Osmanlı kuruluş dönemi: Söğüt'ten Edirne'ye

Bizans sınırındaki küçük bir uç beyliğinin Rumeli'ye geçip Balkanlara yerleşmesini, Ankara'da yıkılmanın eşiğine gelip yeniden ayağa kalkmasını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1299 → 1451
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
144 sorubu konuda çözebileceğin
13. YY SONU · SÖĞÜT VE DOMANİÇ

Osmanlı Beyliği'nin kuruluşu: küçük bir uç beyliği nasıl büyüdü?

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu'da II. Beylikler dönemi nedir, Karamanoğulları ve denizci beylikler hangileridir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun zayıflaması ve Moğol (İlhanlı) baskısı üzerine Anadolu'da ikinci Türk beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Menteşe, Aydın, Karesi, Saruhan ve Candaroğulları denizci beyliklerdir; Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'dır.

II. Beylikler dönemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinin sebepleri nelerdir?

Kısa cevap: Osmanlı Beyliği, Oğuzların Kayı boyuna mensup Osman Bey önderliğinde Söğüt ve Domaniç çevresinde, Bizans sınırında bir uç beyliği olarak kuruldu. Bizans'a komşu olması, Bizans'ın iç karışıklıkları, Moğol baskısıyla gelen Türkmen nüfusu, Ahilerin desteği ve hoşgörüye dayanan istimalet politikası beyliğin hızla büyümesini sağladı.

Kösedağ'dan sonra Anadolu'da bir düzine beylik doğdu. Bunların en küçüklerinden biri, altı yüz yıl yaşayacak bir devlete dönüştü. Sır, haritadaki yerindeydi.

Hatırlarsan 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun gücü zayıflamış, Moğol baskısından kaçan Türkmenler batıdaki uç bölgelerine yerleşmişti. Bu uçlardan biri Söğüt ve Domaniç çevresiydi. Rivayete göre buraya yerleşen Kayı boyunun başında Ertuğrul Gazi vardı; onun ölümünden sonra boyun yönetimi oğlu Osman Bey'e geçti. Beylik, kurucusunun adıyla anıldı.

14. yüzyılın başında haritaya bakış

Osmanlı'nın doğduğu yıllarda çevredeki büyük güçlerin hiçbiri bu küçük beyliğe dikkat edecek durumda değildi. Anadolu'nun doğusu ve İran İlhanlıların, Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar Altın Orda'nın elindeydi; Mısır ve Suriye'de Memlükler hüküm sürüyordu. Türkiye Selçuklu Devleti ise 1308'de tarihe karıştı. Karadeniz kıyısında Trabzon Rum İmparatorluğu, İspanya'nın güneyinde ise Endülüs'ün son Müslüman devleti Beni Ahmer (Gırnata) ayaktaydı. Yani batı ucunda bir boşluk vardı ve Osmanlı tam o boşlukta büyüdü.

Doğru yerde, doğru zamanda

Diğer beyliklerin çoğu birbirine komşuydu ve birbiriyle uğraştı. Osmanlı ise doğrudan Bizans sınırında bir uç beyliğiydi. Bu konum ona iki şey kazandırdı: Türk beylikleriyle çatışmadan Bizans aleyhine büyüme imkânı ve gaza (cihat) için Anadolu'nun her yerinden gelen gönüllüler. Bizans ise tam bu sırada zayıftı. Taht kavgaları, mezhep çatışmaları ve ağır vergiler yüzünden sınırdaki Bizans tekfurları (kale komutanları) merkezden yardım alamıyor, halk da yönetimden memnun değildi.

Osman Bey, gücü yetmediği dönemde tekfurlarla görünüşte dostça geçinmeyi de bildi; kaynaklar bu idareli siyasete müdara der. Avrupa da birleşik bir cephe kuramıyordu: İngiltere ile Fransa Yüzyıl Savaşları'yla (1337–1453) uğraşıyor, Balkanlar ise Sırp, Bulgar ve Bizans arasında siyasi olarak, Ortodoks ile Katolik arasında dinî olarak bölünmüş duruyordu. Osmanlı fethettiği yerleri tımar ve iskân politikasıyla hemen düzene bağladığı için kazandığını kaybetmedi.

Dört etken aynı noktada birleşti: zayıf bir komşu, kalabalık bir nüfus, teşkilatlı bir toplum ve hoşgörülü bir yönetim.Görsel: Sınav Defteri

Ahiler ve gönül kazanma siyaseti

Beyliğin arkasında güçlü bir toplumsal destek de vardı. Anadolu'da esnafı örgütleyen Ahiler, şehirlerde düzeni ve üretimi sağlıyor, gerektiğinde silahlanıyordu. Osman Bey'in kayınpederi olduğu rivayet edilen Şeyh Edebali de Ahi çevresiyle yakından bağlantılıydı. Fethedilen yerlerde ise istimalet denen politika uygulandı: halkın dinine, malına ve geleneklerine dokunulmadı, vergiler hafifletildi. Bizans yönetiminden bıkmış köylü için Osmanlı, çoğu zaman daha adil bir seçenekti.

Dört zümre: beyliğin arkasındaki halk

15. yüzyıl tarihçisi Âşıkpaşazade, Osmanlı'nın yükselişine omuz veren sivil toplulukları dört grupta sayar. Bunlar sınırda savaşan Anadolu gazileri (Gaziyân-ı Rum), esnaf teşkilatı Anadolu Ahileri (Ahiyân-ı Rum), fethedilen yerlere tekke ve zaviye kurup yerleşmeyi başlatan Anadolu abdalları yani dervişler (Abdalân-ı Rum) ve dokumacılık gibi üretimde öne çıkan kadın teşkilatı Anadolu bacılarıdır (Bacıyân-ı Rum). Biri kılıçla, biri tezgâhla, biri zaviyeyle, biri ilmekle; dördü birlikte fethi kalıcı yerleşmeye çevirdi.

Kuruluşu kim anlattı?

Osmanlı'nın ilk yılları için elimizde çağdaş belge çok azdır; bilgilerimizin büyük kısmı sonradan yazılmış eserlerden gelir. Kuruluşla ilgili bilgi veren ve günümüze ulaşan en eski Osmanlı kaynağı, şair Ahmedî'nin İskendername'sinin içindeki Osmanlı tarihi bölümüdür. Osmanlı hakkındaki ilk bilgileri derleyen eser ise Orhan Bey'in imamının oğlu Yahşi Fakih'in Menâkıbnâme'sidir; bugün ayrı olarak elimizde değildir ama Âşıkpaşazade 15. yüzyıl sonunda yazdığı tarihte ondan yararlandı. Bizans tarafında Osman Bey'i ilk anan yazar ise tarihçi Pakhimeres'tir (Pachymeres).

Klasik dönemin sonuna doğru Osmanlı'nın geniş topraklarında kurduğu uzun süreli düzen için Batılı tarihçiler “Osmanlı Barışı” (Pax Ottomana) deyimini kullanır; deyim, Roma'nın “Pax Romana”sına benzetilerek üretilmiştir.

Akılda kalsın: Osmanlı'nın büyüme sırrını tek cümleyle kur: “Bizans'a komşu, beyliklere uzak.” Komşusu zayıftı, rakipleri ise başka işlerle meşguldü. Dört zümreyi meslekle eşle: Gazi → kılıç, Ahi → esnaf, Abdal → derviş, Bacı → kadın.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinde etkili olan” öncüller verilir.

TuzakTuzak şık genellikle Anadolu beyliklerini savaşla birleştirmektir; kuruluşta Osmanlı tam tersine beyliklerle uğraşmadan Bizans'a yöneldi. Kaynak sorusunda “kuruluşa dair günümüze ulaşan en eski eser” → Ahmedî, İskendername.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve anlamı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Beyliği'nin kuruluş döneminde hızla büyümesini kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?

✓ B. Kuruluşta Osmanlı beyliklerle uğraşmadan Bizans'a yöneldi; Anadolu birliği için mücadele daha sonra başladı. A, C ve D büyümeyi kolaylaştıran gerçek etkenlerdir: Bizans iç karışıklıktaydı, hoşgörülü yönetim yerli halkı kazandı, Moğol baskısından kaçan Türkmenler insan gücü sağladı.
1281 – 1326 · SÖĞÜT, KARACAHİSAR, BİLECİK, YENİŞEHİR

Osman Bey ve Koyunhisar (Bafeus): Bizans'la ilk kılıç

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKösedağ Savaşı'nın sonuçları nelerdir, Anadolu Selçuklu Devleti nasıl yıkıldı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Baba İlyas ve Baba İshak önderliğindeki Babai İsyanı'yla zayıflayan Anadolu Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ Savaşı'nda İlhanlılara (Moğollara) yenilerek onlara tâbi oldu. Anadolu'da siyasi birlik bozuldu, ikinci beylikler kuruldu ve devlet 1308'de tamamen sona erdi.

Kösedağ ve yıkılış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osman Bey döneminde neler oldu, Koyunhisar Savaşı neden önemlidir?

Kısa cevap: Osman Bey 1281'de babası Ertuğrul Gazi'nin yerine geçti ve 1326'daki ölümüne kadar beyliği yönetti. Osmanlı'nın kuruluş yılı geleneksel olarak 1299 kabul edilir; 1302'de Bizans'ı Koyunhisar (Bafeus) Savaşı'nda yendi, bu Osmanlı ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştır. Osman Bey döneminde Osmanlı'nın statüsü “beylik”ti.

Osman Bey'in elinde ne bir saray ne de bir hazine vardı; yalnızca sınırın öte yanında, savunmasız kalmış Bizans kaleleri vardı.

Osman Bey önce çevredeki küçük Bizans kalelerini aldı: 1288–1299 yılları arasında Karacahisar ile Bilecik-Yenişehir arasındaki bölge beyliğe katıldı. İlk önemli kazanç Karacahisar oldu; ardından Bilecik, Yarhisar ve İnegöl gibi yerlerin fethiyle beyliğin toprakları genişledi. 1299'da Bilecik'i alan Osman Bey, Bizans'a yapılacak akınlar için Yenişehir'i uç merkezi yaptı. Osmanlı'nın kuruluş yılı olarak 1299 geleneksel kabuldür: 17. yüzyılda Kâtip Çelebi bu yılı verdi, 19. yüzyıl salnameleri ve ders kitapları da sürdürdü. Tarihçi Halil İnalcık ise kuruluşu 1302 Koyunhisar zaferine bağlar.

Karacahisar: bir devletin ilk adımları

Rivayete göre Osman Bey, Karacahisar'ı aldıktan sonra burada kendi adına hutbe okuttu; hutbeyi okuyan ve şehre ilk kadı olarak atanan kişi, Şeyh Edebali'nin öğrencisi Dursun Fakih'ti. Şehrin pazarında alışveriş yapanlardan alınan bac (pazar vergisi) Osmanlı'nın topladığı ilk vergi sayılır. Osman Bey, fethettiği yerlerin gelirini silah arkadaşlarına tımar olarak dağıttı: Yarhisar Hasan Alp'a, İnegöl Turgut Alp'a verildi. Kadı, vergi ve tımar; yani adalet, gelir ve askerî düzen daha ilk yıllarda kuruldu.

Osman Bey, babası Ertuğrul Gazi'nin ölümü üzerine 1281'de beyliğin başına geçti. Son yıllarında hastalığı yüzünden yönetimi oğlu Orhan'a bıraktı ve 1326'da öldü. Yani Osman Bey'in dönemi 1281–1326'dır; 1299 bu dönemin içinde kuruluşu simgeleyen yıldır.

Koyunhisar: beyliğin adını duyuran zafer

Osmanlı akınlarından rahatsız olan Bizans, İzmit yakınlarına bir ordu gönderdi. 1302'de Koyunhisar (Bafeus) Savaşı'nda bu ordu yenildi. Bu, Osmanlı ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştı ve küçük bir uç beyliğinin adını bütün Anadolu'ya duyurdu. Zaferden sonra gaza için uçlara gelen Türkmen sayısı arttı, beylik hızla büyüdü.

Osman Bey'in son hedefi bölgenin en zengin şehri Bursa'ydı. Kuşatma onun zamanında başladı ama şehir uzun süre direndi. Bursa'nın teslim haberi, Osman Bey'in ölüm döşeğindeyken ya da ölümünden hemen sonra geldi; fethi tamamlayan oğlu Orhan Bey oldu.

1299 kuruluşu simgeler; Osman Bey'in dönemi 1281–1326'dır ve ilk büyük zafer Koyunhisar'dır. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Osman Bey'in iki tarihi bir çift gibi düşün: 1299 kuruluş (geleneksel kabul), 1302 Bizans'la ilk savaş; dönemi ise 1281–1326. Statü: beylik. Karacahisar'ın üç ilki: ilk hutbe ve ilk kadı (Dursun Fakih), ilk vergi (bac), ilk tımar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı-Bizans arasındaki ilk savaş” → Koyunhisar (Bafeus), 1302.

TuzakBursa'nın fethini Osman Bey'e vermek; kuşatma Osman'da başlar, fetih Orhan Bey'de (1326) tamamlanır. “İlk Osmanlı kadısı” → Dursun Fakih; ilk kadıyı Orhan Bey'e bağlayan şık tuzaktır.

Sınavda işaretleOsman Bey 1281–1326, Orhan Bey 1326–1362; şıklarda yalnız 1299–1324 / 1324–1362 varsa onu seç.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Koyunhisar (Bafeus) Savaşı'nda Bizans yenildi
  2. Kösedağ yenilgisiyle Anadolu Selçuklu zayıfladı
  3. Bursa fethedildi
  4. Bilecik alındı, Yenişehir uç merkezi yapıldı

▭Boşluk doldurma

Osmanlı ile Bizans arasındaki ilk büyük savaş, yılında yapılan Savaşı'dır.

13021326KoyunhisarPalekanon
1326 – 1362 · BURSA, İZNİK, ÇİMPE

Orhan Bey: Bursa'dan Rumeli'ye, beylikten devlete

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu Selçuklu Devleti ne zaman ve kim tarafından kuruldu, başkenti neden Konya'ya taşındı?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti 1075'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkezli olarak kuruldu. I. Haçlı Seferi'nde (1097) İznik kaybedilince I. Kılıç Arslan merkezi Konya'ya taşıdı.

Anadolu Selçuklu kuruluyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orhan Bey döneminin önemli olayları nelerdir, Osmanlılar Rumeli'ye nasıl geçti?

Kısa cevap: Orhan Bey 1326'da Bursa'yı alıp başkent yaptı, 1329 Palekanon (Maltepe) Savaşı'nda Bizans'ı yendi, İznik ve İzmit'i aldı. Karesioğulları'nın katılmasıyla denizcilik güçlendi; 1352'de Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Rumeli'ye geçildi. İlk para, ilk düzenli ordu ve ilk medrese bu dönemdedir; beylik devlete dönüştü.

Babası ona küçük bir beylik bıraktı; Orhan Bey öldüğünde ise Osmanlı'nın bir ayağı Asya'da, bir ayağı Avrupa'daydı.

Orhan Bey'in ilk işi babasının yarım bıraktığı Bursa kuşatmasını bitirmek oldu: 1326'da şehir teslim oldu ve başkent yapıldı. Bizans, kaybettiği toprakları geri almak için ordusunu gönderdi; bu ordu 1329'da Palekanon (Maltepe) Savaşı'nda yenildi. Bu Bizans'ın Anadolu'daki son ciddi girişimiydi. Ardından İznik (1331) ve İzmit (1337) alındı; Kocaeli yarımadası Osmanlı'ya geçti.

Bursa'dan önce Söğüt, Karacahisar, Bilecik ve Yenişehir beyliğin merkezi olmuştu; İznik de bazı kaynaklarda kısa süre başkent sayılır. Ama sarayı, darphanesi ve divanıyla gerçek anlamda ilk başkent Bursa'dır.

Karesi: denizin anahtarı

Hatırlarsan Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'ydı. Taht kavgası yaşayan bu beylik 1345'te Osmanlı'ya katıldı; Osmanlı ilk kez bir Türk beyliğine son vermiş oldu. Bu kazanç sıradan bir toprak genişlemesi değildi: Osmanlı Çanakkale kıyılarına ve Karesi'nin deneyimli denizcilerine kavuştu. Yani denizcilik ve Rumeli'ye geçiş Karesi'nin katılmasıyla mümkün hâle geldi.

Osmanlı denizciliği, Batı Anadolu kıyılarındaki denizci beyliklerin “deniz gaziliği” geleneğine dayanır. Küçük bir kara beyliği olarak kurulan Osmanlı, sınırları kıyılara ulaştıkça donanma kuvvetleri oluşturdu ve başta Karesioğulları olmak üzere katılan beyliklerin tersane ve donanmalarından yararlandı. Rumeli'ye yerleştikten sonra da Çanakkale Boğazı'nı ve Marmara kıyılarını korumak için Gelibolu'da önemli bir tersane kurdu; düzenli bir tersane olarak teşkilatlanması Yıldırım Bayezid döneminde, 1390'da gerçekleşti.

Çimpe: Avrupa'daki ilk adım

Bizans'ta taht kavgası sürüyordu. Taht iddiacısı Kantakuzen, Orhan Bey'den yardım istedi ve bu yardım karşılığında 1352'de Gelibolu Yarımadası'ndaki Çimpe Kalesi'ni Osmanlı'ya verdi. Böylece Osmanlı Rumeli'de ilk toprak parçasını kazandı. Orhan Bey'in oğlu Süleyman Paşa Rumeli fetihlerine öncülük etti: 1354'te bir deprem surlarını yıkınca Gelibolu da alındı, sınır kısa sürede Tekirdağ ve Malkara'ya ulaştı ve Anadolu'dan getirilen Türkmenler buralara yerleştirildi (iskân). Orhan Bey'in son yıllarında Süleyman Paşa ölmüş, Rumeli'deki ilerleyişi Şehzade Murad ile Lala Şahin sürdürüyordu.

İskân: fethi kalıcı yapmak

Bir yeri almak kolaydı, elde tutmak zordu. Osmanlı bunu iskân politikasıyla çözdü: Anadolu'dan getirilen Türkmen aileleri fethedilen yerlere yerleştirildi. Göç çoğunlukla gönüllüydü ve teşvik edilirdi: yerleşene toprak (çoğu zaman tımar) verilir, belli bir süre vergiden muaf tutulurdu. İzinsiz geri dönmek yasaktı; gerektiğinde sorun çıkaran göçebe topluluklar da sürgün yoluyla zorla yerleştirilirdi.

  • Fethedilen yerleri Türkleştirmek ve İslamlaştırmak, böylece kalıcı kılmak
  • Konargöçerleri yerleşik hayata geçirmek, bölgeyi şenlendirip toprağı işletmek
  • Anadolu'da isyan ihtimalini azaltmak, birbiriyle kavgalı aşiretleri birbirinden ayırmak
  • Yeni fetihler için sınırda insan ve asker gücü hazırlamak, fetihlerde sürekliliği sağlamak

Beylikten devlete: ilk kurumlar

Toprak büyüyünce onu yönetecek kurumlar da gerekti. Bu yüzden Osmanlı'nın statüsü Orhan Bey zamanında beylikten devlete dönüştü.

Orhan Bey dönemi · beylikten devlete “ilk”ler
İlkNe / nerede?
ParaAkçe: bağımsızlığın alameti
Düzenli orduYaya (piyade) ve müsellem (atlı)
Divan ve vezirİlk vezir Alaeddin Paşa
Medreseİznik (1331)
Saray ve camiBursa Bey Sarayı; İznik Hacı Özbek Camii (1333)
Vakıf, donanma, iskânİmaret, medrese ve zaviyeler vakıfla; Karesi'nin tersanesiyle donanma; Rumeli'de ilk iskân
Kapitülasyon1352, Cenevizlilere: Venedik'e karşı müttefik

Unvanlar da büyüyen devleti yansıtıyordu. Orhan Bey'in 1337 tarihli Bursa kitabesinde “sultan” ve “sultanü'l-guzat” (gazilerin sultanı) ifadeleri geçer.

Akılda kalsın: Orhan Bey = “ilkler” padişahı: ilk başkent (Bursa), ilk para, ilk düzenli ordu, ilk vezir (Alaeddin Paşa), ilk medrese, ilk saray, ilk cami (Hacı Özbek), ilk kapitülasyon (1352 Ceneviz), ilk Rumeli toprağı (Çimpe). Bir “ilk” sorulursa önce Orhan'ı düşün.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın Rumeli'ye geçişini kolaylaştıran gelişme” → Karesioğulları'nın katılması. “Osmanlı'nın beylikten devlete geçtiğini gösteren” öncüller → para, düzenli ordu, divan, medrese.

TuzakÇimpe savaşla değil, Bizans'a yardım karşılığında alındı. İlk kapitülasyon 1352 Ceneviz (Orhan); Fransa'ya ilk gerçek kapitülasyon çok sonra, 1569'da verildi.

Sınavda işaretleÇimpe 1352 (şıklarda yalnız 1353 varsa onu seç); “ilk tersane” sorulursa Karamürsel, “ilk düzenli tersane” sorulursa Gelibolu.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve sonucu

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Orhan Bey döneminde ilk Osmanlı parasının basılması, yaya ve müsellem birliklerinin kurulması ve İznik'te medrese açılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ C. Para, düzenli ordu ve eğitim kurumu devlet teşkilatının parçalarıdır; Osmanlı bu dönemde beylikten devlete dönüştü. A Anadolu birliği Yıldırım döneminde sağlandı; B Bizans Osmanlı'ya bağlanmadı, İstanbul 1453'e kadar direndi; D Haçlı tehlikesi sürdü, Balkanlarda mücadele yeni başlıyordu.
1362 – 1389 · EDİRNE, BALKANLAR

I. Murad: Edirne, Sırpsındığı ve I. Kosova

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti hangisidir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti, 868'de Abbasi valisi Ahmed bin Tolun'un kurduğu Tolunoğulları'dır. Onu Hicaz'ı egemenliği altına alan ilk Türk-İslam devleti İhşidiler (935–969) izledi; Eyyubiler ise 1187 Hıttin Savaşı'yla Kudüs'ü Haçlılardan geri aldı.

Mısır'da Türk-İslam devletleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Murad döneminde hangi savaşlar yapıldı, I. Kosova Savaşı'nın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Edirne, 1361 baharında Şehzade Murad ve Lala Şahin komutasındaki Osmanlı kuvvetlerince Sazlıdere Savaşı'yla alındı ve I. Murad döneminde başkent yapıldı; 1364 Sırpsındığı Savaşı'nda Osmanlı'ya karşı kurulan ilk Haçlı ordusu yenildi. 1389 I. Kosova Savaşı'nda Balkan devletlerinin ortak ordusu yenildi ve Osmanlı'nın Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı. Lakabı “Hüdavendigâr”dır.

Orhan Bey Avrupa'ya bir kapı aralamıştı. I. Murad o kapıdan içeri girdi ve başkenti Avrupa'ya taşıdı.

Edirne'nin fethi, Orhan Bey'in son yıllarında Rumeli'de başladı. Süleyman Paşa'nın ölümünden sonra Rumeli'ye gönderilen Şehzade Murad ve lalası (eğitmeni) Lala Şahin Paşa, önce Edirne'yi İstanbul'a bağlayan Çorlu, Lüleburgaz ve Babaeski gibi kaleleri aldı. Ardından Evrenos Bey ve Hacı İlbey'le birlikte Bizans'ın Balkanlardaki en önemli şehirlerinden Edirne'ye yürüdüler. Şehrin hemen önündeki Sazlıdere Savaşı'nda Edirne tekfuru yenildi ve kaçtı, şehir 1361 baharında teslim oldu. Yani Edirne'yi Murad henüz şehzadeyken, babasının sağlığında aldı. 1362'de tahta çıkan I. Murad, Edirne'yi başkent yaptı. Başkentin Avrupa yakasına taşınması bir mesajdı: Osmanlı'nın bundan sonraki asıl hedefi Balkanlardı.

Balkanlarda genişleyen toprakları yönetmek için Rumeli Beylerbeyliği kuruldu; ilk Rumeli beylerbeyi Lala Şahin Paşa'dır. Devlet teşkilatı da bu dönemde büyüdü: kazaskerlik (ilk kazasker Çandarlı Kara Halil), defterdarlık ve ilk kez vezir-i âzamlık makamı ortaya çıktı. Tımar kayıtları sistemli tutulmaya başlandı; ilk tımar kayıtları I. Murad dönemine aittir. Rumeli'ye Anadolu'dan Türkmen aileleri planlı biçimde yerleştirildi.

İlk şehzade isyanı: Savcı Bey

Büyüyen devletin ilk iç sarsıntısı hanedanın içinden geldi. I. Murad'ın oğlu Savcı Bey, Bizans imparatorunun oğlu Andronikos ile anlaşıp babasına karşı ayaklandı. İsyan bastırıldı ve Savcı Bey cezalandırıldı. Bu, Osmanlı tarihindeki ilk şehzade isyanıdır ve Bizans'ın taht kavgalarını kışkırtma yönteminin ilk örneklerinden biridir.

Haçlılar ilk kez Osmanlı'ya karşı

Edirne'nin düşmesi Avrupa'yı telaşlandırdı. Papa'nın çağrısıyla Macar, Sırp, Bulgar ve Eflak kuvvetlerinden oluşan bir ordu toplandı. Bu ordu 1364'te Meriç kıyısında Sırpsındığı Savaşı'nda Hacı İlbey'in bir gece baskınıyla dağıtıldı. Sırpsındığı, Osmanlı'ya karşı yapılan ilk Haçlı savaşıdır. Ardından 1371'de Çirmen'de Sırplar yenildi ve Makedonya'nın yolu açıldı.

I. Kosova: Balkanlarda kalıcı olmak

Her şey Osmanlı lehine gitmedi: 1387'de (bazı kaynaklarda 1386) Ploşnik'te Osmanlı öncü birlikleri Sırplara yenildi ve bu yenilgi Balkan devletlerini cesaretlendirdi. Balkan devletleri bir kez daha birleşti. 1389'da Sırp, Bosna, Eflak ve diğer Balkan kuvvetlerinden oluşan ortak ordu I. Kosova Savaşı'nda yenildi. Kaynaklara göre bu savaşta Osmanlı ordusunda top ilk kez kullanıldı; Anadolu beylikleri de ilk kez Osmanlı ordusuna asker gönderdi.

Savaşın sonunda I. Murad, savaş alanını dolaşırken bir Sırp askeri tarafından şehit edildi; savaş meydanında şehit olan ilk ve tek Osmanlı padişahıdır. Bu zaferle Osmanlı'nın Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı. Ay yıldızlı bayrağın bu savaşın akşamı kan gölüne yansıyan ay ve yıldızdan doğduğu anlatılır; bu bir halk rivayetidir, belgeye dayanmaz.

İlk Haçlı ordusundan I. Kosova'ya: Osmanlı'nın Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı. Görsel: Sınav Defteri

Anadolu'da sessiz büyüme

I. Murad Anadolu'da savaştan çok diplomasiyi kullandı. Oğlu Bayezid'in Germiyan beyinin kızıyla evlenmesiyle Kütahya ve çevresi çeyiz olarak Osmanlı'ya geçti; Hamitoğulları'ndan da bazı topraklar satın alındı. Karamanoğulları ile ise ilk kez savaşıldı.

Akılda kalsın: I. Murad'ın Anadolu siyaseti iki kelime: çeyiz (Germiyan) ve satın alma (Hamitoğulları). Balkan siyaseti iki savaş: Sırpsındığı (ilk Haçlı) ve I. Kosova (kalıcılık). Teşkilatta üç yeni makam: kazasker, defterdar, vezir-i âzam; taşrada Rumeli Beylerbeyliği.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'ya karşı düzenlenen ilk Haçlı seferi” → Sırpsındığı (1364). “Anadolu'da barışçı yollarla toprak kazanma” → Germiyan çeyizi, Hamitoğulları satın alma.

Tuzak“İlk şehzade isyanı” → Savcı Bey; ilk yeniçeri isyanı (Buçuktepe, 1446) ile karıştırma. Tuzak: Sırpsındığı'nı Niğbolu ile karıştırmak; Niğbolu Yıldırım dönemindedir.

Sınavda işaretleEdirne'nin fethi 1361 (şıklarda yalnız 1363 varsa onu seç); “sultan unvanını kullanan ilk hükümdar” sorulursa I. Murad.

↕Kronolojik sıralama

  1. Sırpsındığı Savaşı
  2. I. Kosova Savaşı
  3. Çimpe Kalesi'nin alınması
  4. Çirmen Savaşı

?Soru çöz

I. Murad döneminde Germiyanoğulları'ndan çeyiz yoluyla, Hamitoğulları'ndan satın alma yoluyla toprak kazanılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Çeyiz ve satın alma savaşsız yollardır; I. Murad Anadolu'da Türk beylikleriyle savaşmaktan kaçındı. A savaşla değil, barışla kazanıldığı için tersini söyler; B Germiyan ve Hamit toprakları iç bölgededir, deniz gücüyle ilgisi yoktur; C beyliklerin Haçlılara karşı yardım istemesiyle değil, evlilik ve alımla ilgilidir.
I. MURAD DÖNEMİ · KAPIKULU

Devşirme ve Yeniçeri Ocağı: padişaha bağlı ilk sürekli ordu

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde ordu hangi bölümlerden oluşuyordu, gulam nedir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde ordu birkaç bölümden oluşurdu: küçük yaşta toplanıp gulamhanelerde yetiştirilen gulamlar, sultanın merkezdeki hassa ordusu, ikta gelirleriyle beslenen ikta askerleri, sınırları koruyan Türkmen kuvvetleri ve bağlı devletlerin gönderdiği yardımcı askerler. Ordunun en kalabalık bölümü ikta askerleriydi.

Ordu: gulam, hassa, ikta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devşirme sistemi nedir, Yeniçeri Ocağı ne zaman kuruldu?

Kısa cevap: I. Murad döneminde savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını sağlayan pençik sistemi uygulandı ve bu gençlerle 1363'te Yeniçeri Ocağı kuruldu. Esir yetmeyince Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp eğitildiği devşirme sistemine geçildi. Yeniçeriler padişaha bağlı, maaşlı, sürekli askerlerdi.

Fetihler büyüdükçe bir sorun da büyüdü: yaya ve müsellem savaşta güçlüydü ama savaş bitince evine dönüyordu. Devletin her an hazır bir orduya ihtiyacı vardı.

Çözüm savaş esirlerinden geldi. Edirne'nin fethinden sonra ele geçen çok sayıdaki esir için Karamanlı (Molla) Rüstem, ganimetin beşte birinin hükümdara ait olduğunu hatırlattı; Kazasker Çandarlı Kara Halil de bunu I. Murad'a önerdi. Böylece doğan Pençik (beşte bir) sistemine göre savaşta alınan esirlerin beşte biri devlete ayrıldı. Bu gençler eğitilip asker yapıldı ve 1363'te Yeniçeri Ocağı kuruldu; adaylar Gelibolu'daki Acemi Ocağı'nda yetiştirildi.

Ankara Savaşı'ndan sonra Balkan fetihleri durunca esir sayısı yetmemeye başladı; bunun üzerine devşirme sistemine geçildi. Devşirme Çelebi Mehmed döneminde uygulanmaya başladı, II. Murad döneminde kanuna bağlandı.

Devşirilen çocuk önce Türkçeyi ve İslam'ı öğrenir, sonra askerî eğitim alır. En yetenekliler saraydaki Enderun'a seçilir.Görsel: Sınav Defteri

Neden devşirme?

Hatırlarsan Selçuklularda sultanın gulamları vardı: küçük yaşta alınıp gulamhanelerde yetiştirilen, sultana bağlı askerler. Devşirme bu geleneğin Osmanlı'daki devamıdır. Ailesinden ve soyundan koparılan, devlet eliyle yetiştirilen asker yalnız padişaha bağlı olurdu. Böylece padişah, taht kavgalarında ya da güçlü beylere karşı güvenebileceği bir kuvvete sahip oldu. Bu askerlere padişahın kulları anlamında Kapıkulu denir.

Yeniçeriler maaşlı ve sürekli askerlerdi; barışta da kışlada eğitim yapar, savaşta padişahın çevresinde savaşırdı. Taşradaki tımarlı sipahiler ise ikta geleneğinin devamıydı ve ordunun en kalabalık bölümünü oluşturuyordu.

Akılda kalsın: Zinciri sırayla kur: esir → pençik → yeniçeri, esir yetmeyince Hristiyan çocuk → devşirme → yeniçeri. Selçuklu'daki karşılığı: gulam.
Sınavda

Nasıl sorulur“Merkezî otoriteyi güçlendirmeye yönelik askerî düzenleme” sorulur; cevap Yeniçeri Ocağı / devşirme.

TuzakYeniçerileri tımar gelirleriyle beslenen asker sanmak; yeniçeri maaşını hazineden alır, tımar sipahinindir.

▭Boşluk doldurma

Savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasına denir. Esir yetmeyince Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp yetiştirildiği sistemine geçildi.

pençiktımardevşirmeikta

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve tanımı

1389 – 1402 · NİĞBOLU, İSTANBUL, ANKARA

Yıldırım Bayezid: Niğbolu zaferinden Ankara yenilgisine

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTimur Devleti ve Babür İmparatorluğu nerede kuruldu, Türk tarihi için önemi nedir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Timur Devleti 1370'te Türkistan'da (merkezi Semerkant) kuruldu; 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı'yı yendi. Timur'un soyundan Babür Şah ise 1526'da Hindistan'da Babür İmparatorluğu'nu kurdu; Tac Mahal'i bu devletin hükümdarı Şah Cihan yaptırdı.

Timur ve Babür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ankara Savaşı neden yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Yıldırım Bayezid Anadolu Türk siyasi birliğini ilk kez sağladı, İstanbul'u ilk kez kuşattı ve 1396 Niğbolu Savaşı'nda Haçlıları yendi. 1402 Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilip esir düştü; Anadolu birliği bozuldu, beylikler yeniden kuruldu ve Osmanlı Fetret Devri'ne girdi.

Bu padişaha “Yıldırım” lakabını hızı kazandırdı. Ama aynı hız, onu Anadolu'nun ortasında kendisinden de hızlı bir fatihle karşı karşıya getirdi.

“Yıldırım” lakabını, şehzadeyken babasının Karamanoğullarına karşı yaptığı Frenkyazısı Savaşı'nda (1386–1387) gösterdiği hız ve atılganlıkla kazanmıştı. Kosova'da babası şehit olunca tahta savaş meydanında çıkan Bayezid, babasının Anadolu'daki barışçı siyasetini değiştirdi. 1390 başında Saruhan, Aydın, Menteşe, Hamit ve Germiyan beyliklerini, 1397'de Akçay Savaşı'yla Karaman ülkesini, 1398'de de Kadı Burhaneddin'in topraklarını hızla Osmanlı'ya kattı. Böylece Anadolu Türk siyasi birliği ilk kez sağlandı. Bu geniş toprakları yönetmek için Anadolu Beylerbeyliği kuruldu.

İstanbul kuşatması ve Niğbolu

Yıldırım, Osmanlı'nın iki yakası arasındaki Bizans başkentini almak istedi. İstanbul'u ilk kez kuşatan Osmanlı padişahı odur: 1394'te başlattığı abluka sekiz yıl sürdü. Boğaz'ı denetlemek için Anadolu yakasında Anadoluhisarı'nı (Güzelcehisar) yaptırdı. Kuşatma, Avrupa'yı yeni bir Haçlı seferine kaldırdı. Macar kralı Sigismund'un öncülük ettiği büyük Haçlı ordusu, kaleyi Doğan Bey'in savunduğu Niğbolu önünde 1396'da Niğbolu Savaşı'nda ağır bir yenilgiye uğradı. Bu zaferden sonra Kahire'deki Abbasi halifesi Yıldırım'a “Sultan-ı İklim-i Rum” (Anadolu sultanı) unvanını gönderdi.

İstanbul kuşatmaları şehri düşürmedi, ama Bizans'ı ağır bir anlaşmaya zorladı: Bizans Osmanlı'ya yıllık vergi ödeyecek, İstanbul'da bir Türk mahallesi kurulacak ve Müslümanların davalarına bakmak üzere şehre bir kadı atanacaktı. Kuşatmanın sonuca ulaşamamasının sebepleri ise Anadolu'da Karamanoğullarının tekrarlanan isyanları, Niğbolu'ya yol açan Haçlı tehdidi ve doğudan yaklaşan Timur tehlikesiydi. Yıldırım ayrıca Bursa'da kendi külliyesi içinde bir darüşşifa yaptırdı; burada hem hastalar tedavi edildi hem de usta-çırak usulüyle tıp eğitimi verildi. Yıldırım Darüşşifası ilk Osmanlı darüşşifası (hastanesi) kabul edilir.

İki fatih karşı karşıya: Ankara 1402

Aynı yıllarda doğuda Timur büyük bir imparatorluk kurmuştu. İki hükümdar da Türk-İslam dünyasının önderi olmak istiyordu ve Anadolu'da sınır komşusuydular. Toprakları elinden alınan Anadolu beyleri Timur'a, Timur'dan kaçan Karakoyunlu ve Celayirli hükümdarları ise Yıldırım'a sığındı. Karşılıklı ağır mektuplar ve Timur'un Sivas'ı alması savaşı kaçınılmaz yaptı. 1402'de yapılan Ankara Savaşı'nda savaşın ortasında beylik askerlerinin Timur tarafına geçmesi Osmanlı ordusunu dağıttı; Yıldırım esir düştü ve kısa süre sonra esarette öldü.

Ankara Savaşı, Yıldırım'ın kurduğu Anadolu birliğini bir günde dağıttı.Görsel: Sınav Defteri

Timur, Osmanlı'nın aldığı beylikleri eski sahiplerine geri verdi. Yani Anadolu birliği, kurulduğundan birkaç yıl sonra çöktü. Bir Osmanlı padişahı ilk kez esir düştü; Timur, şehzadelerden Mustafa Çelebi'yi de Semerkant'a götürdü. Doğuda Timur'un yanında yer alan Akkoyunlular güçlenerek Osmanlı'nın yeni rakibi olmaya başladı. Osmanlı'nın kendi içinde de şehzadeler arasında yeni bir mücadele başlayacaktı.

Akılda kalsın: Yıldırım'ın kariyeri bir merdiven gibi çıkıp bir anda iner: Frenkyazısı (lakap) → Anadolu birliği → İstanbul kuşatması (vergi, Türk mahallesi, kadı) → Niğbolu (1396) → İklim-i Rum Sultanı → Ankara (1402) → esaret.
Sınavda

Nasıl sorulurAnkara Savaşı'nın sonuçları sorulur.

TuzakTuzak şık “Anadolu Türk birliğinin sağlanması”dır; Ankara bu birliği bozdu. Bir diğer tuzak: “Bizans'ın yıkılması” — tersine, Bizans'ın ömrü yarım yüzyıl uzadı. “Esir düşen ilk ve tek Osmanlı padişahı” → Yıldırım Bayezid.

Sınavda işaretleİstanbul ablukası 1394'te başladı; şıklarda yalnız 1391 varsa onu seç.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1402 Ankara Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ A. Anadolu birliğini Yıldırım savaştan önce sağlamıştı; Ankara yenilgisi bu birliği bozdu. B, C ve D Ankara Savaşı'nın gerçek sonuçlarıdır: Timur beylikleri yeniden kurdu, İstanbul'un fethi gecikti, şehzadeler arasında Fetret Devri başladı.

↕Kronolojik sıralama

  1. Ankara Savaşı
  2. I. Kosova Savaşı, Bayezid'in tahta çıkışı
  3. Fetret Devri'nin sona ermesi
  4. Niğbolu Savaşı
1402 – 1421 · ANADOLU VE RUMELİ

Fetret Devri ve Çelebi Mehmed: devletin ikinci kuruluşu

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Murad döneminde hangi savaşlar yapıldı, I. Kosova Savaşı'nın sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edirne, 1361 baharında Şehzade Murad ve Lala Şahin komutasındaki Osmanlı kuvvetlerince Sazlıdere Savaşı'yla alındı ve I. Murad döneminde başkent yapıldı; 1364 Sırpsındığı Savaşı'nda Osmanlı'ya karşı kurulan ilk Haçlı ordusu yenildi. 1389 I. Kosova Savaşı'nda Balkan devletlerinin ortak ordusu yenildi ve Osmanlı'nın Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı. Lakabı “Hüdavendigâr”dır.

I. Murad ve Balkanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fetret Devri nedir, I. Mehmed neden ikinci kurucu sayılır?

Kısa cevap: Fetret Devri (1402–1413), Ankara Savaşı'ndan sonra Yıldırım'ın oğulları arasında yaşanan taht mücadelesi dönemidir. Kardeşlerini yenip tek başına tahta çıkan I. Mehmed (Çelebi Mehmed), devletin birliğini yeniden sağladığı için Osmanlı'nın ikinci kurucusu sayılır. Onun döneminde Venediklilerle ilk deniz savaşı yapıldı ve Şeyh Bedreddin İsyanı çıktı.

Babaları esarette ölünce dört kardeş, babalarının ülkesini paylaşmak yerine her biri bütününe sahip olmak istedi.

Yıldırım'ın oğulları Süleyman, İsa, Musa ve Mehmed Çelebi farklı şehirlerde kendilerini hükümdar ilan etti: Süleyman Rumeli'de (Edirne), Mehmed Amasya'da, İsa ise Bursa çevresinde tutundu; Timur'un serbest bıraktığı Musa önce Anadolu'da, sonra Rumeli'de mücadeleye katıldı. Bu karışıklık dönemine Fetret Devri (kesinti, boşluk dönemi) denir. Neden böyle oldu? Hatırlarsan Türk devlet geleneğinde ülke hanedanın ortak malı sayılırdı; her şehzade tahtta hak sahibiydi. Timur'un ve Bizans'ın şehzadeleri birbirine karşı desteklemesi de kavgayı uzattı.

Mücadeleyi Mehmed Çelebi kazandı: 1413'te kardeşi Musa'yı yenerek tek başına tahta çıktı. Hemen ardından Anadolu'da kaybedilenleri toplamaya girişti: İzmir ve çevresi Aydınoğullarından geri alındı, Karamanoğulları yenildi, Hamitoğulları ve Candaroğulları topraklarının bir kısmı yeniden Osmanlı'ya bağlandı. Ülke dağılmanın eşiğinden döndüğü için I. Mehmed, Osmanlı'nın ikinci kurucusu kabul edilir.

On bir yıllık boşluktan devletin “ikinci kuruluşu”na. Görsel: Sınav Defteri

Fetret neden yıkılışla bitmedi?

Bu kadar ağır bir yenilgiden ve on bir yıllık iç savaştan sonra devletin ayakta kalması tesadüf değildi. Rumeli'deki Türk iskânı, devşirme kökenli ve padişaha bağlı Kapıkulu askerleri ve oturmuş devlet teşkilatı, Osmanlı'yı tek bir yenilgiyle çözülmeyecek kadar sağlamlaştırmıştı.

Denizde ilk sınav ve Şeyh Bedreddin

1416'da Gelibolu açıklarında Venediklilerle ilk deniz savaşı yapıldı ve Çalı Bey komutasındaki Osmanlı donanması yenildi; savaş bu yüzden Çalı Bey Savaşı diye de anılır. Bu yenilgi, Osmanlı'nın denizde henüz güçlü olmadığını gösterdi. Aynı yıllarda Fetret'in yarattığı sosyal ve ekonomik sıkıntılar içinde Şeyh Bedreddin İsyanı çıktı. Bu, Osmanlı tarihinde dinî nitelikli ve geniş toplumsal destekli ilk isyan sayılır; bastırıldı ve Şeyh Bedreddin 1420'de idam edildi.

Çelebi Mehmed'in son yıllarında bir sorun daha belirdi: Ankara'da kaybolan şehzade Mustafa olduğunu söyleyen biri, Bizans'ın desteğiyle taht iddiasıyla ortaya çıktı. Osmanlı kaynaklarının Düzmece Mustafa dediği bu isyan Çelebi Mehmed döneminde başladı, ancak II. Murad döneminde bastırılabildi.

Akılda kalsın: Osmanlı'nın iki kurucusu: Osman Bey devleti kurdu, Çelebi Mehmed dağılan devleti yeniden kurdu. Fetret'in anahtar tarihleri: 1402 başladı, 1413 bitti.
Sınavda

Nasıl sorulur“I. Mehmed'in ikinci kurucu sayılmasının sebebi” → Fetret'i bitirip siyasi birliği yeniden sağlaması. “Osmanlı'nın ilk deniz savaşı” → 1416, Venedik, Gelibolu (kaybedildi).

TuzakBu savaşı kazanılmış göstermek.

Sınavda işaretleŞeyh Bedreddin İsyanı Çelebi Mehmed dönemi, bastırılışı 1420; şıklarda yalnız 1416 varsa onu seç.

▭Boşluk doldurma

Ankara Savaşı'ndan sonra şehzadeler arasındaki taht kavgası dönemine Devri denir. Bu dönemi bitirdiği için ikinci kurucu sayılır.

FetretLaleÇelebi MehmedII. Murad

?Soru çöz

Osmanlı Devleti'nin Ankara yenilgisine ve on bir yıl süren Fetret Devri'ne rağmen yıkılmamasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en azdır?

✓ B. 1416 deniz savaşı kaybedildi ve devletin ayakta kalmasıyla ilgisi yoktur. A Rumeli'deki Türk iskânı toprakları elde tuttu; C padişaha bağlı Kapıkulu askerleri merkezi korudu; D oturmuş devlet teşkilatı bunalımda çökmeyi önledi.
1421 – 1451 · VARNA, KOSOVA

II. Murad: Edirne-Segedin, Varna ve II. Kosova

MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhan Bey döneminin önemli olayları nelerdir, Osmanlılar Rumeli'ye nasıl geçti?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orhan Bey 1326'da Bursa'yı alıp başkent yaptı, 1329 Palekanon (Maltepe) Savaşı'nda Bizans'ı yendi, İznik ve İzmit'i aldı. Karesioğulları'nın katılmasıyla denizcilik güçlendi; 1352'de Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Rumeli'ye geçildi. İlk para, ilk düzenli ordu ve ilk medrese bu dönemdedir; beylik devlete dönüştü.

Orhan Bey ve Rumeli'ye geçiş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edirne-Segedin Antlaşması nedir, Varna ve II. Kosova savaşlarının sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: II. Murad, Anadolu'da Karamanoğulları ve Bizans, Balkanlarda Sırbistan ve Macaristan ile mücadele etti; zor durumda kalınca 1444'te Macarlarla on yıllık Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşmayı bozan Haçlılar 1444 Varna ve 1448 II. Kosova savaşlarında yenildi; Balkanlarda üstünlük kesin olarak Osmanlı'ya geçti.

II. Murad tahta çıktığında önce kendi amcasıyla, sonra kardeşiyle uğraşmak zorunda kaldı. Bizans'ın parmağı her ikisinde de vardı.

Bizans, Fetret'ten beri bildiği yöntemi yeniden denedi: Osmanlı tahtına karşı şehzadeleri destekledi. II. Murad, amcası Mustafa Çelebi'nin (Düzmece Mustafa) ve kardeşi Şehzade Mustafa'nın isyanlarını bastırdı. İsyanları kışkırttığı için Bizans'a karşı 1422'de İstanbul'u kuşattı, ama Anadolu'daki karışıklıklar yüzünden kuşatmayı kaldırdı. 1430'da Venedik'in elindeki Selanik alındı.

Edirne-Segedin: zorunlu bir barış

Macar komutan Hunyadi Yanoş Balkanlarda Osmanlı'ya karşı başarılar kazanırken Karamanoğulları da Anadolu'da harekete geçti. İki cephede sıkışan II. Murad, 12 Haziran 1444'te Macarlarla Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı: on yıllık barış yapıldı, Sırp Despotluğu yeniden kuruldu ve iki taraf Tuna'yı aşmamayı kabul etti. Aynı yıl Karamanoğullarıyla da barış yapıldı. Barışı sağlam sanan II. Murad tahtı genç oğlu II. Mehmed'e bırakıp Manisa'ya çekildi.

Varna ve II. Kosova: Haçlıların son büyük umudu

Tahtta çocuk yaşta bir padişah görünce Haçlılar fırsatı kaçırmak istemedi ve antlaşmayı bozdu. Devlet adamlarının çağrısıyla yeniden orduların başına geçen II. Murad, Haçlı ordusunu 1444'te Varna Savaşı'nda yendi; Macar ve Leh kralı Ladislas (Vladislav) savaşta öldü. Hunyadi Yanoş'un topladığı yeni Haçlı ordusu da 1448'de II. Kosova Savaşı'nda yenildi. Bu iki zaferle Haçlıların Türkleri Balkanlardan atma umudu söndü; Balkanlarda üstünlük kesin olarak Osmanlı'ya geçti ve İstanbul'un fethine giden yol açıldı. Hatırlarsan 1176 Miryokefalon Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirmişti; II. Kosova aynı rolü Balkanlar için oynadı. Bu savaştan 1683 II. Viyana Kuşatması'na kadar Osmanlı Avrupa'da genel olarak taarruzda kaldı.

Buçuktepe: yeniçerinin ilk kazan kaldırması

Varna'dan sonra da tahtta genç II. Mehmed vardı, ama devletin dizginleri onunla sadrazam Çandarlı Halil Paşa arasında gerilmişti. Akçenin değeri düşürülünce ücretlerinin eridiğini gören yeniçeriler 1446'da Edirne'de ayaklandı; isyanın asıl nedeni ise genç padişah ile sadrazam arasındaki güç mücadelesiydi. Buçuktepe Vakası adıyla bilinen bu olay, Osmanlı tarihinin ilk yeniçeri isyanıdır. Sonunda II. Murad tahta geri döndü, II. Mehmed Manisa'ya gönderildi. Kapıkulu askerinin taht meselelerinde söz sahibi olabileceği ilk kez burada görüldü.

Kuruluş döneminde Osmanlı'ya karşı düzenlenen başlıca Haçlı seferlerinin hepsi Osmanlı zaferiyle bitti. (I. Kosova'da karşıdaki ordu Balkan devletlerinin ittifakıydı.)Görsel: Sınav Defteri

II. Murad 1451'de öldüğünde oğluna, Balkanlarda rakipsiz ve İstanbul'u almaya hazır bir devlet bıraktı. Yaptırdığı hayır eserleri yüzünden ona Ebu'l-Hayrat (hayırlar babası) da denir. O oğul II. Mehmed'di; hikâyesi bir sonraki sayfada.

Kuruluş dönemini kapatırken altı hükümdarı tek tabloda topla; sınav “ilk”leri ve savaşları en çok bu sırayla karıştırır.

Kuruluş dönemi · padişah, savaş, ilk
HükümdarDönemSavaş / antlaşmaSınavın sevdiği “ilk”
Osman Bey1281–1326Koyunhisar (1302)İlk Osmanlı-Bizans savaşı; ilk kadı Dursun Fakih
Orhan Bey1326–1362Palekanon (1329); Çimpe (1352)Başkent Bursa, ilk akçe, ilk düzenli ordu, Rumeli'de ilk toprak
I. Murad1362–1389Sırpsındığı (1364), Çirmen (1371), I. Kosova (1389)Yeniçeri Ocağı, ilk Haçlı savaşı; başkent Edirne
Yıldırım Bayezid1389–1402Niğbolu (1396), Ankara (1402)Anadolu birliği ilk kez; İstanbul'u ilk kuşatan
Çelebi Mehmed1413–1421Fetret'i bitirdi“İkinci kurucu”
II. Murad1421–1451Edirne-Segedin, Varna (1444), II. Kosova (1448)Balkanlarda üstünlük kesinleşti
Akılda kalsın: 1444 aynı yılda üç olay: Edirne-Segedin barışı → II. Mehmed tahta → Varna. Barış bozuldu, savaş geldi. Dört Haçlı savaşını şerit hâlinde ezberle: Sırpsındığı, Niğbolu, Varna, II. Kosova. İki “kesinleştiren” savaş: Miryokefalon → Anadolu, II. Kosova → Balkanlar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Balkanlarda üstünlüğün kesin olarak Osmanlı'ya geçtiği savaş” → II. Kosova (1448).

TuzakI. Kosova ile karıştırmak. I. Kosova (1389) “Balkanlardan atılamayacağı anlaşıldı”; II. Kosova “Haçlı umudu söndü, savunmadan taarruza geçildi”. “İlk yeniçeri isyanı” → Buçuktepe (1446).

↕Kronolojik sıralama

  1. Varna Savaşı
  2. İstanbul kuşatması ve Selanik'in alınması
  3. II. Kosova Savaşı
  4. Edirne-Segedin Antlaşması

⇄Bilgi eşleştirme savaş ve sonucu

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü yazma amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. DLT, açıklamaları Arapça olan bir Türkçe sözlüktür; Abbasi halifesine sunulmuştur. A şıkkı Kutadgu Bilig'i, C Divan-ı Hikmet'i anlatır; D DLT bir sözlüktür, hükümdarların hayat hikâyesi değildir.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Dil ve Karahanlı eserleri

?Soru 2

Tolunoğulları ve İhşidiler, Abbasi halifesini tanıyıp hutbeyi onun adına okutmuş, ancak yönetimde bağımsız hareket etmiştir. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Halifeyi tanıyan ama fiilen bağımsız olan devletlere tavaif-i mülûk denir. B ikta, vergi gelirinin askerlik karşılığı bırakıldığı toprak sistemidir; C ülüş, ülkenin hanedanın ortak malı sayılıp paylaştırılmasıdır; D atabeylik, şehzadeyi yetiştiren devlet görevlisidir.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Mısır'da Türk-İslam devletleri

?Soru 3

Karamanoğullarının Anadolu'da Türk birliğini kurmak isteyen Osmanlı Devleti'ne uzun süre direnmesinin temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Selçuklu başkenti Konya'ya sahip olan Karamanoğulları, Anadolu'nun asıl mirasçısı olduklarını düşünüyordu. A Karaman iç Anadolu beyliğidir, deniz gücüyle anılmaz; B Moğol yönetiminde değil, bağımsız bir beylikti; C Bizans'la sürekli ittifak yoktu, direnişin kaynağı Selçuklu mirası iddiasıydı.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · II. Beylikler dönemi

?Soru 4

Türk-İslam devletlerinde hazineden maaş almayan, geçimini kendisine ayrılan toprağın vergi gelirinden sağlayan askerler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İkta askerlerini, kendisine bir bölgenin vergi geliri bırakılan ikta sahibi beslerdi. A ve B saray gulamları ve hassa ordusu hükümdara bağlı, hazineden maaş alan askerlerdir; D bağlı devlet askerleri kendi devletlerince beslenir, sefer sırasında orduya katılırdı.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Ordu: gulam, hassa, ikta

?Soru 5

Aşağıdaki bilgin–eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-ı Mesudi, Biruni'nin Gazneli Sultan Mesud'a sunduğu astronomi eseridir; Farabi'ye ait değildir. B doğrudur: İhyau Ulumi'd-Din Gazali'nindir; C doğrudur: El-Kanun fi't-Tıb İbn Sina'nın tıp eseridir; D doğrudur: Asarü'l-Bakiye de Biruni'nindir.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Türk-İslam bilginleri

?Soru 6

Anadolu Selçuklu döneminde yapılan ve medrese olmasının yanında gök cisimlerinin gözlemlendiği bir rasathane olarak da kullanılan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kırşehir'deki Cacabey Medresesi rasathane olarak da kullanılmıştır. C Gök Medrese adını gökyüzünden değil, mavi çinilerinden alır; A Karatay Konya'da, B Yağıbasan Niksar'da (Anadolu'nun ilki) kurulan medreselerdir, rasathane olarak kullanılmadılar.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Sanat ve mimari

?Soru 7

İslamiyet öncesi Türklerde görülen töre geleneğinin Türk-İslam devletlerinde aşağıdakilerden hangisiyle sürdüğü söylenebilir?

✓ D. Örfi hukuk, töre gibi gelenekten ve hükümdarın koyduğu kurallardan doğar. A şer'i hukuk İslam dininin kurallarına dayanır, töreye değil; B Divan-ı İşraf devlet işlerini denetleyen bir divandır; C ikta bir toprak sistemidir, hukuk geleneği değildir.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Hukuk: şer'i ve örfi

?Soru 8

Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün açtırdığı Nizamiye medreselerinin kuruluş amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi vardır?

✓ D. Nizamiyeler Batınilik ve Şii propagandasına karşı Sünniliği yaymak ve divanlara görevli yetiştirmek için kuruldu. A eğitim dili Türkçe değil Arapçaydı; B askerî eğitim medresenin işi değildi; C esnafa meslek öğretmek Ahiliğin işidir.Kaynak: Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat · Medrese ve darüşşifa

?Soru 9

Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden hangisi, Bizans'a karşı deniz gücü oluşturmasıyla diğerlerinden ayrılır?

✓ D. İzmir merkezli Çaka Beyliği donanma kuran ilk Türk beyliğidir. A Danişmentliler Sivas-Tokat-Niksar'da, B Saltuklular Erzurum'da, C Mengücekliler Divriği'de kurulan iç ve doğu Anadolu beylikleridir; denize kıyıları yoktu.Kaynak: Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu · Anadolu'da ilk beylikler

?Soru 10

Türk-İslam devletlerinde saray görevlilerinin amiri olan ve hükümdarla görüşmek isteyenleri ona ulaştıran görevli aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Büyük Hacib (Hacibü'l-hüccab) saray görevlilerinin başıydı; hükümdarla halk arasındaki kapıyı o tutardı. A emir-i alem sancak ve bayraklardan, C emir-i şikar hükümdarın av işlerinden sorumluydu; B müstevfi saray görevlisi değil, maliye divanının başıdır.Kaynak: Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı · Saray ve saray görevlileri
144
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı kuruluş dönemi konusundan 144 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →