Trablusgarp ve Balkan savaşları: Kuzey Afrika'dan Meriç'e

Kılık değiştirip Libya'ya giden subaylardan Çatalca'ya dayanan Balkan ordularına, Babıali Baskını'ndan Edirne'nin geri alınmasına kadar, Osmanlı'nın iki yılda bir kıtayı ve Rumeli'yi kaybedişini yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

7 durak1908 → 1914
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
150 sorubu konuda çözebileceğin
1908 – 1911 · İSTANBUL VE AVRUPA

20. yüzyıl başında Osmanlı: meşrutiyetin ilk faturası

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Meşrutiyet ne zaman ve neden ilan edildi, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (I. ve II. Meşrutiyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Meşrutiyet, İttihat ve Terakki'ye bağlı subayların Makedonya'da ayaklanması üzerine II. Abdülhamit'in 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymasıyla ilan edildi. Yakın sebebi, İngiltere ile Rusya'nın Reval Görüşmesi'nde Makedonya'nın geleceğini konuşmasıydı.

II. Meşrutiyet'in ilanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

20. yüzyıl başında Osmanlı Devleti'nin durumu nasıldı?

Kısa cevap: 20. yüzyıla girerken Osmanlı Devleti 1908'de II. Meşrutiyet'i ilan etmiş, yönetimde İttihat ve Terakki öne çıkmıştı. Ancak iç karışıklıklardan yararlanan Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti, Girit de Yunanistan'a bağlandığını duyurdu.

Meşrutiyet'in ilanıyla İstanbul sokaklarında “hürriyet” bayramı yapılırken, Avrupa başkentlerinde başka bir hesap yapılıyordu: kargaşa, toprak koparmak için en uygun andır.

Hatırlarsan 1908'de II. Meşrutiyet ilan edilmiş, İttihat ve Terakki yönetimde söz sahibi olmuş, 31 Mart Olayı (1909) Hareket Ordusu'yla bastırılmıştı. Ordu ve siyaset iç içe geçmişti; hükümetler sık değişiyordu. Bu iç sarsıntı, dışarıdaki komşular için bir fırsat penceresiydi.

1908'in üç darbesi

Meşrutiyet'in ilanından birkaç ay sonra, aynı günlerde üç kayıp birden yaşandı. Osmanlı'ya vergi ödeyen bir prenslik olan Bulgaristan tam bağımsızlığını ilan etti. Berlin Antlaşması'ndan (1878) beri yönettiği Bosna-Hersek'i Avusturya-Macaristan resmen ilhak etti. Girit ise Yunanistan'a bağlandığını duyurdu. Osmanlı bunların hiçbirine savaşla karşılık verecek güçte değildi.

1908'in üç darbesi
BölgeNe oldu?Kim kazandı?
BulgaristanVergi ödeyen prenslik tam bağımsızlığını ilan ettiBulgaristan
Bosna-Hersek1878'den beri yönettiği bölgeyi resmen ilhak ettiAvusturya-Macaristan
GiritYunanistan'a bağlandığını duyurduYunanistan

İki blok, ortada bir imparatorluk

Avrupa da ikiye ayrılıyordu: bir yanda Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya (Üçlü İttifak), öbür yanda İngiltere, Fransa ve Rusya (Üçlü İtilaf). Bu bloklar sömürge ve pazar için yarışıyordu; Osmanlı toprakları da bu yarışın ödülleri arasındaydı. Bu sayfadaki savaşların hepsi bu iki bloğun gölgesinde geçecek; bloklar sonunda I. Dünya Savaşı'nda karşı karşıya gelecek.

Hatırlarsan Meşrutiyet sayfasında II. Meşrutiyet'in Makedonya'yı elde tutma kaygısıyla ilan edildiğini görmüştük. Acı olan şu: ilanın hemen ardından Balkanlardaki kayıplar hızlandı.

Akılda kalsın: 1908 krizini “Bağımsızlık, ilhak, bağlanma” diye üç kelimeyle tut: Bulgaristan bağımsız oldu, Bosna-Hersek ilhak edildi, Girit Yunanistan'a bağlandığını ilan etti.
Sınavda

Nasıl sorulur“Meşrutiyet'in ilanından sonra yaşanan gelişmeler” sorulur.

TuzakBosna-Hersek'in 1878'de değil, 1908'de resmen ilhak edildiğidir; 1878'de Avusturya yalnız yönetimini almıştı.

⇄Bilgi eşleştirme 1908 krizi

?Soru çöz

20. yüzyılın başında Avrupa'da oluşan Üçlü İttifak bloğunda aşağıdaki devletlerden hangisi yer almaz?

✓ A. Fransa, İngiltere ve Rusya ile birlikte Üçlü İtilaf'tadır. B İtalya, C Almanya ve D Avusturya-Macaristan ise Üçlü İttifak'ın üç üyesidir; İtalya sonradan taraf değiştirse de blok onlarla kurulmuştu.
1911 – 1912 · TRABLUSGARP (LİBYA)

Trablusgarp Savaşı: denizi de karası da kapalı bir cephe

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıbrıs, Tunus ve Mısır hangi devletler tarafından ne zaman işgal edildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

19. yüzyılda Fransa Cezayir'i (1830) ve Tunus'u (1881), İngiltere Kıbrıs'ı (1878) ve Mısır'ı (1882) ele geçirdi. Bu kayıplar karşısında II. Abdülhamit, denge politikası gereği Almanya ile yakınlaştı.

Kıbrıs, Tunus, Mısır ve Almanya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Trablusgarp Savaşı neden çıktı, Osmanlı neden asker gönderemedi?

Kısa cevap: Trablusgarp Savaşı 1911'de, siyasi birliğini geç tamamlayıp sömürge arayan İtalya'nın Osmanlı'ya ait Trablusgarp'a saldırmasıyla başladı. Donanması zayıf olan ve Mısır İngiliz işgalinde olduğu için karadan da ulaşamayan Osmanlı, bölgeye gönüllü subaylar gönderdi; Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de savaştı.

Haritaya bakınca sorun hemen görünür: Trablusgarp'a gitmenin iki yolu vardı, deniz ve kara. Osmanlı ikisini de kullanamıyordu.

İtalya siyasi birliğini ancak 1870'te tamamlayabildi. İngiltere ve Fransa dünyayı çoktan paylaşmıştı; geç gelen İtalya'nın gözü, Akdeniz'in hemen karşısındaki Trablusgarp'taydı. Tunus Fransa'nın, Mısır İngiltere'nin eline geçmişti; Kuzey Afrika'da Osmanlı'nın elinde kalan tek toprak burasıydı. İtalya 1911'de bir bahane uydurup savaş ilan etti.

Büyük devletler neden sustu?

İtalya, Almanya ile aynı bloktaydı (Üçlü İttifak). İngiltere ve Fransa ise İtalya'yı bu bloktan koparıp kendi yanlarına çekmek istiyordu. Bu yüzden saldırıya seyirci kaldılar. Rusya ise işini daha önce bağlamıştı: 1909'da İtalya ile yaptığı Racconigi Antlaşması'yla İtalya'nın Trablusgarp'taki emellerine onay vermiş, karşılığında Boğazlar konusunda İtalya'nın desteğini almıştı. Yani Trablusgarp, Osmanlı'nın büyük devletlerin pazarlığında harcanan ilk toprağı değildi ama bu kez kimse araya girmedi bile.

Trablusgarp neden yalnız kaldı?
Kim / ne?Neden yardım gelmedi?
İngiltere, Fransaİtalya'yı Üçlü İttifak'tan koparıp kendi yanlarına çekmek istiyordu
Rusya1909 Racconigi: İtalya'nın Trablusgarp emeline onay, karşılığında Boğazlar desteği
Deniz yoluOsmanlı donanması İtalyan donanmasıyla baş edemezdi
Kara yoluMısır 1882'den beri İngiliz işgalinde; asker geçişine izin yok → gönüllü subaylar

Kılık değiştiren subaylar

Osmanlı donanması İtalyan donanmasıyla baş edecek durumda değildi; deniz yolu kapandı. Kara yolu ise Mısır'dan geçiyordu ve Mısır 1882'den beri İngiliz işgali altındaydı; İngiltere asker geçişine izin vermedi. Çare, düzenli ordu yerine gönüllü subaylardı. Aralarında Mustafa Kemal ve Enver Bey'in de bulunduğu genç subaylar kılık değiştirerek Mısır ve Tunus üzerinden bölgeye gizlice ulaştı. Mustafa Kemal yola Tanin gazetesi muhabiri Mustafa Şerif kimliğiyle çıktı. Gönüllüler arasında ileride Millî Mücadele'de de yanında olacak Nuri (Conker), Fuat (Bulca), Ali (Çetinkaya) ve Ali Fethi (Okyar) gibi arkadaşları da vardı.

Subaylar yerel halkı örgütleyerek az sayıda askerle güçlü bir direniş kurdu. Enver Bey Bingazi ve Derne çevresinde yerel kuvvetlerin başına geçti; Mustafa Kemal 1911 sonunda Tobruk'ta İtalyanlara karşı başarı kazandı, ardından Derne'de savaştı ve burada binbaşılığa yükseldi. Trablusgarp, onun katıldığı ilk savaştır.

İtalyanlar kıyıdaki şehirleri tuttu ama içerilere ilerleyemedi. Bu savaşta İtalyanlar Osmanlı askerlerine uçaktan bomba attı (1 Kasım 1911); bu, tarihe geçen ilk hava saldırısı kabul edilir.

Akılda kalsın: Osmanlı Trablusgarp'a neden ordu gönderemedi? İki kapı da kapalıydı: deniz (donanma yok) ve kara (Mısır İngiliz işgalinde). Kapılar kapanınca pencereden gönüllü subaylar girdi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın Trablusgarp'a düzenli ordu gönderememesinin nedeni” sorulur; cevap donanmanın yetersizliği ve Mısır'ın İngiliz işgalinde olmasıdır.

TuzakTuzak şık: “Balkan Savaşı'nın başlamış olması”; savaş 1911'de başladığında Balkan Savaşı henüz yoktu.

▭Boşluk doldurma

Osmanlı kara yoluyla asker gönderemedi, çünkü İngiliz işgalindeydi. Mustafa Kemal bu savaşta 'ta İtalyanlara karşı başarı kazandı.

MısırTunusTobrukÇanakkale

?Soru çöz

Trablusgarp Savaşı'nda İngiltere ve Fransa'nın İtalya'ya karşı tarafsız kalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İtalya Üçlü İttifak'taydı; İngiltere ve Fransa onu bu bloktan koparmak için seyirci kaldı. A Osmanlı-Alman ittifakı 1914'te kuruldu, Trablusgarp'tan sonradır; C İngiltere Mısır'da, Fransa Cezayir-Tunus'ta olduğu için Kuzey Afrika'da çıkarları vardı; D Balkanlardaki kışkırtma tarafsızlığın nedeni değildir.
1912 · EGE VE OUCHY (İSVİÇRE)

Uşi Antlaşması: Kuzey Afrika'ya veda

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİtalyan ve Alman birliklerinin Osmanlı Devleti'ne etkisi nedir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Abdülaziz döneminde İtalya 1870'te, Almanya 1871'de siyasi birliğini tamamladı. Bu iki yeni güç Avrupa'daki dengeyi değiştirdi, Osmanlı'nın Rusya'ya karşı dayandığı İngiltere-Fransa desteğini zayıflattı ve Rusya'nın Panslavizm politikasına hız vermesine ortam hazırladı.

Abdülaziz: İtalya ve Almanya birlikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uşi (Ouchy) Antlaşması'nın maddeleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Uşi (Ouchy) Antlaşması 18 Ekim 1912'de imzalandı; Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı, On İki Ada ise geçici olarak İtalya'ya verildi. Böylece Osmanlı Devleti Kuzey Afrika'daki son toprağını kaybetti.

Libya çöllerinde ilerleyemeyen İtalya, savaşı kazanmak için cepheyi değiştirdi: Osmanlı'yı İstanbul'a daha yakın bir yerden, Ege'den sıkıştırdı.

Kıyıdan içerilere giremeyen İtalya, Osmanlı'yı barışa zorlamak için 1912'de Rodos ve On İki Ada'yı işgal etti. Asıl darbe ise başka yerden geldi: Balkan devletleri Osmanlı'ya savaş açtı. İki cephede birden savaşamayacağını gören Osmanlı, Balkanlara yetişmek için İtalya ile masaya oturdu ve İsviçre'de Uşi (Ouchy) Antlaşması'nı imzaladı. Uşi, Lozan şehrinin göl kıyısındaki bir semtidir; on bir yıl sonra aynı şehirde bu kez Türkiye'nin lehine sonuçlanan Lozan Barış Antlaşması imzalanacaktı.

Antlaşma ne getirdi?

Uşi Antlaşması (1912) · madde → sonrası
MaddeNot
Trablusgarp İtalya'yaOsmanlı Kuzey Afrika'daki son toprağını kaybetti
On İki Ada geçici olarak İtalya'da (Balkan Savaşları bitene kadar)Geri verilmedi: Lozan'da İtalya'ya, 1947'de Yunanistan'a
Halk dinî bakımdan halifeye bağlı; temsilci Naibü's-SultanKüçük Kaynarca'daki (1774) Kırım formülünün tekrarı
İtalya, Trablusgarp'ın Düyun-ı Umumiye borç payını üstlenecek—
İtalya, kapitülasyonların kaldırılmasını destekleyecek—

Halifelik maddesi tanıdık gelmeli: Küçük Kaynarca'da (1774) Kırım halkı için de aynı yol denenmişti. Toprak elden çıkarken bağ manevi olarak korunmaya çalışılıyordu. Ama gerçek sonuç açıktı: Osmanlı Kuzey Afrika'daki son toprağını kaybetmişti.

Osmanlı çekildi ama Libya halkı silahı bırakmadı. Direniş önce Senusi tarikatının önderliğinde, ardından “Çöl Aslanı” diye anılan Ömer Muhtar'ın komutasında yıllarca sürdü. Ömer Muhtar 1931'de İtalyanlar tarafından yakalanıp idam edildi; Libya'da bugün de millî kahraman sayılır.

“Geçici” adaların uzun hikâyesi

On İki Ada'nın geçici teslimi kalıcı oldu. Adalar Lozan Antlaşması'nda (1923) İtalya'ya bırakıldı, II. Dünya Savaşı'ndan sonra da 1947 Paris Antlaşması'yla Yunanistan'a geçti. Bugün Ege'deki ada sorunlarının bir kökü buraya, 1912'ye uzanır.

Akılda kalsın: Uşi'nin özü iki kelimedir: “son toprak”. Trablusgarp = Osmanlı'nın Kuzey Afrika'da kaybettiği son toprak; Trablusgarp Savaşı = Mustafa Kemal'in sömürgeciliğe karşı ilk mücadelesi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Uşi Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika ile bağı kesilmiştir” yargısı doğru çıkar.

TuzakOn İki Ada'nın bu antlaşmayla kesin olarak İtalya'ya verildiği söylenir; antlaşmada geçici olarak bırakılmıştır.

⇄Bilgi eşleştirme Uşi maddeleri

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nin Uşi Antlaşması'nı imzalamaya razı olmasında aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ C. Balkanlarda savaş çıkınca Osmanlı iki cephede savaşmamak için İtalya ile barış yaptı. A Mustafa Kemal Tobruk'ta yenilmedi, başarı kazandı; B Mısır 1882'de işgal edilmişti, Uşi'yi zorlayan bu değildi; D kapitülasyonlar 1914'te kaldırıldı, Uşi'den sonradır.
EKİM 1912 – MART 1913 · RUMELİ

I. Balkan Savaşı: dört komşu, dört cephe

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'dan bağımsızlığını kazanan ilk millet hangisidir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Milliyetçilik etkisiyle Osmanlı'ya ilk isyan eden millet Sırplar (1804), bağımsızlığını ilk kazanan millet Yunanlılardır. Navarin baskını (1827) ve 1828–1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Edirne Antlaşması (1829) imzalandı; Osmanlı bu antlaşmayla Yunanistan'ın bağımsızlığını tanıdı, Yunan devletinin bağımsızlığı 1830 Londra Protokolü ile kesinleşti.

Sırp ve Yunan isyanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Balkan Savaşı neden çıktı, Osmanlı neden yenildi?

Kısa cevap: I. Balkan Savaşı 1912'de Rusya'nın desteğini alan Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ'ın Osmanlı'ya saldırmasıyla başladı. Hazırlıksız ve siyasete karışmış Osmanlı ordusu yenildi; Çatalca'ya kadar çekildi, Edirne 1913'te düştü.

Yüzyıllardır birbiriyle çekişen Balkan devletleri, tarihte belki ilk kez tek bir konuda anlaştı: Osmanlı'yı Balkanlardan çıkarmak.

Hatırlarsan Rusya 19. yüzyıl boyunca Panslavizm politikasıyla Balkan halklarını Osmanlı'ya karşı desteklemişti. 1912'de bu politikanın meyvesi toplandı: Rusya'nın kışkırtması ve desteğiyle Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ ittifak kurdu. Hepsinin gözü Osmanlı'nın Rumeli'de kalan topraklarında, özellikle Makedonya'daydı. Zamanlama da bilinçliydi: Osmanlı hâlâ Trablusgarp'ta savaşıyordu. Savaşı Ekim 1912'de Karadağ başlattı; Balkan devletlerinden Romanya bu savaşa katılmadı.

Yenilgi daha savaş başlamadan hazırlandı

Osmanlı ordusu sayıca kalabalık görünüyordu ama içi boştu. Meşrutiyet'ten sonra subaylar İttihatçı ve muhalif diye bölünmüş, ordu siyasete karışmıştı. Rusya'nın savaş çıkmayacağı yönündeki güvencesine inanılarak savaştan hemen önce Balkanlardaki 120 tabur eğitimli asker terhis edilmişti. Ordu aynı anda dört devlete karşı, birbirinden kopuk cephelerde savaşmak zorunda kaldı. Silah, cephane, yiyecek ve haberleşme yetersizdi; demiryolu ağı zayıftı.

Rumeli bir ayda gitti

Sonuç bir çöküş oldu. Osmanlı ordusu Trakya'da Kırklareli ve Lüleburgaz'da yenildi; Selanik savaşmadan Yunanlılara teslim edildi. Ordu İstanbul'un hemen önündeki Çatalca hattına kadar geriledi ve ancak orada tutunabildi. Bu karmaşanın ortasında, Kasım 1912'de Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti; Arnavutluk, Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız olan son Balkan devletidir. Kuşatma altındaki Edirne ise uzun bir direnişten sonra Mart 1913'te Bulgarlara teslim oldu.

Bu karanlık tabloda halkın yüzünü güldüren haber denizden geldi. Rauf (Orbay) Bey komutasındaki Hamidiye kruvazörü Yunan ablukasını yarıp Ege ve Akdeniz'de Yunan limanlarına ve ikmal gemilerine ağır zarar verdi. Bu akınlar Rauf Bey'e “Hamidiye Kahramanı” unvanını kazandırdı. Aynı Rauf Bey'i 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayan heyetin başında göreceğiz.

I. Balkan Savaşı · cephe cephe
CepheNe oldu?
TrakyaKırklareli ve Lüleburgaz yenilgileri; ordu Çatalca hattında tutundu
MakedonyaSelanik savaşmadan Yunanlılara teslim edildi
ArnavutlukKasım 1912: bağımsızlık; Osmanlı'dan ayrılan son Balkan devleti
EdirneUzun direnişten sonra Mart 1913'te Bulgarlara teslim
DenizHamidiye kruvazörü (Rauf Bey) Yunan ablukasını yardı
Akılda kalsın: I. Balkan Savaşı'na katılanlar: Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan, Karadağ. Katılmayan: Romanya. Romanya'yı ikinci savaşta göreceksin, bu kez Bulgaristan'a karşı.
Sınavda

Nasıl sorulurYenilgi nedenleri sorulur: ordunun siyasete karışması, askerlerin terhisi, birden fazla cephe, ikmal ve haberleşme eksikliği.

TuzakTuzak şık genellikle “Osmanlı'nın Balkanlarda hiç askerinin bulunmaması” ya da “büyük devletlerin Osmanlı'yı desteklemesi” gibi gerçeğe aykırı bir ifadedir.

Sınavda işaretlesayı değil olgu sorulur: savaş öncesi eğitimli askerlerin terhisi yenilgi nedenidir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti
  2. Karadağ Osmanlı'ya savaş açtı
  3. Edirne Bulgarlara teslim oldu
  4. Selanik Yunanlılara teslim edildi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin I. Balkan Savaşı'nı kaybetmesinin nedenlerinden biri değildir?

✓ D. Romanya I. Balkan Savaşı'na katılmadı; II. Balkan Savaşı'nda Bulgaristan'a karşı savaştı. A, B ve C yenilginin gerçek nedenleridir: ordu siyasete karıştı, savaştan önce eğitimli askerler terhis edildi, Osmanlı aynı anda birden fazla cephede savaştı.
OCAK – MAYIS 1913 · İSTANBUL VE LONDRA

Babıali Baskını ve Londra Antlaşması: Edirne için darbe

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİttihat ve Terakki Cemiyeti ne zaman ve kimler tarafından kuruldu?Bağlantılı konudan (I. ve II. Meşrutiyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1889'da Askerî Tıbbiye öğrencileri İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükuti, Mehmet Reşit ve Hüseyinzade Ali tarafından İttihad-ı Osmani adıyla gizlice kuruldu. II. Abdülhamit'in yönetimine karşı Kanun-i Esasi'nin yeniden uygulanmasını istiyordu.

Jön Türkler ve İttihat ve Terakki

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Babıali Baskını nedir, Londra Antlaşması ile Osmanlı neleri kaybetti?

Kısa cevap: Babıali Baskını, 23 Ocak 1913'te İttihat ve Terakki'nin Edirne'nin bırakılacağı gerekçesiyle hükümeti zorla devirdiği darbedir; bundan sonra İttihatçılar iktidarın tek sahibi oldu. 30 Mayıs 1913'teki Londra Antlaşması ile Midye–Enez hattının batısı Balkan devletlerine bırakıldı.

Ordu Çatalca'da tutunduğunda savaş masaya taşındı. Masadaki tek soru şuydu: Edirne kimde kalacak?

Aralık 1912'de ateşkes yapıldı ve Londra'da barış görüşmeleri başladı. Büyük devletler Edirne'nin Bulgaristan'a bırakılmasını istiyordu; Kâmil Paşa hükümeti de buna razı olacak gibi görünüyordu. Edirne, Osmanlı'nın Rumeli'deki ilk başkentlerinden biriydi; onu bırakmak, kamuoyu için kabul edilemez bir yenilgiydi.

Babıali'ye baskın

23 Ocak 1913'te Enver Bey ve Talat Bey'in başını çektiği İttihatçılar, hükümetin merkezi olan Babıali'yi bastı. Harbiye Nazırı Nazım Paşa öldürüldü, Kâmil Paşa istifaya zorlandı ve Mahmut Şevket Paşa sadrazam oldu. Bu bir hükümet darbesiydi. Haziran 1913'te Mahmut Şevket Paşa'nın suikastla öldürülmesinin ardından İttihat ve Terakki muhalefeti tamamen tasfiye etti ve iktidarın tek sahibi oldu. Ordunun siyasete karışmasına öteden beri karşı çıkan Mustafa Kemal ise bu dönemde İttihatçı yönetimle arasına mesafe koydu.

Edirne'nin hikâyesi bir yılda tam tur attı: düştü, Londra'da bırakıldı, dört ay sonra geri alındı.Görsel: Sınav Defteri

Darbe Edirne'yi kurtarmadı

İttihatçılar savaşı yeniden başlattı ama cephedeki tablo değişmedi; Edirne Mart 1913'te düştü. Sonunda büyük devletlerin araya girmesiyle 30 Mayıs 1913'te Londra Antlaşması imzalandı:

  • Midye–Enez hattı Osmanlı'nın batı sınırı oldu; bu hattın batısı (Edirne ve Kırklareli dahil) Balkan devletlerine bırakıldı.
  • Girit üzerindeki haklardan vazgeçildi.
  • Arnavutluk'un ve Ege adalarının durumunu belirleme işi büyük devletlere bırakıldı.
Akılda kalsın: Londra Antlaşması'nın sınırı iki Karadeniz–Ege kasabasıyla çizilir: Midye (Karadeniz kıyısı) ve Enez (Ege kıyısı). Çizginin batısı gitti, doğusu kaldı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Babıali Baskını'nın sonucu” → İttihat ve Terakki'nin iktidarı tek başına ele geçirmesi. “Londra Antlaşması'yla belirlenen sınır” → Midye–Enez hattı.

TuzakMeriç sınırını Londra'ya bağlamak; Meriç, II. Balkan Savaşı'ndan sonraki İstanbul Antlaşması'nın sınırıdır.

▭Boşluk doldurma

İttihatçıların 1913'te hükümeti devirdiği olaya denir. Londra Antlaşması'yla Osmanlı'nın batı sınırı hattı oldu.

Babıali Baskını31 Mart OlayıMidye-EnezMeriç

?Soru çöz

Babıali Baskını'nın Osmanlı iç siyasetindeki en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Baskından sonra İttihat ve Terakki rakipsiz kaldı. B II. Abdülhamit 31 Mart Olayı (1909) sonrasında tahttan indirilmişti; A II. Meşrutiyet 1908'de, baskından önce ilan edildi; C baskın çok partiliği değil, tek parti yönetimini getirdi.
HAZİRAN 1913 – MART 1914 · TRAKYA

II. Balkan Savaşı: müttefikler kavga edince Edirne geri döndü

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla93 Harbi'nin sonuçları nelerdir, Berlin Antlaşması ile neler kaybedildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Osmanlı'nın yenilgisiyle bitti ve Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Avrupalıların itirazı üzerine yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakıldı.

93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Balkan Savaşı neden çıktı, Edirne nasıl geri alındı?

Kısa cevap: II. Balkan Savaşı 1913'te, I. Balkan Savaşı'ndan en çok toprak alan Bulgaristan'a karşı Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın birleşmesiyle çıktı. Osmanlı bu fırsatla Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı; Bulgaristan ile yapılan İstanbul Antlaşması'yla Meriç Nehri sınır oldu.

Ganimet paylaşılırken müttefikler birbirine düştü. Osmanlı'nın bir yıl önce kaybettiğini geri almak için beklediği an buydu.

I. Balkan Savaşı'ndan en karlı çıkan Bulgaristan oldu; Trakya'yı ve Ege kıyısını aldı. Makedonya'nın paylaşımında da en büyük payı istiyordu. Bu açgözlülük eski müttefiklerini rahatsız etti: Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ Bulgaristan'a karşı birleşti; ilk savaşa katılmayan Romanya da onlara katıldı. Haziran 1913'te savaş başladı ve kuşatılan Bulgaristan kısa sürede yenildi.

Edirne'ye dönüş

Bulgar ordusu batıda savaşırken Trakya boş kaldı. Osmanlı ordusu Enver Bey'in öncülüğünde ilerleyerek Temmuz 1913'te Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı ve Meriç Nehri'ne kadar ulaştı; bu başarı Enver Bey'e “Edirne Fatihi” unvanını kazandırdı. Bu harekâtta Mustafa Kemal de Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanı olarak görev aldı. Babıali Baskını'nın gerekçesi Edirne'ydi; şehrin geri alınması İttihat ve Terakki'nin iktidarını da sağlamlaştırdı.

İki savaşın farkı tek cümlede: ilkinde Balkan devletleri Osmanlı'ya karşı birleşti, ikincisinde Bulgaristan'a karşı.Görsel: Sınav Defteri

Bir savaş, dört antlaşma

Savaş Balkan devletleri arasında imzalanan Bükreş Antlaşması'yla (Ağustos 1913) bitti; Osmanlı bu antlaşmanın tarafı değildi. Bükreş'te bir yıl önceki kazançlarının çoğunu yitiren Bulgaristan, bu kayıpları telafi etme umuduyla 1915'te I. Dünya Savaşı'na Almanya ve Osmanlı'nın yanında girecekti. Osmanlı, savaştığı ya da sınır komşusu olduğu devletlerle ayrı ayrı masaya oturdu:

  • İstanbul Antlaşması (1913, Bulgaristan): Meriç Nehri sınır oldu; Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı'da kaldı. Batı Trakya Bulgaristan'da kaldı.
  • Atina Antlaşması (1913, Yunanistan): Yanya, Selanik ve Girit'in Yunanistan'a ait olduğu kabul edildi; Yunanistan'daki Türklerin hakları güvenceye alındı. Ege adalarının geleceği ise Londra Antlaşması'ndaki gibi büyük devletlerin kararına bırakıldı.
  • İstanbul Antlaşması (1914, Sırbistan): Sırbistan'da kalan Türklerin hakları antlaşmayla güvenceye bağlandı.
1912–1914 antlaşmaları · kim, ne kazandı?
AntlaşmaYılTarafSonuç
Uşi1912İtalyaTrablusgarp İtalya'ya; On İki Ada geçici olarak İtalya'da
Londra1913Balkan devletleriSınır Midye-Enez; Edirne kaybedildi
Bükreş1913Balkan devletleri kendi aralarındaBulgaristan toprak kaybetti
İstanbul1913BulgaristanEdirne ve Kırklareli Osmanlı'da; Meriç sınır
Atina1913YunanistanGirit Yunanistan'a
İstanbul1914SırbistanSırbistan'daki Türklerin hakları
Akılda kalsın: Antlaşmaları ülkesiyle eşle: Bükreş → Balkanlılar kendi arasında, İstanbul (1913) → Bulgaristan, Meriç, Atina → Yunanistan, Girit, İstanbul (1914) → Sırbistan. İki “İstanbul”u yılından ayır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bükreş Antlaşması'nın Osmanlı'yı doğrudan ilgilendiren maddesi” gibi bir soru tuzaktır: Osmanlı Bükreş'te taraf değildir. Edirne'nin Osmanlı'da kaldığını kesinleştiren belge Bulgaristan ile yapılan İstanbul Antlaşması'dır.

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma ↔ taraf

↕Kronolojik sıralama

  1. Bükreş Antlaşması imzalandı
  2. Londra Antlaşması imzalandı
  3. Yunanistan ile Atina Antlaşması imzalandı
  4. Edirne ve Kırklareli geri alındı
1913 – 1914 · SONUÇLAR

Balkan Savaşlarının sonuçları: Rumeli'den gelen göç ve yeni bir kimlik

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Balkan Savaşı neden çıktı, Osmanlı neden yenildi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Balkan Savaşı 1912'de Rusya'nın desteğini alan Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ'ın Osmanlı'ya saldırmasıyla başladı. Hazırlıksız ve siyasete karışmış Osmanlı ordusu yenildi; Çatalca'ya kadar çekildi, Edirne 1913'te düştü.

I. Balkan Savaşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balkan Savaşlarının sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Balkan Savaşları sonunda Osmanlı, Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya ve Ege adalarını kaybetti; Balkanlardaki Türk nüfusu göçle azaldı. Osmanlıcılık ve İslamcılık zayıflarken Türkçülük güçlendi; Osmanlı Almanya'ya yakınlaştı ve ordusunu yeniden düzenledi.

Beş yüz yılı aşkın süredir Osmanlı'nın kalbi sayılan Rumeli, iki yıl içinde haritadan silindi. Geride kalan en büyük iz, toprağın değil insanların hikâyesiydi.

Kaybedilen topraklar

Edirne ve Kırklareli geri alınsa da bilanço ağırdı. Osmanlı, Balkanlarda Doğu Trakya dışındaki hemen bütün topraklarını kaybetti:

Balkan Savaşları sonunda Rumeli
BölgeKime kaldı?
ArnavutlukBağımsız
Makedonya (Selanik, Manastır, Üsküp)Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan arasında paylaşıldı
Batı TrakyaBulgaristan
Ege adalarıBüyük kısmı elden çıktı; Gökçeada ve Bozcaada Osmanlı'da
Edirne, KırklareliII. Balkan Savaşı'nda geri alındı (Doğu Trakya)

Göç: savaşın insan yüzü

Savaşın en ağır sonucu göç oldu. Balkanlardaki Türkler ve Müslümanlar katliamlar ve baskılar yüzünden yurtlarını terk ederek Anadolu'ya ve İstanbul'a sığındı. Balkanlarda Türk nüfusu hızla azaldı; geride kalanlar azınlık durumuna düştü. Balkanlarda kalan Türk azınlıkların sorunu, özellikle Batı Trakya Türk azınlığı sorunu, Ege adaları sorunuyla birlikte bu savaşlardan miras kaldı ve bugün de gündemdedir.

Gelenler Anadolu'yu da değiştirdi. Göçmenler birçok yerde boş toprakları işleyerek üretimi artırdı ve Balkanlardan yeni tarım ve zanaat bilgileri getirdi. Öte yandan yüz binlerce insanın barınma, beslenme ve iskânı savaş yıllarındaki devlet için ağır bir yük oldu.

Göçün olumlu etkileri

  • Tarımsal üretim arttı, boş topraklar işlendi.
  • Yeni üretim teknikleri ve zanaatlar Anadolu'ya taşındı.

Göçün olumsuz etkileri

  • İskân, barınma ve beslenme sorunları doğdu.
  • Savaş içindeki devletin ekonomik ve sosyal yükü ağırlaştı.

Fikir dünyasında deprem

Hatırlarsan Osmanlı, imparatorluğu bir arada tutmak için önce Osmanlıcılık, sonra İslamcılık fikrine dayanmıştı. Balkan Savaşları ikisini de sarstı: Hristiyan Balkan halkları ayrıldı, Müslüman Arnavutlar bile bağımsızlık ilan etti. Bu boşluğu Türkçülük doldurdu; aydınlar ve yöneticiler imparatorluğun dayanağını artık Türk milletinde aramaya başladı.

Yalnızlıktan Almanya'ya

Savaşlar Osmanlı'nın ne kadar yalnız olduğunu da gösterdi: büyük devletlerin hiçbiri yardım etmemişti. Osmanlı bu yalnızlıktan kurtulmak için Almanya'ya yakınlaştı. Ordunun yeniden düzenlenmesi için 1913 sonunda Liman von Sanders başkanlığında bir Alman askerî heyeti getirildi. Kaybedilen toprakları geri alma isteği ve bu yakınlaşma, Osmanlı'yı bir yıl sonra I. Dünya Savaşı'na Almanya'nın yanında sokacaktı.

Akılda kalsın: Kaybedilen topraklar “AMBE”: Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya, Ege adaları. Fikirde ise kaybeden iki akım (Osmanlıcılık, İslamcılık), kazanan bir akım (Türkçülük).
Sınavda

Nasıl sorulur“Balkan Savaşları'ndan sonra Türkçülük fikrinin güçlenmesinin nedeni” sorulur; cevap Osmanlıcılık ve İslamcılığın imparatorluğu bir arada tutamamasıdır. “Günümüze uzanan sorunlar” sorulursa Ege adaları ve Balkanlardaki Türk azınlıklar.

TuzakBalkan Savaşlarından sonra Osmanlıcılığın güçlendiğini söyleyen şık; Osmanlıcılık tam tersine bu savaşlarla çöktü.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Balkan Savaşlarından sonra Müslüman Arnavutların da Osmanlı'dan ayrılması, aşağıdaki düşünce akımlarından hangisinin etkisini yitirdiğini en açık biçimde gösterir?

✓ B. Din birliğinin Müslüman Arnavutları bile devlette tutamaması, İslamcılığın iflasını gösterir. A Türkçülük bu gelişmeyle zayıflamadı, güçlendi; C Batıcılık din ya da milliyete dayalı bir birlik fikri değildir; D adem-i merkeziyetçilik bir yönetim önerisidir, Arnavutların ayrılmasıyla ilgili değildir.

▭Boşluk doldurma

Balkan Savaşlarından sonra güçlenen düşünce akımı 'tür. Ordunun yeniden düzenlenmesi için 'dan askerî heyet getirildi.

TürkçülükOsmanlıcılıkAlmanyaİngiltere

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sened-i İttifak ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sened-i İttifak tamamen iç gelişmelerin sonucudur; hazırlanmasında dış etki ya da baskı yoktur. B doğrudur: ayanların varlığı resmen tanındı; C doğrudur: padişahın yetkileri ilk kez bir belgeyle sınırlandı; D doğrudur: belge taşrada merkezin zayıfladığını gösterir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Alemdar ve Sened-i İttifak

?Soru 2

Tanzimat Fermanı'nda yer alan “Padişah da dâhil herkes kanunlara uyacaktır.” ilkesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Padişahın da kanuna bağlı olması, kanunun her şeyin üstünde tutulması demektir. A Meclis ve anayasa olmadığı için meşrutiyet söz konusu değildir; B hukuk din esaslı kaldı, laiklik yoktur; C ilke ayanlarla değil, padişahın kanuna bağlanmasıyla ilgilidir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Tanzimat Fermanı (1839)

?Soru 3

Duyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulması, Osmanlı Devleti açısından aşağıdakilerden hangisini doğrudan göstermektedir?

✓ A. Devletin bazı gelirlerini yabancı alacaklıların temsilcileri topluyordu; bu, mali bağımsızlığın zedelenmesidir. B Duyun-u Umumiye borç ödeme kurumudur, sanayileşmeyle ilgisi yoktur; C yabancı denetimi merkezî otoriteyi güçlendirmez, zayıflatır; D kapitülasyonlar 1914'e kadar sürdü.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · Duyun-u Umumiye, okullar ve demiryolları

?Soru 4

1909 Kanun-i Esasi değişiklikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1909 değişiklikleri padişahın yetkilerini kısıtladı ama Âyan üyelerini seçimle belirleyen bir düzenleme getirmedi; Âyan atamayla oluşmaya devam etti. A, B ve D 1909'un gerçek değişiklikleridir: hükümet meclise karşı sorumlu oldu, sürgün yetkisi kaldırıldı, önemli antlaşmalar meclis onayına bağlandı.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · 31 Mart Olayı ve 1909 değişiklikleri

?Soru 5

1876 Kanun-i Esasi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1876'da hükümet padişaha karşı sorumludur. Hükümetin meclise karşı sorumlu olması 1909 değişikliğiyle gelmiştir. A doğrudur: meclisi açıp kapatma yetkisi padişahtaydı; B doğrudur: Mebusan üyeleri seçimle gelirdi; D doğrudur: padişaha sürgün yetkisi tanınmıştı.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi

?Soru 6

Balkan Savaşları'nda Balkan milletlerinin Osmanlı'dan topluca ayrılması, aşağıdaki fikir akımlarından hangisinin geçerliliğini büyük ölçüde yitirmesine yol açmıştır?

✓ B. Osmanlıcılık bütün unsurları ortak vatandaşlıkta birleştirmeyi amaçlıyordu; Balkan milletlerinin ayrılmasıyla dayanağı kalmadı. A Türkçülük ise bu savaştan sonra güçlendi; C Batıcılık devleti kurtarma yöntemidir, unsurları bir arada tutmayı amaçlamaz; D adem-i merkeziyet yerel yönetim önerisidir, Balkan ayrılığıyla çökmemiştir.Kaynak: I. ve II. Meşrutiyet · Fikir akımları

?Soru 7

İtalyan ve Alman siyasi birliklerinin tamamlanmasının Osmanlı Devleti'ne etkileri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Bu dönemde Osmanlı toprak kazanmadı; aksine denge bozulduğu için Balkanlarda yeni bir bunalıma sürüklendi. B, C ve D gerçek etkilerdir: sömürge yarışına yeni rakipler girdi, Rusya Balkanlarda daha etkin oldu, Avrupa'daki güç dengesi değişti.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Abdülaziz: İtalya ve Almanya birlikleri

?Soru 8

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile aşağıdakilerden hangisi kabul edilmiştir?

✓ C. 1841'de Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kaldı ve barışta tüm yabancı savaş gemilerine kapatıldı. B, 1840 Londra Antlaşması'nın maddesidir; A Boğazları yalnız Rusya'ya göre düzenleyen Hünkâr İskelesi'dir, 1841 bunu kaldırdı; D uluslararası komisyon Lozan'da kurulacaktır.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Balta Limanı, Nizip ve Londra

?Soru 9

II. Mahmut döneminde 1831'de yapılan nüfus sayımının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sayım yalnız erkek nüfusu kapsadı; amaç yeni ordu için asker ve hazine için vergi kaynağını tespit etmekti. A seçim ve oy henüz yoktu, meclis 1877'de toplandı; C eşitlik Tanzimat ve Islahat fermanlarının konusudur; D sayım tımar dağıtmak için değil, yeni düzenli ordu içindi.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · II. Mahmut: yönetim yenilikleri

?Soru 10

1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yakan güç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yunan isyanının bastırılmasını istemeyen üç büyük devletin birleşik donanması Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. A Rusya yalnız değildi, İngiltere ve Fransa da vardı; B Yunanlılar isyan hâlindeydi, donanmayı yakan onlar değildi; D Avusturya ve Prusya Navarin'e katılmadı.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Sırp ve Yunan isyanları
150
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı 20. yüzyıl konusundan 150 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →