Orta Doğu sorunları: Arap-İsrail savaşlarından İran-Irak Savaşı'na

Basel Kongresi'nden Camp David'e, Süveyş'ten Şattülarap'a kadar Orta Doğu'yu sarsan savaşları ve barış arayışlarını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1945 → 1988
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
150 sorubu konuda çözebileceğin
1897 – 1948 · FİLİSTİN

İsrail'in kuruluşu (1948): paylaşılamayan Orta Doğu'nun düğümü

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'da hangi ülkeler hangi devletin mandası oldu?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

San Remo Konferansı (1920) kararlarıyla Osmanlı'dan ayrılan Arap toprakları manda yönetimine verildi: Suriye ve Lübnan Fransa'nın; Irak, Ürdün (Maveraiürdün) ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Bölgede Mısır (1922), Irak (1932) ve Suudi Arabistan (1932) gibi devletler bağımsızlık kazandı, ama İngiltere ve Fransa nüfuzunu II. Dünya Savaşı'na kadar korudu.

Orta Doğu: mandalar ve yeni devletler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İsrail ne zaman ve nasıl kuruldu, Filistin sorunu nasıl ortaya çıktı?

Kısa cevap: İsrail Devleti, İngiltere'nin Filistin'deki manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de ilan edildi. Bu adım; 1897 Basel Kongresi'yle örgütlenen Siyonist hareketin, 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ve BM Genel Kurulu'nun 29 Kasım 1947'de Filistin'i bir Arap ve bir Yahudi devletine bölmeyi öngören taksim kararının sonucudur.

II. Dünya Savaşı bittiğinde dünyanın en çok hesap yapılan toprak parçası Orta Doğu'ydu ve kimse bu hesaptan payını bırakmaya niyetli değildi.

Bölgeyi bu kadar değerli kılan birkaç şey üst üste biniyordu. Dünyanın en zengin petrol yatakları buradaydı. Süveyş Kanalı Avrupa'yı Asya'ya bağlayan en kısa deniz yoluydu. Üç kıtanın kavşağında duran bölge, üç büyük dinin kutsal mekânlarını da barındırıyordu. Savaştan yorgun çıkan İngiltere ve Fransa bölgedeki eski ağırlıklarını koruyamadı; boşluğu doldurmak için ABD ile SSCB yarışa girdi. Bu tabloya 1948'de yeni bir unsur eklendi: İsrail.

Basel'den Balfour'a

Yahudilere ait bir devlet kurma fikri 19. yüzyılın sonunda Siyonizm adıyla örgütlendi. Gazeteci Theodor Herzl'in öncülüğünde 1897'de İsviçre'de toplanan Basel Kongresi, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını hedef olarak belirledi. O sırada Filistin Osmanlı toprağıydı; II. Abdülhamid, bölgeye toplu yerleşimi ve toprak satışını sınırlayan önlemler aldı. Hatırlarsan I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere, Balfour Deklarasyonu'yla (1917) Filistin'de bir Yahudi ulusal yurdu kurulmasını destekleyeceğini açıklamış; savaştan sonra da Filistin, İngiltere'nin mandasına verilmişti.

Göç, çatışma ve BM'nin taksim kararı

İki savaş arası dönemde Filistin'e Yahudi göçü arttı; özellikle Nazi Almanyası'nın baskıları bu göçü hızlandırdı. Bölgedeki Arap nüfus ise bu gelişmeye karşı çıktı ve Araplarla Yahudiler arasındaki çatışmalar sıklaştı. II. Dünya Savaşı'ndan sonra sorunu çözemeyen İngiltere, meseleyi Birleşmiş Milletler'e bıraktı.

BM'nin kurduğu Filistin Özel Komitesi iki seçenek hazırladı. Çoğunluk planı, ekonomik bir birlikle birbirine bağlı bir Arap ve bir Yahudi devleti öneriyordu; azınlık planı ise başkenti Kudüs olacak tek bir federal Filistin devleti istiyordu. Genel Kurul çoğunluk planını benimsedi ve 29 Kasım 1947'de Filistin'in bir Arap ve bir Yahudi devletine bölünmesini, Kudüs'ün ise uluslararası yönetime bırakılmasını öngören taksim kararını aldı. Yahudi temsilciler kararı kabul etti; Arap devletleri ve Filistinli Araplar reddetti. Karar, çatışmaları durdurmak yerine şiddetlendirdi.

Arap Birliği ve 14 Mayıs 1948

Bu arada Arap devletleri de kendi aralarında örgütlenmişti: Arap Birliği 22 Mart 1945'te Kahire'de, Mısır öncülüğünde kuruldu. İngiltere'nin manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de David Ben-Gurion İsrail Devleti'nin kurulduğunu ilan etti. Yeni devleti ilk tanıyan ABD oldu: ilandan dakikalar sonra İsrail'i fiilen (de facto) tanıdı. SSCB de birkaç gün sonra onu hukuken (de jure) tanıyan ilk devlet oldu. Soğuk Savaş'ın rakip iki gücünün bu konuda aynı safta durması dikkat çekicidir. Arap devletleri ise ertesi gün savaşa girdi; bu savaşı bir sonraki konuda göreceğiz.

Siyonizmin hedefi, İngiliz desteği ve BM'nin taksim kararı 1948'de bir devlete dönüştü; Arap devletleri ertesi gün savaşa girdi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İsrail'e giden yolu dört durakla hatırla; her durak bir öncekinin üstüne kurulur:Basel 1897 (fikir) → Balfour 1917 (söz) → BM 1947 (taksim) → 14 Mayıs 1948 (ilan).
Sınavda

Nasıl sorulur“II. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'yu etkileyen gelişme” sorulur; cevap zengin petrol kaynakları ve İsrail'in kurulmasıdır.

Tuzakİsrail'in kuruluşunu Balfour'un yılına (1917) çekmektir: 1917 bir söz, 1948 devletin ilanıdır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. BM Genel Kurulu Filistin'in taksimine karar verdi
  2. Basel Kongresi toplandı
  3. İsrail Devleti ilan edildi
  4. İngiltere Balfour Deklarasyonu'nu yayımladı

?Soru çöz

Filistin'de bir “Yahudi ulusal yurdu” kurulmasını destekleyen Balfour Deklarasyonu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Balfour, savaş sırasında (1917) İngiltere'nin Siyonistlere verdiği sözdür ve İsrail'in kuruluşundan otuz yıl önce gelir. Basel (1897) hareketin örgütlendiği kongre, taksim (1947) BM'nin, ilan (1948) İsrail'in kendi adımıdır; dördü aynı yolun farklı duraklarıdır.
1948 – 1957 · FİLİSTİN VE SÜVEYŞ

1948 Savaşı ve Süveyş Bunalımı: ilk iki Arap-İsrail savaşı

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBağlantısızlar Hareketi nedir, öncüleri kimlerdir ve Hindistan ne zaman bağımsız oldu?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Asya ve Afrika'da sömürgeler birer birer bağımsızlığını kazandı: Pakistan 14 Ağustos, Hindistan 15 Ağustos 1947'de, Endonezya 1949'da, Hindiçin ülkeleri 1954'te. Bu yeni devletlerin önemli bir kısmı iki bloğun dışında kalmayı seçti; 1955 Bandung Konferansı'yla temeli atılan Bağlantısızlar Hareketi, Nehru (Hindistan), Tito (Yugoslavya) ve Nasır (Mısır) öncülüğünde 1961 Belgrad Konferansı'nda resmen kuruldu.

Sömürgelerin bağımsızlığı ve Bağlantısızlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1948 Arap-İsrail Savaşı ve 1956 Süveyş Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İsrail'in ilanının ardından Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan savaşa girdi; 1948 Arap-İsrail Savaşı İsrail'in üstünlüğüyle bitti, 1949'da BM aracılığıyla ateşkes antlaşmaları imzalandı ve Filistinli mülteci sorunu doğdu. 1956'da Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millîleştirmesi üzerine İsrail, İngiltere ve Fransa Mısır'a saldırdı; ABD ve SSCB'nin baskısıyla geri çekildiler. Bu olaya Süveyş Bunalımı denir.

İsrail'in ilan edildiği gecenin sabahında bölgede barış değil, beş Arap ordusu vardı.

Taksim kararını tanımayan Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan, 15 Mayıs 1948'de İsrail'e karşı savaşa girdi. Arap ordularının sayısı kalabalıktı ama aralarında ortak bir komuta ve plan yoktu. İsrail ise savaş sırasında, SSCB'nin onayıyla Çekoslovakya'dan gelen silahlarla gücünü toparladı ve savaş onun üstünlüğüyle bitti; İngiltere ise eski müttefiki Ürdün'ün ordusunu destekliyordu. 1949'da BM'nin aracılığıyla taraflar arasında ateşkes antlaşmaları imzalandı.

1948'in sonuçları: bir devlet büyüdü, bir halk yerinden oldu

Savaş sonunda İsrail, taksim planının kendisine ayırdığından daha geniş bir alanı denetimine aldı. Planda Araplara bırakılan topraklardan Batı Şeria Ürdün'ün, Gazze Şeridi Mısır'ın yönetimine geçti; Kudüs ikiye bölündü. Savaş sırasında yüz binlerce Filistinli Arap evlerini terk ederek komşu ülkelere sığındı ve Filistinli mülteci sorunu ortaya çıktı. Aynı olay iki tarafın hafızasında farklı adlarla yaşar: İsrail için bir bağımsızlık savaşıdır, Filistinliler içinse “Nekbe”, yani felakettir. Türkiye, İsrail'i Mart 1949'da tanıdı; bu kararın ayrıntısını Türk dış politikası sayfasında göreceğiz.

Nasır ve Süveyş Kanalı

1952'de Mısır'da bir grup subay krallığa son verdi ve kısa süre sonra yönetimin başına Cemal Abdünnasır (Nasır) geçti. Nasır, Arap milliyetçiliğinin ve Bağlantısızlar Hareketi'nin öncü isimlerindendi. Nil üzerindeki Asvan Barajı için ABD ve İngiltere'den beklediği kredi geri çekilince, barajın parasını bulmak için 26 Temmuz 1956'da İngiliz ve Fransız sermayeli Süveyş Kanalı Şirketi'ni millîleştirdi. Kanalın en büyük kullanıcısı İngiltere, Asya'ya uzanan deniz yolunu ve petrol taşımacılığını; Fransa ise Cezayir'deki bağımsızlık hareketine Mısır'ın verdiği desteği düşünüyordu.

Süveyş Bunalımı: kazanan savaş alanında değil masada belli oldu

Ekim 1956'nın sonunda İsrail Sina Yarımadası'na girdi, hemen ardından İngiltere ve Fransa kanal bölgesine asker çıkardı. Askerî açıdan saldırganlar ilerliyordu, ama siyasi tablo bambaşkaydı. ABD, müttefiklerinin kendisine danışmadan savaşa girmesine sert tepki gösterdi; SSCB ise İngiltere ve Fransa'yı açıkça tehdit etti. BM'nin çağrısıyla ateşkes yapıldı, İngiltere ve Fransa 1956 sonunda, İsrail 1957 başında Mısır topraklarından çekildi. Bölgeye ilk kez bir BM Barış Gücü yerleştirildi.

İlk iki Arap-İsrail savaşı · karşılaştırma
1948 Savaşı1956 Süveyş Bunalımı
TaraflarMısır, Ürdün, Suriye, Irak, Lübnan – İsrailİsrail, İngiltere, Fransa – Mısır
SebepTaksim kararının ve İsrail'in tanınmaması26 Temmuz 1956: Nasır'ın Süveyş Kanalı Şirketi'ni millîleştirmesi
Sahadaki sonuçİsrail üstün; 1949 ateşkesleriSaldırganlar ilerledi ama ABD ve SSCB baskısıyla çekildi
Kalıcı sonuçİsrail genişledi; Batı Şeria Ürdün'e, Gazze Mısır'a; Kudüs bölündü; Filistinli mülteci sorunuNasır'ın itibarı arttı; İngiltere ve Fransa'nın etkisi azaldı; ilk BM Barış Gücü; Eisenhower Doktrini (1957)

Eisenhower Doktrini: boşluğu kim dolduracak?

Süveyş'ten sonra İngiltere ve Fransa'nın bölgede bıraktığı yeri SSCB'nin doldurmasından çekinen ABD Başkanı Dwight Eisenhower, 5 Ocak 1957'de Kongre'ye yeni bir Orta Doğu politikası sundu. Kongre'nin Mart 1957'de onayladığı Eisenhower Doktrini, isteyen Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askerî yardım yapılmasını; uluslararası komünizmin denetimindeki bir devletin saldırısına uğrayıp yardım isteyen ülkeye ABD askerî gücüyle destek verilmesini öngörüyordu. Bağdat Paktı'nın bölgedeki üyeleri Türkiye, Irak, İran ve Pakistan ile Lübnan doktrini kabul etti.

Nasır'ın Mısır'ı ve Suriye ise doktrini bölgeye yeni bir Batı müdahalesi saydı, karşı çıktı ve SSCB'ye daha çok yaklaştı. Doktrin ilk kez 1958'de uygulandı: iç karışıklıkların yaşandığı Lübnan'a, hükûmetin çağrısı üzerine ABD askerleri çıkarıldı. Türkiye'nin doktrini kabul etmesinin Arap dünyasındaki yankısını Türk dış politikası sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: 1948 ile 1956'yı iki kelimeyle ayır: 1948 = toprak ve mülteci, 1956 = kanal ve Nasır. 1956'nın tuhaflığı da şudur: ABD ve SSCB, Soğuk Savaş'ın ortasında aynı tarafta durdu.
Sınavda

Nasıl sorulurSüveyş Bunalımı'nın sonucu sorulur; doğru cevap İngiltere ve Fransa'nın bölgedeki etkisinin azalıp ABD ve SSCB'nin ön plana çıkmasıdır.

TuzakTuzak şık, saldıran devletlerin kanalı ele geçirdiğini söyler; kanal Mısır'da kaldı. Eisenhower Doktrini'ne karşı çıkan ülke sorulursa cevap Mısır ya da Suriyedir; Türkiye doktrini kabul edenlerdendir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1956 Süveyş Bunalımı'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. ABD ve SSCB'nin baskısıyla geri çekilen İngiltere ve Fransa bölgedeki eski güçlerini yitirdi; boşluğu ABD Eisenhower Doktrini'yle doldurdu. Mülteci sorunu 1948 savaşının, Golan'ın işgali 1967'nin sonucudur; OPEC 1960'ta kuruldu.

⇄Bilgi eşleştirme olay → sonuç

▭Boşluk doldurma

Mısır lideri 1956'da Kanalı'nı millîleştirince İsrail, İngiltere ve Fransa Mısır'a saldırdı.

NasırEnver SedatSüveyşAkabe
1964 – 1967 · SİNA, GOLAN VE BATI ŞERİA

1967 Altı Gün Savaşı: haritayı altı günde değiştiren savaş

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVietnam Savaşı neden çıktı, nasıl sona erdi?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vietnam Savaşı, komünist Kuzey Vietnam ve Güney'deki Vietkong gerillaları ile ABD destekli Güney Vietnam arasındaki savaştır; ABD 1964 Tonkin Körfezi olayından sonra doğrudan girdi ve 1965'te Kuzey'i bombalamaya başladı. 27 Ocak 1973 Paris Barış Antlaşması'yla ABD çekildi; Kuzey 1975'te Güney'i ele geçirdi ve ülke 1976'da Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adıyla birleşti.

Vietnam Savaşı (1964–1975)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1967 Altı Gün Savaşı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Altı Gün Savaşı, 5–10 Haziran 1967'de İsrail ile Mısır, Suriye ve Ürdün arasında yapıldı. İsrail; Mısır'dan Sina Yarımadası'nı ve Gazze Şeridi'ni, Ürdün'den Batı Şeria'yı ve Doğu Kudüs'ü, Suriye'den Golan Tepeleri'ni aldı. BM Güvenlik Konseyi'nin 242 sayılı kararı, İsrail'in bu topraklardan çekilmesini ve bölge devletlerinin barış içinde yaşama hakkının tanınmasını istedi.

Süveyş'ten sonra on bir yıl boyunca bölgede büyük bir savaş olmadı; ama barış da yapılmadı. Gerginlik 1967 baharında yeniden patladı.

Bu sessiz yıllarda Filistinliler kendi siyasi örgütlerini kurdu. Yaser Arafat ve arkadaşları 1959'da İsrail'e karşı silahlı mücadeleyi savunan El-Fetih örgütünü kurdu. Arap Birliği'nin desteğiyle 1964'te Kudüs'te Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) kuruldu; ilk başkanı Ahmed Şukeyri'ydi. 1967 yenilgisinden sonra El-Fetih gibi silahlı gruplar FKÖ içinde ağırlık kazandı ve örgüt 1969'dan itibaren Arafat'ın başkanlığında Filistin davasının uluslararası alandaki temsilcisi hâline geldi. Aynı yıllarda İsrail ile Suriye arasındaki sınır çatışmaları ve İsrail'e yönelik silahlı baskınlar sürekli arttı.

Savaşa giden üç hafta

Mayıs 1967'de Nasır, 1956'dan beri Sina'da bulunan BM Barış Gücü'nün çekilmesini istedi ve Akabe Körfezi'nin çıkışındaki Tiran Boğazı'nı İsrail gemilerine kapattı. Mısır, Suriye ve Ürdün arasında askerî iş birliği yapıldı. İsrail bu adımları savaş sebebi saydı ve 5 Haziran 1967'de önce davrandı: ilk saatlerdeki hava saldırısı Mısır hava kuvvetlerini daha yerdeyken büyük ölçüde etkisiz bıraktı. Savaş altı gün sürdü.

Altı günün bilançosu

İsrail'in denetimindeki alan yaklaşık dört katına çıktı. Sina Yarımadası ve Gazze Mısır'dan, Batı Şeria ve Doğu Kudüs Ürdün'den, Golan Tepeleri Suriye'den alındı; böylece Kudüs'ün tamamı İsrail'in denetimine geçti. Cephe hattı Süveyş Kanalı'na dayanınca kanal ulaşıma kapandı ve 1975'e kadar açılamadı. Yeni bir göç dalgasıyla mülteci sorunu da büyüdü. BM Güvenlik Konseyi 22 Kasım 1967'de 242 sayılı kararı aldı: İsrail işgal ettiği topraklardan çekilmeli, bölgedeki bütün devletlerin güvenli sınırlar içinde barış içinde yaşama hakkı tanınmalıydı. Bu ilke kısaca “toprak karşılığında barış” diye bilinir ve sonraki bütün barış görüşmelerinin temeli oldu.

Altı Gün Savaşı · kimden ne alındı?
Kaybedenİsrail'in denetimine geçen
MısırSina Yarımadası, Gazze (Süveyş Kanalı 1975'e kadar kapalı)
ÜrdünBatı Şeria, Doğu Kudüs (Kudüs'ün tamamı İsrail'de)
SuriyeGolan Tepeleri
BM'nin cevabı22 Kasım 1967, 242 sayılı karar: “toprak karşılığında barış”

Savaş Arap dünyasında derin bir hayal kırıklığı yarattı ve Nasır'ın önderliği sarsıldı. Arap devletleri SSCB'ye daha çok yaklaştı; ABD ise İsrail'in en yakın destekçisi oldu. Bölge böylece Soğuk Savaş'ın iki tarafına bölünmüş bir cephe hâline geldi. Arap petrol ihracatçıları da bu savaşın ardından 1968'de OAPEC'i kurdu; onu petrol krizi konusunda göreceğiz.

Akılda kalsın: Kaybedilen toprakları kaybedenle eşle: Mısır → Sina ve Gazze, Ürdün → Batı Şeria ve Doğu Kudüs, Suriye → Golan. Üç komşu, üç cephe, altı gün.
Sınavda

Nasıl sorulur“Golan Tepeleri / Doğu Kudüs hangi savaşta İsrail'in denetimine geçti?” diye gelir; cevap 1967'dir. BM'nin 242 sayılı kararı da bu savaşın ardından alınmıştır.

TuzakFKÖ'nün kuruluşunu 1948'e ya da 1956'ya bağlar; FKÖ 1964'tedir. Arafat'ın kurduğu örgüt El-Fetih'tir (1959); Arafat FKÖ'nün kurucusu değil, 1969'dan itibaren başkanıdır.

⇄Bilgi eşleştirme toprak → kaybeden devlet

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1967 Arap-İsrail (Altı Gün) Savaşı'nın doğrudan sonuçlarındandır?

✓ C. Golan Tepeleri 1967'de Suriye'den alındı. Millîleştirme 1956'da, Arap Birliği 1945'te, Mısır-İsrail barışı 1979'da gerçekleşti.
1969 · RABAT

İslam Konferansı Teşkilatı (1969): Mescid-i Aksa yangınından doğan örgüt

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsrail ne zaman ve nasıl kuruldu, Filistin sorunu nasıl ortaya çıktı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsrail Devleti, İngiltere'nin Filistin'deki manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de ilan edildi. Bu adım; 1897 Basel Kongresi'yle örgütlenen Siyonist hareketin, 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ve BM Genel Kurulu'nun 29 Kasım 1947'de Filistin'i bir Arap ve bir Yahudi devletine bölmeyi öngören taksim kararının sonucudur.

Paylaşılamayan Orta Doğu ve İsrail'in kuruluşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslam Konferansı Teşkilatı ne zaman ve neden kuruldu?

Kısa cevap: İslam Konferansı Teşkilatı, 1967'den beri İsrail'in denetimindeki Doğu Kudüs'te bulunan Mescid-i Aksa'nın 21 Ağustos 1969'da kundaklanması üzerine, Eylül 1969'da Fas'ın başkenti Rabat'ta toplanan İslam ülkeleri zirvesinde kuruldu. Türkiye de üyedir; örgüt 2011'den beri İslam İşbirliği Teşkilatı adını taşır.

Bir caminin çatısında çıkan yangın, İslam ülkelerini ilk kez aynı masada buluşturdu.

Hatırlarsan 1967 savaşıyla Doğu Kudüs İsrail'in denetimine geçmişti. Müslümanlar için ilk kıble olan ve en kutsal mekânlar arasında sayılan Mescid-i Aksa, 21 Ağustos 1969'da bir kişi tarafından kundaklandı ve caminin bir bölümü yandı. Olay bütün İslam dünyasında büyük tepki doğurdu ve ortak bir duruş arayışını hızlandırdı. Yangından birkaç gün sonra Arap ülkelerinin dışişleri bakanları Kahire'de toplandı ve İslam ülkelerinin bir zirvede bir araya gelmesi kararını aldı.

Rabat zirvesi ve teşkilatın amacı

İslam ülkelerinin devlet ve hükûmet başkanları Eylül 1969'da Fas'ın başkenti Rabat'ta toplandı ve İslam Konferansı Teşkilatı'nın temelini attı. Zirveye yaklaşık 25 ülke katıldı; Türkiye de bunlar arasındaydı. Teşkilatın amacı yalnız Kudüs meselesiyle sınırlı değildi: üye ülkeler arasında dayanışmayı güçlendirmek, kutsal mekânları korumak, Filistin halkını desteklemek ve ekonomi, kültür ve bilim alanlarında iş birliği yapmak. Teşkilatın genel sekreterliği Suudi Arabistan'ın Cidde kentindedir. İkinci zirve 1974'te Pakistan'ın Lahor kentinde toplandı.

Bugünkü hâli

Teşkilat zamanla genişledi ve bugün 57 üyesiyle, BM'den sonra en çok üyesi olan hükûmetler arası örgütlerden biridir. 2011'de adı İslam İşbirliği Teşkilatı olarak değiştirildi. Teşkilatın genel sekreterliğini 2005–2013 yılları arasında Türk bilim insanı Ekmeleddin İhsanoğlu yürüttü.

Bir yangından doğan örgüt: Kudüs meselesiyle başladı, İslam ülkeleri arasında iş birliği teşkilatına dönüştü. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kuruluşu bir aydan kısa sürede tamamlanan bir zincir olarak hatırla:Aksa yangını (Ağustos 1969) → Rabat zirvesi (Eylül 1969) → İslam Konferansı Teşkilatı. Yeni adı İslam İşbirliği Teşkilatı (2011).
Sınavda

Nasıl sorulurKuruluşunda etkili olan olay sorulur; cevap Mescid-i Aksa'nın kundaklanmasıdır.

TuzakTuzak şık, teşkilatı OPEC ile karıştırıp “petrol fiyatlarını belirlemek için kuruldu” der.

▭Boşluk doldurma

İslam Konferansı Teşkilatı, 'nın kundaklanması üzerine 1969'da Fas'ın başkenti 'ta toplanan zirvede kuruldu.

Mescid-i AksaKâbeRabatKahire

?Soru çöz

İslam Konferansı Teşkilatı'nın kurulmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ D. Ağustos 1969'daki Mescid-i Aksa yangını, Eylül 1969'da Rabat'ta toplanan zirveyi ve teşkilatın kuruluşunu doğrudan tetikledi. A Süveyş'in millîleştirilmesi 1956'da, C OPEC 1960'ta kuruldu, ikisinin de dinî bir dayanışmayla ilgisi yok; B İran'daki devrim 1979'dadır.
1973 – 1975 · SÜVEYŞ, GOLAN VE KÖRFEZ

1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi: petrolün silaha dönüştüğü yıl

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1948 Arap-İsrail Savaşı ve 1956 Süveyş Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsrail'in ilanının ardından Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan savaşa girdi; 1948 Arap-İsrail Savaşı İsrail'in üstünlüğüyle bitti, 1949'da BM aracılığıyla ateşkes antlaşmaları imzalandı ve Filistinli mülteci sorunu doğdu. 1956'da Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millîleştirmesi üzerine İsrail, İngiltere ve Fransa Mısır'a saldırdı; ABD ve SSCB'nin baskısıyla geri çekildiler. Bu olaya Süveyş Bunalımı denir.

1948 Savaşı ve 1956 Süveyş Bunalımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1973 Yom Kippur Savaşı ve 1973 Petrol Krizi'nin sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 6 Ekim 1973'te Mısır ve Suriye, 1967'de kaybettikleri toprakları geri almak için İsrail'e saldırdı; bu savaşa Yom Kippur (Araplara göre Ramazan ya da Ekim) Savaşı denir. Savaş BM'nin ateşkes kararıyla durdu. Arap petrol ihracatçıları, İsrail'i destekleyen ABD ve bazı Batılı ülkelere petrol ambargosu uyguladı; petrol fiyatları yaklaşık dört katına çıktı. Bu, 1973 Petrol Krizi'dir.

1973'te Orta Doğu'daki savaş, cephedeki tanklarla değil benzin istasyonlarındaki kuyruklarla bütün dünyaya ulaştı.

1970'te Nasır ölünce yerine Enver Sedat geçti. Sedat, 1967'de kaybedilen Sina'yı geri almadan ne barışın ne de Mısır ekonomisinin düzelmeyeceğini düşünüyordu. 6 Ekim 1973'te, Yahudilerin en kutsal günü olan Yom Kippur'da ve Ramazan ayında, Mısır ve Suriye aynı anda saldırdı. Mısır ordusu Süveyş Kanalı'nı geçti, Suriye Golan Tepeleri'ne yöneldi. Bu baskın İsrail'i hazırlıksız yakaladı.

Ateşkes ve “mekik diplomasisi”

İlk günlerin şaşkınlığından sonra İsrail toparlandı ve iki cephede de karşı saldırı başlattı; Mısır cephesinde kanalın batı kıyısına geçti. ABD İsrail'e, SSCB Araplara silah yardımı yaptı; iki süper güç arasındaki gerginlik tırmandı. BM Güvenlik Konseyi'nin 338 sayılı kararıyla Ekim sonunda ateşkes sağlandı. Askerî sonuç belirsiz kaldı ama Araplar 1967'nin yenilgi psikolojisini büyük ölçüde geride bıraktı.

Ateşkesin hemen ardından Mısır ve İsrail subayları, Kahire–Süveyş yolunun 101. kilometresindeki bir çadırda masaya oturdu. 11 Kasım 1973'te burada imzalanan 101. km Anlaşması ateşkesi pekiştirdi; iki ülke arasında doğrudan imzalanan ilk belge olduğu için Camp David'e giden yolun ilk taşı sayılır. ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, başkentler arasında sürekli gidip gelerek yürüttüğü mekik diplomasisi ile 1974'te kuvvetlerin ayrılmasını sağlayan antlaşmaları hazırladı: Mısır cephesi için Ocak 1974'te, Suriye cephesi için 31 Mayıs 1974'te. Süveyş Kanalı 1975'te yeniden ulaşıma açıldı.

OPEC, OAPEC ve ambargo

Petrol üreticilerinin örgütlenmesi daha önce başlamıştı. OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) 1960'ta Bağdat'ta Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt ve Venezuela tarafından kuruldu; amacı üye ülkelerin petrol politikalarını birlikte belirlemek ve büyük Batılı petrol şirketleri karşısında güçlenmekti. 1967 savaşından sonra Arap üreticiler ayrıca OAPEC'i (Arap Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) kurdu. Ekim 1973'te Arap üreticiler üretimi kıstı ve İsrail'i destekleyen ABD ve Hollanda başta olmak üzere bazı ülkelere petrol satışını durdurdu; aynı günlerde OPEC de fiyatları yükseltti. Sonuçta petrolün varil fiyatı birkaç ay içinde yaklaşık dört katına çıktı. Bu, 1973 Petrol Krizi'dir.

  • Batı ekonomileri sarsıldı. Enflasyon ve durgunluk bir arada yaşandı; birçok Avrupa ülkesi araç kullanımını kısıtlayan tasarruf önlemleri aldı.
  • Enerji bağımlılığı fark edildi. Batılı ülkeler alternatif enerji kaynaklarına ve petrol stoklarına yöneldi. Krizin tekrarlanmaması için 1974'te ABD'nin öncülüğünde, merkezi Paris'te olan Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) kuruldu.
  • Petrol, siyasi bir silah hâline geldi. Arap ülkelerinin uluslararası alandaki ağırlığı arttı; petrol zengini ülkelere büyük gelir aktı.
  • Türkiye de etkilendi. Petrol ithal eden Türkiye'de akaryakıt sıkıntısı ve dış ödeme güçlükleri yaşandı.
Dört savaşın kısa özeti: 1956'da saldıran taraf İsrail'in yanında İngiltere ve Fransa'dır; 1973'te ilk saldıran Mısır ile Suriye'dir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İki örgütü kuruluş sırasıyla ayır: OPEC 1960 (petrol ihraç eden bütün ülkeler, Venezuela dahil), OAPEC 1968 (yalnız Araplar, 1967'nin ardından). 1973'te silahı ateşleyen Arap üreticilerdir; ambargonun hedefi İsrail'i destekleyen ülkelerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurPetrol krizinin sebebi sorulur; cevap Arap ülkelerinin petrolü 1973 savaşında siyasi bir silah olarak kullanmasıdır.

TuzakTuzak şık, OPEC'i 1973 krizinden sonra kurulmuş gibi gösterir; OPEC 1960'ta kuruldu.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → karşılık

?Soru çöz

1973 Petrol Krizi'nin ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. Yom Kippur Savaşı sırasında Arap üreticiler üretimi kıstı ve ambargo uyguladı; fiyatlar yaklaşık dört katına çıktı. Diğer olaylar 1978 ve sonrasındadır.
1977 – 1979 · CAMP DAVID (ABD)

Camp David Antlaşması (1978): İsrail'i tanıyan ilk Arap devleti

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1967 Altı Gün Savaşı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Altı Gün Savaşı, 5–10 Haziran 1967'de İsrail ile Mısır, Suriye ve Ürdün arasında yapıldı. İsrail; Mısır'dan Sina Yarımadası'nı ve Gazze Şeridi'ni, Ürdün'den Batı Şeria'yı ve Doğu Kudüs'ü, Suriye'den Golan Tepeleri'ni aldı. BM Güvenlik Konseyi'nin 242 sayılı kararı, İsrail'in bu topraklardan çekilmesini ve bölge devletlerinin barış içinde yaşama hakkının tanınmasını istedi.

1967 Altı Gün Savaşı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Camp David Antlaşması nedir, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Camp David Antlaşması, ABD Başkanı Jimmy Carter'ın arabuluculuğuyla Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat ile İsrail Başbakanı Menahem Begin arasında 17 Eylül 1978'de imzalandı. Ardından gelen 26 Mart 1979 barış antlaşmasıyla İsrail Sina Yarımadası'ndan çekilmeyi, Mısır da İsrail'i tanımayı kabul etti; Mısır, İsrail'i tanıyan ilk Arap devleti oldu.

Otuz yıldır savaşan iki ülkenin liderleri, ABD'de bir dağ evinde on üç gün boyunca aynı masanın etrafında oturdu.

1973 savaşı Sedat'a istediği şeyi vermişti: Mısır artık masaya yenilmiş bir taraf olarak oturmayacaktı. Sedat, Sina'yı geri almanın ve savaşın yıprattığı ekonomiyi düzeltmenin yolunun ABD ile yakınlaşmaktan geçtiğini düşünüyordu; bu yüzden 1972'de ülkedeki Sovyet askerî danışmanlarını göndermişti. Kasım 1977'de beklenmedik bir adım attı: Kudüs'e gitti ve İsrail parlamentosunda konuştu. Bir Arap liderinin İsrail'i ziyaret etmesi o güne kadar düşünülemezdi.

On üç günün sonunda

ABD Başkanı Jimmy Carter, Eylül 1978'de Sedat ile İsrail Başbakanı Menahem Begin'i Washington yakınlarındaki başkanlık dinlenme yeri Camp David'de ağırladı. 17 Eylül 1978'de iki çerçeve belge imzalandı: biri Mısır-İsrail barışının, öteki Filistin meselesinin nasıl çözüleceğinin ana hatlarıydı. Camp David Antlaşması olarak bilinen bu belgelerin ardından 26 Mart 1979'da Washington'da Mısır-İsrail Barış Antlaşması imzalandı. İsrail Sina'dan aşamalı olarak çekildi (1982'de tamamlandı); Mısır İsrail'i tanıdı ve iki ülke diplomatik ilişki kurdu. Taraflar birbirinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeyi üstlendi; İsrail gemilerinin Süveyş Kanalı'ndan serbestçe geçmesi de güvence altına alındı. Sedat ile Begin, 1978 Nobel Barış Ödülü'nü paylaştı.

Barışın bedeli

Antlaşma Arap dünyasında sert tepki gördü; birçok Arap devleti Mısır'ı Filistin davasını yalnız bırakmakla suçladı. Mısır'ın Arap Birliği üyeliği 1979'da askıya alındı ve birliğin merkezi Kahire'den Tunus'a taşındı (Mısır 1989'da geri döndü). Suriye SSCB'ye daha çok yaklaştı. Filistin için öngörülen çerçeve ise uygulamaya geçmedi; sorun çözümsüz kaldı. Sedat, 1981'de Kahire'de bir askerî geçit töreninde suikastla öldürüldü. Antlaşmanın bölge dengesine etkisi ise kalıcı oldu: Arap dünyasının en büyük ordusuna sahip Mısır savaştan çekildi, ABD de bölgede SSCB karşısında önemli bir üstünlük kazandı.

Bir ziyaretle başlayan süreç, İsrail'i tanıyan ilk Arap devletini ve onun Arap dünyasında yalnızlaşmasını getirdi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Camp David'in üç insanı ve üç sonucu: Sedat – Carter – Begin; Sina İsrail'den Mısır'a, Mısır İsrail'i tanıdı, Mısır Arap Birliği'nden uzaklaştırıldı. Arabulucu Carter'dır, Kissinger değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“İsrail'i tanıyan ilk Arap devleti” sorulur; cevap Mısır (1979)'dır. Ya da antlaşmanın Arap dünyasındaki sonucu istenir: Mısır'ın Arap Birliği'nden uzaklaştırılması.

TuzakArabulucu olarak Kissinger'ı ya da antlaşmanın Filistin sorununu çözdüğünü vermektir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Camp David süreciyle sağlanan Mısır-İsrail barışının sonuçlarından biri değildir?

✓ D. FKÖ 1964'te, Camp David'den çok önce kuruldu. Diğer üçü 1979 barış antlaşmasının sonuçlarıdır.

↕Kronolojik sıralama

  1. Sedat Kudüs'ü ziyaret etti
  2. Mısır-İsrail Barış Antlaşması imzalandı
  3. Altı Gün Savaşı'nda Sina İsrail'e geçti
  4. Mısır ve Suriye Yom Kippur'da saldırdı
1979 · İRAN

1979 İran İslam Devrimi: Şah'tan Humeyni'ye, Orta Doğu'da yeni bir denge

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam Konferansı Teşkilatı ne zaman ve neden kuruldu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam Konferansı Teşkilatı, 1967'den beri İsrail'in denetimindeki Doğu Kudüs'te bulunan Mescid-i Aksa'nın 21 Ağustos 1969'da kundaklanması üzerine, Eylül 1969'da Fas'ın başkenti Rabat'ta toplanan İslam ülkeleri zirvesinde kuruldu. Türkiye de üyedir; örgüt 2011'den beri İslam İşbirliği Teşkilatı adını taşır.

İslam Konferansı Teşkilatı (1969)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1979 İran İslam Devrimi nedir, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 1979 İran İslam Devrimi'nde ABD'nin bölgedeki en yakın müttefiklerinden Şah Muhammed Rıza Pehlevi ülkeyi terk etti; sürgünden dönen Ayetullah Humeyni önderliğinde Nisan 1979'da İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. İran CENTO'dan çekildi, ABD ile ilişkileri koptu ve bölgedeki dengeler değişti.

1970'lerin sonunda İran, ABD'nin Körfez'deki en önemli müttefiklerinden biriydi. Birkaç ay içinde aynı ülke, ABD'nin bölgedeki en sert karşıtlarından biri oldu.

İran'ı 1925'ten beri Pehlevi hanedanı yönetiyordu: o yıl Rıza Han, Kaçar hanedanına son verip şah olmuş, oğlu Muhammed Rıza 1941'de tahta geçmişti. Şah Muhammed Rıza Pehlevi, petrol gelirlerine dayanarak İran'ı hızla modernleştirmeye çalışıyor, Soğuk Savaş'ta ABD'nin yanında duruyordu. Ancak baskıcı yönetim, gelir dağılımındaki adaletsizlik ve Batılılaşma politikalarına karşı din adamlarının muhalefeti, toplumda geniş bir hoşnutsuzluk biriktirdi. Muhalefetin simgesi, 1964'ten beri sürgünde yaşayan Ayetullah Humeyni'ydi.

Devrimin takvimi

1978 boyunca büyüyen gösteriler ve grevler karşısında Şah, Ocak 1979'da ülkeyi terk etti. Humeyni 1 Şubat 1979'da İran'a döndü ve kısa sürede yönetim onun önderliğindeki din adamlarına geçti. Mart 1979'daki halk oylamasının ardından 1 Nisan 1979'da İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Aynı yıl SSCB'nin Afganistan'a girmesiyle bölge, Soğuk Savaş'ın yeni bir sıcak noktasına dönüştü; o konuyu Yumuşama dönemi sayfasında gördük.

Elli dört yıllık hanedan birkaç ayda yıkıldı; ABD bölgedeki en önemli müttefiklerinden birini kaybetti. Görsel: Sınav Defteri

Devrimin Orta Doğu'ya etkileri

  • CENTO dağıldı. İran'ın çekilmesiyle, Bağdat Paktı'nın devamı olan CENTO 1979'da sona erdi; ayrıntısını Türk dış politikası sayfasında göreceğiz.
  • ABD ile ilişkiler koptu. Kasım 1979'da Tahran'daki ABD Büyükelçiliği basıldı, elçilik çalışanları 444 gün rehin tutuldu.
  • Petrol fiyatları yeniden yükseldi. İran'daki üretim düşüşü, 1973'ten sonra ikinci bir petrol şokuna yol açtı.
  • Komşular tedirgin oldu. Yeni yönetimin devrimini başka ülkelere yayma söylemi, özellikle Irak'ı ve Körfez ülkelerini kaygılandırdı. Bu kaygı, bir sonraki konudaki savaşın sebeplerinden biridir.
Akılda kalsın: 1979, Orta Doğu'da dört olayın yılıdır: Mısır-İsrail barışı, İran İslam Devrimi, Irak'ta Saddam Hüseyin'in iktidarı, SSCB'nin Afganistan'a girişi. Hepsi bir yıla sığdığı için sınavda sık sık birlikte sorulur.
Sınavda

Nasıl sorulurDevrimin sonucu sorulur; doğru cevap CENTO'nun dağılması ya da İran-ABD ilişkilerinin kopmasıdır.

TuzakDevrilen Şah'ı babası Rıza Şah ile karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1979 İran İslam Devrimi'nin sonuçlarından biridir?

✓ A. İran'ın çekilmesiyle CENTO 1979'da sona erdi. OPEC 1960'ta kuruldu, Süveyş 1956'da millîleştirildi, İsrail 1948'de ilan edildi.
1980 – 1988 · ŞATTÜLARAP VE BASRA KÖRFEZİ

İran-Irak Savaşı (1980–1988): Şattülarap için sekiz yıl

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1973 Yom Kippur Savaşı ve 1973 Petrol Krizi'nin sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

6 Ekim 1973'te Mısır ve Suriye, 1967'de kaybettikleri toprakları geri almak için İsrail'e saldırdı; bu savaşa Yom Kippur (Araplara göre Ramazan ya da Ekim) Savaşı denir. Savaş BM'nin ateşkes kararıyla durdu. Arap petrol ihracatçıları, İsrail'i destekleyen ABD ve bazı Batılı ülkelere petrol ambargosu uyguladı; petrol fiyatları yaklaşık dört katına çıktı. Bu, 1973 Petrol Krizi'dir.

1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İran-Irak Savaşı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: İran-Irak Savaşı, Irak'ın 22 Eylül 1980'de İran'a saldırmasıyla başladı. Temel sebep Şattülarap su yolu üzerindeki sınır anlaşmazlığıydı; İran'daki devrim ve Saddam Hüseyin'in bölgede güç dengesini kendi lehine değiştirme isteği savaşı tetikledi. Sekiz yıl süren savaş, iki taraf da üstünlük kuramadan BM'nin çağrısıyla 20 Ağustos 1988'de ateşkesle sona erdi.

Dicle ile Fırat birleşip Basra Körfezi'ne akar. Bu birleşik akarsuyun son iki yüz kilometresi, sekiz yıl süren bir savaşın sebebi oldu.

Bu su yolunun adı Şattülarap'tır. Denize çıkışı çok dar olan Irak için petrol ihracatının ve ticaretin can damarıydı; İran için de önemli limanlara açılan yoldu. Sınırın suyun neresinden geçeceği uzun süre tartışıldı. İran 1969'da Irak lehine olan eski düzenlemeyi tanımadığını açıkladı. Irak ise 1972'de SSCB ile bir dostluk antlaşması imzalayıp silahlandı. Gerginlik, 1975 Cezayir Antlaşması'yla bir süre yatıştı: sınır, su yolunun en derin çizgisinden geçirildi; karşılığında İran, Irak'taki Kürt isyancılara verdiği desteği kesti.

Irak'ta krallıktan Baas'a

Irak'ta 14 Temmuz 1958'de bir grup subay krallığı yıkıp cumhuriyet ilan etmişti; Irak'ın Bağdat Paktı'ndan çekilmesi bu değişimin sonucudur. Ardı ardına gelen darbelerden sonra 1968'de Baas Partisi yönetimi ele geçirdi. Arapçada “diriliş, yeniden doğuş” anlamına gelen Baas, Arap birliğini (Panarabizm) ve Arap sosyalizmini savunan bir hareketti; Suriye'de de 1963'ten beri iktidardaydı. Partinin güçlü adamı Saddam Hüseyin, 1979'da Devlet Başkanı Ahmed Hasan el-Bakr'ın çekilmesiyle yönetimi tamamen eline aldı ve parti içindeki rakiplerini tasfiye etti.

1979: iki ülkede iki değişim

1979'da İran'da devrim oldu, Irak'ta ise Saddam Hüseyin devlet başkanlığına geldi. Saddam, devrimin ardından İran ordusunun dağınık olduğunu düşündü; Mısır'ın Camp David'le Arap cephesinden çekilmesiyle oluşan boşlukta Irak'ı bölgenin önder gücü yapmak istiyordu. Nüfusunun çoğunluğu Şii olan Irak, İran'ın devrimi yayma söyleminden de çekiniyordu. Saddam Eylül 1980'de Cezayir Antlaşması'nı tanımadığını açıkladı ve 22 Eylül 1980'de İran'a saldırdı.

Savaşın kökü bir su yoludur, tetikleyicisi 1979'daki iki iktidar değişimidir.Görsel: Sınav Defteri

Sekiz yıllık yıpratma savaşı

Irak ilk aylarda İran topraklarında ilerledi, ama İran kısa sürede toparlandı ve 1982'ye kadar kaybettiği yerlerin çoğunu geri aldı. Savaş bundan sonra siperlerde süren, iki tarafın da kesin üstünlük kuramadığı bir yıpratma savaşına dönüştü. Arap ülkelerinin çoğu Irak'ı desteklerken Suriye ve Libya İran'ın yanında yer aldı. Savaş Körfez'e de taşındı; iki taraf birbirinin petrol tankerlerine saldırınca ABD ve Batılı ülkeler, petrol taşımacılığını korumak için Körfez'e donanma gönderdi. Bu sırada ABD'nin gizlice İran'a silah sattığı ortaya çıktı; skandal İrangate (İran-Kontra) adıyla anıldı. Soruşturmada Ulusal Güvenlik Konseyi görevlisi Yarbay Oliver North yargılanıp mahkûm edildi (karar sonradan bozuldu); Başkan Reagan'a ise doğrudan bir suç yüklenmedi. Savaşın son yılında, Mart 1988'de, Irak ordusu Kuzey Irak'taki Halepçe'de kimyasal silah kullandı ve yaklaşık 5.000 sivil hayatını kaybetti; olay Halepçe Katliamı olarak da anılır.

Sonuç: kazananı olmayan savaş

BM Güvenlik Konseyi 1987'de ateşkes çağrısında bulundu; İran bu çağrıyı Temmuz 1988'de kabul etti ve 20 Ağustos 1988'de ateşkes yürürlüğe girdi. Yüz binlerce insan öldü, iki ülkenin ekonomisi çöktü, ama sınır savaştan önceki yerinde kaldı.

  • Petrol tesisleri yıkıldı. İki ülkenin de en önemli gelir kaynağı olan rafineri ve limanlar ağır hasar gördü.
  • Arap dünyası bölündü. Arap ülkelerinin dikkati ve gücü bu savaşa yönelince İsrail bölgede daha rahat hareket etti.
  • İran'da yeni yönetim güçlendi. Savaş ortamında devrim yönetimi muhaliflerini tasfiye ederek iktidarını pekiştirdi.

Türkiye savaş boyunca tarafsız kaldı ve iki ülkeyle de ticaretini sürdürdü. Savaştan ağır borçlarla çıkan Irak'ın 1990'da Kuveyt'i işgal etmesi ise yeni bir Körfez krizini başlatacaktı; o konu küreselleşen dünya sayfasında.

Akılda kalsın: İran-Irak Savaşı'nı üç kelimeyle bağla: su (Şattülarap), devrim (1979 İran), hırs (Saddam'ın bölgesel güç olma isteği). Sonuç tek kelime: berabere.
Sınavda

Nasıl sorulurSavaşın temel sebebi sorulur; cevap Şattülarap su yolu üzerindeki sınır anlaşmazlığıdır.

TuzakTuzak şık, 1990'daki Kuveyt'in işgalini bu savaşın sebebi gibi verir; sıra tersidir, Kuveyt'in işgali bu savaşın ardından gelir.

Sınavda işaretle“I. Körfez Savaşı” 1991 Kuveyt savaşı, “II. Körfez Savaşı” 2003 Irak savaşıdır; İran-Irak Savaşı'na bu adı veren kaynaklara aldanma, o savaşı adıyla (İran-Irak) işaretle.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. İran'da İslam Cumhuriyeti ilan edildi
  2. BM çağrısıyla ateşkes yürürlüğe girdi
  3. İran ile Irak, Cezayir Antlaşması'nı imzaladı
  4. Irak, İran'a saldırdı

?Soru çöz

1980–1988 İran-Irak Savaşı'nın temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Savaşın kökünde Şattülarap'taki sınır sorunu vardır; 1979 İran Devrimi ve Saddam'ın hedefleri onu tetikledi. A Kuveyt'in işgali 1990'dadır, Körfez Savaşı'nın nedenidir; B Süveyş 1956 bunalımının, D Golan 1967 savaşının konusudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'te BM Genel Kurulu'nda dile getirdiği “Barış İçin Atom” çağrısının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eisenhower nükleer bilginin silah yerine barışçıl amaçlarla kullanılmasını önerdi; bu çizgide 1957'de UAEA kuruldu. A çağrı silahları yasaklamayı değil, bilgiyi barışa açmayı önerdi; C uzaydaki yasak 1967 Dış Uzay Antlaşması'nın, D deneme yasağı 1963 antlaşmasının konusudur.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Nükleer çağ: bombadan santrale

?Soru 2

1950–1970 yılları arasında Batı Avrupa'da yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Stagflasyon, 1973 Petrol Krizi'nden sonra görüldü ve altın çağı bitirdi; öteki üçü altın çağın özellikleridir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Refah devleti, göç ve 1973 krizi

?Soru 3

Vietnam Savaşı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. BM kararıyla yapılan çok uluslu müdahale Kore Savaşı'dır; ABD Vietnam'a kendi kararıyla, Tonkin Körfezi olayından sonra girdi. A çevreleme politikası, B ABD'deki güçlü savaş karşıtı tepki, C ülkenin komünist yönetimde birleşmesi doğrudur.Kaynak: Yumuşama dönemi · Vietnam Savaşı (1964–1975)

?Soru 4

1948–1949 Berlin Ablukası'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Abluka sonrası 1949'da Federal Almanya ve Alman Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. B Marshall Planı 1947'de, ablukadan önce açıklanmıştı; C Batı Almanya Varşova'ya değil NATO'ya girdi; D Batı Berlin hava köprüsüyle ayakta kaldı, SSCB'ye bırakılmadı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Berlin Ablukası ve iki Almanya

?Soru 5

Bugünkü internetin atası sayılan ARPANET ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. ARPANET, 1958'de kurulan ARPA'nın desteğiyle 1969'da üniversite bilgisayarlarını bağladı. A ağ Sovyet değil, ABD girişimidir; B CERN ve 1989, World Wide Web'in yeri ve yılıdır; C ticari şirket değil, askerî ajans desteğiyle üniversitelerde doğdu.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Bilgisayar, ARPANET ve tıpta devrim

?Soru 6

ABD'de 1964 Sivil Haklar Yasası ile 1965 Oy Hakkı Yasası'nın çıkarılmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ A. Montgomery otobüs boykotuyla (1955) başlayan sivil haklar hareketi, yasal ırk ayrımcılığını bu iki yasayla sona erdirdi. Carson çevre hareketinin, Dayanışma Doğu Bloku'ndaki işçi muhalefetinin simgesidir; petrol krizi ise 1973'te, yasalardan sonra geldi.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Sivil haklar, 68 Kuşağı, feminizm, çevre

?Soru 7

1957'de Roma Antlaşması'yla kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun (AET) kurucu üyeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ D. AET'yi Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg kurdu; İngiltere girişimin dışında kaldı.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

?Soru 8

1979'da imzalanan SALT II Antlaşması'nın ABD'de onaylanmamasına aşağıdakilerden hangisi yol açmıştır?

✓ B. Antlaşma Haziran 1979'da imzalandı; Aralık 1979'daki Afganistan işgali üzerine Carter onay sürecini durdurdu. Diğer olaylar 1960'lardadır.Kaynak: Yumuşama dönemi · SALT I, SALT II ve yumuşama diplomasisi

?Soru 9

Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Doğu ile Batı arasındaki gerginliği artırmıştır?

✓ D. 1979'daki Afganistan işgali yumuşamayı bitirdi; ABD Moskova Olimpiyatları'nı boykot etti. SALT I (1972) ve Helsinki (1975) yumuşamanın, INF (1987) Gorbaçov dönemindeki silah azaltmanın adımlarıdır. Aynı mantıkla U-2 (1960) ve Küba (1962) gerginlik olaylarıdır.Kaynak: Yumuşama dönemi · Gorbaçov, Berlin Duvarı'nın yıkılışı ve Soğuk Savaş'ın sonu

?Soru 10

ABD'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilan etmesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ D. İngiltere'nin desteği çekmesi ve SSCB'nin Türkiye'ye talepleri ile Yunan iç savaşı doktrini doğurdu. Diğer şıklardaki olaylar 1949 ve sonrasındadır.Kaynak: Soğuk Savaş dönemi · Truman Doktrini, Marshall Planı, Kominform, COMECON
150
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yumuşama dönemi konusundan 150 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →