Osmanlı sosyal yapısı: yönetenler, yönetilenler ve millet sistemi
MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaOsmanlı ordusu hangi bölümlerden oluşur, Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahiler arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Osmanlı ordusu üç bölümden oluşurdu: padişaha bağlı, merkezde bulunan, üç ayda bir ulufe denen maaş alan Kapıkulu askerleri; tımar gelirleriyle beslenen ve ordunun en kalabalık bölümünü oluşturan eyalet askerleri (tımarlı sipahiler, akıncılar ve yardımcı kuvvetler); Kaptan-ı derya komutasındaki donanma.
Ordu: Kapıkulu, eyalet, donanma
✎Konu anlatımı
Osmanlı'da sosyal yapı nasıldı, askerî ve reaya kimlerdir, millet sistemi nedir?
Kısa cevap: Osmanlı toplumu yönetenler (askerîler) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Askerîler seyfiye (yönetim ve ordu), ilmiye (din, hukuk, eğitim) ve kalemiye (bürokrasi) sınıflarından oluşur ve vergi vermezdi; reaya ise vergi veren köylü, esnaf, tüccar ve konar-göçerlerdi. Millet sistemiyle halk dinine göre gruplanır, her topluluk kendi inanç ve aile işlerini kendi kurallarıyla yürütürdü.Osmanlı'da bir insanın kim olduğunu soyu değil, devlete karşı yeri belirlerdi: ya devlet adına iş görür ya da devlete vergi verirdi.
Bir önceki sayfada divanı, orduyu ve hukuku konuştuk. Şimdi o kurumların altındaki insanlara bakalım. Osmanlı toplumu iki büyük kesime ayrılırdı. Padişah adına yönetim, savaş, yargı ve yazışma işlerini yapanlara askerî (yönetenler) denirdi; bu kelime yalnız asker değil, devletten maaş ya da dirlik alan herkesi kapsardı. Üretim yapıp vergi verenlere ise reaya (yönetilenler) denirdi. Askerîlerin en belirgin ayrıcalığı vergi vermemeleriydi.
Askerîlerin üç kolu
- Seyfiye (ümera, “kılıç ehli”): yönetim ve ordu görevlileri. Sadrazam, vezirler, kaptan-ı derya, beylerbeyi, sancakbeyi, tımarlı sipahiler ve kapıkulu askerleri. Çoğu Enderun ve kapıkulu ocaklarından yetişirdi.
- İlmiye (ulema, “ilim ehli”): din, hukuk ve eğitim işlerini yürütenler. Şeyhülislam, kazasker, kadılar, müftüler, müderrisler, müderris yardımcısı muidler, imamlar; Hz. Muhammed'in soyundan gelenlerin (seyyid ve şeriflerin) kayıtlarını tutup işlerine bakan nakibü'l-eşraf da bu sınıftandı. Medreseden yetişirlerdi; görevleri eğitim (tedris), yargı (kaza) ve fetva (ifta) diye üçe ayrılırdı.
- Kalemiye (“kalem ehli”): bürokrasi. Nişancı, defterdar, reisülküttap ve divan kâtipleri. Mesleği büroda, usta-çırak ilişkisiyle öğrenirlerdi.
Sınıflar arasında geçiş: dikey ve yatay hareketlilik
Osmanlı toplumu kapalı kastlardan oluşmuyordu. Bir köylü çocuğu medreseye girip kadı olabilir, devşirmeyle saraya alınan bir çocuk sadrazamlığa yükselebilirdi. Reayadan askerî sınıfa ya da tersine geçişe dikey hareketlilik denir; bu geçişin temel şartı Müslüman olmaktı. Bir bölgeden başka bir bölgeye göç etmeye ise yatay hareketlilik denir. Bu serbestti, ancak üretimi bozmamak için köylünün toprağını bırakıp gitmesi sınırlandırılmıştı; devlet de gerektiğinde iskân politikasıyla insanları yer değiştirtirdi.
Millet sistemi: inanca göre toplum
Osmanlı farklı dinlerden halkı tek çatı altında tutmak için bir yöntem geliştirdi: millet sistemi. Burada “millet” bugünkü anlamıyla değil, din topluluğu anlamındadır. Toplum Müslümanlar, Rumlar (Ortodokslar), Ermeniler ve Yahudiler olarak gruplanırdı. Her topluluk kendi dinî liderinin (patrik, hahambaşı) çevresinde örgütlenir; ibadet, eğitim, evlenme, boşanma ve miras gibi işlerini kendi kurallarıyla yürütürdü. Fatih'in İstanbul'un fethinden sonra Rum patriği olarak Gennadios'u atadığını hatırla; Ermeni Patrikliği de aynı dönemde Bursa'dan İstanbul'a taşındı. Bu ikisi, sistemin en bilinen örnekleridir.
Şehir, köy ve konar-göçer
Reaya yaşadığı yere göre de ayrışırdı. Şehirlerde esnaf ve tüccar yaşar, mahalleler genellikle bir cami, kilise ya da havra çevresinde kurulurdu; şehrin yönetimi kadı ve subaşının elindeydi. Nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşar, tarımla geçinirdi; köylünün hayatı tımar düzenine bağlıydı. Konar-göçerler (yörükler, Türkmenler) hayvancılıkla geçinirdi. Türk-İslam devletlerinin Türkmenleri yerleşik hayata geçirme çabasını hatırla: Osmanlı da aynı amaçla iskân politikası izledi, konar-göçerleri özellikle Rumeli'ye yerleştirdi.
Ek bilgi: düşküne kim bakardı? Sosyal yardım kurumları ve şenlikler
Klasik dönemde yoksul, yetim ve kimsesizlerin yükünü devletten çok vakıflar taşırdı: imaretler yemek dağıtır, darüşşifalar hasta bakar, mahalle sandıkları borç verirdi (vakfı bir sonraki konuda göreceğiz). 19. yüzyılda savaşlar, göçler ve salgınlar bu geleneksel ağı aştı; devlet ve gönüllü cemiyetler bugünkü sosyal yardım kurumlarının öncülerini kurdu. Adlarının çoğu “dâr” (ev, yurt) kelimesiyle başlar; bu yüzden sınavda birbirine karıştırılırlar.
- Hilal-i Ahmer: 1868'de “Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti” adıyla kuruldu, 1877'de Hilal-i Ahmer adını aldı; bugünkü Kızılay'ın öncüsüdür.
- Darülaceze: II. Abdülhamid döneminde 1896'da kurulan, kimsesiz çocuklara ve yaşlılara kucak açan sosyal yardım kurumu; din, dil ve mezhep ayrımı yapmadan bugün de hizmet verir.
- Hamidiye Etfal Hastanesi (1899): Osmanlı'nın ilk çocuk hastanesi. Darülhayr-ı Âli (1903): kimsesiz çocukları barındırıp meslek öğreten kurum.
- Donanma Cemiyeti (1909): halktan bağış toplayarak donanmaya gemi alınmasını amaçlayan cemiyet.
- Darüleytam: Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı'nda kimsesiz kalan çocuklar için 1914'ten itibaren açılan, temel ve meslek eğitimi de veren yetimhaneler (1926'da kapatıldı). Himaye-i Etfal Cemiyeti (1917) de korumasız çocuklar için kuruldu.
- Hilal-i Ahdar (1920): alkol ve uyuşturucuyla mücadele eden cemiyet; bugünkü Yeşilay.
- Darülbedayi (1914) ilk resmî tiyatro, Darülelhan (1917) ilk resmî müzik okulu (konservatuvar) oldu; bunlar yardım değil, sanat kurumlarıdır ama aynı “dâr” ailesinden oldukları için birlikte sorulur.
Şenlikler ve Surre Alayı
Osmanlı toplumu büyük olayları birlikte kutlardı. Şehzadelerin sünnet düğünleri ve sultan kızlarının evlilikleri haftalarca süren şenliklere dönüşür, esnaf loncaları kendi mesleklerini gösteren geçit törenleri düzenlerdi. Bu şenlikleri anlatan eserlere surname denir; Nakkaş Osman'ın minyatürlü Surname-i Hümayun'u (1582) ve Levni'nin resimlediği Surname-i Vehbi (1720) en ünlüleridir. Her yıl Mekke ve Medine halkına gönderilen para ve hediyeler (surre) ise İstanbul'dan törenle yola çıkarılırdı; bu törene Surre Alayı denirdi.
Nasıl sorulurBir görevli verilir ve hangi sınıfa ait olduğu sorulur: kadı, müderris, müftü → ilmiye; nişancı, defterdar, reisülküttap → kalemiye; beylerbeyi, sancakbeyi → seyfiye.
TuzakDefterdarı ilmiyeye, kadıyı kalemiyeye koymak. Millet sistemi sorularında ölçüt dil ya da ırk değil, dindir.
⇄Bilgi eşleştirme görevli → sınıf
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Osmanlı Devleti'nde toplumun “millet” adı verilen gruplara ayrılmasında esas alınan ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?