Anadolu'da ilk Türk beylikleri: Malazgirt'in açtığı kapıdan girenler
MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMalazgirt Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Malazgirt Savaşı 26 Ağustos 1071'de Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen arasında yapıldı; Selçuklular kazandı ve imparator esir düştü. Savaşla Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu.
✎Konu anlatımı
Malazgirt'ten sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri hangileridir?
Kısa cevap: 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri Saltuklular (Erzurum), Mengücekliler (Erzincan, Kemah, Divriği), Danişmentliler (Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kayseri), Artuklular (Mardin, Diyarbakır, Hasankeyf, Harput) ve İzmir'deki Çaka Beyliği'dir. Çaka Beyliği ilk denizci Türk beyliğidir.Malazgirt bir kapıyı açtı; o kapıdan ilk girenler bir devlet değil, Alp Arslan'ın cesur komutanlarıydı.
Hatırlarsan Alp Arslan 1071'de Bizans ordusunu Malazgirt'te yendikten sonra komutanlarına Anadolu'yu fethetme görevi vermişti. Her komutan ilerlediği bölgede kendi adıyla anılan bir beylik kurdu. Böylece Anadolu kısa sürede bir Türk beylikleri haritasına dönüştü. Bu ilk dalgaya I. Beylikler Dönemi denir.
Doğudan batıya beş beylik
Saltuklular (1072–1202) Erzurum ve çevresinde kuruldu; Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir, şehirdeki kümbetler ve Erzincan'daki Mama Hatun Külliyesi onlardan kalmadır. Mengücekliler (1080–1228) Erzincan, Kemah ve Divriği'de hüküm sürdü; Anadolu'nun ilk külliyesi sayılan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228–1229) bu beyliğin eseridir ve bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Danişmentliler (1080–1178) Sivas, Tokat, Niksar, Amasya ve Kayseri'ye yayıldı; dönemin en güçlü Türk beyliğiydi, Anadolu'nun ilk medresesi Yağıbasan Medresesi de onlardan kalmadır; kahramanlıkları Danişmentname destanında yaşar. Güneydoğuda Mardin, Diyarbakır, Hasankeyf ve Harput'ta kurulan Artuklular (1102–1231) ise bu beyliklerin en uzun ömürlüsü oldu. Ünlü mühendis El-Cezeri otomatik makineler üzerine kitabını Artuklu sarayında yazdı.
Bu beyliklerin her birinin küçük bir ayrıntısı da sorulabilir. Artuklular tek merkezden değil, Hasankeyf, Mardin ve Harput'ta üç ayrı kol hâlinde yönetildi; Mardin kolu en uzun yaşayanıdır ve Marco Polo bu şehrin dokumalarından söz eder. Saltukluların Pasinler yakınındaki Micingerd Kalesi beyliğin önemli bir dayanağıydı. Mengücekliler ise ilim adamlarını da korudu: Bağdatlı hekim ve âlim Abdüllatif el-Bağdadi bir süre Erzincan'daki Mengücek sarayında çalıştı. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası 1985'te UNESCO listesine girdi; Türkiye'den listeye alınan ilk eserler arasındadır.
Denize açılan ilk Türk: Çaka Bey
Bozkırdan gelen bir millet için deniz yabancı bir dünyaydı. Çaka Bey bu sınırı ilk aşan kişi oldu: İzmir'i merkez yaptı, tersane kurup gemi yaptırdı ve Ege adalarına sefer düzenledi. Bizans'ı hem karadan hem denizden sıkıştırmak için Peçeneklerle iş birliği bile kurdu. Bu yüzden Çaka Beyliği ilk denizci Türk beyliği, Çaka Bey de ilk Türk denizcisi kabul edilir.
Çaka'nın donanmayı kurduğu 1081 yılı, bugün Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş yılı sayılır. Hatırlarsan Mete Han'ın tahta çıktığı MÖ 209 da Kara Kuvvetleri'nin kuruluşu kabul ediliyordu; iki ordu da başlangıcını bir Türk önderine bağlar. Çaka'nın sonu ise Bizans diplomasisinin eseri oldu. İmparator Aleksios'un kışkırtmasıyla Çaka'nın damadı I. Kılıç Arslan, kayınpederini bir ziyafette öldürttü (1092–1093); böylece Bizans, İstanbul'u denizden tehdit eden en tehlikeli rakibinden kurtuldu.
Bu beş beyliğin yanında Ahlat'ta Sökmenliler (Ahlatşahlar), Bitlis çevresinde Dilmaçoğulları, Diyarbakır'da İnaloğulları, Harput'ta Çubukoğulları ve Efes çevresinde Tanrıvermişoğulları gibi küçük beylikler de vardı. Hepsinin ortak yanı, Anadolu'nun Türk yurdu olma sürecini başlatmalarıdır.
Nasıl sorulurGenellikle beylik ile kurulduğu yer eşleştirilir ya da “ilk denizci Türk beyliği” sorulur.
TuzakDenizci beylikleri (Aydınoğulları, Menteşeoğulları) ikinci beylikler dönemine aittir; ilk dönemin tek denizci beyliği Çaka'dır (1081–1093). “Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği” sorulursa Saltuklular (1072).
⇄Bilgi eşleştirme beylik ve merkez
?Soru çöz
Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden hangisi, Bizans'a karşı deniz gücü oluşturmasıyla diğerlerinden ayrılır?