Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu: Miryokefalon'dan Kösedağ'a

Malazgirt'in açtığı kapıdan giren ilk beyliklerden Kösedağ'da Moğol'a boyun eğen sultanlara, Kahire'deki Memlüklerden Hindistan'daki Babürlere kadar Türk-İslam dünyasını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak868 → 1858
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
104 sorubu konuda çözebileceğin
1071 – 13. YY BAŞI · DOĞU VE BATI ANADOLU

Anadolu'da ilk Türk beylikleri: Malazgirt'in açtığı kapıdan girenler

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMalazgirt Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Malazgirt Savaşı 26 Ağustos 1071'de Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen arasında yapıldı; Selçuklular kazandı ve imparator esir düştü. Savaşla Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu.

Alp Arslan ve Malazgirt

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Malazgirt'ten sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri hangileridir?

Kısa cevap: 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri Saltuklular (Erzurum), Mengücekliler (Erzincan, Kemah, Divriği), Danişmentliler (Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kayseri), Artuklular (Mardin, Diyarbakır, Hasankeyf, Harput) ve İzmir'deki Çaka Beyliği'dir. Çaka Beyliği ilk denizci Türk beyliğidir.

Malazgirt bir kapıyı açtı; o kapıdan ilk girenler bir devlet değil, Alp Arslan'ın cesur komutanlarıydı.

Hatırlarsan Alp Arslan 1071'de Bizans ordusunu Malazgirt'te yendikten sonra komutanlarına Anadolu'yu fethetme görevi vermişti. Her komutan ilerlediği bölgede kendi adıyla anılan bir beylik kurdu. Böylece Anadolu kısa sürede bir Türk beylikleri haritasına dönüştü. Bu ilk dalgaya I. Beylikler Dönemi denir.

İlk beylikleri ezberlemenin kısa yolu: her birini bir şehre ve tek bir “ilk” ya da esere bağlamak.Görsel: Sınav Defteri (şema, harita değildir)

Doğudan batıya beş beylik

Saltuklular (1072–1202) Erzurum ve çevresinde kuruldu; Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir, şehirdeki kümbetler ve Erzincan'daki Mama Hatun Külliyesi onlardan kalmadır. Mengücekliler (1080–1228) Erzincan, Kemah ve Divriği'de hüküm sürdü; Anadolu'nun ilk külliyesi sayılan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228–1229) bu beyliğin eseridir ve bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Danişmentliler (1080–1178) Sivas, Tokat, Niksar, Amasya ve Kayseri'ye yayıldı; dönemin en güçlü Türk beyliğiydi, Anadolu'nun ilk medresesi Yağıbasan Medresesi de onlardan kalmadır; kahramanlıkları Danişmentname destanında yaşar. Güneydoğuda Mardin, Diyarbakır, Hasankeyf ve Harput'ta kurulan Artuklular (1102–1231) ise bu beyliklerin en uzun ömürlüsü oldu. Ünlü mühendis El-Cezeri otomatik makineler üzerine kitabını Artuklu sarayında yazdı.

Bu beyliklerin her birinin küçük bir ayrıntısı da sorulabilir. Artuklular tek merkezden değil, Hasankeyf, Mardin ve Harput'ta üç ayrı kol hâlinde yönetildi; Mardin kolu en uzun yaşayanıdır ve Marco Polo bu şehrin dokumalarından söz eder. Saltukluların Pasinler yakınındaki Micingerd Kalesi beyliğin önemli bir dayanağıydı. Mengücekliler ise ilim adamlarını da korudu: Bağdatlı hekim ve âlim Abdüllatif el-Bağdadi bir süre Erzincan'daki Mengücek sarayında çalıştı. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası 1985'te UNESCO listesine girdi; Türkiye'den listeye alınan ilk eserler arasındadır.

Denize açılan ilk Türk: Çaka Bey

Bozkırdan gelen bir millet için deniz yabancı bir dünyaydı. Çaka Bey bu sınırı ilk aşan kişi oldu: İzmir'i merkez yaptı, tersane kurup gemi yaptırdı ve Ege adalarına sefer düzenledi. Bizans'ı hem karadan hem denizden sıkıştırmak için Peçeneklerle iş birliği bile kurdu. Bu yüzden Çaka Beyliği ilk denizci Türk beyliği, Çaka Bey de ilk Türk denizcisi kabul edilir.

Çaka'nın donanmayı kurduğu 1081 yılı, bugün Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş yılı sayılır. Hatırlarsan Mete Han'ın tahta çıktığı MÖ 209 da Kara Kuvvetleri'nin kuruluşu kabul ediliyordu; iki ordu da başlangıcını bir Türk önderine bağlar. Çaka'nın sonu ise Bizans diplomasisinin eseri oldu. İmparator Aleksios'un kışkırtmasıyla Çaka'nın damadı I. Kılıç Arslan, kayınpederini bir ziyafette öldürttü (1092–1093); böylece Bizans, İstanbul'u denizden tehdit eden en tehlikeli rakibinden kurtuldu.

Bu beş beyliğin yanında Ahlat'ta Sökmenliler (Ahlatşahlar), Bitlis çevresinde Dilmaçoğulları, Diyarbakır'da İnaloğulları, Harput'ta Çubukoğulları ve Efes çevresinde Tanrıvermişoğulları gibi küçük beylikler de vardı. Hepsinin ortak yanı, Anadolu'nun Türk yurdu olma sürecini başlatmalarıdır.

Akılda kalsın: Şehirden beyliğe git: Erzurum → Saltuklu, Divriği → Mengücek, Niksar-Tokat → Danişment, Mardin → Artuklu, İzmir → Çaka. Denizle ilgili ilk ne sorulursa: Çaka. İki ordu, iki tarih: MÖ 209 Mete → Kara Kuvvetleri, 1081 Çaka → Deniz Kuvvetleri.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle beylik ile kurulduğu yer eşleştirilir ya da “ilk denizci Türk beyliği” sorulur.

TuzakDenizci beylikleri (Aydınoğulları, Menteşeoğulları) ikinci beylikler dönemine aittir; ilk dönemin tek denizci beyliği Çaka'dır (1081–1093). “Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği” sorulursa Saltuklular (1072).

⇄Bilgi eşleştirme beylik ve merkez

?Soru çöz

Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden hangisi, Bizans'a karşı deniz gücü oluşturmasıyla diğerlerinden ayrılır?

✓ D. İzmir merkezli Çaka Beyliği donanma kuran ilk Türk beyliğidir. A Danişmentliler Sivas-Tokat-Niksar'da, B Saltuklular Erzurum'da, C Mengücekliler Divriği'de kurulan iç ve doğu Anadolu beylikleridir; denize kıyıları yoktu.
1075 – 1155 · İZNİK → KONYA

Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruluşu: İznik'ten Konya'ya

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemi hangisidir, devlet neden yıkıldı?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük Selçuklu Devleti en parlak dönemini Melikşah (1072–1092) ve veziri Nizamülmülk zamanında yaşadı. 1092'de Melikşah'ın ölümüyle taht kavgaları başladı; Sultan Sencer 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi ve devlet 1157'de Sencer'in ölümüyle yıkıldı.

Melikşah, Nizamülmülk ve yıkılış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu Selçuklu Devleti ne zaman ve kim tarafından kuruldu, başkenti neden Konya'ya taşındı?

Kısa cevap: Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti 1075'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli olarak kuruldu. I. Haçlı Seferi'nde (1097) İznik kaybedilince I. Kılıç Arslan merkezi Konya'ya taşıdı.

Anadolu'nun ilk Türk devleti, İstanbul'u neredeyse karşı kıyıdan görebilecek kadar batıda doğdu.

Süleyman Şah, Tuğrul Bey'in amcasının oğlu Kutalmış'ın oğluydu. Babası Selçuklu tahtı için Alp Arslan'la savaşıp hayatını kaybetmişti; bu yüzden Süleyman Şah, Büyük Selçuklulardan uzakta kendi yolunu çizdi. Bizans'ın iç karışıklıklarından yararlanıp Marmara'ya kadar ilerledi ve 1075'te İznik'i merkez yaptı. Sonra güneydoğuya yöneldi, 1084'te Antakya'yı aldı. 1086'da Suriye'de Büyük Selçuklu meliki Tutuş ile yaptığı savaşta öldü.

Rehin bir şehzade, dönüşü ve Haçlılar

Süleyman Şah'ın ölümünden sonra oğlu Kılıç Arslan Büyük Selçuklu sarayında tutuldu. Melikşah, Anadolu'daki kolun bağımsızlaşmasını istemediği için şehzadeleri yanında alıkoyuyordu; bu yüzden 1086–1092 arasında Türkiye Selçuklu tahtı boş kaldı. Bu döneme fetret denir; İznik'i bu sırada Süleyman Şah'ın komutanları yönetti. 1092'de Melikşah ölünce Kılıç Arslan Anadolu'ya döndü ve tahta geçti.

Fazla zaman geçmeden Avrupa'dan bir fırtına geldi: Papa'nın çağrısıyla Kudüs'ü almak için yola çıkan Haçlı orduları. Kılıç Arslan, düzensiz bir kalabalık olan ilk Haçlı grubunu (Halk Haçlıları) İznik önlerinde dağıttı. Asıl şövalye orduları geldiğinde ise o, Danişmentlilerle Malatya için savaşıyordu. Haçlılar 1097'de İznik'i aldı ve Eskişehir yakınlarındaki I. Dorileon Savaşı'nda Türkleri yendi.

İznik kaybedilince devletin merkezi Konya'ya taşındı. Haçlılar Anadolu'yu geçip Kudüs'e ulaştı, ama bu yenilgi Kılıç Arslan'ı bitirmedi. 1101'de Anadolu'ya giren yeni Haçlı ordularını ağır yenilgilere uğrattı; böylece Haçlıların kara yoluyla Anadolu'dan geçmesi çok zorlaştı. 1107'de Musul seferinde Habur Nehri'ni geçerken boğularak öldü.

I. Mesut: Anadolu'ya “Türkiye” denmeye başlıyor

Kılıç Arslan'ın oğlu I. Mesut (1116–1155) döneminde Avrupa bir kez daha harekete geçti. Edessa (Urfa) Kontluğu'nun Zengiler tarafından alınması üzerine düzenlenen II. Haçlı Seferi'nde (1147) Alman ordusu, yine Eskişehir yakınlarında, II. Dorileon'da Selçuklularca büyük ölçüde yok edildi; Fransız ordusu da Batı Anadolu'da ağır kayıp verdi. Anadolu'nun artık bir Türk ülkesi olduğu Avrupalıların gözünde de kesinleşiyordu: Anadolu'da yoğun bir Türk nüfusuyla karşılaşan ve Türklerin bu toprakları büyük bir gayretle savunduğunu gören Batılı tarihçiler, II. Haçlı Seferi sırasında (1148) Anadolu için “Turchia / Turquia” (Türkiye) adını kullanmaya başladı.

Haçlı Seferleri neden yapıldı?

  • Papa'nın Kudüs'ü Müslümanlardan alma çağrısı ve dinî coşku
  • Bizans'ın Türklere karşı Avrupa'dan yardım istemesi
  • Doğu'nun zenginliğine ulaşma, toprak ve ticaret isteği

Anadolu için sonuçları

  • İznik kaybedildi, merkez Konya'ya taşındı.
  • Türklerin Batı Anadolu'daki ilerleyişi bir süre yavaşladı.
  • Danişmentlilerle Haçlılara karşı geçici bir iş birliği kuruldu.
Akılda kalsın: Anadolu Selçuklu'nun başkent hikâyesi iki kelimedir: İznik (kuruluş, 1075) → Konya (I. Haçlı'dan sonra). Arada olan olay hep I. Haçlı Seferidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Merkezin İznik'ten Konya'ya taşınmasına yol açan gelişme” sorulur; cevap I. Haçlı Seferi.

TuzakTuzak şık olarak Miryokefalon ya da Kösedağ konur.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Haçlılar İznik'i aldı, merkez Konya'ya taşındı
  2. Süleyman Şah İznik merkezli devleti kurdu
  3. I. Kılıç Arslan Habur Nehri'nde öldü
  4. Süleyman Şah Antakya'yı aldı

▭Boşluk doldurma

Anadolu Selçuklu Devleti'nin ilk merkezi 'tir; I. Haçlı Seferi'nden sonra merkez 'ya taşındı.

İznikKayseriKonyaBursa
868 – 1250 · MISIR, SURİYE, HİCAZ

Mısır'da Türk-İslam devletleri: Tolunoğullarından Selahaddin'e

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi devletleri kimdir, Osmanlı ile ilişkileri nasıldı?Bağlantılı konudan (İlk Türk-İslam devletleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğu Anadolu ve İran'da Bayram Hoca'nın kurduğu Karakoyunlular ile Kara Yülük Osman Bey'in kurduğu Akkoyunlular üstünlük için yarıştı; Akkoyunlular 1469'da Karakoyunluları yıktı ama 1473 Otlukbeli'nde Osmanlılara yenildi. Ardından İran'da 1501'de Şah İsmail'in kurduğu Safevi Devleti güçlendi ve 1514 Çaldıran'da Osmanlılara yenildi.

Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti hangisidir?

Kısa cevap: Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti, 868'de Abbasi valisi Ahmed bin Tolun'un kurduğu Tolunoğulları'dır. Onu Hicaz'ı egemenliği altına alan ilk Türk-İslam devleti İhşidiler (935–969) izledi; Eyyubiler ise 1187 Hıttin Savaşı'yla Kudüs'ü Haçlılardan geri aldı.

Abbasi halifesi Türk komutanlarını Mısır'a vali olarak gönderiyordu; bir gün bu valilerden biri geri dönmemeye karar verdi.

Abbasi Devleti 9. yüzyılda ordusunu büyük ölçüde Türk askerlerine dayandırıyordu. Türk komutanlar zamanla valiliklere atandı. Bağdat uzak, Mısır ise Nil'in bereketiyle çok zengindi. Halifenin otoritesi zayıfladıkça valiler kendi başlarına buyruk hâle geldi. Halifeyi tanıyıp hutbeyi onun adına okuttular ama ordusu, hazinesi ve kararları kendilerine ait devletler kurdular. Bu tür devletlere tavaif-i mülûk denir.

Tolunoğulları: hastane yaptıran vali

Ahmed bin Tolun 868'de Mısır'da bağımsızlığını ilan etti ve kısa sürede Suriye'ye kadar uzandı. Devlet yalnız ordusuyla değil, yaptıklarıyla da anılır: halka ücretsiz hizmet veren maristan adlı hastaneler kurdu; hastalara ilaç da parasız verilirdi. Kahire'deki Ahmed bin Tolun Camii bugün hâlâ ayaktadır. Hanedanın adı Türkçe “tolun”dan, yani dolunaydan gelir; devlet en parlak ve en zengin günlerini oğlu Humareveyh zamanında yaşadı. Abbasiler 905'te Mısır'ı yeniden ele geçirerek devlete son verdi.

İhşidiler: kutsal şehirlerin yöneticileri

Aynı hikâye kısa süre sonra tekrarlandı. Abbasilerin Mısır valisi Muhammed bin Tuğç 935'te İhşidi Devleti'ni kurdu; Fergana hükümdarlarının eski unvanı olan, “prens, hükümdar” anlamındaki “İhşid” unvanını ona halife verdi. İhşidiler Mekke ve Medine'yi de yönetimlerine aldı. Böylece Hicaz'a hâkim olan ilk Türk-İslam devleti oldular. Mısır tarihini yazan tarihçi el-Kindî bu dönemde yaşadı. Devlet 969'da Fatımiler tarafından yıkıldı.

Eyyubiler: Kudüs'ün geri alınışı

Hatırlarsan Haçlılar 1099'da Kudüs'ü almıştı. Onu geri alan kişi Selahaddin Eyyubi oldu. Türk Zengiler Devleti'nin komutanı olarak Mısır'a giden Selahaddin, 1171'de Fatımi halifeliğine son verdi; Zengi hükümdarı Nureddin'in ölümünden sonra (1174) bağımsız hareket etti. 1187'de Hıttin Savaşı'nda Kudüs Haçlı Krallığı'nın ordusunu yendi ve Kudüs'ü geri aldı. Bu kayıp Avrupa'yı III. Haçlı Seferi'ne çıkardı, ama Kudüs Müslümanların elinde kaldı. Mekke ve Medine'nin koruyucusu olduğunu vurgulayan “Hâdimü'l-Haremeyn” (iki kutsal şehrin hizmetkârı) unvanını ilk kullanan hükümdar da Selahaddin'dir; unvan Memlüklere, 1517'den sonra Yavuz Sultan Selim'le Osmanlılara geçti. Eyyubilerin Mısır kolu 1250'de kendi kölemen komutanları tarafından yıkıldı; hanedanın Hasankeyf'teki kolu ise 1462'ye kadar yaşadı.

Mısır'da üç Türk-İslam devleti
DevletKurucu, yılÖne çıkan “ilk” ve eserSonu
TolunoğullarıAhmed bin Tolun, 868Mısır'da ilk Türk-İslam devleti; ücretsiz hastane (maristan), Ahmed bin Tolun Camii; en parlak dönem Humareveyh905, Abbasiler
İhşidilerMuhammed bin Tuğç, 935Mekke ve Medine'yi yöneten, Hicaz'a hâkim ilk Türk-İslam devleti; tarihçi el-Kindî969, Fatımiler
EyyubilerSelahaddin Eyyubi; 1171'de Fatımi halifeliğine son1187 Hıttin: Kudüs geri alındı; “Hâdimü'l-Haremeyn” unvanını ilk kullananMısır kolu 1250, kölemen komutanlar; Hasankeyf kolu 1462
Akılda kalsın: Mısır'da üç “ilk” ve bir zafer: Tolunoğulları = Mısır'da ilk, İhşidiler = Hicaz'da ilk, Eyyubiler = Hıttin ve Kudüs. Tolun ile İhşid'in ikisi de tavaif-i mülûktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Abbasi halifesini tanıyan ama fiilen bağımsız olan devletler” tanımı verilip kavram sorulur: tavaif-i mülûk.

TuzakBu devletler halifeye isyan edip hilafet ilan etmez; halifeyi tanımaya devam eder.

Sınavda işaretleEyyubiler 1174–1462; şıklarda yalnız Mısır koluna ait 1171–1250 aralığı varsa onu seç.

⇄Bilgi eşleştirme Mısır'daki devletler

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Tolunoğulları ve İhşidiler, Abbasi halifesini tanıyıp hutbeyi onun adına okutmuş, ancak yönetimde bağımsız hareket etmiştir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Halifeyi tanıyan ama fiilen bağımsız olan devletlere tavaif-i mülûk denir. B ikta, vergi gelirinin askerlik karşılığı bırakıldığı toprak sistemidir; C ülüş, ülkenin hanedanın ortak malı sayılıp paylaştırılmasıdır; D atabeylik, şehzadeyi yetiştiren devlet görevlisidir.
1176 – 1237 · KONYA, ANTALYA, SİNOP, ALANYA

Miryokefalon Savaşı ve Alaeddin Keykubat: Anadolu'nun tapusu ve altın çağı

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMalazgirt'ten sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri Saltuklular (Erzurum), Mengücekliler (Erzincan, Kemah, Divriği), Danişmentliler (Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kayseri), Artuklular (Mardin, Diyarbakır, Hasankeyf, Harput) ve İzmir'deki Çaka Beyliği'dir. Çaka Beyliği ilk denizci Türk beyliğidir.

Anadolu'da ilk beylikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Miryokefalon Savaşı'nın önemi nedir, Anadolu Selçuklu en parlak dönemini ne zaman yaşadı?

Kısa cevap: 1176 Miryokefalon Savaşı'nda II. Kılıç Arslan Bizans'ı yendi; Bizans Anadolu'yu geri alma umudunu yitirdi ve Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. Devlet en parlak dönemini I. Alaeddin Keykubat zamanında (1220–1237) yaşadı.

Malazgirt Anadolu'nun kapısını açmıştı; ama o kapının bir daha kapanmayacağı ancak yüz beş yıl sonra kesinleşti.

Bizans Malazgirt'ten sonra da Anadolu'dan vazgeçmedi. İmparator Manuel Komnenos, Türkleri Anadolu'dan tamamen çıkarmak için büyük bir orduyla Konya'ya yürüdü. II. Kılıç Arslan bu orduyu 1176'da Miryokefalon'da dar bir geçitte pusuya düşürüp yendi. Bu yenilgiden sonra Bizans bir daha Anadolu'yu geri alma girişiminde bulunmadı; savunmaya çekildi. II. Kılıç Arslan 1178'de Danişmentlilere son vererek Anadolu'da Türk siyasi birliğini de büyük ölçüde sağladı.

II. Kılıç Arslan bu zafere içeride de birliği sağlamaya çalışarak hazırlanmıştı: Ankara'da hüküm süren kardeşi Şahinşah'ın isyanını bastırdı, Danişmentlileri sıkıştırdı. Bu yüzden Miryokefalon hem dış düşmana hem de dağınıklığa karşı kazanılmış bir zaferdir.

Akılda kalsın: Malazgirt (1071) kapıyı açtı, Miryokefalon (1176) tapuyu verdi. Biri “Anadolu'nun kapıları açıldı”, öteki “Anadolu kesin Türk yurdu oldu” cümlesinin cevabıdır. Bu zincir adlarla da kurulur: Malazgirt = Yurtaçan, Miryokefalon = Yurttutan, 1922 Büyük Taarruz = Yurtkurtaran.

Denize inen sultanlar

II. Kılıç Arslan ülkeyi on bir oğlu arasında paylaştırınca bir süre taht kavgaları yaşandı. Bu kavgaların içinden çıkan I. Gıyaseddin Keyhüsrev, Türkiye Selçuklu tahtına iki kez çıkan tek sultandır (1192–1196 ve 1205–1211). Toparlanmanın ardından Selçuklular yönünü denize çevirdi, çünkü Anadolu'dan geçen ticaret yollarının limanlara bağlanması gerekiyordu. I. Gıyaseddin Keyhüsrev 1207'de Antalya'yı alarak Akdeniz'e, I. İzzeddin Keykavus 1214'te Sinop'u alarak Karadeniz'e açıldı. Amaç her seferinde aynıydı: deniz ticaretini geliştirmek.

Limanı almak yetmiyordu; orada ticaretin dönmesi de gerekiyordu. Antalya'da çıkan bir isyanla şehir elden çıkınca I. İzzeddin Keykavus onu yeniden fethetti (1216). Keykavus, Kıbrıs Krallığı ve Venedik tüccarlarıyla ticaret antlaşmaları yaparak Akdeniz'deki alışverişi güvenceye aldı. Taht için rakip olan kardeşi Alaeddin'i ise bir süre Malatya yakınlarındaki bir kalede hapsetti.

Selçuklu sultanları limanları alıp yolları güvenli hâle getirdi; Anadolu, iki deniz arasında bir ticaret köprüsüne dönüştü.Görsel: Sınav Defteri

Alaeddin Keykubat: altın çağ

Devletin en parlak dönemi I. Alaeddin Keykubat (1220–1237) zamanıdır. 1221'de Kalonoros'u aldı ve adını kendi adına izafeten Alaiye (bugünkü Alanya) yaptı. Komutanı Çoban Hüsameddin'i Kırım'a gönderdi; bu Suğdak Seferi Türklerin denizaşırı ilk seferi sayılır ve Karadeniz ticaretini güvenceye aldı. Yollar boyunca kervansaraylar yapıldı, malı yağmalanan tüccarın zararını devlet karşıladı ve gümrük vergileri indirilerek yabancı tüccar Anadolu'ya çekildi. Beyşehir Gölü kıyısındaki Kubadabad Sarayı da bu döneme aittir. Keykubat doğudan gelen Moğol tehlikesini de erken gördü: başta Konya ve Sivas olmak üzere şehirlerin surlarını onarıp güçlendirdi.

Keykubat'ın doğudaki önemli bir kararı ileride ağır sonuç doğuracaktı. Moğollardan kaçıp Anadolu sınırına dayanan Harzemşah Celaleddin'i 1230'da Yassıçemen'de yendi. Zafer parlaktı, ama Moğollarla Selçuklular arasındaki son tampon devlet de böylece ortadan kalktı.

Sınavda

Nasıl sorulur“Antalya, Alanya, Sinop ve Suğdak'ın alınmasının ortak amacı” sorulur; cevap ticareti geliştirmek / ticaret yollarını denetlemektir.

TuzakTuzak şık “Bizans'ı kuşatmak” ya da “Haçlıları durdurmak”tır.

↕Kronolojik sıralama

  1. Sinop alındı, Karadeniz'e çıkıldı
  2. Miryokefalon Savaşı
  3. Yassıçemen Savaşı
  4. Antalya alındı, Akdeniz'e çıkıldı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1176 Miryokefalon Savaşı'nın Anadolu tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Miryokefalon'dan sonra Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. A Malazgirt'in, C Kösedağ'ın, D I. Haçlı Seferi'nin sonucudur.
1206 – 1517 · KARAKURUM → KAHİRE

Cengiz Han ve Moğol İmparatorluğu: fırtına ve onu durduran Memlükler

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlk Türk devletlerinde ordu nasıldı, Turan taktiği nedir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Türk devletlerinde silah taşıyabilen her erkek asker sayılırdı (ordu-millet anlayışı); ordu atlı birliklere dayanır, Mete Han'ın kurduğu onlu sisteme göre düzenlenirdi. Turan taktiği, düşmanı sahte geri çekilmeyle (sahte ricat) peşine takıp hilal biçiminde kuşatarak yok etmektir.

Ordu ve Turan taktiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cengiz Han kimdir, Moğol İmparatorluğu nasıl parçalandı ve Moğolları kim durdurdu?

Kısa cevap: Moğol İmparatorluğu'nu Temuçin kurdu; 1206 kurultayında “Cengiz Han” unvanını aldı. 1227'deki ölümünden sonra imparatorluk Altın Orda, İlhanlı, Çağatay ve Kubilay (Yuan) devletlerine ayrıldı. Moğolların ilerleyişini 1260'ta Ayn Calut Savaşı'nda Memlükler durdurdu.

13. yüzyılın başında Moğolistan bozkırlarından çıkan bir ordu, Çin'den Doğu Avrupa'ya kadar uzanan dünyayı birkaç on yılda değiştirdi.

Temuçin, birbiriyle savaşan Moğol ve Türk boylarını tek tek yenip bir araya topladı. 1206'da toplanan kurultay ona Cengiz Han unvanını verdi. Cengiz, ordusunu Hunlardan beri bilinen onlu sisteme göre düzenledi ve Yasa adı verilen sert kurallarla yönetti. Yasa sıfırdan icat edilmemişti; bozkırın eski töre geleneğinden, yani Türk ve Moğol boylarının ortak hukuk anlayışından beslendi. Kuzey Çin'den sonra batıya döndü: Harzemşahların sınır şehri Otrar'da Moğol tüccarlarının öldürülmesi büyük bir seferin bahanesi oldu ve Harzemşah Devleti yıkıldı. Cengiz 1227'de öldü. Türk ve Moğol boylarını tek çatı altında toplayan bu devlet, Türk tarih yazımında Türk-Moğol Devleti (Devlet-i Âl-i Cengiz) adıyla Türk devletleri arasında da sayılır.

Bir imparatorluk, dört parça

Cengiz ülkesini oğullarına ve torunlarına paylaştırmıştı. Bir süre ortak bir büyük han tanındı, ama imparatorluk zamanla ayrı devletlere bölündü:

Moğol İmparatorluğu'nun dört parçası
DevletYıllarNerede?Akılda kalacak iz
Altın Orda1241–1502Kıpçak bozkırı (Deşt-i Kıpçak) ve RusyaTürkleşti, Müslüman oldu; 14. yüzyıl sonunda Timur'un seferleriyle sarsıldı, parçalanarak dağıldı
İlhanlılar1256–1353İranHülagü 1258'de Bağdat'ı aldı, Abbasi halifeliğine son verdi; Anadolu'yu etkileyen kol
Çağatay Hanlığı1241–1502Türkistan (Maveraünnehir)Timur bu toprakların içinden çıkacak
Kubilay (Yuan)1260–1368ÇinMarco Polo bu sarayda kaldı; Budizm ve Çin kültürü içinde eridi

Memlükler: tahtı kılıçla kazananlar

Hatırlarsan Eyyubiler 1250'de kendi komutanlarınca yıkılmıştı. Bu komutanlar küçük yaşta satın alınıp asker olarak yetiştirilen, çoğu Kıpçak Türkü olan kölemenlerdi. Eyyubi komutanı Aybeg'in kurduğu Memlük Devleti'nin ilginç bir özelliği vardı: belli bir hanedan tarafından yönetilmedi. Güçlenen komutan tahtı ele geçirirdi; babadan oğula geçen bir saltanat yoktu. Çağdaş Arap kaynakları bu devleti “ed-Devletü't-Türkiyye”, yani Türk Devleti diye anar. Yazışmalar ve bilim Arapça yürütülse de saray ve ordu Kıpçak Türkçesi konuşuyordu; Türkçe öğrenmek isteyenler için sözlükler ve dil kitapları bu ortamda yazıldı.

Bağdat'ı yıkan İlhanlılar Suriye'ye indiğinde onları durduran güç Memlükler oldu. 1260'ta Ayn Calut'ta Moğolları ağır bir yenilgiye uğrattılar; bu, Moğolların ilk büyük yenilgisidir ve Mısır ile Hicaz bu sayede kurtuldu. Ardından Bağdat'tan kaçan Abbasi soyundan birini Kahire'ye getirip halife ilan ettiler; hilafet artık Kahire'deydi. Sultan Baybars 1277'de Anadolu'ya girip Moğolları Elbistan'da da yendi; bu seferin Selçuklu tarafındaki perde arkasını bir sonraki konuda göreceğiz.

Memlükler 1291'de Akka'yı alarak Haçlıların Suriye kıyılarındaki varlığına da son verdi. Devlet 1517'de Ridaniye Savaşı'nda Yavuz Sultan Selim'e yenilerek yıkıldı ve halifelik Osmanlılara geçti.

Akılda kalsın: 1258 ile 1260'ı yan yana koy: 1258 İlhanlılar Bağdat'ı yıktı → 1260 Memlükler Ayn Calut'ta durdurdu → halife Kahire'ye → 1517 Ridaniye, halifelik Osmanlı'ya.
Sınavda

Nasıl sorulurMemlükler için iki özellik sorulur: “belli bir hanedana bağlı olmadan güçlü komutanın tahta geçmesi” ve “Moğol ilerleyişini durdurmaları”.

TuzakBağdat'ı yıkan ve halifeliğe son veren Moğol kolu Altın Orda değil, İlhanlılardır.

Sınavda işaretleCengiz'in devleti (1196–1227) Türk devletleri arasında sayılır; şıkta “Moğol (Cengiz) İmparatorluğu” ya da “Türk-Moğol Devleti” yazması fark etmez.

⇄Bilgi eşleştirme Moğol devletleri

▭Boşluk doldurma

Moğolların ilerleyişi 1260'ta Savaşı'nda durduruldu; Moğolları yenen devlet 'dir.

Ayn CalutKösedağMemlüklerEyyubiler
1240 – 1308 · SİVAS, KONYA

Kösedağ Savaşı: Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılışı

MEB 10. sınıf · Türkistan'dan Türkiye'ye · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu Selçuklu Devleti ne zaman ve kim tarafından kuruldu, başkenti neden Konya'ya taşındı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti 1075'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli olarak kuruldu. I. Haçlı Seferi'nde (1097) İznik kaybedilince I. Kılıç Arslan merkezi Konya'ya taşıdı.

Anadolu Selçuklu kuruluyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kösedağ Savaşı'nın sonuçları nelerdir, Anadolu Selçuklu Devleti nasıl yıkıldı?

Kısa cevap: Baba İlyas ve Baba İshak önderliğindeki Babai İsyanı'yla zayıflayan Anadolu Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ Savaşı'nda İlhanlılara (Moğollara) yenilerek onlara tâbi oldu. Anadolu'da siyasi birlik bozuldu, ikinci beylikler kuruldu ve devlet 1308'de tamamen sona erdi.

Keykubat'ın ölümünden sadece altı yıl sonra, en parlak çağını yaşayan devlet tek bir savaşla başka bir gücün buyruğuna girdi.

Çöküş bir günde olmadı; zincirin halkaları tek tek koptu. Yassıçemen'de Harzemşahlar yenilince Moğollarla aradaki tampon kalkmıştı. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde ekonomik sıkıntılar ve yönetimden hoşnutsuz Türkmenler 1240'ta ayaklandı. Hareketin manevi önderi Amasya'daki Baba İlyas, isyanı Adıyaman (Kefersud) ve Maraş çevresinde fiilen başlatan ise müridi Baba İshak'tı. Türkmenleri harekete geçiren şey tek bir sebep değildi: ağır vergiler, otlak ve yurt sıkıntısı, şehirli Selçuklu yönetimiyle aralarındaki inanç ve yaşayış farkı üst üste bindi. Babai İsyanı güçlükle bastırıldı, ama ordu yıprandı ve devletin otoritesi sarsıldı.

Yıkılış bir zincirdir: Kösedağ ortadaki halka, ama öncesi ve sonrası da sorulur.Görsel: Sınav Defteri

1243: Kösedağ

Üç yıl sonra İlhanlı komutanı Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu Sivas yakınlarındaki Kösedağ'da Selçuklu ordusunu bozguna uğrattı. Bu yenilginin sonuçları Anadolu'nun yüz yılını belirledi:

  • Anadolu Selçuklu Devleti İlhanlılara tâbi oldu; vergi ödedi, sultanlar Moğol onayıyla tahta çıktı.
  • Anadolu'daki Türk siyasi birliği bozuldu. Merkezî otorite çöktü.
  • Moğol baskısından kaçan Türkmenler batıya, Bizans sınırındaki uç bölgelerine yığıldı; buralarda ikinci beylikler kuruldu ve Batı Anadolu'nun Türkleşmesi hızlandı.

Yenilen sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev önce Tokat'a çekildi. Moğol ordusu Sivas'ı ve Kayseri'yi yağmaladı; Kayseri'de büyük bir katliam yaşandı. Selçuklular ancak ağır bir yıllık vergi ödemeyi kabul ederek barış yapabildi.

Sultanlardan güçlü vezirler

Devlet bundan sonra yarım asırdan fazla, gittikçe zayıflayarak yaşadı; Moğol valileri ve vezirler sultanlardan daha güçlüydü. Bu süreç aslında Kösedağ'dan önce başlamıştı. Alaeddin Keykubat'ın ölümünden sonra Sadettin Köpek, II. Gıyaseddin Keyhüsrev'i tahta çıkarıp rakiplerini birer birer ortadan kaldırdı. Keykubat döneminde Kubadabad Sarayı'nın yapımını yönetmiş, Aksaray yolundaki Zazadin Hanı'nı yaptırmış bir emirdi; gücü sultanı korkutunca 1238'de öldürüldü.

Kösedağ'dan sonra devleti ayakta tutmaya çalışan vezirlerin ilki Celaleddin Karatay oldu. Sultan ölünce taht kavgasını önlemek için üç küçük şehzadeyi birlikte tahta çıkardı ve ülkeyi onlar adına yönetti. Adı bugün de iki yapıyla yaşar: Konya'daki Karatay Medresesi (1251) ve Kayseri yakınlarındaki Karatay Hanı. Ondan sonra sahneye Muinüddin Süleyman Pervane çıktı; Sinop onun iktasıydı ve soyundan gelen Pervaneoğulları burada denizci bir beylik kurdu.

1277: Elbistan ve Cimri Olayı

Pervane, Moğol baskısından kurtulmak için gizlice Memlük sultanı Baybars'la yazıştı. Baybars 1277'de Anadolu'ya girdi, Moğolları Elbistan'da yendi ve Kayseri'ye kadar geldi; ama beklediği desteği bulamayınca Mısır'a döndü. Bu sefer İlhanlı hükümdarı Abaka Han'ı öfkelendirdi: Abaka, Pervane'nin ikili oyununu affetmedi ve onu 1277'de öldürttü. Anadolu artık Moğol cezalandırmasıyla sarsılıyordu.

Karışıklıktan yararlanan Karamanoğlu Mehmet Bey, aynı yıl Konya'yı ele geçirdi. Yanına aldığı ve kendini Selçuklu şehzadesi Alaeddin Siyavuş diye tanıtan bir genci tahta çıkardı; halk bu sahte şehzadeye “Cimri” lakabını taktı. Mehmet Bey bu yönetimde vezir olarak hareket etti ve Türkçeyi resmî dil ilan eden ünlü fermanını bu sırada yayımladı. Moğol-Selçuklu kuvvetleri kısa sürede karşı saldırıya geçti; Mehmet Bey 1278'de öldü, Cimri de yakalanıp öldürüldü. Ferman ise kalıcı oldu; onu bir sonraki konuda Karamanoğulları'yla birlikte yeniden göreceğiz.

Hatırlarsan İlk Türk-İslam devletleri sayfasında Malazgirt'le açılan kapıyı görmüştük. O kapıdan sonraki zincir, sınavın en çok karıştırdığı beş savaştır:

Malazgirt'ten Ayn Calut'a · Anadolu'nun kaderini belirleyen savaşlar
SavaşYılTaraflarSonuç
Malazgirt1071Büyük Selçuklu – BizansAnadolu'nun kapıları açıldı
Miryokefalon1176Anadolu Selçuklu – BizansAnadolu kesin Türk yurdu oldu
Yassıçemen1230Anadolu Selçuklu – HarezmşahlarHarezmşahlar yenildi; Moğollarla arada tampon kalmadı
Kösedağ1243Anadolu Selçuklu – Moğollarİlhanlılara bağlanma; ikinci beylikler
Ayn Calut1260Memlükler – MoğollarMoğol ilerleyişi durdu
Akılda kalsın: Anadolu Selçuklu'nun üç savaşı üç ayrı cümledir: Miryokefalon = kesin Türk yurdu, Yassıçemen = tampon gitti, Kösedağ = Moğol'a bağlandı, birlik bozuldu.
Sınavda

Nasıl sorulurKösedağ'ın sonuçları “hangisi değildir” biçiminde sorulur.

TuzakTuzak şık neredeyse her zaman Miryokefalon'un sonucudur: “Anadolu'nun kesin Türk yurdu olması”.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1243 Kösedağ Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Anadolu'nun kesin Türk yurdu olması 1176 Miryokefalon Savaşı'nın sonucudur. A, B ve D Kösedağ'ın gerçek sonuçlarıdır: Anadolu Selçuklu İlhanlılara bağlandı, Türk siyasi birliği bozuldu, ikinci Türk beylikleri kuruldu.

▭Boşluk doldurma

Babai İsyanı'nı Adıyaman çevresinde fiilen başlatan Türkmen önderi 'tır. Anadolu Selçuklu Devleti yılındaki Kösedağ Savaşı'ndan sonra İlhanlılara tâbi oldu.

Baba İshakAhi Evran12431176
1243 SONRASI · ANADOLU

Anadolu'da II. Beylikler dönemi: Karamanoğulları ve denizci beylikler

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMiryokefalon Savaşı'nın önemi nedir, Anadolu Selçuklu en parlak dönemini ne zaman yaşadı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

1176 Miryokefalon Savaşı'nda II. Kılıç Arslan Bizans'ı yendi; Bizans Anadolu'yu geri alma umudunu yitirdi ve Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu. Devlet en parlak dönemini I. Alaeddin Keykubat zamanında (1220–1237) yaşadı.

Miryokefalon ve parlak dönem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anadolu'da II. Beylikler dönemi nedir, Karamanoğulları ve denizci beylikler hangileridir?

Kısa cevap: 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun zayıflaması ve Moğol (İlhanlı) baskısı üzerine Anadolu'da ikinci Türk beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Menteşe, Aydın, Karesi, Saruhan ve Candaroğulları denizci beyliklerdir; Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'dır.

Kösedağ'dan sonra Anadolu'da bir devlet küçüldü, ama yerinde bir düzine yeni beylik filizlendi. Bunlardan biri altı yüz yıllık bir imparatorluğa dönüşecekti.

Moğol baskısından kaçan Türkmenler, Bizans sınırındaki uç bölgelerine yerleşti. Selçuklu'nun merkezî gücü buralara ulaşamadığı için uç beyleri kendi başlarına hareket etti ve zamanla bağımsız beylikler kurdu. İlk beyliklerden farkları, bu kez Anadolu'nun daha çok batısında ve Bizans'la yüz yüze kurulmalarıydı. Söğüt ve Domaniç çevresindeki küçük Osmanlı Beyliği de bunlardan biriydi; onun hikâyesi bir sonraki sayfanın konusu.

Karamanoğulları: Selçuklu'nun mirasçısı olma iddiası

Konya ve Karaman çevresinde kurulan Karamanoğulları, Selçuklu başkentine sahip oldukları için kendilerini Selçuklu'nun gerçek mirasçısı sayıyordu. Bu iddia onları Anadolu'da Türk birliğini kurmak isteyen Osmanlı'nın en uzun süre çatıştığı rakibi yaptı. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de bir fermanla divanda, mecliste ve resmî işlerde Türkçeden başka dil kullanılmamasını emretti. Böylece Türkçe ilk kez resmî dil ilan edildi; o güne kadar Selçuklu'da devlet dili Farsça, bilim dili Arapçaydı.

Ege ve Karadeniz kıyısındaki denizciler

Hatırlarsan ilk dönemin tek denizci beyliği Çaka'ydı. İkinci dönemde kıyılara yerleşen beyliklerin çoğu denize açıldı: Muğla çevresinde Menteşeoğulları, İzmir ve Ayasluğ'da Aydınoğulları (ünlü denizcisi Umur Bey), Balıkesir ve Çanakkale yöresinde Karesioğulları, Manisa'da Saruhanoğulları ve Karadeniz kıyısında Kastamonu-Sinop çevresinde Candaroğulları. Bu beylikler Ege'de Bizans ve Latinlerle mücadele etti.

Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'dır. Bu katılım, Osmanlı'ya Çanakkale kıyılarını ve deneyimli denizcileri kazandırdı; Rumeli'ye geçişin kapısı böyle aralandı. Karesi'den Osmanlı hizmetine geçen Hacı İlbey, Evrenos Bey ve Ece Halil gibi komutanlar Rumeli'deki ilk fetihlerde öne çıktı. Yani Osmanlı bir beyliği alırken yalnız toprağını değil, insan birikimini de kazandı.

Kareler denize açılan beylikleri gösterir: Ege kıyısında Karesi, Saruhan, Aydın ve Menteşe, Karadeniz'de Candar ve Pervane. Osmanlı, Bizans sınırındaki Söğüt'te küçük bir uç beyliği olarak başladı. Konumlar yaklaşık. Görsel: Sınav Defteri

Beylik haritasının geri kalanı

Denizcilerin ve Karaman'ın dışında Anadolu'yu paylaşan birçok beylik daha vardı. Bunların bir kısmı Selçuklu'nun son döneminde yetişen vezir ve emirlerin soyundan geldi. Sınavda genellikle beylik ile merkezi ya da tek bir ayırt edici özelliği eşleştirilir:

Beylik → merkez → ayırt edici özellik
BeylikMerkezAyırt edici özellik
GermiyanoğullarıKütahya (kurucu I. Yakup Bey)Topraklarının bir kısmını Osmanlı'ya çeyiz olarak verdi; Ahmedi'nin yetiştiği edebiyat merkezi
HamitoğullarıIsparta, Eğirdir (kurucu Dündar Bey)Topraklarının bir bölümünü Osmanlı'ya satarak bıraktı
EşrefoğullarıBeyşehirEşrefoğlu Camii: Anadolu'nun ahşap direkli camilerinin en büyüğü ve en iyi korunmuşu
Sahip AtaoğullarıAfyonkarahisarSelçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali'nin soyu; toprakları sonra Germiyan'a geçti
PervaneoğullarıSinopPervane Muinüddin Süleyman'ın soyu; Karadeniz'de deniz seferleri
EratnaoğullarıSivas, Kayseriİlhanlı valisi Eratna Bey kurdu; yerini veziri Kadı Burhaneddin'in Sivas merkezli devleti aldı
CandaroğullarıKastamonu, Sinop (kurucu Şemseddin Yaman Candar)1402'den sonra İsfendiyaroğulları; Ceneviz ve Venedik'le ticaret; 1461'de Osmanlı'ya katıldı
DulkadiroğullarıMaraş, ElbistanMemlük ile Osmanlı arasında denge siyaseti; Osmanlı'ya en son katılan beyliklerden

Ege'deki denizcilerin sonu da Osmanlı'nın elinden geldi. Saruhanoğulları 1410'da Çelebi Mehmet döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. Menteşeoğulları ile son beyi İzmiroğlu Cüneyt Bey'in direnişi kırılan Aydınoğulları ise 1420'lerde II. Murat döneminde Osmanlı'ya bağlandı. Menteşeoğulları bu son günlerine kadar Rodos şövalyeleriyle denizde mücadele etmişti. Niksar çevresindeki Taceddinoğulları gibi küçük beylikler de bu büyük birleşmenin içinde eridi.

Akılda kalsın: Karaman denince üç şey: Türkçe (1277), Konya mirası, Osmanlı'nın en uzun rakibi. Karesi denince tek şey: Osmanlı'ya katılan ilk beylik. Vezir adından beyliğe: Sahip Ata → Afyon, Pervane → Sinop, Kadı Burhaneddin → Sivas.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkçeyi resmî dil ilan eden” → Karamanoğlu Mehmet Bey. “Osmanlı'nın Rumeli'ye geçişini kolaylaştıran beylik” → Karesioğulları.

TuzakÇaka Beyliği denizcidir ama birinci beylikler dönemindedir.

⇄Bilgi eşleştirme beylik ve özellik

?Soru çöz

Karamanoğullarının Anadolu'da Türk birliğini kurmak isteyen Osmanlı Devleti'ne uzun süre direnmesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Selçuklu başkenti Konya'ya sahip olan Karamanoğulları, Anadolu'nun asıl mirasçısı olduklarını düşünüyordu. A Karaman iç Anadolu beyliğidir, deniz gücüyle anılmaz; B Moğol yönetiminde değil, bağımsız bir beylikti; C Bizans'la sürekli ittifak yoktu, direnişin kaynağı Selçuklu mirası iddiasıydı.
1370 – 1858 · SEMERKANT → HİNDİSTAN

Timur Devleti ve Babür İmparatorluğu: Ankara'dan Tac Mahal'e

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCengiz Han kimdir, Moğol İmparatorluğu nasıl parçalandı ve Moğolları kim durdurdu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Moğol İmparatorluğu'nu Temuçin kurdu; 1206 kurultayında “Cengiz Han” unvanını aldı. 1227'deki ölümünden sonra imparatorluk Altın Orda, İlhanlı, Çağatay ve Kubilay (Yuan) devletlerine ayrıldı. Moğolların ilerleyişini 1260'ta Ayn Calut Savaşı'nda Memlükler durdurdu.

Moğol fırtınası ve Memlükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Timur Devleti ve Babür İmparatorluğu nerede kuruldu, Türk tarihi için önemi nedir?

Kısa cevap: Timur Devleti 1370'te Türkistan'da (merkezi Semerkant) kuruldu; 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı'yı yendi. Timur'un soyundan Babür Şah ise 1526'da Hindistan'da Babür İmparatorluğu'nu kurdu; Tac Mahal'i bu devletin hükümdarı Şah Cihan yaptırdı.

Hatırlarsan Cengiz'in mirasından biri Türkistan'daki Çağatay Hanlığı'ydı. Onun dağılan topraklarından, Anadolu'yu bir kez daha sarsacak bir hükümdar çıktı.

Timur, Çağatay topraklarındaki karışıklıklardan yararlanarak 1370'te Semerkant merkezli devletini kurdu. Seferleri İran'dan Hindistan'a, Altın Orda'dan Suriye'ye kadar uzandı. Batıdaki en büyük rakibi, Anadolu'yu hızla birleştiren Osmanlı'ydı. 1402 Ankara Savaşı'nda Timur, Yıldırım Bayezid'i yenip esir aldı. Bu yenilgi Osmanlı'yı bir taht kavgası dönemine, Fetret Devri'ne sürükledi; Osmanlı'nın ortadan kaldırdığı Anadolu beylikleri de yeniden kuruldu. Ankara'yı sonraki sayfalarda Osmanlı tarafından yeniden göreceğiz.

Timur'un Türk dünyasına verdiği zarar yalnız Ankara'yla sınırlı değildi. Hatırlarsan Altın Orda, Rus knezliklerini vergiye bağlayan güçtü. Timur, Altın Orda hanı Toktamış'ı 1391 Kunduzca ve 1395 Terek savaşlarında yenip başkentlerini yakınca bu güç bir daha toparlanamadı. Altın Orda'nın dağılması, kuzeyde Rusların güçlenmesine ve zamanla Türk hanlıklarının üzerine yürümesine yol açtı.

Timur 1405'te öldü. Torunu Uluğ Bey zamanında Semerkant bir bilim merkezi oldu; burada kurulan gözlemevi astronomi tarihinde önemli bir yer tutar. Devletin son parlak sarayı Herat'ta Hüseyin Baykara'nınkiydi; Çağatay Türkçesinin büyük şairi Ali Şir Nevai bu sarayda yetişti. Timurlular 1507'de Özbekler tarafından yıkıldı.

Babür: Hindistan'da bir Türk sarayı

Timur'un soyundan gelen Babür Şah, Türkistan'da tutunamayınca yönünü güneye çevirdi ve 1526'da Panipat'ta Delhi Sultanlığı'nı yenip Babür İmparatorluğu'nu kurdu. Hatıralarını Çağatay Türkçesiyle anlattığı Babürname (diğer adıyla Vekayi), Türk edebiyatının önemli eserlerindendir. İmparatorluk yüzyıllarca Hindistan'ı yönetti; hükümdar Şah Cihan, ölen eşi Mümtaz Mahal adına Agra'da Tac Mahal'i yaptırdı. Babür İmparatorluğu 1858'de İngilizler tarafından ortadan kaldırıldı.

Timur'un soyu Türkistan'da tükenince Hindistan'da yeniden yükseldi: Babür İmparatorluğu üç yüz yıldan uzun yaşadı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Soy zinciri: Cengiz → Çağatay toprakları → Timur → Babür. Timur'un iki büyük darbesi: batıda Ankara 1402 → Osmanlı'da Fetret, kuzeyde Altın Orda yıkıldı → Ruslar güçlendi. Babür'ün dünyaya bıraktığı Tac Mahal.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tac Mahal'i yaptıran hükümdar” → Şah Cihan (devleti kuran Babür Şah değil; tuzak budur). “Osmanlı'da Fetret Devri'ne yol açan savaş” → 1402 Ankara.

↕Kronolojik sıralama

  1. Ankara Savaşı, Fetret Devri başladı
  2. Babür İmparatorluğu İngilizlerce ortadan kaldırıldı
  3. Timur Semerkant merkezli devletini kurdu
  4. Babür Şah Hindistan'da devletini kurdu

▭Boşluk doldurma

Tac Mahal'i eşi Mümtaz Mahal için Babür hükümdarı yaptırdı. Timur, Osmanlı'yı yılında Ankara Savaşı'nda yendi.

Şah CihanBabür Şah14021453

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

626 yılında Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul'u kuşatan Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Avarlar 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı; bu, Türklerin ilk İstanbul kuşatmasıdır. A Peçenekler İstanbul'u ancak 1090–1091'de sıkıştırdı; B Hazarlar Bizans'la çoğunlukla dost kaldı, onu kuşatmadı; D İtil Bulgarları Volga boyunda yaşadı, İstanbul'a yönelmedi.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Avarlar

?Soru 2

İlk Türk devletlerinde barış zamanında düzenlenen sürek avları, aşağıdakilerden hangisine hizmet ederdi?

✓ A. Sürek avları, toplu hareket ve kuşatmanın prova edildiği askerî tatbikatlardı. B kurultay üyeliği avla değil, boy beyliği ve konumla belirlenirdi; C ordu-millet yapısında ücretli asker yoktu; D sürek avı hayvancı-göçebe hayatın parçasıdır, tarıma geçişle ilgisi yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Ordu ve Turan taktiği

?Soru 3

Malazgirt Savaşı sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

✓ A. Bu askerler karşı safta kendi dillerini konuşan soydaşlarını görünce taraf değiştirdi; belirleyici olan soy ve dil birliğidir. B belirleyici din değil, aynı dili konuşmaktı; C paralı askerdiler, ekonomik çıkar onları Bizans'ta tutardı; D taraf değiştirme meydanda soydaşlarını görmekle oldu, vergi politikasıyla değil.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

?Soru 4

Asya Hunları ve Göktürklerin Çin ile uzun süreli mücadelesinin temelinde aşağıdakilerden hangisi yatar?

✓ B. İpek Yolu'nu denetleyen, ticaret ve gümrük gelirlerini de elinde tutuyordu. A mücadele din yaymak için değildi, Türkler dinî hoşgörüyle bilinir; C bozkır devletleri göçebeydi, yerleşmek amaç değildi; D Çin'le mücadele kara ticaretiydi, deniz ticaretiyle ilgisi yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Toplum ve ekonomi

?Soru 5

Büyük Selçuklu Sultanı Sencer'in 1141 Katvan Savaşı'nda yenildiği devlet aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Katvan'da Sencer'i yenen Karahıtaylardır; bu yenilgiyle Maveraünnehir Selçukluların elinden çıktı. A Harzemşahlar o dönemde Selçuklu'ya bağlı bir valilikten doğan güçtü, Katvan'ın galibi değil; C Gurlular Selçuklu'yu değil, 1187'de Gaznelileri yıktı; D Bizans'la savaşlar Anadolu'dadır, Katvan Orta Asya'dadır.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Melikşah, Nizamülmülk ve yıkılış

?Soru 6

Gazneli Mahmut'un Hindistan'a düzenlediği seferlerin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Hindistan seferleriyle İslamiyet ve Türk-İslam kültürü bu coğrafyada yayıldı. A Malazgirt'in, B Tuğrul Bey'in Bağdat seferinin sonucudur; D seferler İpek Yolu'nu Çin'e bırakmadı, Hindistan'a yönelikti.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Gazneliler

?Soru 7

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Et yemeyi hoş görmeyen Maniheizm hayvancılığı geriletmiştir; Uygurlar tarım ve ticarete yönelmiştir. B, C ve D gerçek sonuçlardır: Maniheizm resim ve mimariyi geliştirdi, savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Uygurlarda Maniheizm ve kültür

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türklerde ahiret inancının varlığına kanıt olarak gösterilemez?

✓ D. Bu bilgi doğrudur ama ahiretle değil, teokratik yönetimin olmayışıyla ilgilidir. A, B ve C ahiret inancının kanıtlarıdır: ölünün eşyasıyla gömülmesi ve mumyalama öbür dünyada yaşamaya, uçmağ (cennet) ve tamu (cehennem) kavramları ahiretteki karşılığa işaret eder.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti · Din ve inanış

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi 1071 Malazgirt Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Halifenin Büveyhoğullarından kurtarılması, Tuğrul Bey'in 1055 Bağdat Seferi'nin sonucudur. B, C ve D Malazgirt'in gerçek sonuçlarıdır: Bizans Anadolu'yu savunamaz oldu, ilk Türk beylikleri kuruldu, Anadolu'nun Türk yurdu olma süreci başladı.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Alp Arslan ve Malazgirt

?Soru 10

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girip halifeyi Büveyhoğullarının baskısından kurtarmasının en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Halife dinî lider olarak kaldı, siyasi yetkiler Selçuklu sultanına geçti. A Türkler İslamiyet'le Emeviler döneminde, Bağdat seferinden çok önce tanıştı; B Malazgirt'in, C Dandanakan'ın sonucudur.Kaynak: İlk Türk-İslam devletleri · Tuğrul Bey ve Bağdat
104
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anadolu Selçuklu ve beylikler konusundan 104 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →