İslamiyet öncesi Türk tarihi: bozkırdan Orhun Yazıtları'na

Atı ilk evcilleştiren İskitlerden “Ey Türk milleti!” diye seslenen Bilge Kağan'a kadar, olayları yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

7 durakMÖ 7. yy → 744
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
103 sorubu konuda çözebileceğin
BAŞLANGIÇ · ORTA ASYA

Türkler tarih sahnesine çıkıyor

MEB 9. sınıf · Eski Çağ medeniyetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türklerle ilgili ilk yazılı bilgiler hangi kaynaklardadır?

Kısa cevap: Türklerle ilgili bilinen en eski yazılı bilgiler Çin kaynaklarındadır. “Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürklerdir; bu adın geçtiği ilk millî yazılı kaynak da Orhun (Göktürk) Yazıtları'dır.

Türklerin hikâyesi, ilginçtir ki kendi kalemleriyle değil, komşularının kalemiyle başlar.

Göçebe bir hayat süren Türkler uzun yüzyıllar boyunca kendi yazılı belgelerini bırakmadı. Onları ilk yazıya geçirenler, kuzeydeki bu atlı topluluklarla sürekli savaşan ve ticaret yapan Çinliler oldu. O yüzden Türk tarihinin ilk sayfalarını okurken aslında bir Çin yıllığının satırlarını okuruz. Türkler kendi ağızlarından ilk kez 8. yüzyılda, Orhun Yazıtları'nda konuşacak; o hikâyeye bu sayfanın sonunda geleceğiz.

“Türk” ne demek?

Her kaynak bu kelimeye kendi penceresinden bakmış. Çinliler Türklerin yaşadığı dağın şeklini miğfere benzettiği için miğfer demiş. Türk metinlerinde kelime güçlü, kuvvetli anlamında geçer. Kâşgarlı Mahmud ona olgunluk çağı anlamını verir, Ziya Gökalp ise töreli, kanun ve nizam sahibi diye yorumlar. Anlamlar farklı ama hepsinin ortak bir yanı var: güç ve düzen.

Yabancı araştırmacılar da kelimeye kendi yorumlarını ekledi. Macar Türkolog Vambery onu “türemek” fiiline bağladı; Alman Türkolog Doerfer ise kelimede “devlete bağlı halk” anlamını gördü. İran edebiyatında “Türk” zamanla “güzel insan” anlamında da kullanıldı. Bu yorumlar sınava çoğu zaman bir kaynak–anlam eşleştirmesi olarak gelir.

Akılda kalsın: Kaynağı sorarlarsa eşleştirmeyi şöyle kur: Çin → miğfer, Kâşgarlı → olgunluk, Gökalp → töre, Vambery → türemek, Doerfer → devlete bağlı halk, İran edebiyatı → güzel insan.

“Türkiye” adı nereden geliyor?

“Türkiye” adı, Türklerin yaşadığı ülkeyi anlatmak için önce yabancıların kullandığı bir addır. Bizans kaynakları 6. yüzyılda Göktürklerle elçi alışverişi yaptığında bu adı Orta Asya'daki Türk ülkesi için kullandı. Memlükler zamanında Türk asıllı yöneticilerin elindeki Mısır ve Suriye için de benzer bir ad geçti; Araplar Memlük devletine “ed-Devletü't-Türkiyye” dedi. Anadolu ise 12. yüzyılda, II. Haçlı Seferi (1147–1149) sırasında burada yoğun bir Türk nüfusuyla karşılaşan Batılı tarihçilerin kaynaklarında “Turchia / Turquia” diye anılmaya başladı; Türkiye Selçuklu tahtında o sırada I. Mesud vardı. Yani ad, Türkler nereye yerleştiyse onlarla birlikte yer değiştirdi.

Orta Asya: ilk yurdun sınırları

Türklerin ilk yurdu sayılan Orta Asya, kuzeyde Sibirya'ya, güneyde Himalayalar ve Tibet'e, doğuda Kingan Dağları'na, batıda Hazar Denizi'ne uzanan geniş bir bozkır ve dağ alanıdır. Bu alanın içinde ilk ana yurdun tam yeri tartışmalıdır; bir görüş onu Altay Dağları ile Ural Dağları ve Aral Gölü arasında kalan bölgeye yerleştirir. Kesin olan şu: sert iklimli, otlakları geniş ama tarım alanı kısıtlı bu topraklar, hayvancılığa dayalı konargöçer bir hayatı zorunlu kıldı.

Toprağın altındaki ipuçları

Yazı yoksa ne kalır geriye? Toprak. Orta Asya'da yapılan kazılar Türklerin ilk yurdunda yerleşik ve yarı yerleşik kültürlerin izlerini ortaya çıkardı. Bu kültür merkezlerinin her biri sınavda bir “ayırt edici özellik” ile sorulabilir:

  • Anav (Türkmenistan): Orta Asya'nın bilinen en eski kültür merkezi; tarım ve yerleşik köy hayatının ilk izleri.
  • Kelteminar (Aral Gölü çevresi): avcı-balıkçı toplulukların yerleşik hayata geçişinin izleri.
  • Afanasyevo (Altay–Yenisey): Türk tarih yazımında Türklerle ilişkilendirilen en eski kültür.
  • Andronovo (Batı Sibirya–Kazakistan): Türk tarih yazımında Türklerin atalarına bağlanan tunç çağı kültürü.
  • Karasuk (Yenisey): madenciliğin ilerlediği geç tunç çağı kültürü; Türk tarih kitaplarında demir işçiliğinin başlangıcıyla da anılır.
  • Tagar (Yenisey, Minusinsk): bu merkezlerin en gelişmişi; hayvan üslubu sanat eserleriyle bilinir.

Neden göç ettiler?

Orta Asya'nın sert iklimi kuraklık getirdiğinde ya da nüfus otlaklara sığmadığında boylar yeni yurt aramak zorunda kaldı. Bunlara Çin'in ve Kitanlar gibi komşu toplulukların baskısı, boylar arası çekişmeler ve bağımsız yaşama isteği eklendi. Yeni toprakları görme merakı ve cihan hâkimiyeti ülküsü de göçü besledi. Böylece Türkler doğuda Çin'e, batıda Avrupa'ya, güneyde Hindistan ve İran'a kadar dağıldı.

Türkleri yurtlarından ayrılmaya zorlayan sebepler iki gruptadır: doğanın ittikleri ve siyasetin ittikleri.Görsel: Sınav Defteri

Ata sığan bir hayat

Göçebe yaşamı anlamanın en kolay yolu şu soruyu sormak: “Bunu ata yükleyebilir miyim?” Taştan saray ata yüklenmez, bu yüzden mimari gelişmedi. Kilim, kemer tokası, at koşum takımı yüklenir; bu yüzden sanat eserleri taşınabilirdi. Zindan da taşınmaz; bu yüzden uzun süreli hapis cezası yoktu, cezalar hızlı ve kısa sürede uygulanırdı. Herkesin hareket hâlinde olduğu bir toplumda kölelik ve keskin sınıf ayrımı da tutunamadı.

Göçlerin olumlu sonucu

  • Türk kültürü Asya'dan Avrupa'ya geniş bir alana yayıldı.
  • Gidilen yerlerde yeni Türk devletleri kuruldu (Avrupa Hunları, Avarlar, Bulgarlar…).

Göçlerin olumsuz sonucu

  • Azınlıkta kalan Türk toplulukları zamanla millî kimliklerini kaybetti.
  • Bazı topluluklar gittikleri yerin dinini ve dilini benimsedi; din ve dil yapıları değişti.
  • Dağınıklık, Türk tarihinin incelenmesini zorlaştırdı.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle bir sonuç verilip sebebi sorulur: “Türklerde mimarinin gelişmemesi aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?” Cevap hep aynı yere çıkar: göçebe yaşam.

TuzakMimarinin gelişmemesini beceri eksikliğine bağlayan şık; sebep yaşam biçimidir.

⇄Bilgi eşleştirme “Türk” adının anlamı

▭Boşluk doldurma

Taş saray ata yüklenemediği için göçebe Türklerde gelişmemiştir. “Türk” adını devlet adı yapan ilk devlet 'dir.

mimarihayvancılıkGöktürklerUygurlar
MÖ 7. YY – MÖ 2. YY · KARADENİZ'İN KUZEYİ

İskitler: atı evcilleştiren bozkır kuyumcuları

MEB 9. sınıf · Eski Çağ medeniyetleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İskitler kimdir, neden önemlidir?

Kısa cevap: İskitler (Sakalar), tarihte rol oynadığı bilinen ilk Türk topluluğudur. Atı evcilleştiren ve atlı arabayı kullanan ilk topluluklar arasındadır; Alp Er Tunga Destanı onlara aittir.

Bozkır tarihinin bütün hikâyesi aslında tek bir hayvanın etrafında döner: at. Ve o hikâyenin ilk kahramanları İskitlerdir.

Atı evcilleştirmek, bozkırda hız ve menzil demekti. Atlı bir topluluk hem çok uzaklara göç edebiliyor hem de yerleşik komşularına karşı büyük bir askerî üstünlük kurabiliyordu. İskitler bu üstünlüğü atlı arabayla da birleştirdi. Doğuda Saka adıyla Orta Asya'dan başlayan yayılmaları batıda Karadeniz'in kuzeyine kadar uzandı; en yoğun yaşadıkları yer Kırım ve çevresiydi.

Bozkırda savaş yalnız erkeklerin işi değildi. Kurganlarda silahlarıyla birlikte gömülmüş kadın savaşçılar bulundu; Yunanlıların Amazon diye anlattığı savaşçı kadınlar efsanesinin bu bozkır kadınlarından beslendiği düşünülür. Herodot da İskitlerin âdetlerini, at kültürünü ve ustalıklarını ayrıntılı biçimde anlatan ilk yazardır.

Destan ve kraliçe

İskitlerin Pers (İran) ile yaptığı savaşlar sözlü gelenekte Alp Er Tunga Destanı olarak yaşadı; İran kaynaklarında aynı kahraman Afrasyab adıyla geçer. Aynı çağda İskitlerin bir kadın hükümdarı da tarihe geçti: Tomris. Yunan tarihçi Herodot'a göre Tomris, Pers kralı Kyros'un ordusunu yenmiştir. Türk tarihinde bilinen ilk kadın hükümdarlar arasında anılması bu yüzdendir.

İskitler altını hayvan figürleriyle işledi; bu tarza “hayvan üslubu” denir.Görsel: Benjamin Sharkey · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kurganlardan (büyük mezar tepeleri) çıkan altın eserler, İskitlerin madencilikte ne kadar ileri olduğunu gösterir. Bu yüzden onlara “bozkırın kuyumcuları” denir.

Altın Elbiseli Adam

Bu ustalığın en çarpıcı kanıtı Kazakistan'da, Almatı yakınlarındaki Esik (İssık) Kurganı'ndan çıktı. MÖ 5. yüzyıla tarihlenen mezarda, giysisi binlerce küçük altın levhayla kaplı genç bir Saka savaşçısı bulundu. Altın Elbiseli Adam adıyla bilinen bu buluntu, Saka (İskit) maden işçiliğinin simgesidir ve bugün Kazakistan'ın ulusal sembollerinden biridir. Buluntuyu Hunlara bağlayan kaynaklara rastlayabilirsin; doğrusu Sakalar (İskitler) dönemidir.

Akılda kalsın: İskit denince üç şey: at, altın, Alp Er Tunga. Altın Elbiseli Adam da bu “altın”ın içindedir: Saka, Esik Kurganı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tarihte rol oynadığı bilinen ilk Türk topluluğu” → İskitler (Sakalar). Alp Er Tunga Destanı ve Tomris'in Pers ordusunu yenmesi İskitlerle birlikte sorulur.

Tuzakİskitleri “bilinen ilk Türk devleti” sanmak; o unvan Asya Hun Devleti'nindir.

▭Boşluk doldurma

İskitlerin İran'la savaşlarını anlatan destan Destanı'dır; Pers ordusunu yenen kadın hükümdarları 'dir.

Alp Er TungaErgenekonTomrisAttila

?Soru çöz

İskitlerin “bozkırın kuyumcuları” diye anılması, aşağıdakilerden hangisinde ileri olduklarını gösterir?

✓ D. Kurganlardan çıkan altın eserler, maden işlemedeki ustalıklarının kanıtıdır. A İskitler tarımcı değil, atlı-göçebe bozkır kavmidir; B denizcilik bozkır hayatıyla ilgisizdir, kuyumculuk benzetmesi madene işaret eder; C kurganlardan yazılı metin değil, altın eser çıkmıştır.
MÖ 220 – MS 216 · ÖTÜKEN

Asya Hun Devleti: Çin'e duvar ördüren ilk Türk devleti

MEB 9. sınıf · Eski Çağ medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Asya Hun Devleti ne zaman kuruldu, Mete Han neden önemlidir?

Kısa cevap: Asya Hun Devleti bilinen ilk Türk devletidir; merkezi Ötüken, bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. En parlak dönemini MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han zamanında yaşadı.

Dünyanın en uzun yapılarından biri olan Çin Seddi'nin hikâyesi, kuzeydeki bir komşudan duyulan korkuyla başlar. O komşu Hunlardı.

Çin, atlı Hun akınlarını durduramayınca dağınık surlarını birleştirip uzattı; bu işe MÖ 3. yüzyılda Çin'i birleştiren imparator Shih Huang-ti girişti. Yani Çin Seddi, Hunların ne kadar güçlü olduğunun taştan bir belgesidir. Bu devletin bilinen ilk hükümdarı Teoman, merkezi ise Türkler için kutsal sayılan Ötüken'dir.

Mete Han ve onlu sistem

Hunları bir bozkır topluluğundan büyük bir güce dönüştüren kişi, MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han'dır. Mete'nin en kalıcı icadı orduyu düzenleme biçimidir: askerleri onlu sisteme göre on, yüz, bin ve on bin kişilik birliklere ayırdı. Her birliğin başında bir komutan vardı ve emir yukarıdan aşağıya hızla iniyordu.

Onlu sistem: emir tümenden ona kadar hızla iner. Bu düzen sonraki Türk ordularının da temeli oldu.Görsel: Sınav Defteri

Bu düzen o kadar köklüdür ki Mete'nin tahta çıktığı MÖ 209, bugün Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. Mete, Çin kaynaklarına göre Orta Asya'daki Türk boylarını ilk kez tek çatı altında topladı. Oğuz Kağan Destanı'ndaki Oğuz Kağan'ın Mete olduğu da genel kabul görür.

At verilir, toprak verilmez

Mete tahta çıktıktan kısa süre sonra doğudaki komşu Tunghular önce onun en değerli atını, ardından eşlerinden birini istedi. Mete savaşı göze almak yerine ikisini de verdi. Ama Tunghular iki ülke arasındaki ıssız bir toprak parçasını isteyince Mete, toprağın devletin temeli olduğunu söyleyerek savaş açtı ve onları dağıttı. Bu olay, toprağı pazarlık konusu yapmayan vatan anlayışının Türk tarihindeki ilk açık örneği olarak anlatılır.

Mete'nin gücü bununla sınırlı kalmadı. MÖ 176'da Çin imparatoruna yazdığı mektupta Yüeçileri yendiğini ve çevredeki yirmi altı boyu kendi bayrağı altında topladığını bildirdi; Orta Asya'da ilk geniş siyasi birlik böyle kuruldu. Çin'i ise topraklarına katmak yerine vergiye bağlamakla yetindi. Tarihçiler bu tercihi, kalabalık Çin nüfusu içinde Hunların erime tehlikesine karşı bir önlem olarak yorumlar.

Neden yıkıldı?

Mete'den sonra Çin, Hunları savaş meydanında yenemeyince başka bir yol denedi: içeriden bölmek. Mete'nin oğlu Kiok (Ki-ok) döneminden itibaren Çinli prenseslerle evlilikler, ipek ve lüks hediyeler sarayda Çin özentisini büyüttü. Kışkırtmalar taht kavgalarını derinleştirdi; İpek Yolu'nun denetimi de elden çıkınca devlet ekonomik olarak zayıfladı.

İlk kırılma MÖ 58'de geldi: aynı anda birden çok hükümdarın çıktığı iç savaşta devlet ikiye ayrıldı. Kardeşlerden Huhanye Çin'in himayesine girmeyi seçti; Çiçi ise Çin'e boyun eğip yaşamaktansa bağımsız kalıp savaşmayı onurlu bularak batıya çekildi ve MÖ 36'da Çin ordusuna karşı savaşırken öldü. Hunlar toparlandı ama MS 48'de bu kez kalıcı olarak Kuzey ve Güney Hunları diye bölündü; devlet 216'da tarihe karıştı.

Akılda kalsın: MÖ 209 üç şeyin etiketidir: Mete tahtta, onlu sistem, Kara Kuvvetleri. Biri sorulursa diğer ikisi de aklına gelsin. Hunların iki bölünmesi: MÖ 58 ilk (Huhanye Çin'e, Çiçi bağımsızlığa), MS 48 kalıcı (Kuzey–Güney).
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk ordusunun ilk teşkilatlanması” ya da “Kara Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi” sorulur; cevap Mete Han ve onlu sistemdir. Çin Seddi ise Hunların gücünün kanıtı olarak çıkar. Tunghu olayı da sık gelir: at ve eş verilip toprak verilmemesi, vatan anlayışının kanıtıdır.

TuzakÇin Seddi'ni Hunların yaptırdığını söyleyen şık; sur, Hun akınlarına karşı Çinliler tarafından yapıldı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Devlet Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı
  2. Teoman, bilinen ilk hükümdar
  3. Asya Hun Devleti yıkıldı
  4. Mete Han tahta çıktı, onlu sistem kuruldu

?Soru çöz

Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlemesi, aşağıdakilerden hangisinin başlangıcı kabul edilir?

✓ A. Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlediği MÖ 209, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. B onlu sistem atlı kara ordusunun düzenidir, donanmayla ilgisi yoktur; C ikili yönetim ülkenin doğu-batı diye bölünmesidir, ordu düzeni değil; D kurultay bir danışma meclisidir, askerî teşkilat değildir.
375 – 469 · DOĞU AVRUPA

Kavimler Göçü: Avrupa'yı yeniden çizen domino

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürklerle ilgili ilk yazılı bilgiler hangi kaynaklardadır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türklerle ilgili bilinen en eski yazılı bilgiler Çin kaynaklarındadır. “Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürklerdir; bu adın geçtiği ilk millî yazılı kaynak da Orhun (Göktürk) Yazıtları'dır.

Türkler sahneye çıkıyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavimler Göçü nedir, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil (Volga) Nehri'ni geçip Avrupa'ya girmesiyle Kavimler Göçü başladı. Bu göç, İlk Çağ'ı kapatıp Orta Çağ'ı başlatan olay kabul edilir.

Bir sıra domino taşı düşün. İlk taşı iten Hunlardı; son taş düştüğünde koca Roma ikiye bölünmüş, Avrupa'nın haritası baştan çizilmişti.

Çin baskısıyla batıya yönelen Hunlar, 375'te Balamir önderliğinde İtil (Volga) Nehri'ni geçti. Önlerindeki Ostrogotlar kaçtı, onlar da Vizigotları itti, Vizigotlar Roma sınırlarına dayandı. Vandallar, Gepidler, Saksonlar, Franklar ve diğer Cermen kavimleri de yerinden oynadı. Bu zincirleme hareket yaklaşık bir yüzyıl sürdü.

Kavimler Göçü bir domino gibi ilerledi: Hunlar Gotları, Gotlar Roma'yı zorladı.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Domino durduğunda geride ne kaldı?

  • Roma ikiye ayrıldı (395). Batı Roma 476'da yıkıldı; Doğu Roma, Bizans adıyla 1453'e kadar yaşadı.
  • İlk Çağ bitti, Orta Çağ başladı. Avrupa'nın etnik ve siyasi haritası değişti.
  • Feodalite doğdu. Merkezî otorite çökünce halk korunmak için güçlü toprak sahiplerine sığındı; Katolik Kilisesi de güçlendi.
  • Avrupa Hun Devleti kuruldu.
  • Hristiyanlık Avrupa'da yayıldı. Yerleştikleri Roma topraklarında Cermen kavimleri zamanla Hristiyanlığı benimsedi; kilise merkezli skolastik düşüncenin zemini hazırlandı.
  • Bugünkü Avrupa milletlerinin temeli atıldı. Göçen kavimlerin yerli halklarla kaynaşması İngiliz, Fransız, İspanyol gibi milletlerin oluşumuna zemin hazırladı.
  • Avrupa, Türkleri ve bozkır kültürünü yakından tanıdı.

Attila'ya giden yol

Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti olan Avrupa Hun Devleti'nin merkezi bugünkü Macaristan'daki Pannonia ovasıydı. Balamir'den sonra gelen Uldız döneminde Hunlar batıya ikinci bir dalga hâlinde ilerledi ve Kavimler Göçü yeniden hız kazandı. Ardından Karaton ve Rua (Ruga) Bizans'ı vergiye bağladı; Rua'nın yeğenleri Bleda ve Attila devleti birlikte devraldı. Bu sırada Kafkasları aşan Hun akıncıları 395–398 yıllarında Doğu Anadolu'ya, Urfa çevresine kadar ulaştı; olay dönemin Süryani kaynaklarında anlatılır.

Margus ve Anatolius: Bizans'ı vergiye bağlamak

Attila ile Bleda'nın ilk büyük işi, Bizans'la Margus Antlaşması'nı (435) imzalamaktı. Antlaşmanın maddeleri Hunların Bizans'a nasıl üstün geldiğini açıkça gösterir:

  • Bizans, Hunlara bağlı kavimlerle ayrıca antlaşma yapmayacak.
  • Hunlardan kaçıp Bizans'a sığınanlar geri verilecek.
  • Ticaret, Hunlarla Bizans arasındaki belirli sınır pazarlarında güvenle sürecek.
  • Bizans'ın Hunlara ödediği yıllık vergi iki katına çıkacak.

Bizans bu şartlara uymayınca savaş yeniden başladı. Bahanelerden biri ilginçtir: Margus piskoposunun Tuna'nın karşı yakasındaki Hun hükümdar mezarlarını soyduğu ortaya çıktı. Atalarının mezarına el uzatılması Hunlar için ağır bir hakaretti; bu olay, Türklerde atalar kültünün ve mezara saygının ne kadar güçlü olduğunu gösterir. Attila 441–442'deki I. Balkan Seferi'yle Balkan şehirlerini birer birer aldı.

Barış iki aşamada geldi ve ikisinde de Bizans'ın arabulucusu general Anatolius'tu. 443'teki ilk barışla yıllık vergi üç katına çıkarıldı ve Bizans birikmiş borcunu savaş tazminatıyla birlikte ödedi. Attila 447'deki II. Balkan Seferi'yle İstanbul'un önlerine kadar inince barış yenilendi: Tuna'nın güneyinde beş günlük yol genişliğinde bir şerit askerden arındırılacak, Hunlardan kaçanlar kabul edilmeyecekti. Sınav kaynaklarının çoğu “Anatolius Barışı” deyince bu ikinci barışı, yani 447'yi kastetir.

Galya ve İtalya seferleri

Bizans'ı vergiye bağlayan Attila yüzünü batıya çevirdi. 451'de Galya'ya (bugünkü Fransa) girdi ve Katalon Ovası'nda Romalı general Aetius'un Roma ve Cermen kavimlerinden kurduğu orduyla karşılaştı; savaş kesin bir sonuç vermedi ve Attila geri çekildi. Ertesi yıl, 452'de bu kez İtalya'ya indi, Aquileia'yı yıktı, Milano'yu aldı ve Roma'ya yöneldi. Roma üzerine sefere çıkan ilk Türk hükümdarı unvanı bu seferden gelir.

Roma'nın kapısında beklenmedik bir sahne yaşandı: Papa I. Leo bir heyetle Attila'nın karşısına çıkıp şehri bağışlamasını istedi. Attila Roma'ya girmeden geri döndü. Türk tarihçileri bu kararı Papa'nın ricasına, şehrin Hristiyanlar için kutsal sayılmasına ve Batı Roma'nın gücünün zaten kırılmış olmasına bağlar; Batılı tarihçiler orduda başlayan salgını ve kıtlığı da hesaba katar.

Attila'dan sonra

Avrupalılar Attila'dan o kadar korktu ki ona “Tanrı'nın kırbacı” dedi. Hakkında efsaneler de doğdu: bir çobanın bulup ona getirdiği kılıcın, savaş tanrısı Ares'in (Mars) kılıcı olduğuna ve sahibine dünya hâkimiyeti vereceğine inanıldı. Hunların Ren kıyısındaki Burgond Krallığı'nı yıkması (437), Alman Nibelungen Destanı'na kaynaklık etti; Attila bu destanda Etzel adıyla yaşar.

Attila 453'te ölünce oğulları İlek, Dengizik ve İrnek arasında taht kavgası başladı. İlek, Hunlara bağlı kavimlerin isyanında öldü; Dengizik Bizans'a karşı savaşırken hayatını kaybetti ve devlet 469'da dağıldı. İrnek'in çevresindeki Hunlar Karadeniz'in kuzeyine çekildi. Dağılan Hun toplulukları Avarlara ve Bulgarlara katılarak bu toplulukların oluşumunda rol oynadı; Macarlar da soylarını Attila'ya bağlar.

Akılda kalsın: Kavimler Göçü tarih şeridi: 375 → 395 → 476 → 1453. Göç başladı → Roma bölündü → Batı düştü → Doğu düştü. Attila'nın antlaşmaları vergiyle ölçülür: Margus → vergi 2 kat, Anatolius → vergi 3 kat + Tuna'nın güneyi boşaltılır.
Sınavda

Nasıl sorulurAntlaşma maddeleri verilip “Hunların Bizans üzerindeki üstünlüğü” ya da “ticarete önem verildiği” sonucu sorulur: sınır pazarları ticaret, kaçakların iadesi siyasi denetim, artan vergi üstünlük demektir. Margus piskoposunun mezar soyması ise atalar kültü öncülü olarak çıkar.

TuzakKavimler Göçü'nü İstanbul'un fethiyle karıştırmak; göç İlk Çağ'ı kapatır, fetih Orta Çağ'ı.

↕Kronolojik sıralama

  1. Batı Roma yıkıldı
  2. Hunlar İtil Nehri'ni geçti, Kavimler Göçü başladı
  3. Bizans'ın sonu: İstanbul'un fethi
  4. Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Türklerin İslamiyet'e geçişi Talas Savaşı (751) sonrasında hız kazanır; 375'te başlayan Kavimler Göçü ile ilgisi yoktur. A, C ve D göçün gerçek sonuçlarıdır: Cermen kavimlerinin yer değiştirmesiyle feodalite doğdu, Roma ikiye ayrıldı, İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başladı.
4. YY – 6. YY · MAVERAÜNNEHİR, KUZEY ÇİN, KAFKASYA

Akhunlar, Tabgaçlar ve Sabirler: Hunların izinden gelenler

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Akhunlar (Eftalitler) kimdir, nasıl yıkıldı?

Kısa cevap: Akhunlar (Eftalitler, Ak Hunlar), 5. yüzyılda Maveraünnehir ve Afganistan'da güçlenen ve 484'te Sasani hükümdarı Firuz'u yenen bir Hun koludur; 557'de Göktürk–Sasani iş birliğiyle yıkıldılar. Aynı çağda Tabgaçlar Kuzey Çin'e, Sabirler Kafkasların kuzeyine hâkimdi.

Hunlar Avrupa'ya giderken bütün bozkırı boşaltmadı. Geride kalanlar ve başka yönlere dağılanlar, Asya'nın üç ayrı köşesinde kendi hikâyelerini yazdı.

Akhunlar: Orta Doğu Hunları

Akhunlar, Hunların Maveraünnehir'e ve bugünkü Afganistan'a inen kolu oldukları için Orta Doğu Hunları diye de anılır. Bizans kaynaklarındaki Eftalit adı, hanedanın atası sayılan Eftalan adlı hükümdardan gelir. Güneylerindeki Sasani İran'ı ile mücadeleleri devletin hikâyesini belirledi: 484'te Sasani hükümdarı Firuz'u yenip öldürdüler ve İran'ı bir süre vergiye bağladılar. Güneyde de Hindistan'a inerek Gupta Devleti'nin çöküşünü hızlandırdılar.

Akhunlar Sasani sarayının iç işlerine de karıştı. Mazdek hareketinin yol açtığı karışıklıkta tahtını kaybeden Sasani hükümdarı Kubad, Akhunlara sığındı ve onların askerî desteğiyle tahtına geri döndü. Ama İpek Yolu'nun kavşağında oturmak, iki güçlü komşuyu birden rahatsız ediyordu. 6. yüzyılın ortasında Göktürklerin batı kanadını yöneten İstemi Yabgu ile Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan birleşti ve Akhun Devleti 557'de iki yönden gelen saldırıyla yıkıldı.

Tabgaçlar: Çin tahtındaki bozkırlılar

Tabgaçlar 4. yüzyılın sonunda Kuzey Çin'i ele geçirip Çin tarihinde Kuzey Wei adıyla bilinen hanedanı kurdu ve bölgeye yaklaşık iki yüzyıl hâkim oldu. Kalabalık Çin nüfusunun içinde yaşadıkları için zamanla Çin dilini, giyimini ve Budizm'i benimseyip eridiler. Adları ise unutulmadı: Göktürkler Orhun Yazıtları'nda Çin'den “Tabgaç” diye söz eder. Hatırlarsan Mete'nin Çin'i topraklarına katmamasını tarihçiler tam da bu erime tehlikesiyle açıklıyordu.

Sabirler: Kafkasları aşan atlılar

Sabirler (Sabarlar, Sibirler) Hun kalıntılarından oluşan ve Kafkasların kuzeyine yerleşen bir topluluktur; adlarının “yol değiştiren, gezgin” anlamına geldiği, Sibirya adının da onlardan kaldığı ileri sürülür. 5. yüzyılın ikinci yarısında Aral Gölü'nün kuzeyinden Kafkaslara göç ettiler. 515 dolaylarında Kafkasları aşarak Doğu Anadolu'ya ve Kapadokya'ya kadar akın ettiler. 520'li yıllarda kadın hükümdarları Boa (Boarek) Hatun Bizans'la ittifak kurdu. Sabirler 6. yüzyılın ikinci yarısında Avar ve Göktürk baskısı altında siyasi güçlerini yitirip başka topluluklar içinde eridiler.

Hunların izinden üç topluluk · üç komşu
ToplulukNerede?Öne çıkan olaySonu
Akhunlar (Eftalitler)Maveraünnehir, Afganistan484'te Sasani hükümdarı Firuz'u yenip öldürdüler; Kubad'ı tahtına döndürdüler557: Göktürk (İstemi Yabgu) ve Sasani (Hüsrev Anuşirvan) saldırısıyla yıkıldı
TabgaçlarKuzey ÇinKuzey Wei hanedanı; bölgeye yaklaşık iki yüzyıl hâkimÇin dilini, giyimini ve Budizm'i benimseyip eridiler
SabirlerKafkasların kuzeyi515 dolayı Doğu Anadolu ve Kapadokya akını; Boa Hatun'un Bizans ittifakıAvar ve Göktürk baskısıyla başka topluluklar içinde eridiler
Akılda kalsın: Üç topluluk, üç komşu: Akhunlar → İran (Sasani), Tabgaçlar → Çin, Sabirler → Bizans. Akhunları yıkan ikili: İstemi Yabgu + Hüsrev Anuşirvan.
Sınavda

Nasıl sorulurAkhunların yıkılışı, Göktürklerin batı politikasının örneği olarak gelir: Göktürkler önce Sasanilerle birleşip Akhunları yıktı, sonra İpek Yolu yüzünden Sasanilerle bozuşup Bizans'a yaklaştı.

TuzakTabgaçları kimliğini koruyan bir topluluk sanmak; Tabgaçlar “Çin içinde eriyen Türk topluluğu” örneğidir.

⇄Bilgi eşleştirme topluluk ve komşu

?Soru çöz

Akhun (Eftalit) Devleti'nin yıkılmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan'la birleşerek Akhunları 557 dolaylarında yıktı. A Kavimler Göçü 375'te başladı, Akhunların yıkılışından çok öncedir; C Talas 751'dedir, Akhunlar iki yüzyıl önce yıkılmıştı; D Avarlar Avrupa'da Bizans'la uğraştı, Akhunların yıkılışında rolleri yoktur.
552 – 659 · ÖTÜKEN

I. Göktürk Devleti: demircilerin isyanı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsya Hun Devleti ne zaman kuruldu, Mete Han neden önemlidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asya Hun Devleti bilinen ilk Türk devletidir; merkezi Ötüken, bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. En parlak dönemini MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han zamanında yaşadı.

Asya Hun Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Göktürk Devleti nasıl kuruldu?

Kısa cevap: I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan önderliğinde Avarları yenerek, merkezi Ötüken olmak üzere kuruldu. “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir ve kendine ait bir alfabesi vardır.

Göktürklerin hikâyesi bir örsün başında başlar. Altay dağlarında Avarlar için demir işleyen bu topluluk, bir gün o demiri kendi bağımsızlıkları için dövdü.

Göktürkler, Avarların (Juan-juanların) egemenliği altında demircilik yapıyordu. 546'da Töles boyları Avarlara karşı ayaklanmak üzere yürüyüşe geçince Bumin onları durdurup Avarların büyük bir belayı atlatmasını sağladı. Bunun karşılığında eşit bir müttefik gibi davranılmak istedi ve Avar hükümdarından kızını istedi. Gelen cevap aşağılayıcıydı: “Sen benim demirci kölemsin, bu teklifi yapmaya nasıl cüret edersin?”

Bu hakaret Bumin'i Avarlara karşı birleştirici bir öfkeyle donattı. Çin'deki Batı Wei hanedanıyla akrabalık kurup arkasını sağlama aldı ve 552'de Avarları yendi. Ötüken merkezli yeni devletin başına geçerken “İl Kağan” unvanını aldı. Bu devlet, Asya Hunlarından sonra Orta Asya'da siyasi birliği yeniden sağlayan ikinci büyük Türk devletidir ve bir özelliği onu herkesten ayırır: adında “Türk” kelimesi vardı.

Bir devlet, iki kanat

İkili yönetim: ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için batı kanadı kağanın kardeşine verildi.Görsel: Sınav Defteri

Bumin Kağan doğuda kalırken batı kanadını kardeşi İstemi Yabgu'ya bıraktı. Bu tercih tesadüf değildi: Türklerde ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. İstemi Yabgu, İpek Yolu'nun batı ucunu denetlemek için önce Sasanilerle birleşip Akhunları (Eftalitleri) yıktı. Ardından ipek ticareti yüzünden Sasanilerle bozuştu ve onlara karşı Bizans'la anlaştı.

Bu yakınlaşma diplomasi tarihine de geçti: İstemi, Soğdlu tüccar Maniakh başkanlığında İstanbul'a bir elçilik heyeti gönderdi (567), Bizans da 569'da karşılık olarak Zemarkhos'u yolladı. Böylece tarihte ilk kez Türkistan'dan İstanbul'a elçi heyeti gitmiş, Göktürkler Bizans'a elçi gönderen ilk Orta Asya Türk devleti olmuştu. Devletin en parlak dönemi Mukan Kağan zamanıdır; egemenlik alanı doğuda Mançurya'dan batıda Hazar ve Karadeniz'in kuzeyine kadar uzandı. Kül Tigin Yazıtı da ilk kağanları anlatırken başı olanlara baş eğdirdiklerini, dizi olanlara diz çöktürdüklerini söyler.

Çin'in bildik oyunu

Hunları içeriden bölen Çin, aynı yöntemi Göktürklere de uyguladı. Mukan'dan sonra gelen Taspar (Tapo) Kağan Budizm'i benimseyip tapınaklar yaptırınca halkla arası açıldı; Çin'le artan ticaret de sarayda lüks ve Çin özentisini büyüttü. Taht kavgaları başladığında doğudaki İşbara Kağan ile batıdaki Tardu karşı karşıya geldi; Çin, Tardu'yu kağan tanıyıp destekleyerek iki kanadı birbirine düşürdü. Devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.

İşbara Kağan zor durumda kalınca 585'te Çin imparatoruna bir mektup yazdı: Çin'e vergi vermeyi ve bağlı olmayı kabul ediyor, ama Türklerin dilini, giyimini, töresini ve âdetlerini değiştirmeyeceğini açıkça bildiriyordu. Bu mektup, siyasi yenilgi anında bile millî kimliği koruma kararlılığının belgesidir. Sonraki yıllarda doğuda Şipi Kağan, batıda Tong Yabgu devleti yeniden güçlendirdi, ama bölünmüşlük sürdü.

Sonunda Doğu Göktürkler 630'da, Batı Göktürkler 659'da Çin egemenliğine girdi. Ama teslimiyet sessiz olmadı: 639'da Kürşad ve kırk yiğidi Çin sarayına baskın yaptı. Başarılı olamadılar, yine de bu girişim Türk tarihinin ilk bağımsızlık hareketi sayılır. Kürşad'ın yaktığı ateş sönmedi; 679'da Nişufu önderliğinde yeni bir bağımsızlık ayaklanması çıktı ve bu kıpırdanışlar II. Göktürk Devleti'nin kuruluşuna giden yolu açtı.

Akılda kalsın: Göktürklerin önemi üç maddede: Türk adını devlet adı yaptılar, Türk boylarının büyük çoğunluğunu tek yönetimde topladılar ve kurdukları düzen (ikili yönetim, unvanlar, kurultay) sonraki Türk devletlerine örnek oldu. Batı kanadının Maveraünnehir'e yerleşmesi Batı Türkistan'ın Türkleşmesini de hızlandırdı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan” → Göktürkler. “İlk bağımsızlık hareketi” → Kürşad İhtilali. İkili yönetimin dayandığı anlayış → ülkenin hanedanın ortak malı sayılması. İşbara'nın mektubu ise “vergi verip bağlanmayı kabul etse de kültürünü korumak isteyen” bir öncül olarak gelir.

TuzakKürşad İhtilali'ni II. Göktürk Devleti'nin kuruluşu sanmak; isyan başarısız oldu, devlet 682'de Kutluk Kağan'la kuruldu.

Sınavda işaretleManiakh elçiliği 567; şıklarda yalnız 568 varsa onu seç.

⇄Bilgi eşleştirme

▭Boşluk doldurma

Göktürkler yılında egemenliğine son vererek bağımsız oldu.

552375AvarlarUygurlar
682 – 745 · ÖTÜKEN

II. Göktürk Devleti: taşa yazılan ilk Türkçe

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Orhun Yazıtları nedir, kimler adına dikilmiştir?

Kısa cevap: II. Göktürk (Kutluk) Devleti 682'de Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından Ötüken'de kuruldu; en parlak dönemi Bilge Kağan ve Kül Tigin zamanıdır. Orhun Yazıtları bu döneme aittir.

Yarım asır Çin egemenliğinde yaşayan Göktürkler bir gün yeniden ayağa kalktı. Bu kez yaptıklarını unutulmasın diye taşa yazdılar.

Kutluk Kağan dağılan boyları toplayıp devleti yeniden kurdu; bu yüzden ona “derleyip toplayan” anlamında İlteriş unvanı verildi. Yazıtlar onun işe on yedi kişiyle başladığını, bu sayının önce yetmişe, sonra yedi yüze ulaştığını anlatır. Yine yazıtlara göre İlteriş hayatı boyunca kırk yedi sefere çıktı ve yirmi savaş yaptı. Devletin aklı ise Apa Tarkan unvanı verilen vezir Tonyukuk'tu: üç kağana danışmanlık yaptı, ordunun ve devletin örgütlenmesinde büyük rol oynadı; bazı tarihçiler onu bu yüzden “Türklerin Bismarck'ı” diye anar.

İlteriş'ten sonra tahta çıkan kardeşi Kapgan Kağan Çin'i sürekli baskı altında tuttu ve Çin topraklarında yaşayan Türk boylarını Ötüken'e geri çekti. Batıda Maveraünnehir'e yapılan seferle Göktürk ordusu Demir Kapı'ya kadar ulaştı. Kapgan'ın ölümü ve oğlu İnel Kağan'ın kısa saltanatından sonra devlet en parlak günlerini kardeşler Bilge Kağan ve komutan Kül Tigin zamanında yaşadı; Bilge Kağan 720'de Çin'in kurduğu ittifakı dağıtarak doğu sınırını güvenceye aldı. Bilge Kağan'ın 734'te ölümünden sonra devlet zayıfladı; 742'de isyan eden Karluk, Basmıl ve Uygurların darbesiyle dağılan II. Göktürk Devleti 745'te tarihe karıştı.

Sur yerine at: Tonyukuk'un itirazı

Bilge Kağan bir gün şehirlerini surlarla çevirmek ve Budist tapınakları yaptırmak istedi. Yaşlı vezir Tonyukuk buna karşı çıktı: Türkler Çinlilere göre sayıca çok azdı ve güçlerini hareketli, atlı yaşamlarına borçluydu. Surların arkasına kapanan bir Türk ordusu Çin karşısında tutsak düşerdi; Budizm'in barışçı öğretisi ise savaşçı ruhu zayıflatırdı. Bilge Kağan bu öğüdü dinledi; olay, yabancı kültüre karşı millî kültürü koruma bilincinin en bilinen örneklerinden biri oldu.

Sınavda

Nasıl sorulur“Millî kültürü ve bağımsızlığı koruma” öncülü üç sahneyle gelir: Mete'nin Tunghulara toprak vermemesi (Asya Hun), İşbara Kağan'ın dilini ve töresini değiştirmeyeceğini yazdığı 585 mektubu (I. Göktürk), Tonyukuk'un sura ve Budist tapınağa karşı çıkması (II. Göktürk). Üçünde de ortak fikir aynıdır: güçlü komşunun karşısında kimliğini kaybetmemek.

Orhun Yazıtları: Türklerin kendi sesi

Hatırlarsan Türklerin hikâyesi Çinlilerin kalemiyle başlamıştı. Orhun Yazıtları'nda ilk kez Türkler kendi dilleriyle, kendi alfabeleriyle konuşur. Taşlar 8. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikildi ve bugün Moğolistan'dadır. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazdı.

  • Tonyukuk Yazıtı (725 dolayı): Tonyukuk kendi hayatını ve devletin yeniden kuruluşunu kendisi yazdırdı; bu yüzden “ilk Türk tarihçisi” sayılır.
  • Kül Tigin Yazıtı (732): Kardeşi Kül Tigin için Bilge Kağan diktirdi.
  • Bilge Kağan Yazıtı (735): Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu diktirdi.
Yazıtların bir yüzü Göktürk alfabesiyle Türkçe, diğer yüzü Çincedir.Görsel: Vezirtonyukuk · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yazıtlar bir kanun metni değildir; bir öğüt ve hitabet metnidir. Bilge Kağan halkına seslenir, geçmişin hatalarını anlatır ve Çin'in tatlı sözlerine kanmamalarını öğütler. Bu yüzden yazıtlar Türk dili, edebiyatı ve tarihinin ilk büyük eseri sayılır. Bilge Kağan'ın en ünlü seslenişi de buradadır: üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe Türk milletinin ilini ve töresini kimse bozamaz.

Taşlardan söz eden ilk kaynak, 13. yüzyılda Cüveyni'nin Tarih-i Cihangüşa'sıdır; ama yazıyı kimse okuyamıyordu. Harflerin İskandinav runlarına benzemesi yüzünden yazıya runik karakterli de denir. Taşları 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözdü; çözdüğü ilk kelimeler Tengri, Türk ve Kül Tigin oldu. Türkler bu yazıtlara “Bengü Taşlar”, yani ebedî taşlar da der.

Sayfanın bütün devletlerini şimdi tek tabloda yan yana koy; sınav en çok bu satırlar arasında karıştırma yapar.

İlk Türk devletleri · zaman çizelgesi
DevletTarihMerkezKimle anılır?Sınavın sevdiği bilgi
İskitler (Sakalar)MÖ 7.–2. yyKaradeniz'in kuzeyiAlp Er Tunga, TomrisAtı evcilleştiren ilk topluluklardan
Asya HunMÖ 220 – MS 216ÖtükenTeoman, MeteBilinen ilk Türk devleti; onlu sistem
Avrupa Hun375 – 469Doğu AvrupaBalamir, AttilaKavimler Göçü (375)
Akhunlar5.–6. yyMaveraünnehir—Sasani Firuz'u yendi (484)
I. Göktürk552 – 659ÖtükenBumin, İstemi, Mukan“Türk” adı ilk kez devlet adı
II. Göktürk682 – 745ÖtükenKutluk, Bilge, Kül Tigin, TonyukukOrhun Yazıtları
Akılda kalsın: Yazıtların üç adı: Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan → “TKB”. Yazan: Yollug Tigin. Çözen: Thomsen, 1893. Tarih sırası da aynı: T 725 → K 732 → B 735.
Sınavda

Nasıl sorulurEn çok “yanlış olanı bul” biçiminde gelir.

TuzakTuzak hep aynıdır: yazıtların bir hukuk belgesi / kanunname olduğu söylenir. Değildir; öğüt ve hitabet metnidir.

Sınavda işaretleII. Göktürk Devleti 682–745; şıklarda yalnız 681–744 varsa onu seç.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yazıtlar kanunname değil, devlet yönetimi üzerine öğüt ve hitabet metnidir. A doğrudur: Türk tarihinin ilk millî yazılı kaynaklarındandır; B doğrudur: yazıtların bir yüzü Çincedir; D doğrudur: yazıyı 1893'te Vilhelm Thomsen çözmüştür.

▭Boşluk doldurma

Orhun Yazıtları'nı yılında Danimarkalı çözdü.

18931923ThomsenRadloff

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Türklerin İslamiyet'e geçişi Talas Savaşı (751) sonrasında hız kazanır; 375'te başlayan Kavimler Göçü ile ilgisi yoktur. A, C ve D göçün gerçek sonuçlarıdır: Cermen kavimlerinin yer değiştirmesiyle feodalite doğdu, Roma ikiye ayrıldı, İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başladı.Kaynak: bu sayfa · Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

?Soru 2

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yazıtlar kanunname değil, devlet yönetimi üzerine öğüt ve hitabet metnidir. A doğrudur: Türk tarihinin ilk millî yazılı kaynaklarındandır; B doğrudur: yazıtların bir yüzü Çincedir; D doğrudur: yazıyı 1893'te Vilhelm Thomsen çözmüştür.Kaynak: bu sayfa · II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

?Soru 3

İskitlerin “bozkırın kuyumcuları” diye anılması, aşağıdakilerden hangisinde ileri olduklarını gösterir?

✓ D. Kurganlardan çıkan altın eserler, maden işlemedeki ustalıklarının kanıtıdır. A İskitler tarımcı değil, atlı-göçebe bozkır kavmidir; B denizcilik bozkır hayatıyla ilgisizdir, kuyumculuk benzetmesi madene işaret eder; C kurganlardan yazılı metin değil, altın eser çıkmıştır.Kaynak: bu sayfa · İskitler (Sakalar)

?Soru 4

Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlemesi, aşağıdakilerden hangisinin başlangıcı kabul edilir?

✓ A. Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlediği MÖ 209, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. B onlu sistem atlı kara ordusunun düzenidir, donanmayla ilgisi yoktur; C ikili yönetim ülkenin doğu-batı diye bölünmesidir, ordu düzeni değil; D kurultay bir danışma meclisidir, askerî teşkilat değildir.Kaynak: bu sayfa · Asya Hun Devleti

?Soru 5

Akhun (Eftalit) Devleti'nin yıkılmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan'la birleşerek Akhunları 557 dolaylarında yıktı. A Kavimler Göçü 375'te başladı, Akhunların yıkılışından çok öncedir; C Talas 751'dedir, Akhunlar iki yüzyıl önce yıkılmıştı; D Avarlar Avrupa'da Bizans'la uğraştı, Akhunların yıkılışında rolleri yoktur.Kaynak: bu sayfa · Akhunlar, Tabgaçlar, Sabirler
103
Daha fazla soru çözmek ister misin?İslamiyet öncesi Türk tarihi konusundan 103 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →