Osmanlı Beyliği'nin kuruluşu: küçük bir uç beyliği nasıl büyüdü?
MEB 10. sınıf · Beylikten devlete Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnadolu'da II. Beylikler dönemi nedir, Karamanoğulları ve denizci beylikler hangileridir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyası ve Anadolu Selçuklu). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun zayıflaması ve Moğol (İlhanlı) baskısı üzerine Anadolu'da ikinci Türk beylikleri kuruldu. Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Türkçeyi resmî dil ilan etti; Menteşe, Aydın, Karesi, Saruhan ve Candaroğulları denizci beyliklerdir; Osmanlı'ya katılan ilk beylik Karesioğulları'dır.
✎Konu anlatımı
Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinin sebepleri nelerdir?
Kısa cevap: Osmanlı Beyliği, Oğuzların Kayı boyuna mensup Osman Bey önderliğinde Söğüt ve Domaniç çevresinde, Bizans sınırında bir uç beyliği olarak kuruldu. Bizans'a komşu olması, Bizans'ın iç karışıklıkları, Moğol baskısıyla gelen Türkmen nüfusu, Ahilerin desteği ve hoşgörüye dayanan istimalet politikası beyliğin hızla büyümesini sağladı.Kösedağ'dan sonra Anadolu'da bir düzine beylik doğdu. Bunların en küçüklerinden biri, altı yüz yıl yaşayacak bir devlete dönüştü. Sır, haritadaki yerindeydi.
Hatırlarsan 1243 Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu Selçuklu'nun gücü zayıflamış, Moğol baskısından kaçan Türkmenler batıdaki uç bölgelerine yerleşmişti. Bu uçlardan biri Söğüt ve Domaniç çevresiydi. Rivayete göre buraya yerleşen Kayı boyunun başında Ertuğrul Gazi vardı; onun ölümünden sonra boyun yönetimi oğlu Osman Bey'e geçti. Beylik, kurucusunun adıyla anıldı.
14. yüzyılın başında haritaya bakış
Osmanlı'nın doğduğu yıllarda çevredeki büyük güçlerin hiçbiri bu küçük beyliğe dikkat edecek durumda değildi. Anadolu'nun doğusu ve İran İlhanlıların, Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar Altın Orda'nın elindeydi; Mısır ve Suriye'de Memlükler hüküm sürüyordu. Türkiye Selçuklu Devleti ise 1308'de tarihe karıştı. Karadeniz kıyısında Trabzon Rum İmparatorluğu, İspanya'nın güneyinde ise Endülüs'ün son Müslüman devleti Beni Ahmer (Gırnata) ayaktaydı. Yani batı ucunda bir boşluk vardı ve Osmanlı tam o boşlukta büyüdü.
Doğru yerde, doğru zamanda
Diğer beyliklerin çoğu birbirine komşuydu ve birbiriyle uğraştı. Osmanlı ise doğrudan Bizans sınırında bir uç beyliğiydi. Bu konum ona iki şey kazandırdı: Türk beylikleriyle çatışmadan Bizans aleyhine büyüme imkânı ve gaza (cihat) için Anadolu'nun her yerinden gelen gönüllüler. Bizans ise tam bu sırada zayıftı. Taht kavgaları, mezhep çatışmaları ve ağır vergiler yüzünden sınırdaki Bizans tekfurları (kale komutanları) merkezden yardım alamıyor, halk da yönetimden memnun değildi.
Osman Bey, gücü yetmediği dönemde tekfurlarla görünüşte dostça geçinmeyi de bildi; kaynaklar bu idareli siyasete müdara der. Avrupa da birleşik bir cephe kuramıyordu: İngiltere ile Fransa Yüzyıl Savaşları'yla (1337–1453) uğraşıyor, Balkanlar ise Sırp, Bulgar ve Bizans arasında siyasi olarak, Ortodoks ile Katolik arasında dinî olarak bölünmüş duruyordu. Osmanlı fethettiği yerleri tımar ve iskân politikasıyla hemen düzene bağladığı için kazandığını kaybetmedi.
Ahiler ve gönül kazanma siyaseti
Beyliğin arkasında güçlü bir toplumsal destek de vardı. Anadolu'da esnafı örgütleyen Ahiler, şehirlerde düzeni ve üretimi sağlıyor, gerektiğinde silahlanıyordu. Osman Bey'in kayınpederi olduğu rivayet edilen Şeyh Edebali de Ahi çevresiyle yakından bağlantılıydı. Fethedilen yerlerde ise istimalet denen politika uygulandı: halkın dinine, malına ve geleneklerine dokunulmadı, vergiler hafifletildi. Bizans yönetiminden bıkmış köylü için Osmanlı, çoğu zaman daha adil bir seçenekti.
Dört zümre: beyliğin arkasındaki halk
15. yüzyıl tarihçisi Âşıkpaşazade, Osmanlı'nın yükselişine omuz veren sivil toplulukları dört grupta sayar. Bunlar sınırda savaşan Anadolu gazileri (Gaziyân-ı Rum), esnaf teşkilatı Anadolu Ahileri (Ahiyân-ı Rum), fethedilen yerlere tekke ve zaviye kurup yerleşmeyi başlatan Anadolu abdalları yani dervişler (Abdalân-ı Rum) ve dokumacılık gibi üretimde öne çıkan kadın teşkilatı Anadolu bacılarıdır (Bacıyân-ı Rum). Biri kılıçla, biri tezgâhla, biri zaviyeyle, biri ilmekle; dördü birlikte fethi kalıcı yerleşmeye çevirdi.
Kuruluşu kim anlattı?
Osmanlı'nın ilk yılları için elimizde çağdaş belge çok azdır; bilgilerimizin büyük kısmı sonradan yazılmış eserlerden gelir. Kuruluşla ilgili bilgi veren ve günümüze ulaşan en eski Osmanlı kaynağı, şair Ahmedî'nin İskendername'sinin içindeki Osmanlı tarihi bölümüdür. Osmanlı hakkındaki ilk bilgileri derleyen eser ise Orhan Bey'in imamının oğlu Yahşi Fakih'in Menâkıbnâme'sidir; bugün ayrı olarak elimizde değildir ama Âşıkpaşazade 15. yüzyıl sonunda yazdığı tarihte ondan yararlandı. Bizans tarafında Osman Bey'i ilk anan yazar ise tarihçi Pakhimeres'tir (Pachymeres).
Klasik dönemin sonuna doğru Osmanlı'nın geniş topraklarında kurduğu uzun süreli düzen için Batılı tarihçiler “Osmanlı Barışı” (Pax Ottomana) deyimini kullanır; deyim, Roma'nın “Pax Romana”sına benzetilerek üretilmiştir.
Nasıl sorulur“Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinde etkili olan” öncüller verilir.
TuzakTuzak şık genellikle Anadolu beyliklerini savaşla birleştirmektir; kuruluşta Osmanlı tam tersine beyliklerle uğraşmadan Bizans'a yöneldi. Kaynak sorusunda “kuruluşa dair günümüze ulaşan en eski eser” → Ahmedî, İskendername.
⇄Bilgi eşleştirme kavram ve anlamı
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Beyliği'nin kuruluş döneminde hızla büyümesini kolaylaştıran etkenlerden biri değildir?