Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim: tımardan medreseye, loncadan rasathaneye

Köylünün tarlasından vezirin maaşına, softanın icazetnamesinden Piri Reis'in haritasına kadar Osmanlı'nın klasik düzenini anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durakToplum · toprak · maliye · eğitim · bilim
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
192 sorubu konuda çözebileceğin
TOPLUM · ASKERÎ, REAYA, MİLLET SİSTEMİ

Osmanlı sosyal yapısı: yönetenler, yönetilenler ve millet sistemi

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı ordusu hangi bölümlerden oluşur, Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahiler arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı ordusu üç bölümden oluşurdu: padişaha bağlı, merkezde bulunan, üç ayda bir ulufe denen maaş alan Kapıkulu askerleri; tımar gelirleriyle beslenen ve ordunun en kalabalık bölümünü oluşturan eyalet askerleri (tımarlı sipahiler, akıncılar ve yardımcı kuvvetler); Kaptan-ı derya komutasındaki donanma.

Ordu: Kapıkulu, eyalet, donanma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da sosyal yapı nasıldı, askerî ve reaya kimlerdir, millet sistemi nedir?

Kısa cevap: Osmanlı toplumu yönetenler (askerîler) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Askerîler seyfiye (yönetim ve ordu), ilmiye (din, hukuk, eğitim) ve kalemiye (bürokrasi) sınıflarından oluşur ve vergi vermezdi; reaya ise vergi veren köylü, esnaf, tüccar ve konar-göçerlerdi. Millet sistemiyle halk dinine göre gruplanır, her topluluk kendi inanç ve aile işlerini kendi kurallarıyla yürütürdü.

Osmanlı'da bir insanın kim olduğunu soyu değil, devlete karşı yeri belirlerdi: ya devlet adına iş görür ya da devlete vergi verirdi.

Bir önceki sayfada divanı, orduyu ve hukuku konuştuk. Şimdi o kurumların altındaki insanlara bakalım. Osmanlı toplumu iki büyük kesime ayrılırdı. Padişah adına yönetim, savaş, yargı ve yazışma işlerini yapanlara askerî (yönetenler) denirdi; bu kelime yalnız asker değil, devletten maaş ya da dirlik alan herkesi kapsardı. Üretim yapıp vergi verenlere ise reaya (yönetilenler) denirdi. Askerîlerin en belirgin ayrıcalığı vergi vermemeleriydi.

Toplumu ikiye ayıran ölçü soy ya da servet değil, devletteki görevdir: yöneten mi, vergi veren mi?Görsel: Sınav Defteri

Askerîlerin üç kolu

  • Seyfiye (ümera, “kılıç ehli”): yönetim ve ordu görevlileri. Sadrazam, vezirler, kaptan-ı derya, beylerbeyi, sancakbeyi, tımarlı sipahiler ve kapıkulu askerleri. Çoğu Enderun ve kapıkulu ocaklarından yetişirdi.
  • İlmiye (ulema, “ilim ehli”): din, hukuk ve eğitim işlerini yürütenler. Şeyhülislam, kazasker, kadılar, müftüler, müderrisler, müderris yardımcısı muidler, imamlar; Hz. Muhammed'in soyundan gelenlerin (seyyid ve şeriflerin) kayıtlarını tutup işlerine bakan nakibü'l-eşraf da bu sınıftandı. Medreseden yetişirlerdi; görevleri eğitim (tedris), yargı (kaza) ve fetva (ifta) diye üçe ayrılırdı.
  • Kalemiye (“kalem ehli”): bürokrasi. Nişancı, defterdar, reisülküttap ve divan kâtipleri. Mesleği büroda, usta-çırak ilişkisiyle öğrenirlerdi.

Sınıflar arasında geçiş: dikey ve yatay hareketlilik

Osmanlı toplumu kapalı kastlardan oluşmuyordu. Bir köylü çocuğu medreseye girip kadı olabilir, devşirmeyle saraya alınan bir çocuk sadrazamlığa yükselebilirdi. Reayadan askerî sınıfa ya da tersine geçişe dikey hareketlilik denir; bu geçişin temel şartı Müslüman olmaktı. Bir bölgeden başka bir bölgeye göç etmeye ise yatay hareketlilik denir. Bu serbestti, ancak üretimi bozmamak için köylünün toprağını bırakıp gitmesi sınırlandırılmıştı; devlet de gerektiğinde iskân politikasıyla insanları yer değiştirtirdi.

Millet sistemi: inanca göre toplum

Osmanlı farklı dinlerden halkı tek çatı altında tutmak için bir yöntem geliştirdi: millet sistemi. Burada “millet” bugünkü anlamıyla değil, din topluluğu anlamındadır. Toplum Müslümanlar, Rumlar (Ortodokslar), Ermeniler ve Yahudiler olarak gruplanırdı. Her topluluk kendi dinî liderinin (patrik, hahambaşı) çevresinde örgütlenir; ibadet, eğitim, evlenme, boşanma ve miras gibi işlerini kendi kurallarıyla yürütürdü. Fatih'in İstanbul'un fethinden sonra Rum patriği olarak Gennadios'u atadığını hatırla; Ermeni Patrikliği de aynı dönemde Bursa'dan İstanbul'a taşındı. Bu ikisi, sistemin en bilinen örnekleridir.

Şehir, köy ve konar-göçer

Reaya yaşadığı yere göre de ayrışırdı. Şehirlerde esnaf ve tüccar yaşar, mahalleler genellikle bir cami, kilise ya da havra çevresinde kurulurdu; şehrin yönetimi kadı ve subaşının elindeydi. Nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşar, tarımla geçinirdi; köylünün hayatı tımar düzenine bağlıydı. Konar-göçerler (yörükler, Türkmenler) hayvancılıkla geçinirdi. Türk-İslam devletlerinin Türkmenleri yerleşik hayata geçirme çabasını hatırla: Osmanlı da aynı amaçla iskân politikası izledi, konar-göçerleri özellikle Rumeli'ye yerleştirdi.

Ek bilgi: düşküne kim bakardı? Sosyal yardım kurumları ve şenlikler

Klasik dönemde yoksul, yetim ve kimsesizlerin yükünü devletten çok vakıflar taşırdı: imaretler yemek dağıtır, darüşşifalar hasta bakar, mahalle sandıkları borç verirdi (vakfı bir sonraki konuda göreceğiz). 19. yüzyılda savaşlar, göçler ve salgınlar bu geleneksel ağı aştı; devlet ve gönüllü cemiyetler bugünkü sosyal yardım kurumlarının öncülerini kurdu. Adlarının çoğu “dâr” (ev, yurt) kelimesiyle başlar; bu yüzden sınavda birbirine karıştırılırlar.

  • Hilal-i Ahmer: 1868'de “Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti” adıyla kuruldu, 1877'de Hilal-i Ahmer adını aldı; bugünkü Kızılay'ın öncüsüdür.
  • Darülaceze: II. Abdülhamid döneminde 1896'da kurulan, kimsesiz çocuklara ve yaşlılara kucak açan sosyal yardım kurumu; din, dil ve mezhep ayrımı yapmadan bugün de hizmet verir.
  • Hamidiye Etfal Hastanesi (1899): Osmanlı'nın ilk çocuk hastanesi. Darülhayr-ı Âli (1903): kimsesiz çocukları barındırıp meslek öğreten kurum.
  • Donanma Cemiyeti (1909): halktan bağış toplayarak donanmaya gemi alınmasını amaçlayan cemiyet.
  • Darüleytam: Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı'nda kimsesiz kalan çocuklar için 1914'ten itibaren açılan, temel ve meslek eğitimi de veren yetimhaneler (1926'da kapatıldı). Himaye-i Etfal Cemiyeti (1917) de korumasız çocuklar için kuruldu.
  • Hilal-i Ahdar (1920): alkol ve uyuşturucuyla mücadele eden cemiyet; bugünkü Yeşilay.
  • Darülbedayi (1914) ilk resmî tiyatro, Darülelhan (1917) ilk resmî müzik okulu (konservatuvar) oldu; bunlar yardım değil, sanat kurumlarıdır ama aynı “dâr” ailesinden oldukları için birlikte sorulur.

Şenlikler ve Surre Alayı

Osmanlı toplumu büyük olayları birlikte kutlardı. Şehzadelerin sünnet düğünleri ve sultan kızlarının evlilikleri haftalarca süren şenliklere dönüşür, esnaf loncaları kendi mesleklerini gösteren geçit törenleri düzenlerdi. Bu şenlikleri anlatan eserlere surname denir; Nakkaş Osman'ın minyatürlü Surname-i Hümayun'u (1582) ve Levni'nin resimlediği Surname-i Vehbi (1720) en ünlüleridir. Her yıl Mekke ve Medine halkına gönderilen para ve hediyeler (surre) ise İstanbul'dan törenle yola çıkarılırdı; bu törene Surre Alayı denirdi.

Akılda kalsın: Askerî kollarını aletleriyle hatırla: seyfiye = seyf (kılıç), ilmiye = ilim (kitap), kalemiye = kalem. Kılıç yönetir ve savaşır, kitap yargılar ve öğretir, kalem kayıt tutar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görevli verilir ve hangi sınıfa ait olduğu sorulur: kadı, müderris, müftü → ilmiye; nişancı, defterdar, reisülküttap → kalemiye; beylerbeyi, sancakbeyi → seyfiye.

TuzakDefterdarı ilmiyeye, kadıyı kalemiyeye koymak. Millet sistemi sorularında ölçüt dil ya da ırk değil, dindir.

⇄Bilgi eşleştirme görevli → sınıf

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde toplumun “millet” adı verilen gruplara ayrılmasında esas alınan ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Millet sisteminde topluluklar dinlerine göre gruplanır, her biri kendi dinî liderine bağlı olurdu. A dil esas olsaydı Rum ve Bulgar ayrı sayılırdı, oysa ikisi aynı Ortodoks milletiydi; B ekonomik durum yönetenler-yönetilenler ayrımıyla ilgilidir; D bölge esası yoktu, aynı dindekiler her yerde aynı milletti.
EKONOMİ · MİRİ, DİRLİK, VAKIF, MÜLK

Osmanlı toprak sistemi: miri arazi, has, zeamet ve tımar

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkta sistemi nedir, Türk-İslam devletlerinde toprak çeşitleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkta, devlete ait (miri) toprakların vergi gelirinin, maaşları ve hizmetleri karşılığında asker ve devlet görevlilerine bırakılmasıdır. İkta sahibi bu gelirle atlı asker besler ve savaşta onlarla orduya katılırdı. Türk-İslam devletlerinde topraklar miri, has, ikta, vakıf ve mülk olarak ayrılırdı.

Toprak ve ikta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da toprak çeşitleri nelerdir, has, zeamet ve tımar arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Osmanlı'da toprağın büyük kısmı devlete aitti (miri arazi). Miri toprakların vergi geliri devlet görevlilerine maaş karşılığı dirlik olarak verilirdi; yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olana has, 20.000–100.000 akçe arasına zeamet, 20.000 akçeye kadar olana tımar denirdi. Bunların dışında vakıf, mülk, paşmaklık, ocaklık, yurtluk, mukataa ve malikâne gibi topraklar vardı.

Osmanlı'da bir vezirin, bir subaşının ve bir sipahinin maaşı aynı kaynaktan gelirdi: köylünün tarlasından.

Hatırlarsan Türk-İslam devletlerinde toprağın büyük kısmı devletindi ve buna miri arazi deniyordu. Osmanlı bu anlayışı devraldı ve en düzenli hâline getirdi. Fethedilen topraklar tahrir denen sayımlarla deftere yazılır, her köyün nüfusu ve vergi geliri tek tek kaydedilirdi. Toprağın mülkiyeti devlette kalır, köylü onu işleme hakkına sahip olurdu. Bu topraklara miri arazi denir.

Dirlik: gelire göre üç basamak

Devlet, miri toprakların vergi gelirini görevlilerine maaş yerine bırakırdı. Buna dirlik denir; dirliğin büyüklüğü, görevlinin rütbesine göre belirlenirdi.

Üç dirlik arasındaki fark toprağın büyüklüğü değil, yıllık vergi geliridir.Görsel: Sınav Defteri

Diğer miri topraklar

Miri toprağın her parçası dirlik olarak dağıtılmazdı. Bazı toprakların geliri doğrudan belli bir masrafa ayrılırdı; adları da çoğu zaman o masrafı anlatır.

  • Paşmaklık: geliri padişahın annesi, kızları ve kız kardeşleri gibi saray kadınlarına ayrılan toprak.
  • Ocaklık: geliri kale muhafızları ve tersane gibi askerî kuruluşların giderlerine ayrılan toprak.
  • Yurtluk: sınır boylarında görevli komutanlara ve oradaki askerlere sınırı korumaları için verilen toprak.
  • Mukataa: geliri doğrudan hazineye ayrılan toprak; vergisi genellikle iltizamla toplanırdı.
  • Malikâne: bazı devlet adamlarına ve sınır boylarına yerleştirilen beylere başarı ve sadakatleri karşılığında bırakılan, mülk gibi miras bırakılabilen toprak. (Aynı kelime 1695'ten sonra bir vergi kaynağının ömür boyu iltizama verilmesi anlamında da kullanıldı; o “malikâne sistemi” Osmanlı devlet teşkilatı sayfasında anlatılıyor.)
  • Arpalık: devlet görevlilerine görevdeyken maaşlarına ek olarak, görevden ayrıldıktan sonra ise bir tür emekli maaşı gibi bırakılan gelir; önce seyfiye, 16. yüzyıldan itibaren daha çok ilmiye mensuplarına verildi.
  • Metruk arazi: kimseye dağıtılmayıp köy ya da kasaba halkının ortak kullanımına bırakılan otlak, yaylak, kışlak, harman yeri ve yol gibi topraklar.

Vakıf ve mülk arazi

Miri olmayan iki toprak türü daha vardı. Vakıf arazinin geliri cami, medrese, imaret, köprü, çeşme gibi dinî, ilmî ve sosyal kuruluşlara ayrılırdı; vakfedilen toprak satılamaz, el değiştiremezdi. Mülk arazi ise kişiye aitti: sahibi onu satabilir, miras bırakabilir ya da vakfedebilirdi. Mülk arazi, Müslümanların elindeki öşri ve gayrimüslimlerin elindeki haraci toprak olarak ikiye ayrılırdı. Devlet mülk toprakların aşırı büyüyüp güçlü bir toprak ağalığı doğurmasını istemezdi; gerektiğinde müsadere yoluyla mala el koyardı.

Vakfın kendi terimleri de sınavda sorulur. Malını hayır için bağışlayana vâkıf, bağışlanan mala mevkuf, vakfın şartlarını yazan belgeye vakfiye denirdi; vakfı kuran irade beyanının kendisine (“şu malımı şu hayra vakfettim” sözüne) ise fıkıhta sîga denir. Bilinen ilk Osmanlı vakfiyesi Orhan Bey dönemine aittir. Mahalle halkının ortak ihtiyaçlarını ve olağanüstü vergi (avarız) yükünü karşılamak için kurulan vakıflara da avarız vakıfları denirdi; bunlar mahallenin yardımlaşma sandığı gibi çalışırdı.

Hatırlarsan Türk-İslam devlet teşkilatı sayfasında iktayı görmüştük; dirlik onun Osmanlı'daki devamıdır. Farkı gelirin büyüklüğü belirler:

Dirlik türleri · gelir ve sahip
DirlikYıllık gelir (akçe)Kime verilir?
Has100.000'den fazlaPadişah, hanedan, vezir, beylerbeyi, sancakbeyi
Zeamet20.000 – 100.000Subaşı, alaybeyi, divan kâtibi gibi orta düzey görevliler
Tımar20.000'e kadar (ilk 3.000–6.000 kılıç hakkı)Sipahi; geliriyle cebelü besler
Akılda kalsın: Toprağın adını “geliri kime gider?” sorusuyla çöz: has → büyük yönetici, paşmaklık → saray kadınları (paşmak = terlik, “terlik parası”), ocaklık → kale ve tersane ocakları, yurtluk → sınır yurdu, mukataa → hazine, vakıf → hayır kurumu.
Sınavda

Nasıl sorulurGelir aralıkları ve sahipleri eşleştirilir: has > 100.000, zeamet 20.000–100.000, tımar 20.000'e kadar. “Geliri hayır işlerine ayrılan” → vakıf; “kişiye ait, satılabilen” → mülk.

TuzakDirlik sahibine toprağın mülkiyetinin verildiğini söylemek; verilen yalnız vergi geliridir.

Sınavda işaretletımar 20.000 akçeye kadar (alt sınır 3.000 olarak da verilir; ilk 3.000–6.000 akçe kılıç hakkıdır).

⇄Bilgi eşleştirme toprak → gelirin gittiği yer

▭Boşluk doldurma

Yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan dirliğe , 20.000 ile 100.000 akçe arasında olana denirdi.

hastımarzeametyurtluk
EKONOMİ · TIMAR SİSTEMİ

Tımar sistemi: bir taşla dört kuş vuran düzen

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde ordu hangi bölümlerden oluşuyordu, gulam nedir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde ordu birkaç bölümden oluşurdu: küçük yaşta toplanıp gulamhanelerde yetiştirilen gulamlar, sultanın merkezdeki hassa ordusu, ikta gelirleriyle beslenen ikta askerleri, sınırları koruyan Türkmen kuvvetleri ve bağlı devletlerin gönderdiği yardımcı askerler. Ordunun en kalabalık bölümü ikta askerleriydi.

Ordu: gulam, hassa, ikta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da tımar sistemi nedir, nasıl işler ve faydaları nelerdir?

Kısa cevap: Tımar sistemi, miri toprakların vergi gelirinin sipahilere maaş karşılığı bırakılmasıdır. Sipahi köylüden vergiyi toplar, bu gelirle cebelü denen atlı askerleri besler ve savaşta onlarla orduya katılır. Sistem hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslemeyi, üretimin sürmesini, taşrada güvenliği ve fethedilen yerlerin Türkleşmesini sağladı; Türk-İslam devletlerindeki iktanın devamıdır.

Selçuklu'nun ikta defterini açıp Osmanlı'nın tımar defteriyle yan yana koysan, aradaki fark adlardan çok düzende görünür.

Türk-İslam devletleri sayfasında ikta formülünü hatırla: toprak devletin, vergi ikta sahibinin, asker ordunun. Osmanlı bu formülü aynen aldı, adını tımar koydu ve çok daha sıkı bir denetime bağladı. Selçuklu'da iktalar babadan oğula geçmeye başlayınca merkez zayıflamıştı. Osmanlı bunu önlemek için tımarı padişahın verdiği bir berata bağladı: görevini yapmayan sipahinin tımarı elinden alınabilirdi.

Tımar, ikta döngüsünün Osmanlı'daki daha sıkı denetlenen hâlidir.Görsel: Sınav Defteri

Sipahi, cebelü ve köylü

Tımarın sahibine tımarlı sipahi denirdi. Sipahi tımarının bulunduğu köyde yaşar, köylüden vergiyi toplar ve gelirinin büyüklüğüne göre cebelü (zırhlı ve silahlı asker) beslerdi: tımarlı sipahi, kılıç hakkı denen ilk 3.000 (bazen 6.000) akçeden sonra her 3.000 akçe için, has ve zeamet sahipleri ise her 5.000 akçe için bir cebelü yetiştirmek zorundaydı. Barışta köyün güvenliğini sağlar, toprağın işlenip işlenmediğini denetlerdi. Savaş çıkınca da sancakbeyinin komutasında cebelüleriyle sefere katılırdı. Tımarlı sipahinin ordudaki yerini bir önceki sayfada gördük; burada onun köydeki, yani ekonomideki yüzüne bakıyoruz.

Köylü, bir çift öküzle işlenebilecek büyüklükteki toprağı (çift, çiftlik) devletten işlemek üzere alırdı. Toprağı satamaz, bağışlayamaz, vakfedemezdi; ama işlediği sürece toprak onundu ve oğluna geçebilirdi. Sebepsiz yere üç yıl üst üste boş bırakırsa toprak elinden alınır, ayrıca çift bozan vergisi ödetilirdi. Devletin derdi açıktı: toprak boş kalırsa vergi de asker de kalmaz.

Toprağın aileler arasında bu ölçüyle bölüştürülmesine çifthane sistemi denir; tımarın temel taşı budur. Her köylü ailesine bir çift öküzün işleyebileceği kadar toprak verildiği için toprak birkaç elde toplanamadı; Avrupa'daki gibi büyük çiftlik sahipleri ve onlara bağlı topraksız köylüler (feodalite) ortaya çıkmadı. Köylü bu toprak karşılığında çift resmi öderdi; vergiler konusunda göreceğiz.

Tımar türleri

  • Eşkinci tımarı: savaşa (sefere) katılan sipahilere verilen tımar.
  • Mustahfız tımarı: kale muhafızlarına verilen tımar.
  • Hizmet tımarı: saray hizmetlileri, din görevlileri ve bazı memurlara verilen, savaşa katılma şartı taşımayan tımar.

Tımarın faydaları

  • Askerî: hazineden maaş ödenmeden savaşa hazır, kalabalık bir atlı ordu beslendi.
  • Ekonomik: toprağın boş kalması önlendi, üretim ve vergi geliri sürekli oldu; vergiyi taşrada sipahi topladığı için para merkeze taşınmadı.
  • Yönetim ve güvenlik: sipahi köyde yaşadığı için taşrada asayiş sağlandı; toprak devletin kaldığı için merkezî otorite güçlendi, güçlü bir toprak ağalığı (feodalite) oluşmadı.
  • Sosyal: Rumeli'de fethedilen topraklar Türk sipahilere tımar olarak verildiği için bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması hızlandı.

Bu düzen, ateşli silahların savaşın kaderini belirlemeye başladığı 16. yüzyılın sonlarından itibaren sarsıldı. Atlı sipahinin önemi azaldı, maaşlı askere ihtiyaç arttı; tımar toprakları giderek iltizama verildi. Bu dönüşüm duraklama ve gerileme sayfalarının konusu olacak.

Akılda kalsın: Tımarın dört kazancını bir köyde düşün: sipahi atını besler (ordu), köylü tarlasını eker (üretim), sipahi köyü korur (güvenlik), Rumeli'de köy Türkleşir (iskân). Hepsinde hazine cebinden tek akçe çıkmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tımar sisteminin sağladıklarından biri değildir” kalıbı en sık çıkan sorudur. Bağlantı sorusu: tımar, Türk-İslam devletlerindeki iktanın devamıdır.

TuzakTuzak: “toprakta özel mülkiyetin yaygınlaşması”, “hazinenin asker maaşları için borçlanması” ya da “ücretli askerin artması” tımarın sonucu sanılır; üçü de değildir, aranan cevap bunlardır.

↕Tımar döngüsünü sırala oklarla diz

  1. Sipahi topladığı gelirle cebelü besler
  2. Padişah beratla tımarı sipahiye verir
  3. Sipahi savaşta cebelüleriyle orduya katılır
  4. Köylü toprağı işler, vergisini sipahiye öder

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı Devleti'nde uygulanan tımar sisteminin aşağıdakilerden hangisini sağladığı söylenemez?

✓ D. Tımarda toprağın mülkiyeti devlette kalırdı; sipahiye yalnız vergi geliri, köylüye yalnız işleme hakkı verilirdi. A, C ve B tımarın gerçek faydalarıdır: sipahi taşrada güvenliği sağladı, hazineden para çıkmadan atlı asker beslendi, toprak boş bırakılmadığı için üretim sürdü.
MALİYE · GELİR, GİDER, HAZİNE, PARA

Osmanlı maliyesi: hazine nereden dolar, nereye boşalır?

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da taşra teşkilatı nasıldı, salyaneli ve salyanesiz eyaletler arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı taşrası büyükten küçüğe eyalet (beylerbeyi), sancak (sancakbeyi), kaza (kadı) ve köy olarak örgütlendi. Merkeze bağlı eyaletler ikiye ayrılır: tımar sisteminin uygulandığı salyanesiz (yıllıksız) eyaletler ve vergilerin iltizamla toplanıp yöneticilere yıllık maaş (salyane) verilen salyaneli eyaletler. Eflak, Boğdan, Erdel, Kırım ve Hicaz ise özel yönetimli (imtiyazlı) yerlerdi.

Taşra ve İstanbul yönetimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nin gelir ve giderleri nelerdir, ilk Osmanlı parası ne zaman basıldı?

Kısa cevap: Osmanlı'da ilk mali teşkilat I. Murad döneminde kuruldu. Devletin başlıca gelirleri vergiler, savaş ganimetleri ve tazminatları, gümrük, maden, tuzla ve orman gelirleri, iltizam ve müsadere ile bağlı devletlerin vergileriydi; başlıca giderleri savaş, saray, kapıkulu askerlerinin maaşları (ulufe), cülus bahşişi ve bayındırlık işleriydi. İlk Osmanlı parası Orhan Bey döneminde basılan gümüş akçedir.

Tımar, devletin parasız yürüttüğü yarısıydı. Öteki yarısı, yani yeniçerinin maaşı, sarayın mutfağı ve donanmanın kerestesi, nakit isterdi.

Beylik büyüyüp devlete dönüşünce gelir ve giderleri kayda geçirecek bir teşkilat gerekti. Osmanlı'da ilk mali teşkilat I. Murad döneminde kuruldu; maliyenin başında defterdar bulunurdu. Defterdarın kalemiye sınıfından olduğunu ilk konuda gördük.

Osmanlı hazinesi · gelir ve gider
Başlıca gelirlerBaşlıca giderler
Şer'i, örfi ve olağanüstü vergilerSavaş masrafları; kale ve donanma yapımı
Savaş ganimetleri (pençik) ve savaş tazminatlarıSaray masrafları
Gümrük gelirleri; maden, tuzla ve orman gelirleriKapıkulu askerlerinin maaşı (ulufe), ulemanın maaşı
İltizam ve müsadere gelirleriCülus ve sefer bahşişleri
Bağlı beylik ve devletlerin vergileriBayındırlık hizmetleri

Bilinmesi gereken üç kavram

İltizam, bir bölgenin vergisini toplama hakkının açık artırmayla, peşin para karşılığında belli bir süre için bir kişiye (mültezim) verilmesidir. Devlet parayı hemen alır ama mültezim ödediğinden fazlasını toplamak için halkı zorlayabilirdi. Müsadere, devletin ölen ya da suç işleyen görevlilerin servetine el koymasıdır. Cülus bahşişi, yeni padişah tahta çıkınca kapıkulu askerlerine dağıtılan paradır; yeniçerilerin her tahta çıkışta bunu beklemesi ileride büyük bir yük olacaktı.

İki hazine

Osmanlı'da devletin parası ile padişahın parası ayrı tutulurdu. Devletin gelir ve giderlerinin yönetildiği dış hazine (Birun hazinesi) defterdarın denetimindeydi. Padişahın şahsi hazinesi olan iç hazine (Enderun hazinesi) ise sarayda korunurdu; dış hazine sıkıştığında iç hazineden borç alınırdı.

Paranın kısa tarihi

  • Orhan Bey: ilk Osmanlı parası, gümüş akçe (yaklaşık 1326, Bursa'nın fethinden sonra). Osmanlı'nın beylikten devlete geçtiğinin işaretlerinden biridir.
  • II. Mehmed (Fatih): ilk Osmanlı altın parası, sultani (1478).
  • Abdülmecid: ilk Osmanlı kâğıt parası olarak bilinen kaime (1840); ilk basıldığında faiz getiren bir borç senedi gibiydi, değer kaybedip taklit edilince kaldırıldı. Aynı padişahın 1844'te yaptığı para düzenlemesiyle basılan gümüş ve altın paralara onun adından mecidiye denildi.

19. yüzyıla kadar Osmanlı parası madenî paraydı; kâğıt para ancak kaime ile geldi. Paralar İstanbul başta olmak üzere Edirne, Bursa, Selanik, Üsküp gibi şehirlerdeki darphanelerde basılırdı. Sikkelerdeki gümüş oranının düşürülmesine (tağşiş) başvurulduğunda yeniçerinin maaşı değer kaybeder, bu da isyanlara yol açardı; duraklama sayfasında bunun örneklerini göreceğiz.

Hazine neden zorlandı?

17. yüzyıldan itibaren gelir azalırken gider arttı. Sebepler birbirine zincirle bağlıdır; sınav bunları çoğu zaman tek bir “maliyenin bozulma nedenleri” listesi olarak sorar:

  • Gider tarafı: uzayan savaşlar, artan kapıkulu sayısı ve ulufesi, her tahta çıkışta ödenen cülus bahşişi, büyüyen saray masrafları.
  • Gelir tarafı: fetihlerin durmasıyla ganimetin kesilmesi, coğrafi keşiflerle ticaret yollarının Osmanlı topraklarından uzaklaşması, kapitülasyonlarla yabancı tüccarın düşük gümrükle iç pazara girmesi.
  • Yönetim tarafı: iltizamın yaygınlaşıp vergi gelirinin aracıya kalması, rüşvet ve tımar düzeninin bozulması.
Akılda kalsın: Para tarihini metalle sırala: gümüş (Orhan) → altın (Fatih) → kâğıt (Abdülmecid). Gümüş beyliği devlet yapar, altın imparatorluğu gösterir, kâğıt ise hazinenin zorlandığı yüzyılı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir liste verilip “gelir kaynaklarından biri değildir” sorulur; doğru cevap genellikle bir gider olur: ulufe, cülus bahşişi, bayındırlık. “İlk para – ilk altın – ilk kâğıt” eşleştirmesi de sık çıkar.

Tuzakİltizamın bir vergi türü sanılması; iltizam vergi toplama yöntemidir.

Sınavda işaretleilk akçe Orhan Bey, 1326 dolayı; şıklarda yalnız 1327 varsa onu seç.

↕Eskiden yeniye sırala maliyede ilkler

  1. İlk altın para (sultani)
  2. İlk Osmanlı parası (gümüş akçe)
  3. İlk kâğıt para (kaime)
  4. İlk mali teşkilatın kurulması

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin gelir kaynakları arasında gösterilemez?

✓ A. Cülus bahşişi, yeni padişahın tahta çıkışında kapıkulu askerlerine dağıtılan paradır; gelir değil giderdir. B gümrük vergileri, C tuzla ve maden gelirleri, D savaş tazminatları ise hazineye giren gerçek gelirlerdir.
MALİYE · ŞER'İ, ÖRFİ VE OLAĞANÜSTÜ VERGİLER

Osmanlı vergileri: öşür, cizye, haraç, çift resmi ve avarız

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde göçebeler neden yerleşik hayata geçirildi, ticaret nasıl gelişti?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletleri göçebe Türkmenleri yerleşik hayata geçirmeye (iskân) çalıştı; amaç düzenli vergi ve asker toplamak, tarım alanlarını genişletmek ve göçebelerle yerleşikler arasındaki çatışmaları önlemekti. Anadolu Selçukluları ise yol güvenliği, kervansaraylar ve devlet sigortasıyla Anadolu'yu bir ticaret merkezine dönüştürdü.

Toplum, iskân ve ticaret

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da şer'i ve örfi vergiler nelerdir, öşür, cizye, haraç ve avarız ne demektir?

Kısa cevap: Osmanlı vergileri üç gruptur. Şer'i vergiler İslam hukukuna dayanır: öşür (Müslümanlardan ürünün onda biri), haraç (gayrimüslimlerden toprak vergisi), cizye (askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden baş vergisi) ve zekât. Örfi vergiler padişahın emriyle konur: çift resmi, ispenç, çift bozan, ağnam, bac gibi. Avarız ise savaş ve afet gibi olağanüstü durumlarda alınan vergidir.

Bir Osmanlı köylüsünün vergi kâğıdına bakarak dinini, işini ve kaç koyunu olduğunu söyleyebilirdin.

Osmanlı'da vergiler kaynağına göre ayrılırdı. Bir kısmı doğrudan İslam hukukundan gelirdi; bunlara şer'i vergiler denir. Bir kısmı ise İslam hukukunda yer almayan, padişahın yetkisine (örf) dayanan vergilerdi; bunlara örfi vergiler (rüsum) denir. Türk-İslam devletleri sayfasındaki şer'i ve örfi hukuk ayrımını hatırla: vergiler de aynı ikiye bölünür.

Şer'i vergiler

  • Öşür (aşar): Müslüman köylüden ürünün onda biri oranında alınan vergi. Ürün olarak (aynî) ödenirdi. “Öşür” Arapçada “onda bir” demektir.
  • Haraç: gayrimüslimlerden alınan toprak (ürün) vergisi; öşrün gayrimüslimlerdeki karşılığıdır.
  • Cizye: askerlik yapmayan gayrimüslim erkeklerden, askerlikten muaf tutulmalarına karşılık alınan baş vergisi. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar, hastalar ve din adamları cizye ödemezdi.
  • Zekât: belli bir servete sahip Müslümanların verdiği dinî yükümlülük; oranı genel olarak servetin kırkta biridir.

Örfi vergiler: padişahın emriyle

  • Çift resmi: Müslüman köylüden alınan toprak vergisi. İspenç: gayrimüslim köylüden alınan toprak vergisi.
  • Çift bozan: toprağını sebepsiz yere boş bırakan köylüden alınan vergi. Tımar konusundaki “üretim sürsün” kuralının cezası budur.
  • Ağnam: küçükbaş hayvan (koyun, keçi) sahiplerinden alınan vergi; özellikle konar-göçerleri ilgilendirirdi.
  • Bac: pazarda satılan mallardan ve yollardan geçen ticaret mallarından alınan vergi. Dağ geçitlerinde (derbent) ve köprülerde yolculardan geçiş resmi, Boğazlardan geçen gemilerden de geçiş izni karşılığında izn-i sefine resmi alınırdı.

Avarız: olağanüstü vergi

Savaş, deprem, sel, yangın gibi beklenmedik durumlarda devletin ek paraya ihtiyacı olurdu. Bu durumlarda halktan alınan vergiye avarız denirdi. Avarız para olarak alınabildiği gibi ordu için kürekçi, yol ve köprü onarımında iş gücü olarak da istenebilirdi. 1500'lerden itibaren yalnız olağanüstü durumlarda toplanan bu vergi, nakit ihtiyacının arttığı 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren her yıl istenen ve miktarı sürekli artırılan düzenli bir vergiye dönüştü.

Aynı yol bir kez daha yürüdü. 1683 Viyana bozgunuyla başlayan uzun savaşlar hazineyi tüketince, savaş yıllarında halktan bir defaya mahsus imdadiye-i seferiye (sefer yardımı) toplandı. 1718'den sonra savaş olmayan yıllarda da bunun yarısı kadar imdadiye-i hazariye (barış yardımı) alınmaya başlandı; geliri, savaşa asker getirmekle yükümlü taşra valilerine bırakılırdı. Böylece olağanüstü bir yardım bir kez daha kalıcı vergiye dönüştü ve Tanzimat'a kadar sürdü.

Osmanlı vergileri · dayanak × kimden
GrupMüslümandanGayrimüslimdenHerkesten
Şer'i (İslam hukuku)Öşür (ürünün onda biri), zekâtHaraç (toprak), cizye (askerlik yapmayan erkekten baş vergisi)—
Örfi (padişahın emri)Çift resmi (toprak)İspenç (toprak)Ağnam (küçükbaş), bac (pazar), çift bozan (toprağı boş bırakma cezası)
Olağanüstü—Avarız (savaş, afet)
Akılda kalsın: Toprak vergilerini dinle eşle: Müslüman → öşür + çift resmi, gayrimüslim → haraç + ispenç. Cizye ise topraktan değil, kişiden (baştan) alınır ve askerliğin karşılığıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi şer'i vergi değildir?” → örfi olanı bul: ağnam, çift resmi, ispenç, bac, çift bozan. “Askerlik muafiyetine karşılık alınan” → cizye.

TuzakCizyenin bütün gayrimüslimlerden alındığını söylemek; kadın, çocuk, yaşlı ve din adamları muaftır.

⇄Bilgi eşleştirme vergi → tanım

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nde İslam hukukuna dayanan (şer'i) vergiler arasında yer almaz?

✓ B. İspenç, gayrimüslim köylüden alınan ve padişahın emriyle konan örfi bir toprak vergisidir. A öşür Müslüman köylünün ürün vergisi, C cizye gayrimüslim erkeklerden alınan baş vergisi, D haraç gayrimüslim toprağının vergisidir; üçü de İslam hukukuna dayanır.
EĞİTİM · MEDRESE, ENDERUN, ŞEHZADEGÂN

Osmanlı'da eğitim: İznik Medresesi'nden Sahn-ı Seman ve Enderun'a

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde medreseler nasıldı, Nizamiye medreselerinin amacı neydi?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde eğitimin merkezi medreselerdi; ilk örnekleri Karahanlılar döneminde açıldı. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün Bağdat'ta kurduğu (1066; öğretime açılışı 1067) Nizamiye Medresesi, Sünni düşünceyi yaymak ve devlete memur yetiştirmek amacıyla kurulan ilk düzenli devlet medresesi sayılır. Tıp eğitimi ise hastane ve tıp okulu olarak çalışan darüşşifalarda (bimaristan) yapılırdı.

Medrese ve darüşşifa

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da eğitim nasıldı, Sahn-ı Seman ve Enderun nedir, medreseler neden bozuldu?

Kısa cevap: İlk Osmanlı medresesi 1331'de Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı; ilk müderrisi Davud-ı Kayseri'dir. Fatih'in İstanbul'da kurduğu Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri en yüksek eğitim kurumlarıydı. Medreseler 17. yüzyıldan itibaren liyakatin bozulması, beşik ulemalığı ve akli bilimlerin dışlanması gibi sebeplerle geriledi. Devlet adamları ise sarayda Enderun'da yetiştirilirdi.

Osmanlı iki ayrı okulla iki ayrı insan yetiştirdi: medrese kadıyı ve müderrisi, Enderun ise veziri ve sadrazamı.

Hatırlarsan Nizamülmülk'ün Nizamiye Medreseleri devlete memur yetiştirmek için kurulmuştu. Osmanlı bu geleneği devraldı. İlk Osmanlı medresesini Orhan Bey 1331'de İznik'te açtı; ilk müderrisi (profesörü) Davud-ı Kayseri'dir. Yine İznik'teki Süleyman Paşa Medresesi, ayakta kalan en eski Osmanlı medrese binası kabul edilir. Çocuklar okuma yazmayı, temel din bilgisini ve dört işlemi beş altı yaşında başladıkları mahalledeki sıbyan mekteplerinde öğrenir, ardından medreseye geçerdi.

Ek bilgi: okula başlama törenleri

Çocuğun okula başlaması bir şenlikti: süslenmiş öğrenci, arkadaşlarının ilahiler ve “âmin” nidalarıyla eşlik ettiği bir alayla okula götürülürdü; buna âmin alayı denirdi. Şehzadelerin eğitime başlaması da sarayda bed-i besmele töreniyle kutlanırdı.

Okul, cami, tekke: eğitimin iki yolu

Osmanlı'da eğitim yalnız okulda verilmezdi. Belli bir programı, öğretmeni ve diploması olan örgün eğitim kurumları sıbyan mektepleri ve medreselerdi. Herkese açık, programsız yaygın eğitim ise camilerde vaazlarla, tekke ve zaviyelerde sohbetlerle, kütüphanelerde ve loncalarda usta-çırak ilişkisiyle sürerdi. Bunların yanında devlet, kendi yöneticisini sarayda Enderun'da, askerini ocaklarda, teknik elemanını Tophane ve tersane gibi kurumlarda yetiştirirdi.

Zirve: Sahn-ı Seman ve Süleymaniye

İstanbul'un fethinden sonra Fatih, adını taşıyan külliyenin içinde sekiz medreseden oluşan Sahn-ı Seman'ı kurdu (1462–1470). Bu medreseler zamanının en yüksek eğitim kurumu oldu; öğrencileri hazırlayan Tetimme medreseleri de yanlarında yer alıyordu. Kanuni döneminde Mimar Sinan'ın yaptığı külliyede açılan Süleymaniye Medreseleri ise bir adım öteye geçti: hadis için darülhadis, tıp için darüttıp, Kur'an'ı doğru okuma (kıraat) için darülkurra gibi uzmanlık bölümleri vardı. Osmanlı medrese eğitimi bu dönemde zirveye ulaştı.

Medreselerde eğitim dili Arapçaydı. 17. yüzyıla kadar tefsir, hadis, fıkıh gibi nakli (dinî) bilimlerle matematik, astronomi, tıp gibi akli bilimler birlikte okutuldu. Medreseler, müderrise ödenen gündelik ücrete (yevmiye) göre derecelenir ve çoğu zaman bu ücretle anılırdı: en alttaki Haşiye-i Tecrid ve Miftah medreselerinden kırklı, ellili medreselere, oradan Sahn-ı Seman ve altmışlı medreselere uzanan bir merdivendi. Sınıf geçme kitap bitirmeye dayanırdı; öğrenci müderristen icazet alarak bir üst medreseye geçerdi.

Ek bilgi: cerre çıkmak

Öğrenciler üç aylarda memleketlerine ya da köylere gidip imamlık yapar, vaaz verir, karşılığında halkın yardımını toplardı; buna cerre çıkmak denirdi.

Medresede kim kimdir?

  • Softa (suhte): medrese öğrencisi. İleri düzeydeki öğrenciye danişmend denirdi.
  • Müderris: medrese hocası. Yardımcısına muid denirdi.
  • İcazetname: medreseyi bitiren öğrenciye verilen diploma.
  • Mülazım: medreseyi bitirip müderrislik ya da kadılık için sıra (atama) bekleyen aday; bu bekleme dönemine mülazemet denirdi.

Medreseler neden bozuldu?

17. yüzyıldan itibaren medreseler gerilemeye başladı. Müderris atamalarında liyakat yerine iltimas öne çıktı; ulema çocuklarına küçük yaşta müderrislik verildi, buna beşik ulemalığı denir. Matematik, astronomi gibi akli bilimler gereksiz görülüp ders programlarından çıkarıldı, din kuralları dar yorumlanmaya başlandı. İş bulamama korkusu öğrencilerin disiplinini bozdu. Medrese, Avrupa'daki bilimsel gelişmelerin dışında kaldı.

Bunlara başka halkalar da eklendi. Yöneticilerin bilime ve bilginlere desteği azaldı, atamalarda rüşvet yaygınlaştı. Toprağını bırakıp şehre gelen köylü gençlerin bir kısmı medreselere sığındı; kapasitenin çok üzerinde öğrenci birikti ve işsiz kalan medreseliler (suhteler) duraklama sayfasında göreceğin isyanlara karıştı. 19. yüzyılda devletin Batı tarzı yeni okullar açması ise medreseyi iyice ikinci plana itti.

Saray eğitimi: Enderun, şehzadegân ve harem

Devlet adamı yetiştiren okul sarayın içindeydi: Enderun. Devşirme yoluyla toplanan çocuklar önce Acemi Oğlanlar Ocağı'na alınır, aralarından en yetenekliler Enderun'a seçilirdi. Burada dil, din, edebiyat, sanat, askerlik ve devlet adabı öğrenen içoğlanları, sınavlarla yükselerek sancakbeyi, vezir hatta sadrazam olabilirdi. Enderun, bir saray üniversitesiydi. İlk kez II. Murad döneminde Edirne Sarayı'nda açıldı, Fatih döneminde Topkapı'da kurumsallaştı. Eğitim dili Türkçeydi; edebiyat için Farsça, din ve ilim için Arapça öğretilirdi. Eğitimini bitiren içoğlanının saraydan taşraya ya da ordu ocaklarına görevle gönderilmesine çıkma denirdi. 19. yüzyılda Enderun önemini yitirdi: II. Mahmud memurlarını artık Mekteb-i Maarif-i Adliye gibi yeni okullardan yetiştirmeye başladı.

Osmanlı'da eğitim · hangi kurum kimi yetiştirdi?
KurumKimi alır?Ne yetiştirir?
Sıbyan mektebi5–6 yaşındaki mahalle çocuklarıOkuma yazma, temel din bilgisi, dört işlem
Medrese (İznik 1331 → Sahn-ı Seman → Süleymaniye)Sıbyan mektebini bitirenler (softa)Ulema: müderris, kadı
EnderunDevşirme çocuklarının en yetenekleri (içoğlanı)Devlet adamı: sancakbeyi, vezir, sadrazam
Ocaklar, Tophane, tersaneAsker ve usta adaylarıAsker ve teknik eleman
Şehzadegân Mektebi / haremŞehzadeler / saray kadınlarıİlk eğitim / okuma yazma, din, müzik, el sanatları
Akılda kalsın: Medreseyi bir mezuniyet töreni gibi düşün: softa okur, danişmend ilerler, muid yardım eder, müderris öğretir, icazetname mezun eder. Bozulmanın simgesi ise beşikteki müderristir: beşik ulemalığı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Fatih'in İstanbul'da kurduğu, dönemin en yüksek eğitim kurumu” → Sahn-ı Seman.

Tuzak“Medreselerin bozulma sebeplerinden biri değildir” kalıbında çeldirici genellikle olumlu bir gelişmedir (ör. “akli bilimlere önem verilmesi”). Tuzak: Enderun'u medrese sanmak; Enderun saray okuludur ve devlet adamı yetiştirir.

Sınavda işaretleSahn-ı Seman Fatih (1462–1470); medrese dereceleri “yirmili, otuzlu… altmışlı” diye de sorulur, en üst basamak Süleymaniye'dir.

▭Boşluk doldurma

Medreseyi bitiren öğrenciye verilirdi. Ulema çocuklarına küçük yaşta müderrislik verilmesine denirdi.

icazetnameberatbeşik ulemalığıiltizam

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 17. yüzyıldan itibaren Osmanlı medreselerinin bozulma sebeplerinden biri değildir?

✓ C. Uzmanlık bölümleri Kanuni döneminde Süleymaniye'de açıldı; medresenin zirvesine işaret eder, bozulmasına değil. A, B ve D bozulmanın gerçek sebepleridir: atamada liyakat gözetilmedi, akli bilimler programdan çıkarıldı, beşik ulemalığıyla çocuklara rütbe verildi.
EKONOMİ · İLKELER, ESNAF VE LONCALAR

Lonca teşkilatı ve ekonominin üç ilkesi: Ahi tezgâhından Osmanlı çarşısına

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAhilik nedir, Ahilik teşkilatının kurucusu kimdir ve görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahilik, 13. yüzyılda Anadolu'da esnaf ve zanaatkârları dinî, ahlaki, mesleki ve ekonomik açıdan örgütleyen bir teşkilattır; kurucusu Kırşehir'de yaşayan Ahi Evran'dır (Şeyh Nasirüddin Mahmud). Ahilik mal kalitesini ve fiyatı denetler, usta-çırak ilişkisiyle meslek öğretir, haksız rekabeti önler ve yabancıların esnaflığa girmesini sınırlardı.

Ahilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı ekonomisinin temel ilkeleri nelerdir, lonca teşkilatı nedir, gedik ve narh ne demektir?

Kısa cevap: Lonca, Osmanlı şehirlerinde aynı mesleği yapan esnaf ve zanaatkârların oluşturduğu meslek örgütüdür; Anadolu'daki Ahilik teşkilatının devamıdır. Loncalar çırak-kalfa-usta düzeniyle meslek eğitimi verir, üretimin kalitesini ve miktarını denetlerdi. Dükkân açma hakkına gedik, devletin belirlediği azami satış fiyatına narh denirdi. Loncalara Ahilikten farklı olarak gayrimüslim esnaf da katılabilirdi. Bu kuralların arkasında Osmanlı ekonomisinin üç ilkesi vardı: halkın ihtiyacını önceleyen iaşecilik (provizyonizm), dengeyi koruyan gelenekçilik ve hazine gelirini önceleyen fiskalizm.

Osmanlı çarşısında bir ayakkabıcı, istediği kadar ayakkabı yapamaz, istediği fiyata satamaz, istediği yerde dükkân açamazdı.

Türk-İslam devletleri sayfasında Ahi Evran'ı ve Kırşehir'i hatırla: Ahilik esnafı hem meslek hem ahlak açısından örgütlüyordu. Osmanlı şehirleri büyüyüp farklı dinlerden esnaf çarşıları doldurunca bu yapı dönüştü. Ahiliğin dinî-ahlaki yönü zamanla zayıfladı, yerini daha çok mesleki ve ekonomik kurallara dayanan lonca teşkilatı aldı. MEB'e göre loncalar, İstanbul'un fethinden sonra Müslüman ve gayrimüslim esnafın birlikte çalışabilmesi için kuruldu.

En önemli fark katılımdaydı. Ahilik Müslüman Türk esnafın teşkilatıydı; loncalara ise gayrimüslim esnaf da katılabiliyordu. Bazı loncalarda farklı dinlerden ustalar yan yana çalışırdı.

Lonca nasıl işlerdi?

Meslek, çırak → kalfa → usta basamaklarıyla öğrenilirdi. Çırak ustanın yanında işi öğrenir, kalfalığa yükselir; ustalık için loncanın onayı gerekirdi. Loncanın başında bir kethüda (şeyh) bulunur, yiğitbaşı gibi görevliler işleri yürütürdü. Esnaf, ihtiyaç anında birbirine yardım etmek için ortak bir sandık tutardı.

  • Gedik: bir meslekte dükkân açma ve iş yapma hakkı. Gedik sayısı sınırlıydı; böylece aynı şehirde bir meslekte gereğinden fazla dükkân açılması önlenirdi.
  • Narh: malların azami satış fiyatı. Kadı, esnafın görüşünü de alarak belirler; uygulamayı muhtesib denetlerdi.
  • Kalite ve miktar: üretimin standardı ve miktarı lonca tarafından denetlenir, hileli mal yapan esnaf cezalandırılırdı.

Neden bu kadar kural?

Loncaların amacı esnafı korumak ve şehrin ihtiyacını dengeli karşılamaktı: herkes geçimini sağlasın, kimse batmasın, halk da kaliteli malı makul fiyata alsın. Bunun bir bedeli de vardı. Rekabet ve sınırsız kâr önlendiği için büyük sermaye birikimi oluşmadı. Avrupa'da sanayileşme başladığında Osmanlı esnafı bu yüzden rekabet edemeyecekti.

Kuralların arkasındaki zihniyet: üç ilke

Gedik, narh ve lonca denetimi rastgele kurallar değildi; Osmanlı ekonomisi üç ilke üzerine kuruluydu: iaşecilik (provizyonizm), gelenekçilik ve fiskalizm. Üçü de dengeyi büyümeye tercih ediyordu.

Osmanlı ekonomisinin üç ilkesi ve Avrupa'nın merkantilizmi
İlkeAmacıÖrnek uygulama
İaşecilik (provizyonizm)Halkın temel ihtiyacı bol, kaliteli ve ucuz karşılansınŞehrin ihtiyacı olan mal iç pazarda tutulur, ihracat sınırlanır, gerekirse ithalata izin; narh
GelenekçilikÜretim, iş gücü ve sermaye dengesi bozulmasınGedik; üretim miktarının sabitlenmesi; yeni yönteme ve aşırı kâra izin yok
FiskalizmHazine geliri en yükseğe çıksın, gerekirse gider kısılsınİç gümrükler, ticaret vergileri, iltizam
Merkantilizm (Avrupa)İhracat artsın, ithalat azalsın; altın ve gümüş birikmesiOsmanlı benimsemedi

Aynı yüzyıllarda Avrupa merkantilizmi benimsedi: ihracatı artırıp ithalatı kısarak ülkeye altın ve gümüş biriktirmek. İki anlayış karşılaşınca kazanan Avrupa oldu. Osmanlı iaşecilik gereği ithalata kapıyı açık tuttu, kapitülasyonlarla yabancı tüccara düşük gümrük tanıdı; Avrupa buradan ham madde alıp işlenmiş mal sattı. Yerli üretici rekabet edemedi, değerli maden Osmanlı'dan Avrupa'ya aktı. MEB bu anlayışın 1838 Balta Limanı Antlaşması'na kadar sürdüğünü vurgular.

Yolda, çarşıda, sarayda: ticaretin kurumları

  • Derbent teşkilatı: dağ geçitleri ve tehlikeli yollar üzerinde yolcuyu ve kervanı koruyan karakollar. Derbentçiler bu hizmet karşılığında bazı vergilerden muaf tutulurdu.
  • Menzil teşkilatı: belli aralıklarla kurulan, devlet ulaklarının (postacıların) at değiştirip konakladığı duraklar zinciri.
  • Mekkâri (mekkâre) taifesi: at, katır ve develeriyle yük ve yolcu taşıyan, devletçe örgütlenmiş taşımacılar.
  • Bezirgân: şehirler ve ülkeler arasında büyük çaplı alım satım yapan tüccar; dükkân sahibi esnaftan ayrılırdı.
  • Kapan: un, yağ, bal gibi malların toptan getirilip tartıldığı, vergilendirildiği ve esnafa dağıtıldığı yer (toptancı hali). İstanbul'daki Unkapanı adı buradan gelir.
  • Ehl-i hibre: bir malın kalitesi ya da fiyatı konusunda kadıya bilgi veren, meslekten bilirkişiler.
  • Ehl-i hiref: Topkapı Sarayı'na bağlı çalışan nakkaş, hattat, kuyumcu gibi saray sanatkârlarının teşkilatı.

Tüketiciyi korumak da devletin işiydi. Ekmeğin ağırlığından kumaşın enine, malın ölçüsü ve kalitesi kanunnamelerle tek tek belirlenir (standartlaştırma), çarşıda muhtesib bunu denetlerdi. II. Bayezid döneminde çıkarılan İhtisab Kanunnamesi (Bursa) bu kuralların en bilinen örneğidir.

Akılda kalsın: Loncanın üç sınırını bir dükkânda topla: gedik → nerede ve kaç dükkân, narh → hangi fiyata, lonca denetimi → hangi kalitede ve ne kadar. Zincirin sonu: rekabet yok → sermaye birikimi yok. Üç ilkeyi üç soruyla ayır: halk doysun mu? → iaşecilik, düzen bozulmasın mı? → gelenekçilik, hazine dolsun mu? → fiskalizm.
Sınavda

Nasıl sorulur“Narh uygulamasının amacı” → fiyatları denetlemek, tüketiciyi korumak. “Ahilikten loncaya geçişte görülen değişiklik” → gayrimüslimlerin de teşkilata katılması.

TuzakLoncaların serbest rekabeti teşvik ettiğini söylemek; tam tersine rekabeti sınırlardı. Bir uygulama verilip ilkesi sorulursa: ihracatın sınırlanması, narh → iaşecilik; gedik, üretim miktarının sabitlenmesi → gelenekçilik; iç gümrük, iltizam → fiskalizm. Osmanlı'nın merkantilist olduğunu söyleyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → anlam

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı'da lonca teşkilatının üretim miktarını, fiyatları ve dükkân sayısını sınırlaması aşağıdakilerden hangisine yol açmıştır?

✓ D. Rekabet ve sınırsız kâr önlendiği için esnaf elinde büyük sermaye birikmedi. A loncalarda gayrimüslim esnaf da vardı, uzaklaşma sınırlamanın sonucu değil; B usta-çırak ilişkisi loncanın temeliydi, sürdü; C tımar bir toprak sistemidir, loncanın üretim kurallarıyla ilgisi yoktur.
BİLİM · OSMANLI BİLGİNLERİ VE ESERLERİ

Osmanlı bilginleri: Molla Fenari'den Kâtip Çelebi'ye

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam bilginleri kimlerdir, Farabi, İbn Sina, Biruni ve Harezmi hangi alanlarda çalışmıştır?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başlıca Türk-İslam bilginleri şunlardır: Farabi (felsefe ve musiki, “Muallim-i Sani”), İbn Sina (tıp, El-Kanun fi't-Tıb), Biruni (astronomi ve coğrafya, dünyanın çapını hesapladı), Harezmi (cebirin kurucusu), Ömer Hayyam (Celali takvimi), Uluğ Bey (Semerkant rasathanesi), El-Cezeri (otomatik makineler) ve Gazali (din ve felsefe, İhyau Ulumi'd-Din).

Türk-İslam bilginleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı bilim insanları kimlerdir, Piri Reis, Ali Kuşçu, Takiyüddin ve Kâtip Çelebi'nin eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Başlıca Osmanlı bilginleri şunlardır: Davud-ı Kayseri (ilk müderris), Molla Fenari (ilk şeyhülislam), Akşemseddin (Fatih'in hocası, tıp), Ali Kuşçu (matematik ve astronomi), Sabuncuoğlu Şerefeddin (cerrahi), Piri Reis (dünya haritası, Kitab-ı Bahriye), Seydi Ali Reis (Mir'atü'l-Memalik), Matrakçı Nasuh (matematik, minyatür), Takiyüddin (İstanbul rasathanesi), Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zunun, Cihannüma) ve Evliya Çelebi (Seyahatname).

Uluğ Bey'in Semerkant'taki rasathanesini hatırla. O rasathanenin en parlak öğrencilerinden biri bir gün İstanbul'a gelecek ve Ayasofya'da ders verecekti.

Osmanlı düşünce hayatı medresenin, tekkenin ve sarayın kesiştiği yerde gelişti. Kuruluşta bilginler devletin temellerini attı; yükselme döneminde bilim, deniz, tıp ve gökyüzü alanında eserler verildi; 17. yüzyılda ise bazı aydınlar devletin neden sarsıldığını sorgulamaya başladı. Sınav bu isimleri çoğu zaman bilgin – alan – eser eşleştirmesiyle sorar; o yüzden onları dönemlerine göre gruplayalım.

Kuruluş: ilmiye ve tasavvuf

  • Davud-ı Kayseri: İznik Medresesi'nin ilk müderrisi.
  • Molla Fenari: ilk Osmanlı şeyhülislamı; Osmanlı ilmiye teşkilatının öncüsü sayılır.
  • Şeyh Bedreddin: İslam'a farklı yorumlar getiren düşünür; en önemli eseri Varidat. Fetret Devri sonrasındaki isyanıyla da bilinir.
  • Hacı Bayram Veli: II. Murad döneminin ünlü mutasavvıfı ve şairi; Bayramiye tarikatının kurucusu.
  • Kadızade-i Rumi: Bursa'da yetişen matematik ve astronomi bilgini; Semerkant'ta Uluğ Bey'e hocalık etti, Semerkant Rasathanesi'nin müdürlüğünü ve medresenin baş hocalığını yaptı. Ali Kuşçu da onun öğrencilerindendir.
  • Yahşi Fakih ve Ahmedi: kuruluşu anlatan ilk yazarlar. Yahşi Fakih'in Menâkıbnâme-i Âl-i Osman'ı bugüne ulaşmadı, bilgilerini Âşıkpaşazade aktardı; Ahmedi'nin İskendername'sindeki Osmanlı tarihi bölümü ise kuruluşu anlatan günümüze ulaşmış en eski metinlerdendir.

Fatih ve Kanuni çağı: bilim, tıp, deniz

Fatih ve Kanuni çağının bilginleri · alan → eser
BilginAlanEser / iz
AkşemseddinDin, tıp (Fatih'in hocası)Maddetü'l-Hayat: hastalıklar gözle görülmeyen canlılarla bulaşır; Risaletü'n-Nuriyye
Ali KuşçuMatematik, astronomiSemerkant'tan İstanbul'a geldi; Ayasofya müderrisi, İstanbul'un enlem-boylamı, er-Risaletü'l-Fethiyye
Sabuncuoğlu ŞerefeddinTıp, cerrahiCerrahiyetü'l-Haniye (resimli cerrahi), Mücerrebname; aynı dönemde Altuncuzade üroloji ekolü
Tursun Bey, Amasyalı ŞükrullahTarihTarih-i Ebu'l-Feth (Tursun Bey)
Ebussuud EfendiHukuk (Kanuni'nin şeyhülislamı)Fetvalarla şer'i hukuk ile örfi kanunları uzlaştırdı
Piri ReisDenizcilik, coğrafyaAmerika'yı da gösteren dünya haritası (1513, Yavuz'a sunuldu), Kitab-ı Bahriye
Seydi Ali ReisDenizcilikMir'atü'l-Memalik (Hint Okyanusu dönüşü), Muhit
TakiyüddinAstronomi, matematik1577 İstanbul (Tophane) rasathanesi, III. Murad; 1580'de Şeyhülislam Kadızade Ahmed Şemseddin'in fetvasıyla yıkıldı

Matrakçı Nasuh da bu çağın adıdır: matematikçi, tarihçi ve şehirleri gösteren minyatürleriyle tanınan minyatürcü.

17. yüzyıl ve sonrası: sorgulayan aydınlar

  • Kâtip Çelebi (Hacı Halife, Hacı Kalfa diye de anılır): çok yönlü bilgin; kitapları ve yazarlarını tanıtan Keşfü'z-Zunun ve coğrafya eseri Cihannüma.
  • Evliya Çelebi: gezgin; gördüğü yerleri anlattığı on ciltlik Seyahatname.
  • Koçi Bey: IV. Murad'a devletin sarsılma sebeplerini ve çözüm yollarını anlatan bir risale sundu.
  • Naima: ilk resmî Osmanlı tarihçisi (vakanüvis). Ondan önce Osmanlı tarihini sarayın şehnamecileri ve Âşıkpaşazade, Neşri, Oruç Bey, Heşt Behişt'in yazarı İdris-i Bitlisi gibi tarihçiler yazmıştı. Son vakanüvis Abdurrahman Şeref Efendi'dir.
  • İbrahim Müteferrika: 18. yüzyılda İstanbul'da ilk Türk matbaasını kurdu.
  • Yanyalı Esad Efendi: Lale Devri bilgini; Aristo'nun Fizik'ini Arapçaya çevirdi, Aristo ve Farabi'den sonra gelen “üçüncü öğretmen” anlamında Muallim-i Sâlis diye anıldı.
  • Erzurumlu İbrahim Hakkı: 18. yüzyılda din, astronomi, tıp ve ahlakı bir araya getiren ansiklopedik eseri Marifetname'yi (1757) yazdı.
  • Ahmet Cevdet Paşa: 19. yüzyıl devlet adamı ve tarihçisi; Mecelle'nin hazırlanmasına öncülük etti, Tarih-i Cevdet ve Kısas-ı Enbiya'nın yazarıdır.
Ek bilgi: uçuş denemeleri ve son dönemin iki bilgini

Hezarfen Ahmed Çelebi, kuşların uçuşunu gözlemleyip yapay kanatlarla denemeler yaptı; dönemin eserlerine göre Galata Kulesi'nden Üsküdar'daki Doğancılar'a uçtu (araştırmalar bunun ancak hava akımlarından yararlanan bir süzülme uçuşuyla mümkün olabileceğini gösterir). Lagari Hasan Çelebi'nin barutla çalışan bir roketle yükselmeyi denediği yalnız Evliya Çelebi'nin anlatımına dayanır. II. Mahmud'un hekimbaşısı Mustafa Behçet Efendi 1827'de açılan tıp okulunun (Tıphane-i Amire) kuruluşuna öncülük etti; son dönem astronomu Mehmet Fatin (Gökmen) Kandilli Rasathanesi'ni kurdu.

Akılda kalsın: Denizcileri birbirinden eserleriyle ayır: Piri Reis → harita ve Kitab-ı Bahriye (bahr = deniz), Seydi Ali Reis → Mir'atü'l-Memalik (memleketlerin aynası, yani dönüş yolunda gördüğü ülkeler). İki Çelebi'yi de: Kâtip kitapları sayar (Keşfü'z-Zunun), Evliya yolları sayar (Seyahatname). Ansiklopedik iki eseri yüzyıllarıyla ayır: Cihannüma 17. yy (Kâtip Çelebi), Marifetname 18. yy (Erzurumlu İbrahim Hakkı).
Sınavda

Nasıl sorulurBilgin–eser eşleştirmesinde bir çift yanlış verilir.

TuzakEn sık karıştırılanlar: Kitab-ı Bahriye (Piri Reis) ile Mir'atü'l-Memalik (Seydi Ali Reis), Cihannüma (Kâtip Çelebi) ile Seyahatname (Evliya Çelebi). “İlk şeyhülislam” → Molla Fenari, “ilk müderris” → Davud-ı Kayseri. Tuzak: Ali Kuşçu'yu Osmanlı'da yetişmiş sanmak; Semerkant'ta yetişip İstanbul'a gelmiştir. İki Kadızade'yi de karıştırma: Kadızade-i Rumi Uluğ Bey'in hocası olan bilgindir; rasathaneyi yıktıran fetvayı veren ise Şeyhülislam Kadızade Ahmed Şemseddin'dir.

Sınavda işaretleİstanbul Rasathanesi 1577 (III. Murad, Takiyüddin); şıklarda yalnız 1578 varsa onu seç.

⇄Bilgi eşleştirme bilgin → eser

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı bilginleri ile alanları ya da eserleri eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi yanlış olur?

✓ A. Seyahatname Evliya Çelebi'nin eseridir; Ali Kuşçu matematik ve astronomi bilginidir. B doğrudur: Takiyüddin İstanbul'da rasathane kurdu; C doğrudur: Varidat Şeyh Bedreddin'indir; D doğrudur: Molla Fenari ilk Osmanlı şeyhülislamıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Murad döneminde Germiyanoğulları'ndan çeyiz yoluyla, Hamitoğulları'ndan satın alma yoluyla toprak kazanılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Çeyiz ve satın alma savaşsız yollardır; I. Murad Anadolu'da Türk beylikleriyle savaşmaktan kaçındı. A savaşla değil, barışla kazanıldığı için tersini söyler; B Germiyan ve Hamit toprakları iç bölgededir, deniz gücüyle ilgisi yoktur; C beyliklerin Haçlılara karşı yardım istemesiyle değil, evlilik ve alımla ilgilidir.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · I. Murad ve Balkanlar

?Soru 2

Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesinde tahta çıkan şehzadenin kardeşlerini öldürebileceğinin kurala bağlanmasıyla öncelikle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ D. Kural, Fetret Devri gibi bölünmelerin tekrarlanmasını önleyip yönetimi tek elde toplamak içindi. A tecrübe kazanmak sancağa çıkmakla ilgilidir; B Divan'ın yetkileriyle ilgisi yoktur; C en yaşlıya geçiş (ekber ve erşed) I. Ahmet döneminde gelen ayrı bir sistemdir.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Veraset ve ekber-erşed

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi 1402 Ankara Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Anadolu birliğini Yıldırım savaştan önce sağlamıştı; Ankara yenilgisi bu birliği bozdu. B, C ve D Ankara Savaşı'nın gerçek sonuçlarıdır: Timur beylikleri yeniden kurdu, İstanbul'un fethi gecikti, şehzadeler arasında Fetret Devri başladı.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Yıldırım Bayezid ve Ankara

?Soru 4

Osmanlı Devleti'nin Ankara yenilgisine ve on bir yıl süren Fetret Devri'ne rağmen yıkılmamasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en azdır?

✓ B. 1416 deniz savaşı kaybedildi ve devletin ayakta kalmasıyla ilgisi yoktur. A Rumeli'deki Türk iskânı toprakları elde tuttu; C padişaha bağlı Kapıkulu askerleri merkezi korudu; D oturmuş devlet teşkilatı bunalımda çökmeyi önledi.Kaynak: Osmanlı kuruluş dönemi · Fetret Devri ve I. Mehmed

?Soru 5

Osmanlı Devleti'nde şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulamasına son verilmesi, aşağıdaki sonuçlardan hangisini doğurmuştur?

✓ A. Kafeste yetişen şehzadeler yönetim deneyimi kazanamadan tahta çıktı. B taht kavgaları azaldı, artmadı; C sancakbeyleri zaten merkezden atanırdı, bununla ilgisi yoktur; D Divan-ı Hümayun kaldırılmadı, II. Mahmut'ta nezaretlere dönüştü.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Şehzade sancakları ve kafes

?Soru 6

Divan kâtiplerinin başı olan reisülküttabın zamanla devletin dış işlerinden sorumlu olması ve 19. yüzyılda Hariciye Nazırı adını alması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ B. Divan görevlileri II. Mahmut döneminde nezaretlere dönüştü; reisülküttaplık Hariciye Nezareti oldu. A şer'i hukuk etkisiyle değil, yönetimin modernleşmesiyle ilgilidir; C Divan'ın yetkisi genişlemedi, bakanlıklara bölündü; D nişancı değil, reisülküttap öne çıktı.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Divan çeşitleri ve kalemler

?Soru 7

Fatih'in İstanbul kuşatmasından önce Rumeli Hisarı'nı yaptırmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Karşıdaki Anadolu Hisarı ile birlikte Boğaz denetim altına alındı, Karadeniz yolu kapandı. A başkent İstanbul'un fethiyle taşındı, hisarla değil; B Haliç'i zincirle kapatan Bizans'tır, Osmanlı gemileri karadan yürüttü; C hisar ticareti geliştirmek için değil, Boğaz'dan geçişi kesmek için yapıldı.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · İstanbul'un fethi

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Anadolu Türk siyasi birliği, Mısır Seferi'nden önce Turnadağ Savaşı (1515) ile sağlandı. A, C ve D Mısır Seferi'nin gerçek sonuçlarıdır: halifelik Osmanlı'ya geçti, Memlük Devleti yıkıldı, kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Yavuz Sultan Selim

?Soru 9

Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin uygulanmadığı, vergilerin iltizam yoluyla toplanıp yöneticilere yıllık maaş verildiği eyaletlere ne ad verilir?

✓ C. Mısır, Yemen, Habeş ve Garp Ocakları gibi salyaneli eyaletlerde yöneticiler yıllık maaş (salyane) alırdı. A salyanesiz eyaletlerde tımar uygulanırdı, sorunun tersidir; B yurtluk-ocaklık sancakları yerel beylere babadan oğula bırakılırdı; D şehzade sancakları şehzadelerin yetiştiği sancaklardır.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Taşra ve İstanbul yönetimi

?Soru 10

Osmanlı Devleti'nin 16. yüzyılda Fransa'ya kapitülasyon vermesinin sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Kapitülasyonlar Osmanlı'nın en güçlü döneminde, siyasi amaçla verilmiş bir ayrıcalıktır; ekonomik bir bozulma söz konusu değildi. A, B ve D gerçek sebeplerdir: Habsburglara karşı Fransa desteklendi, Hristiyan birliği bölündü, ticaret yollarının canlanması istendi.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Kanuni: Avrupa ve İran
192
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı kültür ve medeniyeti konusundan 192 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →