yitirdi.

Akılda kalsın: ASALA'yı üç soruyla hatırla: Kim? Diaspora destekli Ermeni terör örgütü. Kimi hedef aldı? Türk diplomatlarını. Ne için? İddiaları duyurmak, toprak ve tazminat almak. Kıbrıs'taki EOKA ile karıştırma: EOKA'nın amacı Enosis'ti.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle “Ermeni diasporasının amaçlarından biri değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakDoğru cevap, başka bir meseleye ait amaçtır; en sık tuzak Kıbrıs'la ilgili “Enosis”tir.

▭Boşluk doldurma

1975'te Beyrut'ta kurulan Ermeni terör örgütünün adı 'dır. 1973'te öldürülen Los Angeles Başkonsolosu 'dır.

ASALAEOKAMehmet BaydarFazıl Küçük

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Ermeni diasporasının ve ASALA'nın amaçları arasında gösterilemez?

✓ C. Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması (Enosis), Rum terör örgütü EOKA'nın amacıydı; ASALA ile ilgisi yoktur. A iddiaları dünyaya duyurmak, B toprak ve tazminat istemek, D meseleyi gündemde tutmak diaspora ve ASALA'nın gerçek amaçlarıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Soğuk Savaş'taki blok rekabetinin spora yansımasına örnektir?

✓ B. Doğu Bloku, 1980 Moskova boykotuna karşılık 1984 Los Angeles Olimpiyatları'na katılmadı. Öteki şıklar spor ya da kültür gelişmesidir, ama blok rekabetini yansıtmaz.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Popüler kültür, sanat ve spor

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Camp David süreciyle sağlanan Mısır-İsrail barışının sonuçlarından biri değildir?

✓ D. FKÖ 1964'te, Camp David'den çok önce kuruldu. Diğer üçü 1979 barış antlaşmasının sonuçlarıdır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · Camp David ve Mısır-İsrail barışı

?Soru 3

Filistin'de bir “Yahudi ulusal yurdu” kurulmasını destekleyen Balfour Deklarasyonu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Balfour, savaş sırasında (1917) İngiltere'nin Siyonistlere verdiği sözdür ve İsrail'in kuruluşundan otuz yıl önce gelir. Basel (1897) hareketin örgütlendiği kongre, taksim (1947) BM'nin, ilan (1948) İsrail'in kendi adımıdır; dördü aynı yolun farklı duraklarıdır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · Paylaşılamayan Orta Doğu ve İsrail'in kuruluşu

?Soru 4

Vietnam Savaşı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. BM kararıyla yapılan çok uluslu müdahale Kore Savaşı'dır; ABD Vietnam'a kendi kararıyla, Tonkin Körfezi olayından sonra girdi. A çevreleme politikası, B ABD'deki güçlü savaş karşıtı tepki, C ülkenin komünist yönetimde birleşmesi doğrudur.Kaynak: Yumuşama dönemi · Vietnam Savaşı (1964–1975)

?Soru 5

1980–1988 İran-Irak Savaşı'nın temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Savaşın kökünde Şattülarap'taki sınır sorunu vardır; 1979 İran Devrimi ve Saddam'ın hedefleri onu tetikledi. A Kuveyt'in işgali 1990'dadır, Körfez Savaşı'nın nedenidir; B Süveyş 1956 bunalımının, D Golan 1967 savaşının konusudur.Kaynak: Orta Doğu sorunları · İran-Irak Savaşı (1980–1988)

?Soru 6

Bugünkü internetin atası sayılan ARPANET ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. ARPANET, 1958'de kurulan ARPA'nın desteğiyle 1969'da üniversite bilgisayarlarını bağladı. A ağ Sovyet değil, ABD girişimidir; B CERN ve 1989, World Wide Web'in yeri ve yılıdır; C ticari şirket değil, askerî ajans desteğiyle üniversitelerde doğdu.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Bilgisayar, ARPANET ve tıpta devrim

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi 1979 İran İslam Devrimi'nin sonuçlarından biridir?

✓ A. İran'ın çekilmesiyle CENTO 1979'da sona erdi. OPEC 1960'ta kuruldu, Süveyş 1956'da millîleştirildi, İsrail 1948'de ilan edildi.Kaynak: Orta Doğu sorunları · 1979 İran İslam Devrimi

?Soru 8

1979'da imzalanan SALT II Antlaşması'nın ABD'de onaylanmamasına aşağıdakilerden hangisi yol açmıştır?

✓ B. Antlaşma Haziran 1979'da imzalandı; Aralık 1979'daki Afganistan işgali üzerine Carter onay sürecini durdurdu. Diğer olaylar 1960'lardadır.Kaynak: Yumuşama dönemi · SALT I, SALT II ve yumuşama diplomasisi

?Soru 9

1962 Küba Füze Krizi'nin çözümünde aşağıdakilerden hangisi Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmiştir?

✓ A. SSCB'nin Küba'daki füzeleri sökmesine karşılık ABD, Türkiye ve İtalya'daki Jüpiter füzelerini kaldırdı. B Türkiye 1952'den beri NATO üyesiydi; C Boğazlar'ın kapatılması ve D Bağdat Paktı'ndan çekilme pazarlığın parçası değildi; takas yalnız füzelerdi.Kaynak: Yumuşama dönemi · Küba Füze Krizi (1962)

?Soru 10

Soğuk Savaş döneminde ABD'nin başlattığı Fulbright Programı ile Asya ve Afrikalı öğrencilerin Moskova'daki üniversitelerde burslu okutulması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. İki blok da başka ülkelerin gençlerini kendi üniversitelerinde yetiştirerek etkisini artırmaya çalıştı; rekabet sınıflara da taşındı. B Bağlantısızlar iki bloğu yakınlaştırmadı, dışında kaldı; C bloklar ortak örgütte birleşmedi; D bu programlar silahlanma yarışı sürerken uygulandı.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · İki blok, iki ekonomi: Molotov'dan OECD'ye
150
Daha fazla soru çözmek ister misin?Soğuk Savaş dönemi konusundan 150 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →