2008 Küresel Ekonomik Krizi: ABD'deki konut kredilerinden bütün dünyaya yayılan çöküş
MEB 12. sınıf · Küreselleşen Dünya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırla1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın sebepleri ve sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Büyük Buhran), 24 Ekim 1929 Perşembe günü New York Borsası'nın çökmesiyle (Kara Perşembe) başladı ve etkileri yaklaşık on yıl sürdü. Bankalar battı, işsizlik ve yoksulluk yayıldı, dünya ticareti büyük ölçüde daraldı. Bunalım serbest piyasaya (liberal ekonomiye) güveni sarstı; devletler ekonomiye müdahale etti (ABD'de New Deal), Almanya ve Japonya'da ise totaliter güçler yükseldi.
1929 bunalımı, dönemin bilim ve kültürü
✎Konu anlatımı
2008 küresel ekonomik krizi neden çıktı, sonuçları nelerdir?
Kısa cevap: 2008 Küresel Ekonomik Krizi, ABD'de geri ödenemeyen yüksek riskli konut kredilerinin (mortgage) bankaları zora sokmasıyla başladı; 15 Eylül 2008'de Lehman Brothers'ın iflasıyla bütün dünyaya yayıldı. Sonucunda dünya ekonomisi 2009'da durgunluğa girdi, G20 liderler düzeyinde toplanmaya başladı ve Asya'nın dünya ekonomisindeki ağırlığı arttı.Bir krizin bütün dünyayı dolaşması için savaş gerekmez; birbirine sıkıca bağlanmış bankalar yeter.
Hatırlarsan Türkiye 1980'lerde 24 Ocak kararları ve Özal dönemiyle serbest piyasaya açılmıştı. Bu, dünyadaki büyük bir dalganın parçasıydı: devletin ekonomiden çekildiği, ticaretin ve sermayenin sınır tanımadan dolaştığı neoliberal politikalar. Soğuk Savaş bitince bu düzen bütün dünyaya yayıldı. Para artık bir tuşla bir ülkeden ötekine geçiyordu; bu hız büyümeyi de krizi de aynı kolaylıkla taşıyacaktı.
Bir ev kredisinden dünya krizine
2000'lerin ortasında ABD'de bankalar, borcunu ödeme gücü zayıf olan kişilere de kolayca konut kredisi verdi. Bu krediler paketlenip yeni finansal ürünlere dönüştürüldü ve dünyanın dört bir yanındaki bankalara satıldı. Konut fiyatları düşmeye başlayınca krediler ödenemedi, paketlerin değeri eridi. 2007'de ABD'de “mortgage krizi” patladı; 15 Eylül 2008'de dev yatırım bankası Lehman Brothers iflas edince panik bütün dünyaya sıçradı.
Kriz, 1929 Büyük Buhranı'ndan bu yana yaşanan en ağır küresel ekonomik kriz olarak anılır. Fabrikalar küçüldü, işsizlik arttı, dünya ticareti daraldı. İşin ilginç yanı, “devlet ekonomiye karışmasın” diyen ülkelerin bankalarını batmaktan kurtarmak için devlet kasasını açmasıydı. Bu yüzden 2008, neoliberal anlayışın en çok sorgulandığı yıl oldu.
Kriz neyi değiştirdi?
- G20 liderler düzeyine çıktı. Daha önce maliye bakanlarını toplayan G20'nin ilk liderler zirvesi Kasım 2008'de Washington'da yapıldı. Kurucu üyelerden olan Türkiye, 2015'te dönem başkanı olarak liderleri Antalya'da ağırladı.
- Avrupa sarsıldı. 2010'da Yunanistan'la başlayan Avro Bölgesi borç krizi, AB'nin ortak para birliğini zor bir sınava soktu.
- Türkiye'nin dersi işe yaradı. İhracat ve büyüme 2009'da geriledi, ama 2001 krizinden sonra sıkılaştırılan bankacılık düzenlemeleri sayesinde Türkiye'de büyük bir banka iflası yaşanmadı.
Tek kutuptan çok kutuplu dünyaya
Soğuk Savaş'ın iki kutuplu dünyası 1991'de bitince ABD tek süper güç olarak kalmıştı. Krizden en az zararla çıkanlar ise Asya ekonomileri oldu. Çin 2010'da Japonya'yı geçerek dünyanın ikinci büyük ekonomisi hâline geldi. Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin 2009'da ilk zirvelerini yaptı; Güney Afrika'nın katılmasıyla grup BRICS adını aldı. Gücün tek merkezde değil, birkaç merkez arasında dağıldığı bu düzene çok kutupluluk denir. Çin'in 2013'te başlattığı “Kuşak ve Yol” projesi de Asya'yı Avrupa'ya bağlama yarışının parçasıdır; Türkiye bu yarışta kendini Orta Koridor'un kilit ülkesi olarak konumlandırdı.
Nasıl sorulur“2008 krizinin ortaya çıktığı sektör” sorulur; cevap ABD'deki konut kredisi (mortgage) piyasasıdır.
TuzakKrizi 1973 petrol krizi gibi enerji fiyatlarına bağlayan şıktır. “Çok kutupluluk” sorulduğunda Çin ve Asya'nın yükselişi akla gelmeli.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- BRIC ülkeleri ilk zirvelerini yaptı
- ABD'de konut kredisi (mortgage) krizi başladı
- Türkiye, G20 liderlerini Antalya'da ağırladı
- Lehman Brothers iflas etti
?Soru çöz
2008 Küresel Ekonomik Krizi'nden sonra neoliberal ekonomi anlayışının sorgulanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?