Soğuk Savaş dönemi: Truman'dan Kore'ye, iki kutuplu dünya

Churchill'in Demir Perde'sinden Panmunjom ateşkesine ve Roma Antlaşması'na kadar, dünyanın iki bloğa ayrıldığı yılları yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1945 → 1960
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
92 sorubu konuda çözebileceğin
1945 – 1947 · DÜNYA

Soğuk Savaş nedir? Silahların konuşmadığı bir savaşın iki kutbu

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Dünya Savaşı'nın sonuçları nelerdir, Birleşmiş Milletler ne zaman kuruldu?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Dünya Savaşı tarihin en çok can kaybına yol açan savaşıdır; 50 milyonu aşkın insan öldü, Holokost'ta yaklaşık 6 milyon Yahudi öldürüldü. Almanya dört işgal bölgesine ayrıldı, ABD ve SSCB iki süper güç olarak öne çıktı ve Soğuk Savaş başladı, sömürgecilik çözülmeye başladı. Barışı korumak için 24 Ekim 1945'te Birleşmiş Milletler kuruldu; Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi (ABD, SSCB, İngiltere, Fransa, Çin) veto hakkına sahiptir.

Sonuçlar ve Birleşmiş Milletler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş nedir, neden bu adla anılır ve hangi bloklar oluştu?

Kısa cevap: Soğuk Savaş, II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB'nin ve onların çevresinde toplanan blokların, birbirleriyle doğrudan savaşmadan siyasi, ideolojik, ekonomik ve askerî alanda yürüttüğü gerginlik dönemidir (1945–1991). Dünya Batı Bloku (ABD), Doğu Bloku (SSCB) ve hiçbirine katılmayan Bağlantısızlar olmak üzere ayrıldı; bu yapıya çift kutuplu dünya düzeni denir. Churchill bu bölünmeyi 1946'da “Demir Perde” sözüyle anlattı.

Hitler'i birlikte yenen müttefikler, zafer kutlamaları biter bitmez birbirlerine düşman gözüyle bakmaya başladı.

II. Dünya Savaşı'nda ABD, İngiltere ve SSCB'yi bir arada tutan tek şey ortak düşmandı. Düşman yenilince aralarındaki derin fark yeniden ortaya çıktı. Hatırlarsan Yalta ve Potsdam'da savaş sonrası düzen konuşulurken bile Doğu Avrupa'nın geleceği konusunda anlaşmazlıklar baş göstermişti. Savaştan iki devlet süper güç olarak çıktı: ekonomisi savaştan güçlenen ABD ve Kızıl Ordu'su Berlin'e kadar gelen SSCB. Avrupa'nın eski büyük devletleri, İngiltere ve Fransa, artık ikinci plandaydı.

İki dünya görüşü, tek gezegen

ABD liberal demokrasiyi, çok partili sistemi ve serbest piyasa ekonomisini savunuyordu. SSCB ise tek parti yönetimine, devlet mülkiyetine ve planlı ekonomiye dayanan komünizmi yaymak istiyordu. İki taraf da kendi düzenini dünyanın geleceği sayıyordu; bu yüzden rekabet sınır çizmekle kalmadı, bir ideoloji kavgasına dönüştü. Bu kavganın 1945'ten SSCB'nin dağıldığı 1991'e kadar süren hâline Soğuk Savaş denir.

Neden “soğuk”?

Çünkü iki süper güç birbirine hiç doğrudan ateş açmadı. ABD 1945'te, SSCB 1949'da atom bombasına sahip oldu; iki taraf da birbirine saldırmanın kendi sonu olabileceğini biliyordu. Mücadele bunun yerine silahlanma yarışında, propagandada, ekonomik yardımlarda, casuslukta ve ittifaklarda sürdü. Savaş yalnızca başka ülkelerin topraklarında “ısındı”: Kore bunun ilk örneği olacaktı. Bu ortamda tarafsız kalmak zorlaştı; devletler bir bloğun dostu değilse ötekinin düşmanı sayılmaya başladı ve dünya hızla bloklara ayrıldı.

Demir Perde

Savaşın sonunda Kızıl Ordu'nun girdiği Polonya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan ve Çekoslovakya'da kısa sürede SSCB'ye bağlı komünist yönetimler kuruldu. Eski İngiltere Başbakanı Winston Churchill, 5 Mart 1946'da ABD'de (Fulton) yaptığı konuşmada Baltık'tan Adriyatik'e kadar Avrupa'nın üzerine bir Demir Perde indiğini söyledi. Bu söz, Avrupa'nın Batı ve Doğu diye ikiye bölündüğünü anlatan en ünlü benzetme oldu.

Soğuk Savaş'ın haritası iki renk değil üç renktir: iki blok ve onların dışında kalmayı seçenler.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: “Soğuk” kelimesi, iki süper gücün birbirine ateş açmadığını anlatır; gerginlik ısındığında başka ülkelerin toprağında patlar. Soğuk Savaş'ın iki ucu: 1945 (savaşın bitişi) ve 1991 (SSCB'nin dağılışı).
Sınavda

Nasıl sorulurSoğuk Savaş'ın temel özelliği sorulur; doğru cevap doğrudan savaşmadan ideolojik, ekonomik ve askerî rekabettir.

TuzakTuzak şık, ABD ile SSCB'nin Avrupa'da cephede karşı karşıya geldiğini söyler. “Demir Perde” kimin sözü diye sorulursa cevap Churchill'dir, Truman değil.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → karşılık

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Soğuk Savaş döneminin temel özelliğidir?

✓ B. İki süper güç nükleer silahların gölgesinde birbirine ateş açmadı; rekabet ideoloji, ekonomi, silahlanma ve ittifaklar üzerinden yürüdü. A doğrudan çarpışma "sıcak" savaş olurdu, yaşanmadı; C Milletler Cemiyeti II. Dünya Savaşı'yla çöktü, yerini BM aldı; D sömürge imparatorlukları bu dönemde dağıldı.
1947 – 1949 · AVRUPA VE DOĞU AKDENİZ

Truman Doktrini ve Marshall Planı: ABD'nin çevreleme politikası ve SSCB'nin cevabı

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1945'te Sovyetler Birliği Türkiye'den ne istedi, savaş sonrası Türkiye neden Batı'ya yöneldi?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı'nda Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

SSCB 19 Mart 1945'te 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı yenilemeyeceğini bildirdi; Haziran 1945'te yeni bir antlaşma için Kars ve Ardahan'ın kendisine bırakılmasını ve Boğazlar'da üs verilmesini istedi. Türkiye bu talepleri reddetti ve güvenliği için ABD ile Batı bloğuna yöneldi. Aynı yıl içeride Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları ve Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945), çok partili hayata geçişin zeminini hazırladı.

Savaş sonu: SSCB talepleri ve 1945'te iç siyaset

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Truman Doktrini ve Marshall Planı nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Truman Doktrini, ABD Başkanı Harry Truman'ın 12 Mart 1947'de ilan ettiği, SSCB baskısı altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik yardımı öngören politikadır. Marshall Planı ise 1947'de açıklanıp 1948'de uygulanmaya başlanan, savaşta yıkılan Avrupa'nın ekonomik kalkınması için verilen yardım programıdır. SSCB bunlara Kominform (1947) ve COMECON (1949) ile karşılık verdi.

1947 kışında İngiltere, ABD'ye kısa bir not gönderdi: “Yunanistan'ı ve Türkiye'yi artık destekleyemiyoruz.”

Savaştan bitkin çıkan İngiltere, Doğu Akdeniz'deki yükünü taşıyamaz hâle gelmişti. Oysa bölge tam bir kaynama noktasıydı. Yunanistan'da komünist gerillalarla hükûmet arasında bir iç savaş sürüyordu. Türkiye ise, hatırlarsan, 1945'ten beri SSCB'nin Boğazlar'da üs ve Kars-Ardahan'ın geri verilmesi talepleriyle baskı altındaydı. İngiltere çekilirse bu iki ülkenin Sovyet etkisine gireceğinden korkan ABD, boşluğu doldurmaya karar verdi.

Truman Doktrini: komünizmi çevrelemek

ABD Başkanı Harry Truman, 12 Mart 1947'de Kongre'de yaptığı konuşmada dış baskıya direnen “özgür halkları” desteklemenin ABD'nin görevi olduğunu söyledi ve Türkiye ile Yunanistan için 400 milyon dolarlık yardım istedi. Bu, Truman Doktrini'dir. Yardım askerî ve ekonomik nitelikteydi ve iki ülkeye yönelikti. Doktrinin arkasındaki düşünce çevreleme (containment) politikasıdır: komünizmi yıkmaya çalışmak değil, bulunduğu yerden dışarı taşmasını engellemek. ABD böylece Monroe Doktrini'nden beri izlediği Avrupa'ya karışmama çizgisini fiilen terk etti.

Yunanistan'daki iç savaş, ABD yardımıyla güçlenen hükûmet kuvvetlerinin zaferiyle 1949'da sona erdi. Komünist gerillalar bir yandan da en büyük desteklerini kaybetmişti: 1948'de SSCB ile yollarını ayıran Yugoslavya sınırı kapatmıştı.

Marshall Planı: Avrupa'yı ayağa kaldırmak

ABD'nin ikinci hamlesi ekonomikti. Savaşta yıkılmış, açlık ve işsizlikle boğuşan Batı Avrupa, komünist partiler için verimli bir topraktı. Dışişleri Bakanı George Marshall 5 Haziran 1947'de Avrupa'nın yeniden kalkınması için kapsamlı bir yardım programı açıkladı. Marshall Planı (Avrupa Kalkınma Programı) 1948'de uygulanmaya başladı ve dört yılda Avrupa ülkelerine yaklaşık 13 milyar dolar aktarıldı. Yardımın paylaştırılması için 1948'de Avrupa İktisadi İş Birliği Teşkilatı (OEEC) kuruldu. Programın ABD'deki yasal dayanağı Nisan 1948'de çıkarılan Dış Yardım Kanunu'ydu ve yardım, Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 16 Avrupa ülkesine (ayrıca Batı Almanya'daki işgal bölgelerine) ulaştı.

Yardım bütün Avrupa'ya teklif edilmişti, ama SSCB katılmadı ve Polonya, Çekoslovakya gibi Doğu Avrupa ülkelerinin de katılmasını engelledi. Böylece Marshall Planı, Demir Perde'yi ekonomik olarak da çizmiş oldu.

Moskova'nın cevabı: Kominform ve COMECON

SSCB her hamleye bir karşı hamleyle yanıt verdi. Eylül 1947'de Avrupa'daki komünist partileri tek merkezden yönlendirmek için Kominform'u (Komünist Enformasyon Bürosu) kurdu. Kurucuları yalnız Doğu Bloku'nun partileri değildi: SSCB, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan ve Yugoslavya partilerinin yanında Batı'nın en güçlü iki komünist partisi, Fransa ve İtalya komünist partileri de masadaydı.

Ekonomide de Moskova kendi planını çıkardı. Marshall yardımını reddettiren SSCB, 1947 yazında Doğu Avrupa ülkeleriyle bir dizi ikili ticaret ve yardım anlaşması yaptı; Dışişleri Bakanı Molotov'un adıyla anılan bu Molotov Planı, Marshall Planı'na Sovyet cevabıydı. Plan Ocak 1949'da kalıcı bir örgüte dönüştü: Doğu Bloku ülkeleri arasında ekonomik iş birliği ve dayanışma örgütü COMECON (Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi) kuruldu. Kurucuları SSCB, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya ve Bulgaristan'dı; kısa süre sonra Arnavutluk ve Doğu Almanya, yıllar içinde Moğolistan, Küba ve Vietnam da katıldı.

Soğuk Savaş'ın ilk yıllarını üç satırda özetleyen tablo: her ABD adımının Moskova'da bir karşılığı var.Görsel: Sınav Defteri

Çevreleme politikası 1950'lerde de genişledi: 1956 Süveyş Bunalımı'ndan sonra ABD, Orta Doğu ülkelerine komünizme karşı askerî ve ekonomik yardım öngören Eisenhower Doktrini'ni (1957) ilan etti. Orta Doğu'daki gelişmeleri ayrı bir sayfada ele alacağız.

Akılda kalsın: Truman = Türkiye ve Yunanistan, askerî + ekonomik. Marshall = Mali yardım, bütün Avrupa'nın kalkınması. Moskova'nın cevabını sırayla eşle: Truman → Kominform (ikisi de 1947), Marshall → Molotov Planı (1947) → COMECON (1949, ikisi de ekonomik).
Sınavda

Nasıl sorulurİki yardımın farkı sorulur: Truman Doktrini iki ülkeye, askerî ağırlıklı; Marshall Planı Avrupa geneline, ekonomik.

TuzakTuzak şık, Marshall Planı'nı “Türkiye ve Yunanistan'a askerî yardım” diye verir ya da Truman Doktrini'nin doğuşunu Kore Savaşı'na bağlar; doktrin 1947'dedir, Kore 1950'de başladı.

Sınavda işaretle“Molotov Planı” ile “Molotof Planı” aynı plandır; şıkta hangisi yazıyorsa onu işaretle.

▭Boşluk doldurma

ABD, 1947'de ilan ettiği Doktrini ile Türkiye ve Yunanistan'a yardım etti. SSCB, Marshall Planı'na karşılık olarak 1949'da Doğu Bloku'nun ekonomik örgütü 'u kurdu.

TrumanEisenhowerCOMECONKominform

?Soru çöz

ABD'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilan etmesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ D. İngiltere'nin desteği çekmesi ve SSCB'nin Türkiye'ye talepleri ile Yunan iç savaşı doktrini doğurdu. Diğer şıklardaki olaylar 1949 ve sonrasındadır.
1948 – 1949 · ALMANYA

Berlin Ablukası: Almanya'yı ikiye bölen ilk büyük kriz

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYalta, San Francisco ve Potsdam konferanslarında hangi kararlar alındı?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atlantik Bildirisi (14 Ağustos 1941) savaş sonrası barışın ilkelerini koyarak BM'ye zemin hazırladı; Kazablanka'da (Ocak 1943) Mihver'in kayıtsız şartsız teslimine, Tahran'da (1943) ikinci cepheye karar verildi. Yalta'da (4–11 Şubat 1945) Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması, BM'nin kurulması ve 1 Mart 1945'e kadar Mihver'e savaş ilan edenlerin kurucu üye olması kararlaştırıldı. San Francisco'da (25 Nisan–26 Haziran 1945) BM Antlaşması imzalandı; Potsdam'da (17 Temmuz–2 Ağustos 1945) Almanya'nın silahsızlandırılması ve yönetimi karara bağlandı.

Konferanslar: Atlantik'ten Potsdam'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Berlin Ablukası nedir, Almanya ne zaman ikiye bölündü?

Kısa cevap: Berlin Ablukası, SSCB'nin Haziran 1948'de Batı Berlin'e giden kara ve demiryollarını kapatmasıdır; ABD ve İngiltere şehri yaklaşık on bir ay hava köprüsüyle besledi ve SSCB Mayıs 1949'da ablukayı kaldırdı. Kriz Almanya'nın bölünmesini kesinleştirdi: 1949'da batıda Federal Almanya Cumhuriyeti, doğuda Alman Demokratik Cumhuriyeti kuruldu.

Soğuk Savaş'ın ilk büyük sınavı bir şehrin çevresinde verildi: dört yandan Sovyet bölgesiyle çevrili bir ada, Batı Berlin.

Hatırlarsan savaş bittiğinde Almanya ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB arasında dört işgal bölgesine ayrılmıştı. Başkent Berlin de aynı şekilde dörde bölünmüştü, ama şehir tamamen Sovyet bölgesinin içinde kalıyordu. Batılılar kendi bölgelerini birleştirip ekonomik olarak ayağa kaldırmak istiyordu; SSCB ise savaşta kendisine en çok zarar veren Almanya'nın yeniden güçlenmesinden korkuyordu.

Abluka ve hava köprüsü

Batılılar Haziran 1948'de kendi bölgelerinde yeni bir para birimi (Alman markı) çıkarınca SSCB bunu Almanya'yı bölme adımı saydı. Birkaç gün sonra, 24 Haziran 1948'de, Batı Berlin'e giden bütün kara ve demiryollarını kapattı. Bu, Berlin Ablukası'dır. Amaç Batılıları şehirden çekilmeye zorlamaktı. ABD ve İngiltere ise savaşmak yerine gökyüzünü seçti: yaklaşık on bir ay boyunca yiyecekten kömüre kadar her şey hava köprüsüyle taşındı. Şehri aç bırakamayacağını gören SSCB, 12 Mayıs 1949'da ablukayı kaldırdı.

Sonuç: iki Almanya

Kriz, Almanya'nın birliğini koruma umudunu bitirdi. 23 Mayıs 1949'da üç Batılı bölgede başkenti Bonn olan Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya) kuruldu; ilk başbakanı Konrad Adenauer'dir. SSCB bölgesinde ise 7 Ekim 1949'da Alman Demokratik Cumhuriyeti (Doğu Almanya) ilan edildi. Berlin de ikiye bölünmüş olarak kaldı. Abluka bir şeyi daha hızlandırdı: Batı Avrupa'nın ABD ile askerî bir ittifak kurma isteği, NATO'nun Nisan 1949'da doğmasında etkili oldu.

On bir aylık abluka bir yıl içinde iki Almanya ve bir askerî ittifak doğurdu. Görsel: Sınav Defteri

Almanya'nın bölünmüşlüğünün en somut simgesi daha sonra yükselecekti: 1961'de Doğu Almanya'nın inşa ettiği Berlin Duvarı. Duvarı ve iki Almanya'nın sonraki serüvenini Yumuşama dönemi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: 1949, Soğuk Savaş'ın en kalabalık yılıdır: Ocak COMECON → Nisan NATO → Mayıs abluka biter, Batı Almanya kurulur → Ekim Doğu Almanya ve Çin Halk Cumhuriyeti. Bir de SSCB'nin ilk atom bombası. 1949'a bakan soruda bu listeyi tara.
Sınavda

Nasıl sorulurBerlin Ablukası'nın sonucu sorulur; cevap Almanya'nın 1949'da iki devlete bölünmesi ve NATO'nun kuruluşunun hızlanmasıdır.

TuzakBerlin Duvarı'nı ablukayla aynı yıla koyan şıktır: duvar 1961'dedir.

Sınavda işaretle“1948 Berlin Buhranı” ile Berlin Ablukası aynı olaydır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Federal Almanya Cumhuriyeti kuruldu
  2. SSCB Batı Berlin'e giden yolları kapattı
  3. Alman Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi
  4. NATO kuruldu

?Soru çöz

1948–1949 Berlin Ablukası'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Abluka sonrası 1949'da Federal Almanya ve Alman Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. B Marshall Planı 1947'de, ablukadan önce açıklanmıştı; C Batı Almanya Varşova'ya değil NATO'ya girdi; D Batı Berlin hava köprüsüyle ayakta kaldı, SSCB'ye bırakılmadı.
1949 – 1955 · KUZEY ATLANTİK, AVRUPA, ASYA

NATO ve Varşova Paktı: Soğuk Savaş'ın iki askerî kalkanı

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1939 Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı nedir, 2 numaralı protokol neyi düzenler?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı'nda Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye 19 Ekim 1939'da Ankara'da İngiltere ve Fransa ile Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması'nı (Üçlü İttifak) imzaladı. Antlaşmaya göre Akdeniz bölgesinde bir Avrupa devletinin saldırısıyla çıkacak savaşta taraflar birbirine yardım edecekti; ancak 2 numaralı protokol, Türkiye'nin bu antlaşma yüzünden Sovyetler Birliği ile savaşa sürüklenemeyeceğini güvenceye aldı.

1939 Türk-İngiliz-Fransız İttifakı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

NATO ve Varşova Paktı ne zaman ve neden kuruldu?

Kısa cevap: NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), Sovyet tehdidine karşı kolektif savunma amacıyla 4 Nisan 1949'da Washington'da ABD, Kanada ve on Avrupa ülkesi tarafından kuruldu. Federal Almanya'nın Mayıs 1955'te NATO'ya alınmasına karşılık SSCB ve Doğu Avrupa ülkeleri 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı kurdu. ABD, Güneydoğu Asya'da da 1954'te SEATO'yu oluşturdu.

Berlin krizi Batı Avrupa'ya şunu gösterdi: Kızıl Ordu bir gün yürürse onu tek başına durduracak güç kalmamıştı.

Çekoslovakya'da komünistlerin 1948'de yönetimi tamamen ele geçirmesi ve ardından gelen Berlin Ablukası, Batı Avrupa'nın korkusunu büyüttü. Ekonomik yardım tek başına yetmiyordu; bir askerî güvence gerekiyordu.

Batı Avrupa önce kendi kalkanını kurmayı denedi: 17 Mart 1948'de İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg Brüksel Antlaşması'yla bir ortak savunma birliği oluşturdu. 1954'te İtalya ve Batı Almanya'nın katılımıyla Batı Avrupa Birliği adını alacak bu yapı, Kızıl Ordu karşısında tek başına yetersizdi; beş ülke ABD'nin desteğini istedi. ABD de çevreleme politikasını artık bir ittifakla sağlamlaştırmak istiyordu. Bu iki ihtiyaç, ABD'nin barış döneminde ilk kez bir askerî ittifaka girmesiyle sonuçlandı.

NATO: “Birine saldırı, hepsine saldırı”

4 Nisan 1949'da Washington'da imzalanan antlaşmayla NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) kuruldu. Kurucu on iki üye ABD, Kanada, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Norveç, Danimarka, İzlanda, İtalya ve Portekiz'di. Örgütün kalbi antlaşmanın 5. maddesidir: üyelerden birine yapılan silahlı saldırı hepsine yapılmış sayılır. Bu, kolektif savunma ilkesidir. NATO kısa sürede genişledi; Türkiye ve Yunanistan 1952'de örgüte katıldı (Türkiye'nin NATO yolculuğunu Soğuk Savaş'ta Türkiye sayfasında ayrıntılı göreceğiz).

Asya'da bir halka daha: SEATO

Çin'in komünist olması ve Kore Savaşı, çevrelemenin Asya'ya da uzanması gerektiğini gösterdi. ABD, İngiltere, Fransa, Avustralya, Yeni Zelanda, Pakistan, Filipinler ve Tayland 1954'te Manila'da SEATO'yu (Güneydoğu Asya Antlaşması Örgütü) kurdu. Amaç, Güneydoğu Asya'da komünizme karşı kolektif savunmaydı. Orta Doğu'daki halka olan Bağdat Paktı'nı (1955) Soğuk Savaş'ta Türkiye sayfasında ele alacağız.

Varşova Paktı: NATO'nun aynası

SSCB'yi en çok korkutan şey, iki dünya savaşında Rusya'yı işgal etmiş Almanya'nın yeniden silahlanmasıydı. Federal Almanya Mayıs 1955'in başında NATO'ya alınınca SSCB birkaç gün içinde cevap verdi: 14 Mayıs 1955'te SSCB, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan, Arnavutluk ve Doğu Almanya Varşova Paktı'nı imzaladı. Pakt da NATO gibi kolektif savunma esasına dayanıyordu, ama aynı zamanda SSCB'ye Doğu Avrupa'daki askerî varlığını meşru gösterecek bir çerçeve sağladı. 1948'de Moskova'yla yollarını ayıran Yugoslavya pakta katılmadı.

Soğuk Savaş'ın ittifakları · kim, ne zaman, neden?
İttifakKuruluşÜyelerAmaç / özellik
Brüksel Antlaşması17 Mart 1948İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, LüksemburgBatı Avrupa'nın ortak savunması; 1954'te Batı Avrupa Birliği
NATO4 Nisan 1949, WashingtonABD liderliğinde 12 kurucu; Türkiye ve Yunanistan 1952Kolektif savunma (5. madde); ABD'nin barışta ilk ittifakı
SEATO1954, ManilaABD, İngiltere, Fransa, Avustralya, Yeni Zelanda, Pakistan, Filipinler, TaylandGüneydoğu Asya'da komünizme karşı
Varşova Paktı14 Mayıs 1955SSCB liderliğinde 8 Doğu Bloku ülkesi (Yugoslavya yok)Batı Almanya'nın NATO'ya girişine cevap
Akılda kalsın: NATO 49, Varşova 55. Arada altı yıl var ve o boşluğu kapatan olay Batı Almanya'nın NATO'ya girişidir (1955). Önce NATO, sonra Varşova: Doğu Bloku'nun bütün örgütleri Batı'ya cevaptır.
Sınavda

Nasıl sorulurVarşova Paktı'nın kuruluş sebebi sorulur; cevap Federal Almanya'nın NATO'ya alınmasıdır.

TuzakVarşova Paktı'nı NATO'dan önce ya da COMECON ile aynı yılda (1949) gösteren şıktır. Bir de SEATO'nun bölgesi: Güneydoğu Asya.

⇄Bilgi eşleştirme örgüt → özellik

?Soru çöz

1955'te Varşova Paktı'nın kurulmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ C. Almanya'nın yeniden silahlanıp Batı ittifakına girmesi SSCB'yi harekete geçirdi; pakt bundan birkaç gün sonra imzalandı. A Kore Savaşı (1950) ve B Marshall Planı (1947) paktın doğrudan nedeni değildir; D Yugoslavya'nın SSCB'den ayrılması (1948) Doğu Bloku içindeki bir çatlaktır, Batı'ya tepki değildir.
1949 – 1953 · UZAK DOĞU

Kore Savaşı: Soğuk Savaş'ın ilk sıcak çatışması

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeiji Restorasyonu nedir, Japonya nasıl Uzak Doğu'nun gücü oldu?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Meiji Restorasyonu, İmparator Mutsuhito'nun 1868'de başlattığı Batı tarzı yenileşme hareketidir; feodal düzen kaldırıldı, modern ordu, eğitim ve sanayi kuruldu. Hammadde arayışına giren Japonya Çin ve Rusya'yı yenerek Uzak Doğu'nun gücü oldu; 1931'de Mançurya'yı işgal etti ve 1933'te Milletler Cemiyeti'nden ayrıldı.

Uzak Doğu'nun yeni gücü Japonya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kore Savaşı neden çıktı, nasıl sona erdi?

Kısa cevap: Kore Savaşı, SSCB destekli Kuzey Kore'nin 25 Haziran 1950'de ABD destekli Güney Kore'ye saldırmasıyla başladı. BM Güvenlik Konseyi kararıyla ABD önderliğinde çok uluslu bir kuvvet Güney Kore'ye yardıma gitti; Çin de Kuzey'in yanında savaşa girdi. Savaş, 27 Temmuz 1953'te imzalanan Panmunjom Ateşkesi'yle durdu; Kore bugün de ikiye bölünmüş durumdadır.

1949'un sonunda dünyanın en kalabalık ülkesi komünist olmuştu; bir yıl geçmeden Soğuk Savaş Asya'da ısındı.

Çin Halk Cumhuriyeti

Çin'de II. Dünya Savaşı'ndan önce başlayan ve Japon işgali sırasında ara verilen iç savaş, 1945'ten sonra yeniden alevlendi. Mao Zedong önderliğindeki komünistler, Çan Kay-şek'in milliyetçi hükûmetini yendi ve 1 Ekim 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'ni ilan etti. Milliyetçiler Tayvan adasına çekildi. Çin 1950'de SSCB ile dostluk antlaşması imzaladı. ABD için bu büyük bir şoktu: çevreleme Avrupa'da tutmuş, ama Asya'da delinmişti. BM'deki Çin koltuğu ise Tayvan'daki hükûmette kaldı; bu ayrıntı birazdan önem kazanacak.

38. paralelde bölünmüş bir yarımada

Kore 1910'dan beri Japon sömürgesiydi. 1945'te Japonya yenilince yarımada 38. paralel boyunca ikiye ayrıldı: kuzeyi SSCB, güneyi ABD askerleri teslim aldı. 1948'de güneyde Kore Cumhuriyeti (Güney Kore), kuzeyde komünist Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti (Kuzey Kore) kuruldu. İki yönetim de bütün Kore'yi kendi idaresinde birleştirmek istiyordu.

Savaş ve BM müdahalesi

25 Haziran 1950'de Stalin'in onayını alan Kuzey Kore ordusu 38. paraleli geçerek Güney'e saldırdı. Aynı gün toplanan BM Güvenlik Konseyi saldırıyı kınadı ve üyelerden Güney Kore'ye yardım istedi. Konsey'de veto hakkı olan SSCB, Çin koltuğunun Tayvan'a verilmesini protesto ettiği için toplantılara katılmıyordu; bu yüzden kararı engelleyemedi. Böylece Kore Savaşı, BM adına yapılan ilk çok uluslu askerî müdahale oldu: ABD'li General MacArthur komutasında on altı ülke asker gönderdi. Türkiye de bu çağrıya bir tugayla katıldı; bu kararın Türk dış politikasındaki yerini Soğuk Savaş'ta Türkiye sayfasında ele alacağız.

BM kuvvetleri Kuzey'i Çin sınırına kadar geri itince, Ekim 1950'de Çin “gönüllü” adı altında yüz binlerce askerle savaşa girdi. Cephe yeniden 38. paralel çevresine çekildi ve savaş bir yıpratma savaşına dönüştü. Stalin'in ölümünden birkaç ay sonra, 27 Temmuz 1953'te Panmunjom'da ateşkes imzalandı. Hiçbir taraf kesin üstünlük sağlayamadı; sınır yine 38. paralel dolaylarında kaldı ve bir barış antlaşması hiç imzalanmadı.

Soğuk Savaş'ın ilk sıcak çatışması 38. paralelde başladı ve yine orada ateşkesle durdu; barış antlaşması hiç imzalanmadı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kore'nin çizgisi 38'dir: 1945'te 38. paralelde bölündü, savaş 38. paraleli geçen bir saldırıyla başladı, 1953'te yine 38. paralel dolaylarında durdu. Üç yılın sonunda harita neredeyse hiç değişmedi.
Sınavda

Nasıl sorulurKore Savaşı'nın özelliği sorulur: BM Güvenlik Konseyi kararıyla yapılan müdahale ve Soğuk Savaş'ın ilk sıcak çatışması.

TuzakTuzak şıklar savaşın barış antlaşmasıyla bittiğini ya da Kore'nin birleştiğini söyler; savaş ateşkesle durdu, Kore bölünmüş kaldı.

Sınavda işaretleşıkta “Panmunjom Antlaşması” da yazsa bu belge bir ateşkestir; “barışla sona erdi” diyen şık yanlıştır.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Kuzey Kore 38. paraleli geçerek Güney'e saldırdı
  2. Panmunjom'da ateşkes imzalandı
  3. Çin Halk Cumhuriyeti ilan edildi
  4. Çin “gönüllüleri” savaşa girdi

?Soru çöz

Kore Savaşı (1950–1953) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Müdahale BM kararıyla yapıldı. Savaş ateşkesle durdu, Kore bölünmüş kaldı; Varşova Paktı 1955'te kuruldu; Çin 1950'de savaşa girdi.
1948 – 1956 · DOĞU AVRUPA

Doğu Bloku'nda çatlaklar: Tito'nun ayrılığından 1956 Macaristan ayaklanmasına

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSovyetler Birliği ne zaman kuruldu, NEP ve Basmacı Hareketi nedir?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bolşevikler iç savaşta çarlık yanlısı Beyazları yendi; Lenin 1921'de ekonomiyi canlandırmak için NEP'i (Yeni Ekonomik Politika) ilan etti ve 30 Aralık 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu. Lenin'in 1924'teki ölümünden sonra iktidara gelen Stalin 1928'de beş yıllık planları ve tarımda kolektifleştirmeyi başlattı. Türkistan'da ise Rus egemenliğine karşı Basmacı Hareketi (1916–1930'lar) sürdü.

İç savaş, SSCB, Stalin ve Basmacılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stalin'in ölümünden sonra Doğu Bloku'nda neler oldu, 1956 Macaristan ayaklanması nedir?

Kısa cevap: Doğu Bloku dışarıdan tek parça görünse de içinden çatladı: Tito'nun Yugoslavyası 1948'de Kominform'dan çıkarıldı, Stalin'in 1953'teki ölümünden sonra Doğu Almanya'da (1953) ve Macaristan'da (1956) ayaklanmalar çıktı. Varşova Paktı'ndan çekilmek isteyen Macaristan'daki ayaklanma Kasım 1956'da Sovyet tanklarıyla bastırıldı.

Moskova blokun kapısını yalnız dışarıya değil, içeriye de kilitlemişti: bloktan çıkmak isteyenin karşısına tanklar çıktı.

İlk çatlak: Tito

Yugoslavya Alman işgalinden büyük ölçüde Tito önderliğindeki partizanların kendi mücadelesiyle kurtulmuştu. Bu yüzden Tito komünist olsa da Stalin'den emir almayı kabul etmedi ve ülkesini kendi bildiği yoldan yönetmek istedi. Stalin'in cevabı sert oldu: Yugoslavya 1948'de Kominform'dan çıkarıldı. Tito Batı'dan yardım alarak ayakta kaldı ve ileride iki bloğun dışında kalmayı seçen Bağlantısızlar'ın öncülerinden biri olacaktı.

Stalin'in ölümü ve ilk ayaklanmalar

5 Mart 1953'te Stalin öldü. Yerine geçen yönetim içinde öne çıkan Nikita Kruşçev, 1956'da partinin kongresinde Stalin'in baskı yöntemlerini açıkça eleştirdi. Bu “Stalin'den arınma” Doğu Avrupa halklarında umut uyandırdı. Ekonomik sıkıntılar ve siyasi baskı birleşince tepkiler sokağa taştı: Haziran 1953'te Doğu Almanya'da işçi ayaklanması çıktı ve Sovyet tanklarıyla bastırıldı; 1956 yazında Polonya'da işçiler ayaklandı.

1956 Macaristan ayaklanması

En büyük patlama Ekim 1956'da Macaristan'da oldu. Budapeşte'de başlayan gösteriler ayaklanmaya dönüştü; başbakanlığa getirilen İmre Nagy çok partili sisteme geçileceğini ve Macaristan'ın Varşova Paktı'ndan çekileceğini ilan etti. SSCB için bu kabul edilemezdi: 4 Kasım 1956'da Sovyet ordusu Budapeşte'ye girdi ve Macaristan ayaklanması kanla bastırıldı. Batı yalnızca kınamakla yetindi; dikkati aynı günlerde patlayan Süveyş Bunalımı'na da dağılmıştı. Mesaj açıktı: SSCB, Doğu Bloku'ndan çıkışa izin vermeyecekti. Aynı senaryo 1968'de Çekoslovakya'da yeniden yaşanacaktır (Yumuşama dönemi sayfası).

Çin ile yolların ayrılması (ileride)

Komünist dünyanın en büyük çatlağı ise Pekin'den gelecekti. 1950'de dostluk antlaşması imzalayan Çin ile SSCB, 1950'lerin sonundan itibaren ideoloji, liderlik ve sınır konularında anlaşmazlığa düştü; 1960'ta Sovyet uzmanları Çin'den çekildi. Bu ayrışma Çin-Sovyet ayrılığı diye anılır ve Doğu Bloku'nun güç kaybetmesine yol açtı. Sonrasını Yumuşama dönemi sayfasında göreceğiz.

Blokta her çatlak bir öncekinin ardından geldi; SSCB çıkışa izin vermedi, ama Çin'le ayrılığı önleyemedi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Doğu Bloku'nun çatlaklarını üç başkentle say: Belgrad 1948 (Tito ayrıldı, başardı), Budapeşte 1956 (Varşova'dan çıkmak istedi, tanklarla ezildi), Pekin (1950'lerin sonundan itibaren uzaklaştı). Kopmayı başaranlar, iktidara Kızıl Ordu'yla değil kendi güçleriyle gelen yönetimlerdir.
Sınavda

Nasıl sorulur1956 Macaristan olaylarının gösterdiği sorulur: SSCB'nin Doğu Bloku'ndan ayrılmaya izin vermemesi.

TuzakTuzak şık NATO'nun Macaristan'a müdahale ettiğini söyler; Batı müdahale etmedi. Yugoslavya'nın Varşova Paktı üyesi olduğunu söyleyen şık da yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Yugoslavya lideri 1948'de Stalin'le anlaşmazlığa düştü ve ülkesi Kominform'dan çıkarıldı. 1956'da Varşova Paktı'ndan çekilmek isteyince Sovyet ordusu ayaklanmayı bastırdı.

TitoNehruMacaristanFinlandiya

?Soru çöz

1956 Macaristan ayaklanmasının Sovyet ordusu tarafından bastırılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Macaristan Varşova Paktı'ndan çekilmeyi ilan edince SSCB askerî güçle karşılık verdi; B Batı (NATO) müdahale etmedi; C Varşova Paktı dağılmadı, ayaklanma bastırılarak blok korundu; D Stalin ise 1953'te ölmüştü.
1949 – 1957 · BATI AVRUPA

Avrupa'da birleşme: Schuman Bildirisi'nden Avrupa Ekonomik Topluluğu'na

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLocarno Antlaşması ve Briand-Kellogg Paktı nedir, Milletler Cemiyeti neden başarısız oldu?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1925 Locarno Antlaşması'yla Almanya batı sınırlarını tanıdı ve 1926'da Milletler Cemiyeti'ne girdi. 27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalanan Briand-Kellogg Paktı savaşı ulusal politika aracı olarak reddetti, ama hukuki yaptırımı yoktu. Milletler Cemiyeti ABD'nin üye olmaması ve yaptırım gücünün bulunmaması yüzünden Japonya'nın Mançurya (1931) ve İtalya'nın Habeşistan (1935) saldırılarını durduramadı; Almanya'nın Versay'ı çiğnemesiyle Avrupa 1939'da yeniden savaşa sürüklendi.

Barış çabaları ve savaşa giden yol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ne zaman kuruldu, kurucu üyeleri kimlerdir?

Kısa cevap: Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), 25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşması'yla Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg tarafından kuruldu. Temeli, Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın 9 Mayıs 1950 bildirisiyle atıldı ve aynı altı ülke 18 Nisan 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu (AKÇT) kurdu. Bugünkü Avrupa Birliği'nin kökü bu topluluklardır.

Yetmiş yılda üç kez birbirine savaş açan Fransa ile Almanya, savaşın hammaddesini ortak yönetmeye karar verdi.

1870'te, 1914'te ve 1939'da Avrupa'yı ateşe veren Fransız-Alman düşmanlığı bitmezse yeni bir savaşın kaçınılmaz olacağı açıktı. Üstelik Avrupa artık iki süper gücün arasında sıkışmıştı. Marshall Planı'nın yardım dağıtımı için kurulan OEEC, Batı Avrupa ülkelerine birlikte çalışmayı öğretmişti. Birleşme fikri bu zeminde iki yoldan ilerledi: siyasi değerler ve ekonomik bütünleşme.

Avrupa Konseyi

5 Mayıs 1949'da Londra'da imzalanan antlaşmayla, merkezi Fransa'nın Strazburg şehrinde olan Avrupa Konseyi kuruldu. On kurucu üye İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İrlanda, Danimarka, Lüksemburg, İsveç ve Norveç'ti. Konseyin alanı ekonomi değil; insan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü, kültür ve eğitim alanında iş birliğidir. 1950'de imzalanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi onun eseridir. Türkiye Ağustos 1949'da Konsey'e üye oldu.

Schuman Bildirisi ve AKÇT

Asıl adım ekonomiden geldi. Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman, 9 Mayıs 1950'de yayımladığı bildiride, Jean Monnet'nin fikrinden yola çıkarak Fransız ve Alman kömür ve çelik üretiminin ortak bir yüksek otoriteye bağlanmasını önerdi. Savaşın iki temel hammaddesi ortak yönetilirse iki ülke arasında savaş “yalnızca düşünülemez değil, maddeten imkânsız” olacaktı. Bu Schuman Bildirisi'dir; 9 Mayıs bugün Avrupa Günü olarak kutlanır. Öneriye Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg katıldı ve 18 Nisan 1951'de Paris'te Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) kuruldu.

Roma Antlaşması ve AET

AKÇT'nin başarısı daha geniş bir ekonomik birleşme isteğini doğurdu. Aynı altı ülke 25 Mart 1957'de Roma Antlaşması'nı imzaladı ve Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)'nu kurdu; aynı gün atom enerjisinde iş birliği için Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu (EURATOM) da kuruldu. AET'nin amacı üye ülkeler arasında gümrükleri kaldırıp mal, hizmet, sermaye ve iş gücünün serbestçe dolaştığı bir ortak pazar oluşturmaktı; bu yüzden “Ortak Pazar” diye de anılır. Antlaşma 1 Ocak 1958'de yürürlüğe girdi. İngiltere bu girişimin dışında kaldı.

Avrupa'da birleşmenin basamakları
KuruluşTarih / yerÜyelerAlan
Avrupa Konseyi5 Mayıs 1949, Londra (merkez Strazburg)10 kurucu; Türkiye Ağustos 1949İnsan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü
Schuman Bildirisi9 Mayıs 1950 (Avrupa Günü)Fransa'nın önerisiFransız ve Alman kömür-çeliği ortak otoriteye
AKÇT18 Nisan 1951, ParisFransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, LüksemburgKömür ve çelik
AET ve EURATOM25 Mart 1957, Roma (yürürlük 1 Ocak 1958)Aynı altı ülke; İngiltere dışarıdaOrtak pazar; atom enerjisi
Akılda kalsın: Kurucu altılı: Fransa, Almanya, İtalya + Benelüks (Belçika, Hollanda, Lüksemburg). İngiltere yok. Yıllar bir merdiven: 1950 bildiri → 1951 AKÇT → 1957 AET. Avrupa Konseyi (1949) bu merdivenin basamağı değildir; o insan hakları ve demokrasi örgütüdür.
Sınavda

Nasıl sorulur“AET'nin kurucu üyeleri arasında hangisi yoktur?” sorusunda cevap genellikle İngilteredir.

Tuzakİkinci tuzak, Avrupa Konseyi'ni AET'nin kurucu örgütü ya da ekonomik örgüt gibi gösteren şıktır. Kronoloji sorularında AKÇT'nin (1951) AET'den (1957) önce geldiğini unutma.

▭Boşluk doldurma

Fransa Dışişleri Bakanı Robert 9 Mayıs 1950'de kömür ve çeliğin ortak yönetimini önerdi. Avrupa Ekonomik Topluluğu 1957'de imzalanan Antlaşması'yla kuruldu.

SchumanAdenauerRomaParis

?Soru çöz

1957'de Roma Antlaşması'yla kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun (AET) kurucu üyeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ D. AET'yi Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg kurdu; İngiltere girişimin dışında kaldı.
1947 – 1962 · ASYA VE AFRİKA

Bağımsızlık dalgası ve Bağlantısızlar Hareketi: Bandung'dan Belgrad'a üçüncü yol

MEB 12. sınıf · Soğuk Savaş Dönemi · Okuma 10 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Doğu'da hangi ülkeler hangi devletin mandası oldu?Bağlantılı konudan (İki savaş arası dönem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

San Remo Konferansı (1920) kararlarıyla Osmanlı'dan ayrılan Arap toprakları manda yönetimine verildi: Suriye ve Lübnan Fransa'nın; Irak, Ürdün (Maveraiürdün) ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Bölgede Mısır (1922), Irak (1932) ve Suudi Arabistan (1932) gibi devletler bağımsızlık kazandı, ama İngiltere ve Fransa nüfuzunu II. Dünya Savaşı'na kadar korudu.

Orta Doğu: mandalar ve yeni devletler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağlantısızlar Hareketi nedir, öncüleri kimlerdir ve Hindistan ne zaman bağımsız oldu?

Kısa cevap: II. Dünya Savaşı'ndan sonra Asya ve Afrika'da sömürgeler birer birer bağımsızlığını kazandı: Pakistan 14 Ağustos, Hindistan 15 Ağustos 1947'de, Endonezya 1949'da, Hindiçin ülkeleri 1954'te. Bu yeni devletlerin önemli bir kısmı iki bloğun dışında kalmayı seçti; 1955 Bandung Konferansı'yla temeli atılan Bağlantısızlar Hareketi, Nehru (Hindistan), Tito (Yugoslavya) ve Nasır (Mısır) öncülüğünde 1961 Belgrad Konferansı'nda resmen kuruldu.

İki süper güç dünyayı paylaşırken, dünyanın yarısı henüz kendi bayrağına bile sahip değildi.

Savaş, sömürgeci Avrupa devletlerini hem ekonomik hem askerî olarak tüketmişti. Japonya'nın Asya'da İngiliz, Fransız ve Hollanda sömürgelerini kolayca ele geçirmesi, “yenilmez Avrupalı” imajını da yıkmıştı. BM Antlaşması'nın halkların kendi kaderini tayin hakkını öne çıkarması ve ABD ile SSCB'nin eski sömürge düzenine karşı tavrı bu süreci hızlandırdı. Böylece dünya tarihinin en büyük dekolonizasyon (sömürgelerin bağımsızlığı) dalgası başladı.

Hindistan ve Pakistan

Hindistan'da bağımsızlık mücadelesine 20. yüzyılda iki lider yön verdi: Hindulara önderlik eden ve şiddet kullanmadan direnişi (sivil itaatsizlik) savunan Mahatma Gandi ile Müslümanların lideri Muhammed Ali Cinnah. Cinnah'ın başkanlığındaki Müslüman Birliği, 23 Mart 1940'ta Lahor'da Müslümanların çoğunlukta olduğu bölgelerde ayrı bir devlet kurulmasını istedi; Pakistan fikri böyle siyasi bir hedefe dönüştü.

Ek bilgi: 1857 Sipahi Ayaklanması

Hindistan'da İngiliz egemenliğine karşı ilk büyük başkaldırı 1857 Sipahi Ayaklanması'ydı; ayaklanma bastırıldı ve ülke 1858'de doğrudan İngiliz tacına bağlandı.

Hindu ve Müslümanların tek devlette anlaşamaması üzerine İngiltere, 1947'de ülkeyi iki ayrı dominyona bölen planla çekildi: 14 Ağustos 1947'de Pakistan, 15 Ağustos 1947'de Hindistan bağımsız oldu. Pakistan'ın kurucusu Cinnah, Hindistan'ın ilk başbakanı Cevahirlal Nehru'dur. Bölünme milyonlarca insanın göçüne ve kanlı çatışmalara yol açtı. İki ülke arasında Keşmir sorunu doğdu; 1947–1948'deki ilk savaş BM'nin ateşkes çağrısıyla durdu, sorun ise bugün de çözülmüş değildir. 1965'te yeniden çıkan savaşın ardından iki ülke, SSCB'nin arabuluculuğunda imzalanan Taşkent Deklarasyonu (1966) ile savaş öncesi sınırlarına döndü.

Güneydoğu Asya'da bağımsızlık

Bağımsızlık dalgası · kim, ne zaman, kimden?
ÜlkeBağımsızlıkKimden?Not
Pakistan / Hindistan14 / 15 Ağustos 1947İngiltereCinnah / Nehru; Keşmir sorunu
Seylan, Birmanya1948İngiltereMalaya 1957
Endonezya1945'te ilan, 1949'da tanındıHollandaSukarno
Vietnam, Laos, Kamboçya1954, Cenevre KonferansıFransaDien Bien Phu; Vietnam ikiye bölündü
17 Afrika ülkesi1960 (“Afrika Yılı”)Çoğu Fransa ve İngiltere—
CezayirTemmuz 1962Fransa1954'te FLN savaşı; 18 Mart 1962 Evian Antlaşması
Güney Afrika1994 (apartheidin sonu)Beyaz azınlık rejimiNelson Mandela ilk siyah devlet başkanı

Bağımsızlığını kazanan Güneydoğu Asya ülkeleri zamanla birlikte hareket etmenin yolunu aradı. 1967'de Endonezya, Malezya, Filipinler, Singapur ve Tayland, bölgede ekonomik, ticari ve kültürel iş birliğini geliştirmek için ASEAN'ı (Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği) kurdu.

Aynı yıllarda Orta Doğu'da da harita değişti: İngiltere'nin Filistin mandası sona erdi ve 14 Mayıs 1948'de İsrail'in kuruluşu ilan edildi. Bunun bölgede doğurduğu savaşları ayrı bir sayfada anlatacağız.

Bandung'dan Belgrad'a: Bağlantısızlar

Yeni bağımsız devletlerin çoğu, sömürgecilikten yeni kurtulmuşken bir süper gücün güdümüne girmek istemiyordu. Nisan 1955'te Endonezya'nın Bandung şehrinde 29 Asya ve Afrika ülkesi bir araya geldi. Konferansta sömürgecilik kınandı ve on ilke kabul edildi. Bandung, ABD ve SSCB bloklarının dışında kalmak isteyenlerin ilk büyük buluşmasıydı. Hareketin öncüleri Hindistan Başbakanı Nehru, Yugoslavya lideri Tito ve Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır (Nasır) oldu; Endonezya'nın lideri Sukarno da yanlarındaydı. Bu çizgi Eylül 1961'de Belgrad'da toplanan konferansla resmî bir harekete dönüştü: Bağlantısızlar Hareketi.

Ek bilgi: Bandung'un on ilkesinden başlıcaları

Temel insan haklarına ve BM Antlaşması'na saygı, bütün devletlerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı, ırkların ve milletlerin eşitliği, iç işlere karışmama, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesi.

Belgrad'a çağrılacak ülkeler için konan ölçütler hareketin ne istediğini açıkça gösterir: barış içinde bir arada yaşamaya dayanan bağımsız bir dış politika izlemek, millî kurtuluş hareketlerini desteklemek, büyük güçlerin çekişmesi içinde kurulmuş askerî ittifaklara katılmamak ve topraklarında bu amaçla yabancı askerî üs bulundurmamak. NATO üyesi ve topraklarında ABD üsleri bulunan Türkiye'nin bu harekete katılmaması da bu yüzdendir.

Bu ülkelere “Üçüncü Dünya” da denildi. Ekonomik ve askerî bakımdan zayıf oldukları için iki süper güç karşısında dünya siyasetinde belirleyici olamadılar; ama BM'deki oy sayılarıyla sömürgeciliğin sona ermesini hızlandırdılar.

Afrika'da bağımsızlık: Cezayir ve Güney Afrika

Dalga Afrika'ya 1950'lerin sonunda ulaştı ve orada daha da hızlandı: yalnız 1960'ta on yedi Afrika ülkesi bağımsızlığını ilan etti, bu yüzden o yıla “Afrika Yılı” denir. Ama her ayrılık barışçı olmadı. Fransa'nın en uzun ve en kanlı sömürge savaşı, Akdeniz'in hemen karşı kıyısında, Cezayir'de yaşandı. Hatırlarsan Cezayir, Osmanlı döneminde dayıların yönettiği Garp Ocakları'ndan biriydi; Fransa burayı 1830'da işgal etti ve bir sömürgeden öte, Fransa'nın bir parçası saydı.

Ek bilgi: Cezayir direnişinin kökleri

Cezayirlilerin direnişi hiç bitmedi. 1871'de Muhammed el-Mukrani'nin önderliğindeki büyük ayaklanma bastırıldı. 1931'de Abdülhamid bin Badis'in kurduğu Cezayirli Müslüman Âlimler Cemiyeti, “İslam dinimiz, Arapça dilimiz, Cezayir vatanımız” sözüyle millî kimliği eğitim yoluyla canlı tutmaya çalıştı. Avrupa'da savaşın bittiği gün, 8 Mayıs 1945'te Setif'te başlayan gösteriler kanla bastırıldı; kaynaklara göre birkaç binden on binlerceye uzanan can kaybı, barışçı yolun kapandığı inancını yaydı.

Ek bilgi: Cezayir savaşı ve Güney Afrika'da apartheid

1 Kasım 1954'te Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN) silahlı bağımsızlık savaşını başlattı. Savaşın simge isimlerinden biri, genç yaşta FLN'ye katılan, yakalanıp idama mahkûm edilen ama uluslararası kamuoyunun baskısıyla cezası bozulan Cemile Buhayred oldu. Savaş Fransa'yı da sarstı ve de Gaulle'ü yeniden iktidara taşıdı. Sonunda 18 Mart 1962'de imzalanan Evian Antlaşması'yla Fransa geri adım attı; halk oylamasının ardından Cezayir Temmuz 1962'de bağımsız oldu ve Cezayir Demokratik Halk Cumhuriyeti adını aldı.

Afrika'nın güneyinde mücadele bir sömürgeciye değil, bir rejime karşıydı. Güney Afrika'da 1948'den itibaren beyaz azınlık yönetimi, siyahları yasayla ayrı ve eşitsiz bir hayata mahkûm eden apartheid (ırk ayrımı) düzenini kurdu. Bu düzene karşı mücadelenin sembolü, “Madiba” diye anılan Nelson Mandela oldu: 27 yıl hapis yattı, 1990'da serbest bırakıldı ve apartheid sona erdikten sonra yapılan ilk genel seçimle 1994'te ülkenin ilk siyah devlet başkanı seçildi.

Akılda kalsın: Bağlantısızların öncü üçlüsünü üç kıtayla hatırla: Asya'dan Nehru (Hindistan), Avrupa'dan Tito (Yugoslavya), Afrika'dan Nasır (Mısır). Başlangıç Bandung 1955, resmî kuruluş Belgrad 1961. Hindistan-Pakistan'ı da bir gün arayla hatırla: 14 Ağustos Pakistan, 15 Ağustos Hindistan. Cezayir'i iki tarihle kapat: savaş 1954'te başladı, Evian 1962 ile bitti.
Sınavda

Nasıl sorulurBağlantısızlar Hareketi'nin öncüleri ya da amacı sorulur. Amaç: iki bloğun dışında kalarak bağımsız bir dış politika izlemek.

TuzakÖncüler arasına Kruşçev ya da Mao gibi blok liderlerini koyan şıktır. Bandung'un yeri sorulursa cevap Endonezya'dır.

⇄Bilgi eşleştirme lider → ülke

?Soru çöz

Bağlantısızlar Hareketi'ne katılan devletlerin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Hareket, sömürgecilikten yeni kurtulan devletlerin iki süper güçten birinin güdümüne girmeden bağımsız politika izleme isteğinden doğdu. A SSCB önderliği ve C NATO karşıtı askerî pakt blok politikasıdır, hareket buna karşıydı; D üyeler sömürgecilik karşıtıydı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

San Remo Konferansı (1920) kararlarına göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Fransa'nın payı Suriye ve Lübnan'dı; Irak, Ürdün ve Filistin İngiltere'nin mandası oldu. Öteki şıklar iki devletin paylarını yer değiştirmiştir; sınavın en sık kurduğu tuzak budur.Kaynak: İki savaş arası dönem · Orta Doğu: mandalar ve yeni devletler

?Soru 2

Sovyetler Birliği'nin 1945'te Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı ve Boğazlar'da üs istemesinin Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Talepleri reddeden Türkiye, SSCB karşısında yalnız kalmamak için ABD'ye ve Batı bloğuna yaklaştı; bu yönelim Truman Doktrini ve NATO üyeliğiyle sürdü. A SSCB ile ittifak değil, gerginlik doğdu; C Montrö yürürlükte kaldı; D Türkiye BM'den çekilmedi, kurucu üyelerindendir.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Savaş sonu: SSCB talepleri ve 1945'te iç siyaset

?Soru 3

Lenin'in 1921'de ilan ettiği Yeni Ekonomik Politika (NEP) ile aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ C. NEP küçük ticarete ve köylünün pazara satışına izin veren geçici bir esneklikti; A kolektifleştirme ve D beş yıllık planlar Stalin dönemidir; B "tamamen özel girişime bırakmak" NEP'in sınırlı, geçici serbestliğiyle çelişir.Kaynak: İki savaş arası dönem · İç savaş, SSCB, Stalin ve Basmacılar

?Soru 4

Almanya'nın 1939–1940 yıllarında Polonya ve Fransa'yı kısa sürede yenmesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?

✓ D. Blitzkrieg, hava saldırısının ardından zırhlı birliklerle cepheyi hızla yararak siper savaşı dönemini kapattı. A okyanuslarda üstünlük Almanya'da değildi, zafer karadaydı; B Cemiyet saldırgan Almanya'yı desteklemedi; C siper savaşı I. Dünya Savaşı'nın yöntemidir.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Polonya, yıldırım savaşı ve Fransa'nın düşüşü

?Soru 5

Türkiye'nin 1939'da İngiltere ve Fransa ile ittifak antlaşması imzalamışken 1941'de Almanya ile saldırmazlık paktı imzalaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Pakt önceki ittifakı saklı tuttu; Türkiye iki tarafla da anlaşarak savaşın topraklarına sıçramasını önlemeye çalıştı. B Türkiye Mihver'e katılmadı, İngiltere ittifakı sürdü; C Balkan Antantı canlandırılmadı; D SSCB'ye karşı bir savaş hazırlığı yoktu.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Almanya Balkanlarda: 1941 Türk-Alman Paktı

?Soru 6

Aşağıdaki devletlerden hangisi Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin kuruluşundaki daimi üyeleri arasında yer almaz?

✓ B. Daimi üyeler savaşın galipleri ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin'dir; yenilen Almanya bu listede yoktur.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Sonuçlar ve Birleşmiş Milletler

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi II. Dünya Savaşı'nın çıkmasında etkili olan gelişmelerden biri değildir?

✓ C. Birleşmiş Milletler ve Güvenlik Konseyi 1945'te, savaşın sonunda kuruldu; bu bir neden değil, savaşın sonucudur. A Versay'ın Almanya'da bıraktığı intikam duygusu, B bunalımın güçlendirdiği totaliter rejimler, D İngiltere-Fransa'nın yatıştırma politikası (Münih 1938) gerçek nedenlerdir.Kaynak: II. Dünya Savaşı · Savaşın nedenleri

?Soru 8

1942'de çıkarılan Varlık Vergisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Vergi miktarlarını mahkemeler değil takdir komisyonları belirledi ve bu kararlara itiraz yolu kapalıydı. A bir defalık olağanüstü vergi olması, B enflasyon ve karaborsayla mücadele amacı, D ödeyemeyenlerin mallarına el konulması doğrudur.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi

?Soru 9

1940'ta çıkarılan Millî Korunma Kanunu'yla üretim, dağıtım ve fiyatların büyük ölçüde devlet denetimine alınması aşağıdaki ilkelerden hangisinin savaş koşullarında daha sert uygulandığını gösterir?

✓ D. Devletin ekonomiyi düzenleyip yönlendirmesi devletçiliktir; Millî Korunma Kanunu bu müdahaleyi olağanüstü yetkilerle en uç noktaya taşıdı. A laiklik din-devlet ayrılığı, B milliyetçilik millî birlik, C cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir; ekonomi denetimi bunların konusu değildir.Kaynak: II. Dünya Savaşı'nda Türkiye · Savaş ekonomisi: Millî Korunma Kanunu, karne

?Soru 10

Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesi aşağıdakilerden hangisinin doğrudan sonucudur?

✓ A. Şubat'ta kurulan geçici hükûmet savaşı sürdürdü; Rusya'yı savaştan Ekim'de iktidara gelen Bolşevikler, Brest-Litovsk ile çekti. B Çar'ın Şubat'ta çekilmesinden sonra savaş sürdü; C SSCB 1922'de, D NEP 1921'de, yani savaştan çekildikten sonra geldi.Kaynak: İki savaş arası dönem · Çarlığın yıkılışı ve Bolşevik İhtilali
92
Daha fazla soru çözmek ister misin?Soğuk Savaş dönemi konusundan 92 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →