SSCB'nin dağılması: Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığına

Gorbaçov'un açtığı pencereden Ağustos 1991 darbesine, BDT'den Türkiye'nin ilk tanıdığı beş Türk cumhuriyetine kadar, bir süper gücün çözülüşünü ve Türk dünyasının yeniden buluşmasını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

7 durak1985 → 1992
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
62 sorubu konuda çözebileceğin
1985 – 1990 · SSCB

SSCB neden dağıldı? Gorbaçov'un reformları ve beklenmeyen sonuçları

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSoğuk Savaş nasıl sona erdi, Berlin Duvarı ne zaman yıkıldı?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1985'te SSCB'nin başına geçen Mihail Gorbaçov, açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikalarıyla reform başlattı ve 1987'de ABD ile orta menzilli nükleer füzeleri kaldıran INF Antlaşması'nı imzaladı. 1989'da Doğu Avrupa'da komünist yönetimler birer birer çöktü; 9 Kasım 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı ve Almanya 3 Ekim 1990'da birleşti. SSCB'nin 1991'de dağılmasıyla Soğuk Savaş sona erdi.

Gorbaçov, Berlin Duvarı'nın yıkılışı ve Soğuk Savaş'ın sonu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

SSCB neden dağıldı, glasnost ve perestroykanın amacı neydi?

Kısa cevap: SSCB; ekonomisinin silahlanma yarışını kaldıramaz hâle gelmesi, Afganistan yenilgisi ve birlik cumhuriyetlerindeki millî uyanış yüzünden dağıldı. 1985'te başa geçen Gorbaçov'un glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları sistemi kurtarmak için başlatıldı, ama açılan özgürlük ortamında cumhuriyetlerin bağımsızlık istekleri hızla büyüdü.

Gorbaçov SSCB'yi kurtarmak için bir pencere açtı; içeri giren rüzgâr evin çatısını uçurdu.

Hatırlarsan Yumuşama dönemi sayfasının son durağında Gorbaçov'un iki kelimesini öğrenmiştik: glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma). O sayfada bu reformların Soğuk Savaş'ı nasıl bitirdiğini gördük. Burada aynı reformlara içeriden, SSCB'nin kendi penceresinden bakacağız: neden gerekliydi, ne amaçlıyordu ve neden amacının tam tersine, birliğin dağılmasıyla sonuçlandı?

Ayakta duramayan bir dev

1980'lerin ortasında Sovyet sistemi tıkanmıştı. Devletin bütün planlamayı elinde tuttuğu ekonomi, Batı'nın teknolojisi karşısında geri kalmıştı; sanayi eskiyor, mağaza rafları boşalıyordu. Buna rağmen kaynakların büyük bölümü nükleer silahlara ve orduya gidiyordu. Afganistan'da on yıla yaklaşan savaş da hem bütçeyi hem orduya duyulan güveni tüketti. Kısacası SSCB, süper güç olarak kalmak istiyordu, ama bu yarışı mevcut düzeniyle sürdüremiyordu.

Reformların amacı

Mart 1985'te Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin başına geçen Mihail Gorbaçov, sistemi yıkmak değil, onu yaşatmak istiyordu. Reformlarının üç hedefi vardı: komünist yönetimin tepki çeken baskıcılığını demokratik uygulamalarla yumuşatmak, ekonomide köklü değişikliklerle ülkeyi yeniden canlandırmak ve Sosyalist Blok'taki huzursuzluğu yatıştırmak. Hesap şuydu: daha özgür ve daha verimli bir SSCB, ABD ile yeniden eşit şartlarda rekabet edebilecekti. 1986'daki Çernobil nükleer kazasının önce gizlenmeye çalışılması, açıklık politikasının neden gerekli olduğunu herkese gösterdi.

Açılan pencereden giren rüzgâr

Sonuç beklenenden çok farklı oldu. Glasnost sayesinde halk, yıllarca konuşulamayan baskıları, sürgünleri ve yolsuzlukları açıkça tartışmaya başladı. Perestroyka ise eski düzeni bozdu ama yerine işleyen yeni bir düzen kuramadı; kıtlık ve fiyat artışları hoşnutsuzluğu büyüttü. Ekonomik zorlukla birleşen özgürlük ortamı, SSCB'yi oluşturan on beş birlik cumhuriyetinde bastırılmış millî duyguları uyandırdı. Ayrıca Afganistan'dan çekilme ve nükleer silahları azaltma kararları, “süper güç SSCB” imajını zedeledi.

İlk kıvılcımlar erkenden çaktı. Aralık 1986'da Kazak Komünist Partisi'nin başına bir Kazak yerine Moskova'dan bir Rusun getirilmesi Alma-Ata'da gösterilere yol açtı. Ocak 1990'da Sovyet ordusu Bakü'ye girdi ve pek çok sivil hayatını kaybetti; Azerbaycan'da bu olay “20 Ocak” adıyla anılır. Baltık kıyısındaki Litvanya ise 11 Mart 1990'da bağımsızlığını ilan eden ilk birlik cumhuriyeti oldu; Estonya ve Letonya da aynı yolu izledi. 1940'ta zorla SSCB'ye katılan bu üç ülke, kopuşun öncüsüydü.

Gorbaçov'un reformları sistemi yaşatmak içindi; özgürlük ve ekonomik sıkıntı birleşince sonuç tersine döndü.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Gorbaçov'un reformlarını bir cümleyle hatırla: “Kurtarmak için açtı, açınca dağıldı.” Amaç sistemi yaşatmaktı; sonuç millî uyanış ve bağımsızlık ilanları oldu. İlk ayrılan cumhuriyet Baltık'tan: Litvanya, 1990.
Sınavda

Nasıl sorulurSSCB'nin dağılmasını hazırlayan etkenler sorulur: ekonomik tıkanma, silahlanmanın yükü, Afganistan yenilgisi, millî hareketler.

TuzakGorbaçov'un reformlarının amacını “SSCB'yi dağıtmak” ya da “komünizmi kaldırmak” diye veren şıktır: amaç sistemi reformla yaşatmaktı.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → anlam

?Soru çöz

Gorbaçov'un 1985'ten sonra başlattığı reformlarla aşağıdakilerden hangisi amaçlanmamıştır?

✓ A. Reformların amacı SSCB'yi yaşatmaktı; cumhuriyetlerin ayrılması amaç değil, reformların beklenmeyen sonucuydu. B ekonomiyi canlandırmak (perestroyka), C baskıyı yumuşatmak (glasnost), D ABD karşısında rekabet gücünü artırmak reformların gerçek amaçlarıdır.
AĞUSTOS – ARALIK 1991 · MOSKOVA, BELAVEJ, ALMA-ATA

Ağustos 1991 darbe girişimi ve SSCB'nin dağılması: BDT'nin doğuşu

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSSCB Afganistan'ı neden işgal etti, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Yumuşama dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

SSCB, 1978'de iktidara gelen ve halkın direnişiyle karşılaşan komünist Afgan yönetimini korumak ve Basra Körfezi'ne, Hint Okyanusu'na yaklaşmak için Aralık 1979'da Afganistan'ı işgal etti. İşgal yumuşama dönemini bitirdi: ABD SALT II'yi onaylamadı ve 1980 Moskova Olimpiyatları'nı boykot etti. On yıla yakın süren savaşın ardından, 1988 Cenevre Antlaşmaları'yla SSCB 1989'da Afganistan'dan çekildi.

SSCB'nin Afganistan'ı işgali (1979)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

SSCB ne zaman ve nasıl dağıldı, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) nedir?

Kısa cevap: Birliği korumak isteyen parti, ordu ve KGB yöneticilerinin 19 Ağustos 1991'deki darbe girişimi üç günde çöktü; ardından birlik cumhuriyetlerinin çoğu bağımsızlığını ilan etti. 8 Aralık 1991'de Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya Bağımsız Devletler Topluluğu'nu (BDT) kurdu, 21 Aralık'ta Alma-Ata'da 11 cumhuriyet topluluğa katıldı. Gorbaçov 25 Aralık 1991'de istifa etti ve SSCB 26 Aralık 1991'de resmen sona erdi.

SSCB'yi kurtarmak için yapılan bir darbe, onun ölüm fermanını hızlandırdı.

Birliği yeniden kurmak: son çare

Cumhuriyetler birer birer kopmaya başlayınca Gorbaçov, birliği gevşek ama ortak bir çatı altında tutacak yeni bir birlik antlaşması önerdi. Mart 1991'deki halk oylamasında oy kullananların büyük çoğunluğu yenilenmiş bir birliğin korunmasını destekledi; ama Baltık ülkeleri, Gürcistan, Ermenistan ve Moldova oylamaya katılmadı. Uzun pazarlıkların sonunda dokuz cumhuriyet antlaşma metninde uzlaştı. Cumhuriyetler arasında sıkı bir ekonomik iş birliği öngören antlaşmanın 20 Ağustos 1991'de imzalanması kararlaştırıldı.

Üç günlük darbe

Parti, ordu ve KGB içindeki katı yanlılar bu antlaşmayı SSCB'nin sonu olarak görüyordu. İmzadan bir gün önce, 19 Ağustos 1991 sabahı, aralarında başkan yardımcısı, KGB başkanı ve savunma bakanının da bulunduğu bir grup olağanüstü hâl ilan etti; Kırım'da tatilde olan Gorbaçov yazlığında gözaltına alındı. Ama darbeciler halktan destek bulamadı. Haziran 1991'de halkın oyuyla Rusya Federasyonu devlet başkanı seçilen Boris Yeltsin, Moskova'da parlamento binasının önündeki bir tankın üstüne çıkıp halkı direnişe çağırdı. Askerlerin bir kısmı halka ateş açmayı reddetti ve darbe girişimi 21 Ağustos'ta çöktü.

Darbeden sonra çözülme

Gorbaçov Moskova'ya döndüğünde artık eski otoritesi yoktu; parti genel sekreterliğinden istifa etti, Komünist Parti'nin faaliyetleri askıya alındı. Merkezin çöktüğünü gören cumhuriyetler, karışıklıktan yararlanarak birbiri ardına bağımsızlıklarını ilan etti: Estonya ve Letonya darbe günlerinde, Ukrayna 24 Ağustos'ta, Türk cumhuriyetlerinden Azerbaycan 30 Ağustos'ta, Kırgızistan ve Özbekistan 31 Ağustos'ta. Eylül'de SSCB, Baltık ülkelerinin bağımsızlığını resmen tanıdı. Aralık ayına gelindiğinde birlik kâğıt üzerinde kalmıştı.

Belavej'den Alma-Ata'ya: BDT

8 Aralık 1991'de Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya liderleri Beyaz Rusya'daki Belavej Ormanı'nda bir araya geldi ve SSCB'nin varlığının sona erdiğini açıklayarak Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)'nu kurdu. 21 Aralık 1991'de Kazakistan'ın o zamanki başkenti Alma-Ata'da imzalanan bildirgeyle topluluğa katılan cumhuriyetlerin sayısı 11'e çıktı; üç Baltık ülkesi ve Gürcistan katılmadı (Gürcistan, Aralık 1993'te topluluğa katıldı). BDT bir devlet değildi: üyelerin ekonomik, siyasi ve askerî alanlarda iş birliği yapacağı gevşek bir topluluktu. 25 Aralık 1991'de Gorbaçov görevinden istifa etti, Kremlin'den Sovyet bayrağı indirildi; ertesi gün SSCB resmen tarihe karıştı.

Darbeden SSCB'nin sonuna yalnızca dört ay geçti. BDT, birliğin yerine gelen bir devlet değil, gevşek bir topluluktu.Görsel: Sınav Defteri

SSCB'nin yerine on beş bağımsız devlet çıktı. Bunların en büyüğü olan Rusya Federasyonu, SSCB'nin hukuki mirasçısı kabul edildi ve BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimî üyeliği devraldı. Ukrayna, Beyaz Rusya ve Kazakistan topraklarında kalan Sovyet nükleer silahları da sonraki yıllarda Rusya'ya devredildi.

Akılda kalsın: BDT'nin doğum belgesi iki şehirdedir: Belavej, 8 Aralık (3 kurucu: Rusya, Ukrayna, Beyaz Rusya) → Alma-Ata, 21 Aralık (11 üye). Dışarıda kalanlar “3 Baltık + Gürcistan”. SSCB'nin bitişi yılın son haftasıdır: 25 Aralık Gorbaçov istifa, 26 Aralık SSCB yok.
Sınavda

Nasıl sorulurBDT'nin özelliği sorulur: SSCB'nin yerine kurulan bir devlet değil, bağımsız devletlerin gevşek iş birliği topluluğudur.

TuzakBDT'yi Baltık ülkelerinin de üye olduğu bir yapı diye gösteren ya da darbeyi “Gorbaçov'un SSCB'yi dağıtmak için yaptığı” bir girişim diye veren şıktır: darbeciler birliği korumak istiyordu.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Ağustos 1991'deki darbe girişiminin başarısız olması aşağıdaki gelişmelerden hangisini doğrudan hızlandırmıştır?

✓ C. Darbenin çökmesi merkezî otoriteyi bitirdi; Azerbaycan, Kırgızistan ve Özbekistan bağımsızlığını darbenin hemen ardından, Ağustos 1991'in son günlerinde ilan etti. Perestroyka (1985) ve Berlin Duvarı'nın yıkılışı (1989) darbeden önce, Varşova Paktı'nın kuruluşu ise 1955'tedir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya BDT'yi kurdu
  2. Litvanya bağımsızlığını ilan etti
  3. Gorbaçov istifa etti, SSCB sona erdi
  4. Moskova'da darbe girişimi başarısız oldu

▭Boşluk doldurma

Ağustos 1991 darbesine karşı halkı direnişe çağıran Rusya Federasyonu devlet başkanı idi. SSCB'nin yerine kurulan gevşek topluluğa 21 Aralık 1991'de şehrinde 11 cumhuriyet katıldı.

YeltsinBrejnevAlma-AtaHelsinki
1989 – 2001 · AVRUPA VE DÜNYA

SSCB'nin dağılmasının etkileri: Doğu Bloku'nun sonu ve tek kutuplu dünya

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAvrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ne zaman kuruldu, kurucu üyeleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından kuruldu. Temeli, Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın 9 Mayıs 1950 bildirisiyle atıldı ve aynı altı ülke 18 Nisan 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu (AKÇT) kurdu. Bugünkü Avrupa Birliği'nin kökü bu topluluklardır.

Avrupa'da birleşme: Avrupa Konseyi'nden AET'ye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

SSCB'nin dağılmasının Avrupa'ya ve dünya dengesine etkileri nelerdir?

Kısa cevap: SSCB'nin çözülmesiyle Doğu Avrupa'daki sosyalist yönetimler yıkıldı, COMECON ve Varşova Paktı 1991'de dağıldı, Almanya 1990'da birleşti, Çekoslovakya 1993'te barışçı yoldan ikiye ayrıldı. Dünya dengesinde iki kutuplu düzen sona erdi ve ABD tek süper güç olarak kaldı; Rusya'nın toparlanması ve Çin'in yükselişiyle zamanla yeni güç merkezleri ortaya çıktı.

Bir terazinin kefelerinden biri kaybolursa ne olur? 1991'den sonra dünya bu sorunun cevabını yaşadı.

Avrupa'da: uyduların bağımsızlığı

Hatırlarsan Gorbaçov 1989'da Doğu Avrupa'ya tankla müdahale etmeyeceğini hissettirmiş, Polonya'dan Doğu Almanya'ya kadar komünist yönetimler birer birer düşmüştü. Bu ülkeler kâğıt üzerinde bağımsızdı, ama yıllarca Moskova'nın uydusu olarak yaşamıştı; şimdi gerçek bağımsızlıklarını kazandı. Çoğunda değişim kansız oldu. Çekoslovakya'da 1989 sonundaki gösteriler hiç kan dökülmeden komünist yönetimi devirdiği için Kadife Devrim adını aldı; ülke 1 Ocak 1993'te yine çatışmasız biçimde Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrıldı. Romanya ise istisnaydı: Aralık 1989'da iktidarına karşı ayaklanan halk Çavuşesku yönetimini devirdi, Çavuşesku ve eşi yargılanıp idam edildi.

Doğu Bloku'nun ortak kurumları da birer birer kapandı: önce ekonomik iş birliği örgütü COMECON (Haziran 1991), hemen ardından askerî ittifak Varşova Paktı (Temmuz 1991) feshedildi. 1990'da birleşen Almanya ise Avrupa'nın en kalabalık ve en güçlü ekonomisi oldu. Boşalan Doğu Avrupa'nın NATO'ya ve Avrupa Birliği'ne nasıl yöneldiğini, Yugoslavya'nın neden barışçı değil kanlı biçimde dağıldığını bir sonraki sayfada, Avrupa Birliği ve Balkanlar sayfasında göreceğiz.

Dünyada: iki kutuptan tek kutba

1945'ten beri dünya iki merkezin etrafında dönüyordu. 1991'de bu merkezlerden biri ortadan kalkınca ABD dünyanın tek süper gücü ve tek lider ülkesi olarak görülmeye başladı; buna tek kutuplu dünya denir. SSCB'nin yerine kurulan BDT, ne SSCB'nin askerî gücünü ne de dünya üzerindeki etkisini sürdürebildi. ABD'nin bu yeni gücü 2001'den sonra Afganistan'a ve Irak'a yaptığı müdahalelerde nasıl kullandığını Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye sayfasında ele alacağız.

1991'de terazinin bir kefesi kayboldu. ABD tek başına kaldı; ama Rusya, Çin ve Avrupa Birliği yeni dengeler aramaya başladı.Görsel: Sınav Defteri

Yeni güç merkezleri

Tek kutuplu düzen tartışmasız kalmadı. Avrupa Birliği ABD'ye karşı dengeleyici bir güç olmak istedi, ama İngiltere'nin çoğu zaman ABD'nin yanında durması bu çabayı zayıflattı. Rusya 2000'lerde eski gücüne kavuşmak için yoğun bir çaba başlattı. Çin askerî, siyasi ve ekonomik açıdan yeni bir güç merkezi oldu; Hindistan da teknolojideki atılımlarıyla öne çıktı. Bu arayışın en somut örneği, 1996'da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan'ın kurduğu “Şanghay Beşlisi”dir; 2001'de Özbekistan'ın da katılmasıyla Şanghay İşbirliği Örgütü adını aldı.

Küreselleşme: duvarsız bir dünya

Blokların ortadan kalkması, 1990'ların anahtar kavramını da öne çıkardı: küreselleşme. Küreselleşme; malların, hizmetlerin ve sermayenin ülkeler arasında daha serbest dolaşmasıyla ekonomilerin bütünleşmesi, toplumlar arasındaki etkileşimin artması ve devletlerin birbirine bağımlılığının güçlenmesi demektir. Eski Doğu Bloku ülkelerinin piyasa ekonomisine açılması bu sürecin alanını genişletti; iletişim ve ulaşım teknolojisindeki hızlı gelişme de onu hızlandırdı. Sonraki sayfalarda göreceğin Avrupa Birliği'nin genişlemesi de, Orta Doğu'daki krizlerin bütün dünyayı etkilemesi de bu küreselleşen dünyanın parçalarıdır.

Akılda kalsın: Doğu Bloku'nun kapanışını “önce cüzdan, sonra silah” diye hatırla: COMECON (ekonomi) Haziran 1991'de, Varşova Paktı (askerî) Temmuz 1991'de dağıldı. Kansız değişimin adı Kadifedir (Çekoslovakya), kanlı istisna Romanyadır. Küreselleşmeyi üç dolaşımla tanımla: mal, hizmet, sermaye → bütünleşme ve karşılıklı bağımlılık.
Sınavda

Nasıl sorulurSSCB'nin dağılmasının dünya dengesine etkisi sorulur; cevap iki kutuplu düzenin sona ermesi ve ABD'nin tek süper güç olmasıdır.

TuzakNATO'nun da Varşova Paktı ile birlikte dağıldığını söyleyen şıktır: NATO dağılmadı, tersine genişledi. Bir tuzak daha: Çekoslovakya'nın bölünmesi savaşla değil, barışçı yoldan oldu.

?Soru çöz

SSCB'nin 1991'de dağılmasının uluslararası dengeye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki kutuplu düzen sona erdi ve ABD tek süper güç oldu. NATO dağılmadı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu, 1991'de feshedildi; yumuşama 1969'da başlamıştı.

⇄Bilgi eşleştirme olay → ülke / örgüt

AĞUSTOS – ARALIK 1991 · KAFKASYA VE ORTA ASYA

Bağımsız Türk cumhuriyetleri: beş devlet, beş başkent

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSovyetler Birliği ne zaman kuruldu, NEP ve Basmacı Hareketi nedir?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bolşevikler iç savaşta çarlık yanlısı Beyazları yendi; Lenin 1921'de ekonomiyi canlandırmak için NEP'i (Yeni Ekonomik Politika) ilan etti ve 30 Aralık 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu. Lenin'in 1924'teki ölümünden sonra iktidara gelen Stalin 1928'de beş yıllık planları ve tarımda kolektifleştirmeyi başlattı. Türkistan'da ise Rus egemenliğine karşı Basmacı Hareketi (1916–1930'lar) sürdü.

İç savaş, SSCB, Stalin ve Basmacılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağımsız Türk cumhuriyetleri hangileridir, başkentleri ve bağımsızlık tarihleri nedir?

Kısa cevap: SSCB'nin dağılmasıyla beş Türk cumhuriyeti bağımsız oldu: Azerbaycan (30 Ağustos 1991, Bakü), Kırgızistan (31 Ağustos 1991, Bişkek), Özbekistan (31 Ağustos 1991, Taşkent), Türkmenistan (27 Ekim 1991, Aşkabat) ve Kazakistan (16 Aralık 1991, bugünkü başkenti Astana). Bu devletlerin bağımsızlığını ilk tanıyan ülke Türkiye'dir.

Yetmiş yıl Demir Perde'nin ardında kalan bir akrabalık, 1991'in son dört ayında yeniden haritaya çıktı.

Hatırlarsan Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi'nin hedeflerinden biri Orta Asya Türkleriyle bağlantı kurmaktı. Bu bölgeler 1920'lerde Sovyet yönetimine girmiş ve Türkiye ile bağları neredeyse tamamen kopmuştu. SSCB'nin dağılması bu kapıyı yeniden açtı: Kafkasya'da Azerbaycan, Orta Asya'da Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız devletler olarak dünya sahnesine çıktı. Sovyet döneminde bu topraklarda yürütülen Ruslaştırma politikalarına, alfabelerin önce Latin'e sonra Kiril'e çevrilmesine rağmen dil, din ve kültür bağları yaşamaya devam etmişti.

Bağımsızlık sırasıyla beş Türk cumhuriyeti. İlk ilan eden Azerbaycan, son ilan eden Kazakistan'dır.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Türkiye: ilk tanıyan ülke

Türkiye, bu beş devletin bağımsızlığını ilk tanıyan ülke oldu. Azerbaycan'ı 9 Kasım 1991'de, SSCB henüz resmen dağılmadan tanıdı; diğer dört cumhuriyeti de 16 Aralık 1991'de tanıdı. Bu hızın sebebi yalnız akrabalık duygusu değildi. Soğuk Savaş'ın bitmesiyle Türkiye'nin NATO içindeki stratejik önemi tartışılmaya başlamıştı; Kafkasya'dan Orta Asya'ya uzanan yeni bir Türk dünyası, Türkiye'ye hem siyasi hem ekonomik yeni bir ufuk açıyordu. Türkiye bu cumhuriyetlerle ilişkisini nasıl kurumsallaştırdı, sayfanın son durağında göreceğiz.

Bir tuzak: Tacikistan

Orta Asya'daki beş eski Sovyet cumhuriyetinden dördü Türk'tür; beşincisi Tacikistan'dır. Tacikler Fars dili ailesinden bir dil konuşur, bu yüzden Tacikistan bağımsız Türk cumhuriyetleri arasında sayılmaz. Sınavda Orta Asya cumhuriyetleri sayılırken Tacikistan'ın Türk cumhuriyeti gibi verilmesi en sık görülen çeldiricidir.

Akılda kalsın: Bağımsızlık sırası takvimle gider: Ağustos sonu üçlü (Azerbaycan 30, Kırgızistan ve Özbekistan 31) → Ekim Türkmenistan → Aralık Kazakistan, en son. İlk ilan eden Kafkasya'dan, son ilan eden bozkırdan. Türkiye'nin tanıma tarihleri de aynı uçlarda: 9 Kasım Azerbaycan, 16 Aralık diğerleri.
Sınavda

Nasıl sorulurCumhuriyet–başkent eşleştirmesi ve “bağımsızlığı ilk tanıyan ülke” sorulur; cevap Türkiyedir.

TuzakTacikistan'ı Türk cumhuriyeti saymak, Kazakistan'ın başkentini Bişkek ya da Taşkent ile karıştırmak, ilk bağımsızlık ilan eden Türk cumhuriyetini Kazakistan sanmak (Kazakistan sondur).

⇄Bilgi eşleştirme cumhuriyet → başkent

?Soru çöz

SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan aşağıdaki devletlerden hangisi bir Türk cumhuriyeti değildir?

✓ C. Tacikler Fars dili ailesinden bir dil konuşur; Tacikistan Orta Asya'dadır ama Türk cumhuriyeti değildir. A Kırgızistan, B Türkmenistan ve D Kazakistan bağımsız Türk cumhuriyetleridir.
1990 – 2006 · KAFKASYA VE KAZAK BOZKIRI

Azerbaycan ve Kazakistan: “bir millet iki devlet”ten bozkırın zenginliğine

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKars Antlaşması nedir, Moskova Antlaşması'ndan farkı nedir?Bağlantılı konudan (Moskova'dan Sakarya'ya). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921'de TBMM ile Kafkas cumhuriyetleri (Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan) arasında, Sovyet Rusya'nın da katılımıyla imzalandı. Moskova Antlaşması'ndaki sınırları Kafkas cumhuriyetleri de kabul etti ve Türkiye'nin doğu sınırı bugünkü hâliyle kesinleşti.

Kars Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Azerbaycan ve Kazakistan ne zaman bağımsız oldu, ilk liderleri kimlerdir?

Kısa cevap: Azerbaycan 30 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden ilk Türk cumhuriyetidir; 1993'te cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev Türkiye ile ilişkileri “bir millet iki devlet” sözüyle tanımladı, petrolü Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattıyla Batı'ya ulaştı. Kazakistan 16 Aralık 1991'de Nursultan Nazarbayev önderliğinde bağımsız oldu; BDT'nin kuruluşunda rol oynadı, Semey nükleer deneme alanını kapattı ve yer altı kaynakları bakımından Orta Asya'nın en zengin ülkelerindendir.

Biri Hazar'ın batı kıyısında petrolün üstünde, öteki dünyanın en geniş bozkırlarından birinde; iki ülke bağımsızlığa farklı kapılardan girdi.

Azerbaycan: Kafkasya'nın Türk kapısı

Azerbaycan'ın bağımsızlık yolu acıyla açıldı. Hatırlarsan Ocak 1990'da Sovyet ordusu Bakü'ye girmiş, pek çok sivil öldürülmüştü; bu olay Azerbaycan'da bağımsızlık isteğini kesinleştirdi. 30 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan, SSCB'den ayrılan ilk Türk cumhuriyeti oldu. 1992'de bağımsızlık hareketine öncülük eden Azerbaycan Halk Cephesi'nin lideri Ebulfez Elçibey cumhurbaşkanı seçildi. 1993'te cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev, Türkiye ile ilişkileri “bir millet iki devlet” sözüyle tanımladı; bu söz bugün de iki ülke ilişkisinin özeti sayılır. 2003'ten beri cumhurbaşkanı oğlu İlham Aliyev'dir.

Azerbaycan'ın en büyük gücü Hazar'ın petrolüdür. Zengin yer altı kaynaklarına sahip ülke, Batı ile ilişkilerini Türkiye üzerinden geliştirmeye çalıştı. Azerbaycan petrolünü Gürcistan ve Türkiye üzerinden Akdeniz'e taşıyan Bakü-Tiflis-Ceyhan ham petrol boru hattı, Rusya, İran ve Ermenistan'ın karşı çıkmasına rağmen hayata geçirildi ve 2006'da açıldı. Böylece Hazar petrolü Rusya'ya bağımlı olmadan dünya pazarına ulaşmış oldu. Kültürde Azerbaycan; 1918'de kurulan ilk Azerbaycan cumhuriyetinin önderi Mehmet Emin Resulzade ve şair Bahtiyar Vahapzade gibi isimler yetiştirdi.

Bağımsız Azerbaycan'ın en ağır meselesi, Ermenistan'ın 1990'ların başında işgal ettiği Dağlık Karabağ'dır; bu sorunu Kafkasya ve Türkiye'nin dış politikasıyla birlikte Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye sayfasında ele alacağız.

Kazakistan: bozkırın en zengini

Kazakistan, Türk cumhuriyetleri içinde bağımsızlığını en son ilan edendir: 16 Aralık 1991'de, liderliğini Nursultan Nazarbayev'in yaptığı ülke bağımsız oldu. Bu tarih, Belavej'deki BDT kararından sonrasıdır. Hatırlarsan BDT'nin 11 üyeye ulaştığı bildirge, beş gün sonra Kazakistan'ın o zamanki başkenti Alma-Ata'da imzalandı; Kazakistan topluluğun kuruluşunda önemli rol oynadı. Başkent 1997'de Almatı'dan Astana'ya taşındı.

Kazakistan, petrol, doğalgaz ve maden yatakları bakımından Orta Asya'nın en zengin ülkelerinden biridir. Ama Sovyet döneminden ağır bir miras da devraldı: SSCB'nin yüzlerce nükleer denemeyi gerçekleştirdiği Semey (Semipalatinsk) deneme alanı. Kazakistan bu alanı 1991'de kendi kararıyla kapattı ve topraklarındaki nükleer silahlardan vazgeçti. Türkiye ile ortak eserlerinin en bilineni, 1993'te Türkistan şehrinde kurulan Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi'dir. Hatırlarsan Divan-ı Hikmet'in şairi Ahmet Yesevi'nin türbesi de bu şehirdedir. Kazakistan, Şanghay İşbirliği Örgütü, İslam İşbirliği Teşkilatı ve AGİT gibi uluslararası kuruluşlarda etkin rol oynar.

Azerbaycan ve Kazakistan · karşılaştırma
AzerbaycanKazakistan
Bağımsızlık30 Ağustos 1991: SSCB'den ayrılan ilk Türk cumhuriyeti16 Aralık 1991: bağımsızlığını en son ilan eden
LiderlerElçibey (1992), Haydar Aliyev (1993; “bir millet iki devlet”), İlham Aliyev (2003)Nursultan Nazarbayev
BaşkentBaküAlmatı → Astana (1997)
ZenginlikHazar petrolü; Bakü-Tiflis-Ceyhan (2006)Petrol, doğalgaz, madenler
Ağır meseleDağlık Karabağ'ın Ermenistan işgaliSemey nükleer deneme alanı (1991'de kapatıldı)
Türkiye ile“Bir millet iki devlet”Ahmet Yesevi Üniversitesi (1993, Türkistan)
Akılda kalsın: İki ülke, iki uç: Azerbaycan = ilk (30 Ağustos), Kazakistan = son (16 Aralık). Azerbaycan'ı üç kelimeyle bağla: Aliyev, “bir millet iki devlet”, BTC. Kazakistan'ı da üçle: Nazarbayev, Semey, Ahmet Yesevi Üniversitesi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir millet iki devlet” sözünün sahibi sorulur; cevap Haydar Aliyevdir. Bakü-Tiflis-Ceyhan hattının taşıdığı kaynak sorulursa petroldür, doğalgaz değil.

TuzakAhmet Yesevi Üniversitesi'ni Kırgızistan'a, Manas Üniversitesi'ni Kazakistan'a veren şıktır: Yesevi → Kazakistan, Manas → Kırgızistan.

▭Boşluk doldurma

Kazakistan'ın bağımsızlığını 16 Aralık 1991'de ilan eden lideri 'dir. Kazakistan, SSCB'nin nükleer deneme alanı olan 'i 1991'de kapattı.

NazarbayevKerimovSemeyAşkabat

?Soru çöz

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri “bir millet iki devlet” sözüyle tanımlayan devlet adamı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Söz, 1993'te Azerbaycan cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev'e aittir. Diğerleri sırasıyla Kazakistan, Türkmenistan ve Kırgızistan'ın ilk liderleridir.
1991 – 1995 · ORTA ASYA

Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan: Orta Asya'nın üç Türk devleti

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKırgızlar kimdir, Manas Destanı kime aittir?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırgızlar Yenisey Nehri çevresinde yaşayan bir Türk topluluğudur. 840'ta Uygur Devleti'ni yıkıp Ötüken merkezli bir devlet kurdular. Dünyanın en uzun destanı olarak bilinen Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları Kırgızlara aittir.

Kırgızlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ın bağımsızlık tarihleri, başkentleri ve liderleri nelerdir?

Kısa cevap: Kırgızistan (başkent Bişkek, ilk lideri Askar Akayev) ve Özbekistan (başkent Taşkent, ilk lideri İslam Kerimov) 31 Ağustos 1991'de, Türkmenistan (başkent Aşkabat, ilk lideri Saparmurad Niyazov) 27 Ekim 1991'de bağımsızlığını ilan etti. Kırgızistan Cengiz Aytmatov'un ülkesidir; Özbekistan maden ve pamukta, Türkmenistan doğalgazda öne çıkar.

Manas'ın yurdu, Semerkant'ın ülkesi ve doğalgaz denizinin üstündeki bir çöl: Orta Asya'nın üç Türk devleti 1991'de aynı yıl ama farklı yollarla bağımsız oldu.

Kırgızistan: Manas'ın ve Aytmatov'un yurdu

31 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'tir; şehir Sovyet döneminde Frunze adını taşıyordu. Bağımsızlık döneminin ilk lideri Askar Akayev'dir; Akayev 2005'te seçim sonuçlarına karşı başlayan ve “Lale Devrimi” diye anılan gösteriler sonucunda görevi bıraktı, yerine Kurmanbek Bakiyev geldi. Ekonomisi daha çok tarıma ve madenciliğe dayanır. Türkiye ile iş birliğinin simgesi, 1995'te imzalanan protokolle Bişkek'te kurulan Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi'dir. Hatırlarsan Manas, Kırgızların millî destanıydı; üniversite adını oradan alır.

Kırgızistan'ın dünyaya tanıttığı en önemli isim yazar Cengiz Aytmatov'dur. Eserleri pek çok dile çevrilen Aytmatov'un en bilinen kitapları arasında Toprak Ana, Selvi Boylum Al Yazmalım ve Cengiz Han'a Küsen Bulut sayılır. Sınavda “Kırgız yazar” denince akla ilk gelmesi gereken isim odur.

Özbekistan: Semerkant ve Buhara'nın mirasçısı

Kırgızistan ile aynı gün, 31 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden Özbekistan'ın başkenti Taşkent'tir. Ülkeyi bağımsızlıktan 2016'daki ölümüne kadar İslam Kerimov yönetti. Semerkant ve Buhara gibi Türk-İslam tarihinin büyük şehirleri Özbekistan sınırları içindedir; ülke Orta Asya'nın en kalabalık devletidir. Altın başta olmak üzere maden rezervleri bakımından oldukça zengindir ve bölgenin en büyük pamuk üreticisidir.

Türkmenistan: doğalgazın üstünde tarafsız bir ülke

27 Ekim 1991'de Saparmurad Niyazov önderliğinde bağımsız olan Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'tır. Niyazov 1985'ten beri Türkmenistan Komünist Partisi'nin başındaydı; Türkmence onun döneminde, 1990'da devletin resmî dili ilan edildi. Niyazov 2006'daki ölümüne kadar ülkeyi yönetti; yerine Gurbanguli Berdimuhamedov geçti. Ekonominin temeli doğalgaz ve petroldür: Türkmenistan, Orta Asya Türk cumhuriyetleri arasında en büyük doğalgaz rezervlerine ve yıllık üretim kapasitesine sahiptir. Pamukta Özbekistan'dan sonra bölgenin ikinci büyük üreticisidir. Türkmenistan 1995'te BM tarafından tanınan bir daimî tarafsızlık politikası benimsedi ve Kiril yerine Latin alfabesine geçti.

Bağımsız olmayan Türk toplulukları

Türk dünyası bu beş devletten ibaret değildir. Pek çok Türk topluluğu, bağımsız olmasa da kendi özerk yönetimleri içinde yaşar:

  • Rusya Federasyonu içinde: Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha (Yakutistan), Altay, Hakasya, Tuva gibi cumhuriyetler; Dağıstan'da ve Kuzey Kafkasya'da Kumuk, Nogay, Karaçay ve Balkar Türkleri.
  • Azerbaycan'a bağlı: Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti.
  • Karadeniz'in kuzeyinde: Kırım Tatarlarının yurdu Kırım.
  • Çin'de: Sincan Uygur Özerk Bölgesi.
Beş Türk cumhuriyeti tek ızgarada
ÜlkeBağımsızlıkBaşkentÖne çıkan liderAkılda kalan
Azerbaycan30 Ağustos 1991 (ilk)BaküElçibey (1992), Haydar Aliyev (1993)“Bir millet iki devlet”, Bakü-Tiflis-Ceyhan
Kırgızistan31 Ağustos 1991Bişkek (eski adı Frunze)Askar AkayevAytmatov, Manas
Özbekistan31 Ağustos 1991Taşkentİslam KerimovSemerkant, Buhara, pamuk
Türkmenistan27 Ekim 1991AşkabatSaparmurad NiyazovDoğal gaz, tarafsızlık
Kazakistan16 Aralık 1991 (son)AstanaNursultan NazarbayevSemey nükleer alanının kapatılması
Akılda kalsın: Üç ülkeyi birer “imza” ile hatırla: Kırgızistan = kalem (Aytmatov, Manas), Özbekistan = pamuk ve tarih (Semerkant, Buhara), Türkmenistan = doğalgaz ve tarafsızlık. Başkentler: Bişkek, Taşkent, Aşkabat; liderler: Akayev, Kerimov, Niyazov.
Sınavda

Nasıl sorulurCengiz Aytmatov'un ülkesi, Türkmenistan'ın ekonomisinin temeli (doğalgaz) ya da Manas Üniversitesi'nin yeri (Bişkek) sorulur.

TuzakTürkmenistan'ı bölgenin en büyük pamuk üreticisi diye veren şıktır: pamukta ilk sırada Özbekistan vardır. Nahçıvan, Tataristan, Kırım gibi bölgeleri bağımsız devlet sayan şık da yanlıştır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki ülke – başkent – lider eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'tır; Taşkent Özbekistan'ın başkentidir. Lider doğru verildiği için şık ilk bakışta doğru görünür. B Bişkek–Akayev, C Taşkent–Kerimov, D Astana–Nazarbayev eşleştirmeleri doğrudur (Astana bugünkü başkent; 1997'ye kadar başkent Almatı'ydı).

⇄Bilgi eşleştirme kişi / bilgi → ülke

▭Boşluk doldurma

Türkmenistan ekonomisinin temelini ve petrol oluşturur. Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'in Sovyet dönemindeki adı 'dir.

doğalgazpamukFrunzeAlmatı
1992 → GÜNÜMÜZ · ANKARA VE TÜRK DÜNYASI

TİKA ve Türk dünyasıyla iş birliği: tanımadan kurumlaşmaya

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu ne zaman ve hangi amaçla kuruldu?Bağlantılı konudan (Eğitim ve kültür devrimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk Tarih Kurumu 15 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Türk Dil Kurumu 12 Temmuz 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla Atatürk'ün yönlendirmesiyle kuruldu. Tarih Kurumu Türk tarihini ve Türklerin uygarlığa katkısını bilimsel olarak araştırmayı, Dil Kurumu Türkçeyi yabancı kelimelerden arındırıp zenginleştirmeyi ve yazı dili ile halk dilini yakınlaştırmayı amaçladı. Türk Tarih Tezi 1932'deki I. Türk Tarih Kongresi'nde, Güneş Dil Teorisi 1936'daki III. Türk Dil Kurultayı'nda ortaya kondu. İkisi de milliyetçilik ilkesiyle ilişkilidir.

Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TİKA ne zaman ve hangi amaçla kuruldu, Türkiye Türk cumhuriyetleriyle nasıl iş birliği yaptı?

Kısa cevap: TİKA (Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı), 24 Ocak 1992'de Türkiye'nin öncülüğünde kuruldu. Amacı, başta Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve Türkiye'ye komşu ülkeler olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına yardım etmek ve bu ülkelerle iş birliğini geliştirmektir. Türkiye aynı yıllarda devlet başkanları zirveleri, öğrenci bursları, ortak üniversiteler ve TÜRKSOY gibi kurumlarla Türk dünyasıyla bağlarını güçlendirdi.

Tanımak bir imzaydı; asıl iş, yetmiş yıllık kopukluğu okulla, yolla ve ortak kurumlarla onarmaktı.

TİKA: kalkınmaya ortak olmak

Bağımsızlığını yeni kazanan Türk cumhuriyetleri, merkezden yönetilen Sovyet ekonomisinden piyasa ekonomisine geçmek, devlet kurumlarını sıfırdan kurmak ve uzman yetiştirmek zorundaydı. Türkiye bu ihtiyaca kalıcı bir kurumla cevap verdi: 24 Ocak 1992'de TİKA (Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı) kuruldu. TİKA'nın amacı, başta Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve Türkiye'ye komşu ülkeler olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına yardım etmek, bu ülkelerle ekonomik, kültürel ve teknik iş birliğini geliştirmekti. Okullar, hastaneler, eğitim programları ve tarihî eserlerin onarımı TİKA'nın başlıca çalışma alanları oldu. Kurum 2011'de Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı adını aldı; kısaltması değişmedi ve bugün dünyanın pek çok bölgesinde çalışıyor.

Zirveler, okullar, ortak kurumlar

İş birliği yalnız kalkınma yardımıyla sınırlı kalmadı. 1992'de Ankara'da ilk Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi toplandı; zirveler sonraki yıllarda düzenli hâle geldi. Aynı yıl başlayan Büyük Öğrenci Projesi ile Türk cumhuriyetlerinden ve topluluklarından binlerce öğrenci Türkiye'de burslu okudu; yayınlarıyla Türk dünyasını birbirine bağlayan TRT Avrasya da yine 1992'de yayına başladı. Kültür alanında 1993'te TÜRKSOY (Türk Kültürü ve Sanatları Ortak Yönetimi) kuruldu. Önceki iki konuda gördüğün Ahmet Yesevi (1993) ve Manas (1995) üniversiteleri de bu dönemin ortak eserleridir. Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın Latin alfabesine geçişinde de Türkiye destek verdi.

Zirveden teşkilata

Zirvelerle başlayan süreç zamanla kalıcı bir örgüte dönüştü. 2009'da Nahçıvan'da imzalanan antlaşmayla Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'ni (Türk Konseyi) kurdu; Özbekistan 2019'da katıldı. Konsey 2021'de İstanbul zirvesinde Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı. Böylece 1991'de birbirini yeniden tanıyan Türk devletleri, otuz yıl içinde ortak bir çatı altında toplandı.

Kalkınma yardımıyla başlayan iş birliği, zirvelerden geçerek otuz yılda ortak bir teşkilata dönüştü. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Türkiye'nin Türk dünyası takvimi: 1991 tanıma → 1992 TİKA (24 Ocak) ve ilk zirve → 1993 TÜRKSOY → 2009 Türk Konseyi → 2021 Türk Devletleri Teşkilatı. TİKA'nın adındaki iki kelime amacını söyler: iş birliği ve kalkınma.
Sınavda

Nasıl sorulurTİKA'nın kuruluş amacı sorulur: Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve komşu ülkeler başta olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına yardım.

TuzakTİKA'yı askerî bir ittifak ya da ekonomik bir ortak pazar diye tanımlayan şıktır. Bir tuzak daha: TİKA SSCB'nin dağılmasından sonra, 1992'de kuruldu.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. TÜRKSOY kuruldu
  2. Türkiye Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıdı
  3. Türk Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı
  4. TİKA kuruldu

?Soru çöz

1992'de kurulan TİKA'nın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. TİKA bir kalkınma ve iş birliği kurumudur. A askerî ittifak ve B gümrük birliği TİKA'nın işi değildir; C TİKA BDT'den ayrılmayı hedefleyen siyasi bir araç değil, yardım kurumudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi 1971 Muhtırası'nın (12 Mart) sonuçlarından biridir?

✓ B. Muhtıra hükûmeti düşürdü ama Meclis açık kaldı; Nihat Erim'in partilerüstü hükûmeti kuruldu. Meclis'in feshi ve partilerin kapatılması 1980 Askerî Darbesi'ne, halkoylamasıyla yeni anayasa 1961 ve 1982'ye aittir.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · Koalisyonlar, 1971 Muhtırası ve 1970'lerin bunalımı

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Camp David süreciyle sağlanan Mısır-İsrail barışının sonuçlarından biri değildir?

✓ D. FKÖ 1964'te, Camp David'den çok önce kuruldu. Diğer üçü 1979 barış antlaşmasının sonuçlarıdır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · Camp David ve Mısır-İsrail barışı

?Soru 3

Türkiye 1974'te Kıbrıs'a müdahale ederken aşağıdakilerden hangisini hukuki dayanak olarak göstermiştir?

✓ B. Garanti Antlaşması, adanın anayasal düzeni bozulursa garantörlere gerektiğinde tek başına harekete geçme hakkı tanıyordu. Türkiye bu hakkı kullandı. A NATO 5. maddesi müttefike saldırıda ortak savunmadır; C Lozan Kıbrıs'ı İngiltere'ye bırakmıştı, dayanak olamaz; D BM'nin böyle bir müdahale kararı yoktu.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve KKTC

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası ile getirilen yeniliklerden biri değildir?

✓ A. Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazandı; diğerleri 1961 Anayasası'nın yenilikleridir.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · 1961 Anayasası

?Soru 5

Türkiye'nin 1960'ların ortasından itibaren Arap ve İslam ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmesinde aşağıdakilerden hangisi en etkili olmuştur?

✓ D. BM'deki Kıbrıs oylamalarında destek bulamayan Türkiye, Batı dışında dost aramaya yöneldi. A Bağdat Paktı ise tam tersine Arap ülkeleriyle arayı açmıştı; B Kore Savaşı Türkiye'yi Batı'ya bağladı; C Balkan Paktı'nın dağılması Arap ilişkileriyle ilgili değildir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Türkiye'nin Orta Doğu politikası

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi 1967 Arap-İsrail (Altı Gün) Savaşı'nın doğrudan sonuçlarındandır?

✓ C. Golan Tepeleri 1967'de Suriye'den alındı. Millîleştirme 1956'da, Arap Birliği 1945'te, Mısır-İsrail barışı 1979'da gerçekleşti.Kaynak: Orta Doğu sorunları · 1967 Altı Gün Savaşı

?Soru 7

Türkiye ile Yunanistan'ın 1976'da imzaladığı Bern Deklarasyonu aşağıdaki Ege sorunlarından hangisiyle ilgilidir?

✓ A. Sismik-1 krizinden sonra imzalanan Bern Deklarasyonu ile taraflar kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı kabul etti. B karasuları, C hava sahası-FIR ve D adaların silahlandırılması da Ege sorunlarıdır, ama Bern yalnız kıta sahanlığıyla ilgilidir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Ege sorunları

?Soru 8

Filistin'de bir “Yahudi ulusal yurdu” kurulmasını destekleyen Balfour Deklarasyonu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Balfour, savaş sırasında (1917) İngiltere'nin Siyonistlere verdiği sözdür ve İsrail'in kuruluşundan otuz yıl önce gelir. Basel (1897) hareketin örgütlendiği kongre, taksim (1947) BM'nin, ilan (1948) İsrail'in kendi adımıdır; dördü aynı yolun farklı duraklarıdır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · Paylaşılamayan Orta Doğu ve İsrail'in kuruluşu

?Soru 9

27 Mayıs Askerî Darbesi (1960) ve sonrasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Darbeden sonra yeni bir anayasa hazırlandı (1961 Anayasası); seçim ancak Ekim 1961'de yapıldı. A ilk askerî darbe olması, B yönetimi Millî Birlik Komitesi'nin alması, C DP'lilerin Yassıada'da yargılanması doğrudur.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · Gerginlik, 27 Mayıs Askerî Darbesi ve Yassıada

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi 1950 genel seçimlerini 1946 genel seçimlerinden ayıran özelliktir?

✓ D. 1946'da oy açık, sayım gizliydi; 16 Şubat 1950 kanunu bunu tersine çevirdi. Tek dereceli seçim de DP'nin katılımı da iki seçimde ortaktır; kadınlar 1934'ten beri milletvekili seçimlerinde oy kullanıyordu.Kaynak: Türkiye'de çok partili hayat · 1946 seçimleri ve 12 Temmuz Beyannamesi
62
Daha fazla soru çözmek ister misin?Küreselleşen dünya konusundan 62 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →