21. yüzyılda dünya ve Türkiye: 2008 krizinden Arap Baharı'na, Karabağ'dan COVID-19'a

2008 Küresel Ekonomik Krizi'nden Arap Baharı'na, Suriyeli göçünden Karabağ zaferine, Mavi Vatan'dan COVID-19'a ve Türkiye'nin ilk astronotuna kadar 21. yüzyılın dünyasını anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak2007 → 2026
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
62 sorubu konuda çözebileceğin
2007 – 2010 · ABD · DÜNYA

2008 Küresel Ekonomik Krizi: ABD'deki konut kredilerinden bütün dünyaya yayılan çöküş

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Büyük Buhran), 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York Borsası'nın çökmesiyle (Kara Perşembe) başladı ve etkileri yaklaşık on yıl sürdü. Bankalar battı, işsizlik ve yoksulluk yayıldı, dünya ticareti büyük ölçüde daraldı. Bunalım serbest piyasaya (liberal ekonomiye) güveni sarstı; devletler ekonomiye müdahale etti (ABD'de New Deal), Almanya ve Japonya'da ise totaliter güçler yükseldi.

1929 bunalımı, dönemin bilim ve kültürü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

2008 küresel ekonomik krizi neden çıktı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: 2008 Küresel Ekonomik Krizi, ABD'de geri ödenemeyen yüksek riskli konut kredilerinin (mortgage) bankaları zora sokmasıyla başladı; 15 Eylül 2008'de Lehman Brothers'ın iflasıyla bütün dünyaya yayıldı. Sonucunda dünya ekonomisi 2009'da durgunluğa girdi, G20 liderler düzeyinde toplanmaya başladı ve Asya'nın dünya ekonomisindeki ağırlığı arttı.

Bir krizin bütün dünyayı dolaşması için savaş gerekmez; birbirine sıkıca bağlanmış bankalar yeter.

Hatırlarsan Türkiye 1980'lerde 24 Ocak kararları ve Özal dönemiyle serbest piyasaya açılmıştı. Bu, dünyadaki büyük bir dalganın parçasıydı: devletin ekonomiden çekildiği, ticaretin ve sermayenin sınır tanımadan dolaştığı neoliberal politikalar. Soğuk Savaş bitince bu düzen bütün dünyaya yayıldı. Para artık bir tuşla bir ülkeden ötekine geçiyordu; bu hız büyümeyi de krizi de aynı kolaylıkla taşıyacaktı.

Bir ev kredisinden dünya krizine

2000'lerin ortasında ABD'de bankalar, borcunu ödeme gücü zayıf olan kişilere de kolayca konut kredisi verdi. Bu krediler paketlenip yeni finansal ürünlere dönüştürüldü ve dünyanın dört bir yanındaki bankalara satıldı. Konut fiyatları düşmeye başlayınca krediler ödenemedi, paketlerin değeri eridi. 2007'de ABD'de “mortgage krizi” patladı; 15 Eylül 2008'de dev yatırım bankası Lehman Brothers iflas edince panik bütün dünyaya sıçradı.

2008 krizi beş halkalı bir zincirdir: tek bir ülkedeki konut kredileri, birbirine bağlı bankalar üzerinden bütün dünyayı sarstı.Görsel: Sınav Defteri

Kriz, 1929 Büyük Buhranı'ndan bu yana yaşanan en ağır küresel ekonomik kriz olarak anılır. Fabrikalar küçüldü, işsizlik arttı, dünya ticareti daraldı. İşin ilginç yanı, “devlet ekonomiye karışmasın” diyen ülkelerin bankalarını batmaktan kurtarmak için devlet kasasını açmasıydı. Bu yüzden 2008, neoliberal anlayışın en çok sorgulandığı yıl oldu.

Kriz neyi değiştirdi?

  • G20 liderler düzeyine çıktı. Daha önce maliye bakanlarını toplayan G20'nin ilk liderler zirvesi Kasım 2008'de Washington'da yapıldı. Kurucu üyelerden olan Türkiye, 2015'te dönem başkanı olarak liderleri Antalya'da ağırladı.
  • Avrupa sarsıldı. 2010'da Yunanistan'la başlayan Avro Bölgesi borç krizi, AB'nin ortak para birliğini zor bir sınava soktu.
  • Türkiye'nin dersi işe yaradı. İhracat ve büyüme 2009'da geriledi, ama 2001 krizinden sonra sıkılaştırılan bankacılık düzenlemeleri sayesinde Türkiye'de büyük bir banka iflası yaşanmadı.

Tek kutuptan çok kutuplu dünyaya

Soğuk Savaş'ın iki kutuplu dünyası 1991'de bitince ABD tek süper güç olarak kalmıştı. Krizden en az zararla çıkanlar ise Asya ekonomileri oldu. Çin 2010'da Japonya'yı geçerek dünyanın ikinci büyük ekonomisi hâline geldi. Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin 2009'da ilk zirvelerini yaptı; Güney Afrika'nın katılmasıyla grup BRICS adını aldı. Gücün tek merkezde değil, birkaç merkez arasında dağıldığı bu düzene çok kutupluluk denir. Çin'in 2013'te başlattığı “Kuşak ve Yol” projesi de Asya'yı Avrupa'ya bağlama yarışının parçasıdır; Türkiye bu yarışta kendini Orta Koridor'un kilit ülkesi olarak konumlandırdı.

Akılda kalsın: 2008 krizinin yolu üç kelime: ev → banka → dünya. 1929 ile karıştırma: 1929 borsa çöküşüyle, 2008 konut kredisi çöküşüyle başladı; ikisinin de çıkış yeri ABD'dir.
Sınavda

Nasıl sorulur“2008 krizinin ortaya çıktığı sektör” sorulur; cevap ABD'deki konut kredisi (mortgage) piyasasıdır.

TuzakKrizi 1973 petrol krizi gibi enerji fiyatlarına bağlayan şıktır. “Çok kutupluluk” sorulduğunda Çin ve Asya'nın yükselişi akla gelmeli.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. BRIC ülkeleri ilk zirvelerini yaptı
  2. ABD'de konut kredisi (mortgage) krizi başladı
  3. Türkiye, G20 liderlerini Antalya'da ağırladı
  4. Lehman Brothers iflas etti

?Soru çöz

2008 Küresel Ekonomik Krizi'nden sonra neoliberal ekonomi anlayışının sorgulanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Neoliberalizm devletin ekonomiden çekilmesini savunur; 2008'de devletlerin bankaları kurtarması bu anlayışı tartışmaya açtı. A 1973 krizine, B 1991'e, D 1999–2002 avro takvimine aittir.
2010 – 2024 · TUNUS · MISIR · LİBYA · YEMEN · SURİYE

Arap Baharı: Tunus'taki bir seyyar satıcıdan bütün Orta Doğu'ya yayılan isyan

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla11 Eylül saldırılarından sonra ABD Afganistan'a ve Irak'a neden müdahale etti, 1 Mart tezkeresi nedir?Bağlantılı konudan (Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ABD, 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra El Kaide'yi barındıran Taliban yönetimini Ekim 2001'de başlattığı harekâtla devirdi. 20 Mart 2003'te de kitle imha silahları gerekçesiyle İngiltere ile birlikte Irak'ı işgal etti (II. Körfez Savaşı); TBMM, ABD askerlerinin Türkiye üzerinden geçişine izin veren tezkereyi 1 Mart 2003'te kabul etmedi.

11 Eylül, Afganistan, II. Körfez Savaşı ve küresel terör

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Arap Baharı nedir, hangi ülkelerde yaşandı ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Arap Baharı, Aralık 2010'da Tunus'ta başlayıp Mısır, Libya, Yemen ve Suriye başta olmak üzere Arap dünyasına yayılan halk hareketlerinin adıdır. Tunus, Mısır, Libya ve Yemen'de uzun süreli yönetimler düştü; Suriye'de ise 2011'de başlayan olaylar iç savaşa dönüştü.

Bir ülkenin kaderini bazen bir sarayda alınan karar değil, bir pazar yerindeki çaresizlik değiştirir.

17 Aralık 2010'da Tunus'un küçük bir kasabasında, tezgâhına el konulan seyyar satıcı Muhammed Buazizi kendini ateşe verdi. Bu olay, yıllardır biriken öfkenin fitilini ateşledi. Gösteriler bütün ülkeye yayıldı ve 23 yıldır iktidarda olan Zeynel Abidin Bin Ali, 14 Ocak 2011'de ülkeyi terk etti. Birkaç hafta içinde aynı sloganlar Kahire'den Sana'ya kadar duyuluyordu.

Neden patladı?

Kıvılcım Tunus'ta çaktı ama kuru otlar bütün bölgede vardı. Onlarca yıldır değişmeyen otoriter yönetimler, yolsuzluk ve ifade özgürlüğünün kısıtlanması halkı bıktırmıştı. Nüfusun büyük bölümü gençti ve gençler arasında işsizlik yüksekti; 2008 krizinin ardından artan hayat pahalılığı yükü ağırlaştırdı. Yeni olan şey ise sosyal medyaydı: haberler ve gösteri çağrıları, devlet televizyonlarına rağmen saatler içinde yayılıyordu.

Aynı dalga, beş farklı son: yalnız Tunus'ta değişim savaşsız gerçekleşti; Libya, Yemen ve Suriye uzun iç savaşlara sürüklendi.Görsel: Sınav Defteri

Mısır'dan Suriye'ye

Mısır'da Kahire'deki Tahrir Meydanı gösterilerin simgesi oldu ve otuz yıllık lider Hüsnü Mübarek Şubat 2011'de istifa etti. 2012'de seçimle cumhurbaşkanı olan Muhammed Mursi, Temmuz 2013'te ordu yönetime el koyunca görevden uzaklaştırıldı. Libya'da BM Güvenlik Konseyi kararıyla uçuşa yasak bölge ilan edildi, NATO müdahale etti ve Kaddafi Ekim 2011'de öldürüldü; ama ülke birbirine rakip yönetimler arasında bölündü. Yemen'de Ali Abdullah Salih 2012'de yönetimi bıraktı, ülke kısa süre sonra iç savaşa sürüklendi.

En uzun ve en kanlı yangın Suriye'de yaşandı. Mart 2011'de Dera'da başlayan gösterilere Beşşar Esad yönetimi sert karşılık verince olaylar iç savaşa dönüştü. Rusya (2015) ve İran yönetimin yanında savaşa girdi; DEAŞ ve PKK/PYD-YPG gibi terör örgütleri oluşan boşluktan yararlandı. Türkiye, Rusya ve İran'ın garantörlüğünde 2017'de başlayan Astana süreci çatışmaları azaltmayı amaçladı. Esad yönetimi sonunda 8 Aralık 2024'te muhalif güçlerin ilerleyişiyle devrildi.

Akılda kalsın: Arap Baharı'nın başı ve sonu: kıvılcım Tunus (2010), en uzun yangın Suriye (2011 → 2024). Lider düşen dört ülke: Tunus, Mısır, Libya, Yemen.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle “Arap Baharı'nın ortaya çıkmasında etkili olmayan” şık sorulur.

TuzakDoğru şıklar otoriter yönetim, işsizlik, yolsuzluk ve sosyal medyadır; tuzak, olayları Soğuk Savaş'ın iki kutuplu düzenine ya da SSCB yayılmacılığına bağlayan şıktır. Arap Baharı Soğuk Savaş'tan yirmi yıl sonra yaşandı.

⇄Bilgi eşleştirme ülke → gelişme

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Arap Baharı sürecinde aşağıdaki ülkelerin hangisinde yönetimin değişmesi, BM Güvenlik Konseyi kararına dayanan uluslararası bir askerî müdahaleyle gerçekleşmiştir?

✓ A. Libya'da 2011'de BM Güvenlik Konseyi kararıyla uçuşa yasak bölge ilan edildi ve NATO müdahale etti. Tunus ve Mısır'da liderler halk gösterileri sonucunda gitti, Yemen'de Salih yönetimi bir uzlaşmayla bıraktı.
2011 → GÜNÜMÜZ · SURİYE SINIRI · EGE · AVRUPA

Küresel göç ve mülteciler: Suriye iç savaşından sonra Türkiye

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSoğuk Savaş döneminde Türkiye'nin Orta Doğu politikası nasıl değişti?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye 1950–1960 arasında Orta Doğu'da Batı'ya paralel bir politika izledi (Bağdat Paktı, 1957'de Eisenhower Doktrini'nin kabulü) ve bu yüzden Mısır ve Suriye başta olmak üzere Arap ülkeleriyle arası soğudu. Kıbrıs meselesinde uluslararası alanda yalnız kalınca 1960'ların ortasından itibaren Arap ve İslam ülkelerine yaklaştı: 1967 Arap-İsrail Savaşı'nda ABD'nin Türkiye'deki üsleri kullanmasına izin vermedi, Filistin davasını destekledi ve 1969'da İslam Konferansı Teşkilatı'nın kurucuları arasında yer aldı.

Türkiye'nin Orta Doğu politikası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Suriyeli göçü Türkiye'yi nasıl etkiledi, mülteci ile geçici koruma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Suriye iç savaşı nedeniyle 2011'den itibaren milyonlarca Suriyeli Türkiye'ye sığındı. Türkiye “açık kapı” politikası izledi ve Suriyelilere mülteci statüsü yerine geçici koruma statüsü verdi; 2014'ten itibaren uzun yıllar dünyada en çok mülteci barındıran ülke oldu.

Arap Baharı'nın en ağır faturasını, hiç seçmedikleri bir savaştan kaçan sıradan insanlar ödedi.

Hatırlarsan Türkiye büyük göç dalgalarına yabancı değildi: 1989'da Bulgaristan'dan, 1991'de I. Körfez Savaşı sırasında Kuzey Irak'tan yüz binlerce insan sınıra dayanmıştı. Ama Suriye'den gelen dalga hem çok daha büyüktü hem de çok daha uzun sürdü. İlk Suriyeli grup Nisan 2011'de Hatay'dan Türkiye'ye geçti. Türkiye sınırını savaştan kaçanlara açtı; bu tutuma açık kapı politikası denir.

Göçmen, mülteci, geçici koruma: kelimeler neden önemli?

Her yer değiştiren kişi mülteci değildir. Daha iyi iş ya da eğitim için kendi isteğiyle yer değiştiren kişi göçmendir. Mülteci ise 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne göre ırkı, dini, milliyeti, belirli bir topluluğa üyeliği ya da siyasi düşüncesi yüzünden zulme uğrama korkusuyla ülkesini terk eden ve geri dönemeyen kişidir. Türkiye bu sözleşmeyi coğrafi çekinceyle kabul etmiştir: mülteci statüsünü yalnız Avrupa'dan gelenlere verir.

Bu yüzden Suriyelilere hukuken mülteci değil, kitlesel göçler için tasarlanmış geçici koruma statüsü tanındı. Bu düzen 2013'te kabul edilen Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile 2014'te çıkarılan Geçici Koruma Yönetmeliği'ne dayanır. Kamplarda başlayan hayat zamanla şehirlere taşındı; okul, hastane, iş gücü ve toplumsal uyum Türkiye'nin gündeminin ana maddelerinden biri hâline geldi.

Sınavda karıştırılan · göçmen, mülteci, geçici koruma
StatüKimdir?Dayanak
Göçmenİş, eğitim gibi nedenlerle kendi isteğiyle yer değiştiren—
MülteciIrk, din, milliyet, topluluk ya da siyasi düşünce yüzünden zulüm korkusuyla ülkesini terk eden, geri dönemeyen1951 Cenevre Sözleşmesi; Türkiye coğrafi çekinceyle: yalnız Avrupa'dan gelenler
Geçici korumaKitlesel göçle gelenler (Suriyeliler)2013 Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu; 2014 Geçici Koruma Yönetmeliği

Ege'den Avrupa'ya

2015'te Suriyeliler ve başka ülkelerden gelenler Ege Denizi üzerinden Yunan adalarına geçmeye başladı; Avrupa'ya ulaşmaya çalışan yüz binlerce insanın bir kısmı denizde hayatını kaybetti. Kriz üzerine Türkiye ile AB 18 Mart 2016'da bir göç mutabakatı yaptı: adalara düzensiz yollarla geçenler Türkiye'ye geri alınacak, buna karşılık AB Türkiye'deki mülteciler için mali destek sağlayacak ve geri alınan her Suriyeli için Türkiye'deki bir Suriyeliyi kendi topraklarına yerleştirecekti.

  • Türkiye'nin yeri: BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin (BMMYK) raporlarında 2014'ten itibaren yıllarca dünyada en çok mülteci barındıran ülke oldu. BMMYK'nin 2025 sonu verilerine göre (Kasım 2026 itibarıyla) Kolombiya ve Almanya'nın ardından üçüncü sıradadır.
  • Esad'dan sonra: Aralık 2024'te Suriye'de yönetim değişince Suriyelilerin bir kısmı ülkesine dönmeye başladı.
  • Avrupa'nın yeni dalgası: Rusya'nın 2022'de Ukrayna'ya saldırması, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'daki en büyük göç dalgasını başlattı.
  • Yeni bir göç nedeni: Kuraklık, sel ve çölleşme insanları yurtlarından etmeye başladı; iklim krizi artık bir göç sebebidir (bkz. 7. konu).
Akılda kalsın: Türkiye'nin üç büyük göç dalgası: 1989 Bulgaristan → 1991 Kuzey Irak → 2011 Suriye. Suriyelilerin statüsü tek kelime: geçici koruma. Mülteci statüsü neden yok? Coğrafi çekince.
Sınavda

TuzakTuzak hep aynıdır: “Türkiye Suriyelilere mülteci statüsü vermiştir” denir. Yanlıştır; Türkiye 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne koyduğu coğrafi çekince nedeniyle onlara geçici koruma sağlar. 18 Mart 2016 mutabakatı “geri kabul” ile birlikte sorulur.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye'deki Suriyelilerin hukuki durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Türkiye 1951 Cenevre Sözleşmesi'nin tarafıdır ama coğrafi çekince koyduğu için mülteci statüsünü yalnız Avrupa'dan gelenlere tanır; bu yüzden Suriyeliler mülteci değil (A), geçici koruma altındadır; D sözleşme imzalanmıştır. C mutabakat vatandaşlık değil, düzensiz göçü ve geri kabulü düzenler.

▭Boşluk doldurma

Türkiye, 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne koyduğu çekince nedeniyle Suriyelilere mülteci statüsü yerine statüsü vermiştir.

coğrafisiyasigeçici korumavatandaşlık

↕Kronolojik sıralama Türkiye'ye göç dalgaları

  1. İlk Suriyeli grup Hatay'dan Türkiye'ye geçti
  2. Bulgaristan'daki Türkler zorunlu göçle Türkiye'ye geldi
  3. Türkiye ile AB arasında göç mutabakatı imzalandı
  4. I. Körfez Savaşı sırasında Kuzey Iraklılar Türkiye sınırına dayandı
2014 – 2021 · SURİYE · IRAK · AFGANİSTAN · SİBER UZAY

Asimetrik savaş ve küresel terör: DEAŞ'tan sınır ötesi harekâtlara, siber saldırılara

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPKK terör örgütü saldırılarına ne zaman başladı, Türkiye terörle nasıl mücadele etti?Bağlantılı konudan (1980 sonrası Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terör örgütü PKK, 15 Ağustos 1984'te Eruh ve Şemdinli baskınlarıyla silahlı saldırılarına başladı; amacı Türkiye'nin ülke ve millet bütünlüğünü bozmaktı. Türkiye olağanüstü hâl uygulaması, sınır ötesi harekâtlar ve 1999'da örgüt elebaşının Kenya'da yakalanması gibi adımlarla mücadele etti; 2010'larda PKK'nın Suriye uzantısı PYD/YPG ile DEAŞ da millî güvenliği tehdit eden unsurlar arasına girdi.

Terörle mücadele: PKK/PYD ve DEAŞ

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Asimetrik savaş nedir, Türkiye DEAŞ ve PKK/PYD-YPG'ye karşı hangi sınır ötesi harekâtları yaptı?

Kısa cevap: Asimetrik savaş, bir devlet ordusu ile terör örgütü gibi güç, yöntem ve yapı bakımından birbirine denk olmayan taraflar arasındaki savaştır. Türkiye DEAŞ ve PKK/PYD-YPG tehdidine karşı Suriye'de Fırat Kalkanı (2016), Zeytin Dalı (2018), Barış Pınarı (2019) ve Bahar Kalkanı (2020) harekâtlarını yaptı.

Eski savaşların bir cephesi, bir başlangıç günü ve bir barış antlaşması vardı. Yeni savaşların çoğunda bunların hiçbiri yok.

Hatırlarsan 11 Eylül 2001 saldırıları, küresel terörün bir devletin kalbine ne kadar ağır darbe vurabileceğini göstermişti. Bu tür çatışmalara asimetrik savaş denir: bir yanda tankları, uçakları ve düzenli ordusu olan devlet; öbür yanda cephesi olmayan, sivillerin arasına saklanan, pusu, bombalı saldırı ve propagandayla savaşan örgüt. Güçsüz taraf ordu ordusuna kazanamayacağını bildiği için korku yaymayı ve savaşı uzatmayı hedefler.

DEAŞ: Arap Baharı'nın karanlık çocuğu

Irak'ta 2003'ten beri süren istikrarsızlık ve Suriye iç savaşının açtığı boşluk, DEAŞ adlı terör örgütünü büyüttü. Örgüt Haziran 2014'te Irak'ın Musul kentini ele geçirip “hilafet” ilan etti. Uluslararası bir koalisyon kuruldu; DEAŞ 2017'de Musul ve Rakka'yı, 2019'da da elindeki son toprakları kaybetti. Ama örgüt yalnız Orta Doğu'da savaşmadı: Avrupa'dan Asya'ya pek çok şehirde saldırılar düzenledi. Türkiye de 2015 Ankara Garı ve 2016 İstanbul Atatürk Havalimanı saldırılarında DEAŞ terörünün doğrudan hedefi oldu.

Türkiye'nin sınır ötesi harekâtları

Suriye'nin kuzeyinde bir yanda DEAŞ, öbür yanda PKK'nın Suriye uzantısı PYD-YPG Türkiye sınırı boyunca yerleşiyordu. Türkiye bu hattın bir “terör koridoru”na dönüşmesini engellemek için sınırın ötesine geçti:

Türkiye'nin Suriye'deki harekâtları
HarekâtTarihYerHedef
Fırat KalkanıAğustos 2016 – Mart 2017Cerablus, El BabDEAŞ
Zeytin DalıOcak – Mart 2018AfrinPKK/PYD-YPG
Barış PınarıEkim 2019Tel Abyad – ResulaynPKK/PYD-YPG
Bahar KalkanıŞubat – Mart 2020İdlibTürk askerine saldıran Suriye rejim güçleri; Moskova ateşkesiyle bitti

Asimetrik savaşın en uzun örneklerinden biri ise Afganistan oldu. 2001'de başlayan ABD müdahalesi yirmi yıl sürdü; ABD Ağustos 2021'de çekilirken Taliban yeniden Kabil'e girdi. Yüksek teknolojiye sahip bir ordu bile sahadaki örgütü kesin olarak yenemeyebiliyordu. Bu dönemde savaşın şeklini değiştiren bir araç da öne çıktı: silahlı insansız hava araçları (SİHA). Türkiye'nin geliştirdiği SİHA'lara 8. konuda döneceğiz.

Görünmeyen cephe: siber tehdit

21. yüzyılda saldırı bir kurşunla değil bir yazılımla da gelebilir. 2010'da ortaya çıkan Stuxnet virüsü İran'ın nükleer tesislerindeki makineleri bozdu; 2017'de WannaCry fidye yazılımı yüzlerce bin bilgisayarı kilitleyip hastaneleri bile durdurdu. Bankalar, enerji şebekeleri ve seçim sistemleri artık birer hedeftir. Bu tür tehditlere siber tehdit denir; ilan edilmeden başlar, kimin yaptığı çoğu zaman kanıtlanamaz. Türkiye'nin “Siber Vatan” kavramı bu yeni cepheden doğdu (bkz. 6. konu).

Akılda kalsın: Harekâtlar iki kalkanın arasında: Fırat Kalkanı ilk (2016), Bahar Kalkanı son (2020); arada Zeytin Dalı (2018) ve Barış Pınarı (2019). Hedef: Fırat → DEAŞ, Zeytin ve Pınar → PKK/PYD-YPG.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi asimetrik savaşın özelliklerinden biri değildir?” Tuzak şık: iki devletin düzenli ordularının belirli bir cephede karşılaşması. Bu, klasik (simetrik) savaştır.

⇄Bilgi eşleştirme harekât → bölge

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi asimetrik savaşın özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Eşit güçteki düzenli orduların cephede karşılaşması klasik (simetrik) savaştır. Asimetrik savaşta taraflar güç, yapı ve yöntem bakımından denk değildir. A düzensiz örgüt, B sivillere saldırıyla korku yayma, C belirli cephesi olmayan çatışma asimetrik savaşın özellikleridir.
2009 – 2026 · KARABAĞ · NAHÇIVAN · İSTANBUL

Karabağ sorunu ve Türk Devletleri Teşkilatı: 44 günde değişen Kafkasya

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaAzerbaycan ve Kazakistan ne zaman bağımsız oldu, ilk liderleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (SSCB'nin dağılması). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Azerbaycan 30 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden ilk Türk cumhuriyetidir; 1993'te cumhurbaşkanı olan Haydar Aliyev Türkiye ile ilişkileri “bir millet iki devlet” sözüyle tanımladı, petrolü Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattıyla Batı'ya ulaştı. Kazakistan 16 Aralık 1991'de Nursultan Nazarbayev önderliğinde bağımsız oldu; BDT'nin kuruluşunda rol oynadı, Semey nükleer deneme alanını kapattı ve yer altı kaynakları bakımından Orta Asya'nın en zengin ülkelerindendir.

Azerbaycan ve Kazakistan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

2020 Karabağ Savaşı nasıl sonuçlandı, Türk Devletleri Teşkilatı ne zaman kuruldu?

Kısa cevap: 27 Eylül 2020'de başlayan 44 günlük İkinci Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan, Ermenistan işgalindeki topraklarının büyük bölümünü ve Şuşa'yı geri aldı; savaş 10 Kasım 2020'de imzalanan ateşkes bildirisiyle bitti. Eylül 2023'te Karabağ'ın tamamı Azerbaycan denetimine girdi. 2009'da Nahçıvan'da kurulan Türk Konseyi ise 2021'de Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı.

Yirmi altı yıl masada çözülemeyen bir sorun, kırk dört günde sahada çözüldü.

Hatırlarsan 1990'larda Ermenistan, Dağlık Karabağ'ı ve çevresindeki yedi Azerbaycan ilçesini işgal etmiş; Hocalı katliamı yaşanmış, 1994'te ateşkes imzalanmıştı. Sonraki yıllarda AGİT Minsk Grubu arabuluculuk yaptı, BM kararları alındı; ama işgal sona ermedi. Bir milyona yakın Azerbaycanlı yurduna dönemedi.

44 gün: İkinci Karabağ Savaşı

Temmuz 2020'de sınırdaki Tovuz'da çıkan çatışmalardan sonra 27 Eylül 2020'de savaş yeniden başladı. Azerbaycan ordusu, SİHA'ların belirleyici rol oynadığı harekâtta işgal altındaki toprakları adım adım geri aldı. 8 Kasım 2020'de tarihî kent Şuşa kurtarıldı; Azerbaycan bu günü Zafer Günü olarak kutlar. İki gün sonra, 10 Kasım 2020'de Rusya'nın arabuluculuğuyla Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya liderleri ateşkes bildirisini imzaladı. Bildiriye göre Ağdam, Kelbecer ve Laçin de Azerbaycan'a bırakıldı, bölgeye Rus barış gücü yerleşti. Ateşkesi izlemek için Ağdam'da bir Türk-Rus Ortak Merkezi kuruldu.

Türkiye savaş boyunca Azerbaycan'ın yanında durdu; “iki devlet, bir millet” sözü bu dönemde sıkça anıldı. 15 Haziran 2021'de imzalanan Şuşa Beyannamesi, iki ülke arasındaki ilişkiyi müttefiklik düzeyine taşıdı.

Otuz yıllık işgal 44 günde büyük ölçüde sona erdi; 2023 operasyonuyla Karabağ'ın tamamı Azerbaycan'a geçti. Görsel: Sınav Defteri

2023 ve sonrası

Karabağ'ın Rus barış gücünün bulunduğu bölümünde ayrılıkçı yönetim varlığını sürdürüyordu. Azerbaycan Eylül 2023'te bir günde sonuçlanan bir operasyon başlattı; ayrılıkçı yönetim kendini feshetme kararı aldı ve bölgedeki Ermenilerin büyük bölümü Ermenistan'a geçti. Böylece Karabağ'ın tamamı Azerbaycan denetimine girdi; Rus barış gücü 2024'te bölgeden ayrıldı. Taraflar Ağustos 2025'te Washington'da bir barış anlaşması metnini parafladı. Kasım 2026 itibarıyla anlaşma henüz imzalanmadı: Azerbaycan imza için Ermenistan anayasasındaki Karabağ'a ilişkin ifadenin kaldırılmasını şart koşuyor, imzanın ardından iki meclisin onayı gerekecek.

Türk Konseyi'nden Türk Devletleri Teşkilatı'na

SSCB'nin dağılması sayfasında bu yolun ilk adımlarını görmüştük: 1992'de Ankara'daki ilk zirve, ardından TİKA ve TÜRKSOY. Zirveler 3 Ekim 2009'da Nahçıvan Antlaşması'yla kalıcı bir örgüte dönüştü: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'ni (Türk Konseyi) kurdu; sekretaryası İstanbul'dadır. Macaristan 2018'de gözlemci oldu, Özbekistan 2019'da tam üye olarak katıldı. 12 Kasım 2021'deki İstanbul Zirvesi'nde örgüt Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) adını aldı ve “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”nu kabul etti; Türkmenistan aynı yıl gözlemci oldu. 2022'de Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti de gözlemci olarak kabul edildi.

  • Tam üyeler (Kasım 2026 itibarıyla): Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan.
  • Gözlemci devletler (Kasım 2026 itibarıyla): Macaristan, Türkmenistan, KKTC.

Karabağ zaferi bu örgütü de güçlendirdi. 10 Kasım bildirisi Azerbaycan ile Nahçıvan arasında ulaşım bağlantısının açılmasını öngörüyordu; böyle bir yol Türkiye'yi Kafkasya üzerinden Orta Asya'ya bağlayacak Orta Koridor'un önemli bir halkası sayılır.

Gönül coğrafyası: kültürel diplomasinin kurumları

Türkiye, Türk dünyası ve akraba topluluklarla bağlarını yalnız zirvelerle değil, kalıcı kurumlarla da güçlendirdi. Hatırlarsan TİKA (1992) ve TÜRKSOY (1993) bu yolun ilk taşlarıydı. 2000'lerde bunlara Yunus Emre Enstitüsü (Türk dilini ve kültürünü dünyaya tanıtmak için; kuruluş kanunu 2007), Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB, 2010; yurt dışındaki vatandaşlar, akraba topluluklar ve uluslararası öğrenciler) ve Türkiye Maarif Vakfı (2016; yurt dışında eğitim kurumları) eklendi. Bu çabalar Türkiye'nin “gönül coğrafyası”na yönelik girişimci ve insani dış politikasının parçasıdır.

Akılda kalsın: Karabağ'ın yeni takvimi: 27 Eylül 2020 savaş → 8 Kasım Şuşa → 10 Kasım ateşkes → Eylül 2023 tamamı Azerbaycan'da. Teşkilatın iki şehri: Nahçıvan (2009) doğdu, İstanbul (2021) adını aldı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk Konseyi'nin kuruluş antlaşması” → Nahçıvan Antlaşması (2009).

TuzakTürkmenistan'ı tam üye sayan şık; Türkmenistan gözlemcidir. Kurucu dört ülkeyi sorarlarsa Özbekistan'ı ekleyen şık da yanlıştır (2019'da katıldı).

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İkinci Karabağ Savaşı (2020) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Şuşa'nın alınması savaşın sonucunu belirledi; Azerbaycan bu günü Zafer Günü olarak kutlar. 1994 ateşkesi Birinci Karabağ Savaşı'nı bitirmişti; Nahçıvan işgal edilmedi; Azerbaycan TDT'nin kurucu üyelerindendir.

↕Kronolojik sıralama

  1. İkinci Karabağ Savaşı başladı
  2. Karabağ'ın tamamı Azerbaycan denetimine girdi
  3. Nahçıvan Antlaşması'yla Türk Konseyi kuruldu
  4. Türk Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı

▭Boşluk doldurma

Azerbaycan'ın Zafer Günü olarak kutladığı 8 Kasım 2020'de kurtarıldı. Türk Konseyi'ni kuran antlaşma 2009'da 'da imzalandı.

ŞuşaHankendiNahçıvanAlmatı
2006 → GÜNÜMÜZ · KARADENİZ · EGE · DOĞU AKDENİZ

Deniz jeopolitiği ve Mavi Vatan: kara sınırlarının ötesindeki vatan

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKardak krizi nedir, 1999 depremleri Türk-Yunan ilişkilerini nasıl etkiledi?Bağlantılı konudan (Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1990'larda Bulgaristan'la ilişkiler Türk azınlığın haklarını geri almasıyla düzeldi; Yunanistan'la ise 1996 Kardak krizinde savaşın eşiğine gelindi. 1999'da iki ülkede yaşanan depremlerde yapılan karşılıklı yardım yakınlaşmayı başlattı; Türk ordusu bu dönemde Somali'den Bosna'ya, Kosova'dan Afganistan ve Lübnan'a barış görevlerine katıldı.

Türkiye ve Balkanlar, Kardak, barış gücü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mavi Vatan nedir, Gök Vatan, Siber Vatan ve Yeşil Vatan ne anlama gelir?

Kısa cevap: Mavi Vatan, Türkiye'nin Karadeniz, Ege ve Akdeniz'deki karasuları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgesinden oluşan deniz yetki alanlarının bütününe verilen addır. Aynı anlayışla hava sahası ve uzay için Gök Vatan, siber uzay için Siber Vatan, ormanlar ve doğal çevre için Yeşil Vatan kavramları kullanılır.

Haritada Türkiye'nin sınırı kıyıda biter gibi görünür. Oysa vatanın bir kısmı denizin altında, bir kısmı gökyüzünde, bir kısmı da bir ekranın arkasındadır.

Coğrafyanın devletlerin gücünü ve politikalarını nasıl etkilediğini inceleyen alana jeopolitik denir. Deniz jeopolitiği ise denizlerin ticaret, enerji ve güvenlik açısından taşıdığı önemi anlatır. Dünya ticaretinin büyük kısmı gemilerle taşınır, enerji kaynaklarının bir bölümü deniz yatağının altındadır. Üç yanı denizlerle çevrili, Boğazlar'a sahip Türkiye için bu konu bir seçenek değil, zorunluluktur.

Denizde kimin hakkı nereye kadar?

Kıyıdan itibaren devletin tam egemen olduğu şerit karasularıdır; Türkiye'nin karasuları Ege'de 6, Karadeniz ve Akdeniz'de 12 deniz milidir. Kıta sahanlığı, kıyı devletinin deniz yatağı ve altındaki kaynaklar üzerindeki hakkıdır. Münhasır ekonomik bölge (MEB) ise bu hakları su kütlesindeki balıkçılık ve enerji gibi ekonomik faaliyetlere kadar genişletir. Bu alanların toplamına 2006'da bir deniz subayı tarafından ortaya atılan Mavi Vatan adı verildi. Kavram 2019'da Türk Deniz Kuvvetleri'nin üç denizde aynı anda yaptığı “Mavi Vatan” tatbikatıyla geniş kitlelere ulaştı.

Doğu Akdeniz ve Karadeniz

2000'lerin sonunda Doğu Akdeniz'de büyük doğalgaz yatakları bulununca deniz sınırları bir anda değer kazandı. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi tek taraflı olarak deniz yetki alanları ilan edip ruhsatlar dağıttı. Türkiye'nin tezi şudur: adalar ana karanın kıta sahanlığını kesemez ve Kıbrıs Türklerinin adanın kaynaklarında eşit hakkı vardır. Türkiye bu çerçevede 27 Kasım 2019'da Libya ile Deniz Yetki Alanları Mutabakatı imzaladı; Yunanistan ile Mısır'ın Ağustos 2020'de imzaladığı anlaşmayı ise tanımadı. Aynı dönemde Karadeniz'de Sakarya Gaz Sahası keşfedildi (2020) ve 2023'te ilk gaz karaya ulaştı.

Karadeniz de sakin kalmadı. Rusya 2014'te Kırım'ı ilhak etti; Türkiye bu ilhakı tanımadı. 24 Şubat 2022'de Rusya Ukrayna'ya saldırınca Türkiye, hatırlarsan 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin savaş zamanına ilişkin hükümlerini uyguladı ve savaşan devletlerin savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçişini durdurdu. 22 Temmuz 2022'de İstanbul'da Türkiye ve BM'nin arabuluculuğuyla imzalanan Karadeniz Tahıl Koridoru anlaşması, Ukrayna tahılının dünyaya ulaşmasını sağladı; Rusya Temmuz 2023'te anlaşmayı uzatmadı.

Vatan kavramı 21. yüzyılda dört yöne genişledi: denize, göğe, dijital dünyaya ve doğaya.Görsel: Sınav Defteri

Mavi, Gök, Siber, Yeşil

Bu adlandırmaların ortak nedeni, güvenliğin artık yalnız kara sınırında korunmamasıdır. Gök Vatan hava sahasını ve uzayı, yani uyduları ve hava savunmasını anlatır. Siber Vatan, 4. konuda gördüğümüz siber saldırılara karşı korunması gereken bilgi ağlarını ve kritik altyapıyı kapsar. Yeşil Vatan ise ormanları, toprağı ve suyu; iklim krizi çağında en az sınırlar kadar korunması gereken doğal varlıkları ifade eder.

Akılda kalsın: Dört vatan dört renk: Mavi = deniz, Gök = hava ve uzay, Siber = dijital, Yeşil = doğa. Karasuları için tek sayı: Ege 6, gerisi 12 mil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mavi Vatan kavramı aşağıdakilerden hangisini kapsar?” Cevap: karasuları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge.

TuzakMavi Vatan'ı yalnız Boğazlar'ın geçiş rejimiyle (Montrö) özdeşleştiren şıktır; Montrö 1936'nın konusudur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → alan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Türkiye, 2022'de Rusya-Ukrayna Savaşı başlayınca savaşan devletlerin savaş gemilerinin Boğazlar'dan geçişini durdurmuştur. Türkiye bu kararı aşağıdakilerden hangisine dayanarak almıştır?

✓ B. Boğazlar'daki geçiş rejimini 1936 Montrö Sözleşmesi belirler; Türkiye savaş hâline ilişkin maddeyi uyguladı. Lozan'ın Boğazlar Komisyonu Montrö ile kaldırılmıştı; C Doğu Akdeniz'le, D tahıl sevkiyatıyla ilgilidir.
2015 – 2026 · PARİS · VUHAN · ANTALYA

Küresel iklim krizi ve COVID-19: sınır tanımayan iki sorun

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla68 Kuşağı nedir, Soğuk Savaş döneminde hangi toplumsal hareketler ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş döneminde ABD'de siyahların eşit haklar için yürüttüğü sivil haklar hareketi (Rosa Parks, Martin Luther King), 1968'de Vietnam Savaşı'na, otoriteye ve tüketim toplumuna karşı dünyayı saran öğrenci hareketi (68 Kuşağı), kadın-erkek eşitliğini savunan feminizm ve çevre hareketi ortaya çıktı. Doğu Bloku'nda en güçlü toplumsal hareket, 1980'de Polonya'da Lech Wałęsa önderliğinde kurulan bağımsız sendika Dayanışma'ydı.

Sivil haklar, 68 Kuşağı, feminizm, çevre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küresel iklim krizi nedir, COVID-19 salgını dünyayı nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Küresel iklim krizi, fosil yakıtlardan çıkan sera gazlarının dünyayı ısıtmasıyla ortaya çıkan kuraklık, sel, orman yangını ve deniz seviyesi yükselmesi gibi sorunların bütünüdür; 2015 Paris Anlaşması sıcaklık artışını sınırlamayı hedefler. Aralık 2019'da Çin'in Vuhan kentinde ortaya çıkan COVID-19'u Dünya Sağlık Örgütü 11 Mart 2020'de pandemi ilan etti; salgın aşı çalışmalarıyla kontrol altına alındı.

Ne bir virüs pasaport sorar ne de bir karbon bulutu gümrükte durur. Küreselleşmenin en zor dersi buydu.

Isınan dünya

Sanayi İnkılabı'ndan beri yakılan kömür, petrol ve doğalgaz havaya karbondioksit gibi sera gazları salar. Bu gazlar güneş ısısını bir sera camı gibi tutar ve dünyanın ortalama sıcaklığı yükselir. Sonuçları her yerde görülür: buzullar erir, deniz seviyesi yükselir, kuraklıklar uzar, seller ve orman yangınları sıklaşır. Türkiye de 2021 yazında Akdeniz ve Ege'deki büyük orman yangınlarını ve Batı Karadeniz'deki selleri yaşadı.

Dünya bu soruna ortak çözüm aramaya 1992'de BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ile başladı; 1997'de Kyoto Protokolü geldi. Asıl dönüm noktası ise 2015 Paris Anlaşması'dır: ülkeler küresel sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2°C'nin epey altında, mümkünse 1,5°C'de tutmayı kabul etti. Türkiye anlaşmayı 2016'da imzaladı, Ekim 2021'de onayladı ve 2053 net sıfır emisyon hedefini açıkladı. Yine de hedef zorlaşıyor: 2024, kayıtlara göre sıcaklık artışının 1,5°C'yi aştığı ilk takvim yılı oldu. 9–20 Kasım 2026'da Antalya'da toplanan 31. BM İklim Değişikliği Konferansı'nın (COP31) ev sahibi ve başkanı Türkiye'dir; müzakerelerin yürütülmesini Avustralya üstlendi.

Çerçeve sözleşmeden Paris'e, oradan Türkiye'nin ev sahipliğindeki COP31'e: hedef büyüdü, süre kısaldı. Görsel: Sınav Defteri

Bir yıl içinde durdurulan dünya

Aralık 2019'da Çin'in Vuhan kentinde yeni bir koronavirüs görüldü. Uçaklar, turistler ve iş insanları sayesinde birkaç hafta içinde bütün kıtalara ulaştı. Dünya Sağlık Örgütü 11 Mart 2020'de salgını pandemi ilan etti; Türkiye'de ilk vaka da aynı gün açıklandı. Sınırlar kapandı, sokağa çıkma kısıtlamaları uygulandı, okullar uzaktan eğitime geçti ve milyonlarca insan evden çalışmaya başladı. Fabrikalar durunca küresel tedarik zincirleri koptu; Tokyo Olimpiyatları bile bir yıl ertelendi.

Salgının çaresi de küresel bir iş birliğiyle bulundu. Aşılar normalde yıllar süren bir sürede değil, bir yıl içinde geliştirildi. Türk asıllı bilim insanları Uğur Şahin ve Özlem Türeci'nin kurduğu BioNTech'in geliştirdiği mRNA aşısı Aralık 2020'de ilk onayları alanlar arasındaydı. Türkiye Ocak 2021'de aşılamaya başladı; yerli aşı TURKOVAC Aralık 2021'de acil kullanım onayı aldı. Dünya Sağlık Örgütü COVID-19 için ilan ettiği küresel acil durumu Mayıs 2023'te sona erdirdi.

Pandeminin hızlandırdıkları

  • Uzaktan eğitim ve uzaktan çalışma
  • E-ticaret ve dijital ödeme
  • Aşı ve ilaçta uluslararası bilim iş birliği

Pandeminin gösterdiği zaaflar

  • Küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığı
  • Aşıya erişimde zengin ve yoksul ülke farkı
  • Sağlık sistemlerinin kapasite sınırı
Akılda kalsın: 11 Mart 2020 iki kez sorulur: hem DSÖ'nün pandemi ilanı hem Türkiye'de ilk vaka. İklimde üç durak: Kyoto 1997 → Paris 2015 → Türkiye 2053 (net sıfır).
Sınavda

Nasıl sorulur“Küresel sıcaklık artışını 1,5–2°C ile sınırlamayı hedefleyen anlaşma” sorulur; cevap Paris Anlaşması (2015)dır.

TuzakTuzak Kyoto Protokolü'dür (1997). COVID-19 sorularında küreselleşmenin hem salgını hızlandırdığı hem de aşı iş birliğini mümkün kıldığı vurgulanır.

▭Boşluk doldurma

Küresel sıcaklık artışını sınırlamayı hedefleyen 2015 tarihli anlaşma Anlaşması'dır. Türkiye net sıfır emisyon hedefini yılı olarak açıkladı.

ParisKyoto20532030

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi COVID-19 salgınının dünyaya etkilerinden biri değildir?

✓ C. Türk Konseyi 2009'da, salgından on yıl önce kuruldu. Diğerleri 2020–2021'de salgının doğrudan sonuçlarıdır.
2007 → 2026 · DÜNYA VE TÜRKİYE

Teknoloji, yapay zekâ, spor ve popüler kültür: cebimize sığan küresel dünya

MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaARPANET nedir, internet nasıl ortaya çıktı ve Soğuk Savaş döneminde tıpta hangi gelişmeler yaşandı?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş'ın askerî ihtiyaçları bilişimi hızlandırdı: 1946'da ilk elektronik bilgisayarlardan ENIAC tanıtıldı, transistör (1947) ve çip bilgisayarları küçülttü, 1970'lerde kişisel bilgisayar doğdu. ABD'nin askerî araştırma ajansı ARPA'nın 1969'da üniversite bilgisayarlarını bağladığı ARPANET internetin atasıdır; 1989'da Tim Berners-Lee World Wide Web'i önerdi. Tıpta DNA'nın çift sarmal yapısının çözülmesi (1953), çocuk felci aşısı (1955) ve ilk kalp nakli (1967) öne çıkar.

Bilgisayar, ARPANET ve tıpta devrim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

21. yüzyılda savunma ve uzay teknolojisi, yapay zekâ ve biyoteknolojide Türkiye'de ve dünyada neler oldu?

Kısa cevap: 21. yüzyılda akıllı telefon, sosyal medya ve yapay zekâ günlük hayatı kökten değiştirdi. Türkiye SİHA'lar, millî muharip uçak KAAN, ilk yerli haberleşme uydusu Türksat 6A (2024) ve ilk astronotu Alper Gezeravcı (2024) ile savunma ve uzay teknolojisinde öne çıktı. Uluslararası spor organizasyonları ve diziler popüler kültürü küreselleştirdi.

2007'de cebimize giren bir telefon, bir kuşak içinde haberi, alışverişi, dersi ve sohbeti aynı ekrana topladı.

Dokunmatik ekranlı akıllı telefonlar 2007'den sonra hızla yayıldı; sosyal medyayla birleşince herkes hem haber okuyan hem haber üreten biri oldu. Bunun iki yüzü vardır: bilgiye erişim hiç bu kadar kolay olmamıştı, ama yanlış bilginin yayılması da hiç bu kadar hızlı olmamıştı. Uydu konumlama ve coğrafi bilgi sistemleri (CBS) haritayı cebe soktu; trafik, tarım ve afet yönetimi bu verilerle planlanır oldu.

Savunma ve uzay: “Gök Vatan”ı korumak

Hatırlarsan 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'ndan sonra ABD'nin uyguladığı silah ambargosu, savunmada dışa bağımlılığın bedelini göstermişti. 21. yüzyılda Türkiye bu alanda büyük atılımlar yaptı. Yerli SİHA'lar Suriye'den Karabağ'a kadar pek çok sahada savaşın seyrini etkiledi. MİLGEM projesiyle yerli savaş gemileri yapıldı, 2023'te TCG Anadolu hizmete girdi, millî muharip uçak KAAN Şubat 2024'te ilk uçuşunu yaptı.

Uzayda da adımlar hızlandı. Türkiye Uzay Ajansı 2018'de kuruldu. Yerli yüksek çözünürlüklü gözlem uydusu İMECE 2023'te, ilk yerli haberleşme uydusu Türksat 6A Temmuz 2024'te fırlatıldı. Ocak 2024'te Alper Gezeravcı, Uluslararası Uzay İstasyonu'na giden ilk Türk astronot oldu ve orada Türk bilim insanlarının hazırladığı deneyleri yaptı.

Türksat 6A, Türkiye'de tasarlanıp üretilen ilk haberleşme uydusudur.Görsel: Kayra · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Yapay zekâ ve biyoteknoloji

Bilgisayarların insan gibi öğrenmesini, dil anlamasını ve karar vermesini amaçlayan yapay zekâ, 2022'nin sonunda sohbet edebilen üretken yapay zekâ uygulamalarıyla milyonlarca insanın gündelik aracına dönüştü. Türkiye 2021'de bir Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi yayımladı. Yapay zekâ verimliliği artırıyor, ama işsizlik, mahremiyet ve gerçeğinden ayırt edilemeyen sahte görüntüler gibi etik soruları da beraberinde getiriyor.

Canlıların genetik yapısını kullanarak ilaç, aşı ve tedavi üreten alana biyoteknoloji denir. 2012'de geliştirilen CRISPR yöntemiyle genler hassas biçimde düzenlenebilir oldu. DNA çalışmalarında bir Türk bilim insanı da öne çıktı: Aziz Sancar, DNA onarımı üzerine çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Kök hücre tedavileri ve organ nakli hayat kurtarıyor; aynı gelişmeler “insan geni nereye kadar değiştirilebilir?” sorusuyla biyoetiği de gündeme taşıyor. COVID-19'da kullanılan mRNA aşıları bu birikimin ürünüdür.

Ek bilgi: spor organizasyonları ve diziler

Stadyumlar ve ekranlar: küresel kültür

Olimpiyatlar ve dünya şampiyonaları milyarlarca kişinin aynı anda izlediği organizasyonlardır; bir ülkeyi dünyaya tanıtmanın en güçlü yollarındandır. Türkiye 2010'da FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası'na ev sahipliği yaptı ve ikinci oldu; 2023'te UEFA Şampiyonlar Ligi finali İstanbul'da oynandı; Türkiye ile İtalya'nın EURO 2032'yi birlikte düzenlemesine karar verildi. Kadın voleybol millî takımı 2023'te Avrupa şampiyonu oldu. Ekranda ise Türk dizileri dünyanın dört bir yanına ihraç edildi. Bu yayılmanın bir de öbür yüzü var: aynı filmleri izleyen, aynı müziği dinleyen bir dünyada yerel kültürlerin korunması, kültürel dönüşümün en çok tartışılan konusudur.

Akılda kalsın: Türkiye'nin 2024 uzay yılı iki adımdır: Ocak → Gezeravcı uzayda, Temmuz → Türksat 6A yörüngede. Uyduları karıştırma: İMECE gözlem, Türksat 6A haberleşme.
Sınavda

Nasıl sorulurBilim insanı ↔ çalışma eşleştirmesi gelir: Aziz Sancar → DNA onarımı (2015 Nobel), Uğur Şahin ve Özlem Türeci → mRNA aşısı.

TuzakAziz Sancar'ı aşı çalışmasıyla eşleştiren şıktır.

Bu sayfayla serinin sonuna geldik. Hikâyeye Orta Asya bozkırında, Türkleri ilk kez yazıya geçiren Çin yıllıklarıyla başlamıştık; bugün Türkiye'nin uydusu yörüngede, astronotu uzayda. Aradaki yolu bütün olarak görmek için İslamiyet öncesi Türk tarihi sayfasına dönüp zincirin ilk halkasından başlayabilirsin.

⇄Bilgi eşleştirme ad → başarı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Gen düzenleme, kök hücre tedavileri ve organ nakli gibi gelişmeler, toplumda aşağıdaki tartışmalardan hangisini en çok gündeme getirmiştir?

✓ A. Canlıların genetik yapısına müdahale eden gelişmeler “bilim nereye kadar gitmeli?” sorusunu, yani biyoetiği gündeme getirdi. B deniz jeopolitiğinin, C popüler kültürün, D 2008 krizinin konusudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye'nin Fırat ve Dicle'nin kullanımı konusundaki görüşünü en iyi ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Türkiye, Fırat ve Dicle'yi sınır aşan su sayar: her ülke kendi topraklarındaki bölümde egemendir, su hakça ve akılcı biçimde kullanılmalıdır. Suriye ve Irak ise uluslararası nehir kavramıyla suyun ortak paylaşılmasını savunur. Kıta sahanlığı ve karasuları deniz hukukuna, Ege'ye aittir.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Su sorunu, GAP ve küresel sorunlar

?Soru 2

24 Ocak 1980 kararlarıyla Türkiye ekonomisinde aşağıdakilerden hangisi hedeflenmiştir?

✓ A. 24 Ocak kararları içe dönük modeli bırakıp ihracata dayalı serbest piyasaya geçişi hedefledi. Devletin ağırlığı azaltıldı, ithalat serbestleşti; kalkınma planları ise bugün de sürüyor.Kaynak: 1980 sonrası Türkiye · Ekonomi: 24 Ocak'tan 2001 krizine, IMF ve kalkınma planları

?Soru 3

1995 Dayton Antlaşması ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Dayton, Bosna-Hersek'i Federasyon ve Sırp Cumhuriyeti'nden oluşan tek devlet olarak korudu. A ülke paylaşılmadı, sınırları korundu; C Kosova'yı ele almadı; D silah ambargosu 1991'de konmuştu.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Bosna Savaşı, Srebrenitsa ve Dayton

?Soru 4

Olimpiyat oyunlarında altın madalya kazanan ilk Türk kadın sporcu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halterci Nurcan Taylan 2004 Atina'da olimpiyat şampiyonu olan ilk Türk kadın sporcu oldu. Hülya Şenyurt'un 1992'deki bronzu kadınlarda ilk madalyadır; Busenaz Sürmeneli'nin altını 2021'dedir; Sertab Erener şarkıcıdır.Kaynak: 1980 sonrası Türkiye · Spor, bilim ve teknoloji: Naim'den Aziz Sancar'a

?Soru 5

6 Eylül 1987 halkoylamasıyla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?

✓ B. 1987 halkoylaması 1982 Anayasası'nın eski parti liderlerine koyduğu yasakları kaldırdı; Demirel, Ecevit, Erbakan ve Türkeş siyasete döndü. Cumhurbaşkanını halkın seçmesi 2007'nin, hükûmet sistemi 2017'nin, 12 Eylül'ün yargılanması 2010'un konusudur.Kaynak: 1980 sonrası Türkiye · 1983 seçimleri, Özal dönemi ve 1987 halkoylaması

?Soru 6

1999'dan itibaren Türk-Yunan ilişkilerinde görülen yumuşamayı başlatan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ağustos ve Eylül 1999 depremlerinde ekiplerin birbirine koşması “deprem diplomasisi”ni başlattı. B Kardak (1996) gerginliğin doruğudur; C Annan Planı'nı 2004'te Rumlar reddetti; D Yunanistan NATO'dan ayrılmadı.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Türkiye ve Balkanlar, Kardak, barış gücü

?Soru 7

28 Şubat Müdahalesi'nin “postmodern darbe” olarak adlandırılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 28 Şubat'ta Meclis kapatılmadı, tanklar yönetime el koymadı; MGK kararları ve baskılarla hükûmet istifaya zorlandı. A 1980 Askerî Darbesi'ni, B 27 Nisan e-Muhtırası'nı, D 15 Temmuz Darbe Kalkışması'nı anlatır.Kaynak: 1980 sonrası Türkiye · 1990'larda koalisyonlar ve 28 Şubat Müdahalesi

?Soru 8

1993'te sonuçlanan Oslo görüşmelerinin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Oslo'da İsrail ile FKÖ birbirini tanıdı ve Filistin özerk yönetimi kuruldu. B Filistin devleti kurulmadı, yalnız özerk yönetim doğdu; C Kudüs meselesi çözümsüz kaldı; D Mısır-İsrail barışı 1979 Camp David'dir.Kaynak: Küreselleşen dünyada Orta Doğu ve Türkiye · Filistin sorunu: İntifada'dan Oslo'ya

?Soru 9

Kosova meselesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1999 harekâtı BM kararı olmadan yapıldı; 1244 sayılı karar müdahaleden sonra, Kosova'nın yönetimi için alındı. A Arnavut çoğunluk, B 1989'da özerkliğin kaldırılması, D Türkiye'nin bağımsızlığı ilk tanıyanlardan olması doğrudur.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · Kosova meselesi: 1999 NATO müdahalesi, 2008 bağımsızlık

?Soru 10

1992'de imzalanan Maastricht Antlaşması ile aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?

✓ C. Maastricht topluluğu Avrupa Birliği'ne dönüştürdü. AKÇT 1951'de kuruldu, gümrükler 1968'de kalktı, Türkiye 1999 Helsinki'de aday oldu.Kaynak: Avrupa Birliği ve Balkanlar · AET'den AB'ye: Maastricht ve genişlemeler
62
Daha fazla soru çözmek ister misin?Küreselleşen dünya konusundan 62 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →