İsrail'in kuruluşu (1948): paylaşılamayan Orta Doğu'nun düğümü
MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'da hangi ülkeler hangi devletin mandası oldu?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
San Remo Konferansı (1920) kararlarıyla Osmanlı'dan ayrılan Arap toprakları manda yönetimine verildi: Suriye ve Lübnan Fransa'nın; Irak, Ürdün (Maveraiürdün) ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Bölgede Mısır (1922), Irak (1932) ve Suudi Arabistan (1932) gibi devletler bağımsızlık kazandı, ama İngiltere ve Fransa nüfuzunu II. Dünya Savaşı'na kadar korudu.
Orta Doğu: mandalar ve yeni devletler
✎Konu anlatımı
İsrail ne zaman ve nasıl kuruldu, Filistin sorunu nasıl ortaya çıktı?
Kısa cevap: İsrail Devleti, İngiltere'nin Filistin'deki manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de ilan edildi. Bu adım; 1897 Basel Kongresi'yle örgütlenen Siyonist hareketin, 1917 Balfour Deklarasyonu'nun ve BM Genel Kurulu'nun 29 Kasım 1947'de Filistin'i bir Arap ve bir Yahudi devletine bölmeyi öngören taksim kararının sonucudur.II. Dünya Savaşı bittiğinde dünyanın en çok hesap yapılan toprak parçası Orta Doğu'ydu ve kimse bu hesaptan payını bırakmaya niyetli değildi.
Bölgeyi bu kadar değerli kılan birkaç şey üst üste biniyordu. Dünyanın en zengin petrol yatakları buradaydı. Süveyş Kanalı Avrupa'yı Asya'ya bağlayan en kısa deniz yoluydu. Üç kıtanın kavşağında duran bölge, üç büyük dinin kutsal mekânlarını da barındırıyordu. Savaştan yorgun çıkan İngiltere ve Fransa bölgedeki eski ağırlıklarını koruyamadı; boşluğu doldurmak için ABD ile SSCB yarışa girdi. Bu tabloya 1948'de yeni bir unsur eklendi: İsrail.
Basel'den Balfour'a
Yahudilere ait bir devlet kurma fikri 19. yüzyılın sonunda Siyonizm adıyla örgütlendi. Gazeteci Theodor Herzl'in öncülüğünde 1897'de İsviçre'de toplanan Basel Kongresi, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını hedef olarak belirledi. O sırada Filistin Osmanlı toprağıydı; II. Abdülhamid, bölgeye toplu yerleşimi ve toprak satışını sınırlayan önlemler aldı. Hatırlarsan I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere, Balfour Deklarasyonu'yla (1917) Filistin'de bir Yahudi ulusal yurdu kurulmasını destekleyeceğini açıklamış; savaştan sonra da Filistin, İngiltere'nin mandasına verilmişti.
Göç, çatışma ve BM'nin taksim kararı
İki savaş arası dönemde Filistin'e Yahudi göçü arttı; özellikle Nazi Almanyası'nın baskıları bu göçü hızlandırdı. Bölgedeki Arap nüfus ise bu gelişmeye karşı çıktı ve Araplarla Yahudiler arasındaki çatışmalar sıklaştı. II. Dünya Savaşı'ndan sonra sorunu çözemeyen İngiltere, meseleyi Birleşmiş Milletler'e bıraktı.
BM'nin kurduğu Filistin Özel Komitesi iki seçenek hazırladı. Çoğunluk planı, ekonomik bir birlikle birbirine bağlı bir Arap ve bir Yahudi devleti öneriyordu; azınlık planı ise başkenti Kudüs olacak tek bir federal Filistin devleti istiyordu. Genel Kurul çoğunluk planını benimsedi ve 29 Kasım 1947'de Filistin'in bir Arap ve bir Yahudi devletine bölünmesini, Kudüs'ün ise uluslararası yönetime bırakılmasını öngören taksim kararını aldı. Yahudi temsilciler kararı kabul etti; Arap devletleri ve Filistinli Araplar reddetti. Karar, çatışmaları durdurmak yerine şiddetlendirdi.
Arap Birliği ve 14 Mayıs 1948
Bu arada Arap devletleri de kendi aralarında örgütlenmişti: Arap Birliği 22 Mart 1945'te Kahire'de, Mısır öncülüğünde kuruldu. İngiltere'nin manda yönetimi sona ererken 14 Mayıs 1948'de David Ben-Gurion İsrail Devleti'nin kurulduğunu ilan etti. Yeni devleti ilk tanıyan ABD oldu: ilandan dakikalar sonra İsrail'i fiilen (de facto) tanıdı. SSCB de birkaç gün sonra onu hukuken (de jure) tanıyan ilk devlet oldu. Soğuk Savaş'ın rakip iki gücünün bu konuda aynı safta durması dikkat çekicidir. Arap devletleri ise ertesi gün savaşa girdi; bu savaşı bir sonraki konuda göreceğiz.
Nasıl sorulur“II. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'yu etkileyen gelişme” sorulur; cevap zengin petrol kaynakları ve İsrail'in kurulmasıdır.
Tuzakİsrail'in kuruluşunu Balfour'un yılına (1917) çekmektir: 1917 bir söz, 1948 devletin ilanıdır.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- BM Genel Kurulu Filistin'in taksimine karar verdi
- Basel Kongresi toplandı
- İsrail Devleti ilan edildi
- İngiltere Balfour Deklarasyonu'nu yayımladı
?Soru çöz
Filistin'de bir “Yahudi ulusal yurdu” kurulmasını destekleyen Balfour Deklarasyonu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?