Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması: TBMM'nin ilk zaferi, ilk imzası
MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSevr Antlaşması nedir, maddeleri nelerdir ve neden geçersizdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sevr Antlaşması, İtilaf devletleriyle Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920'de imzalanan barış antlaşmasıdır. Anadolu'yu paylaştıran şartlarını Osmanlı Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken yürürlüğe girmedi; TBMM antlaşmayı tanımadı ve imzalayanları vatan haini ilan etti.
✎Konu anlatımı
Gümrü Antlaşması ne zaman imzalandı, önemi nedir?
Kısa cevap: Gümrü Antlaşması, Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi'nin Ermenileri yenmesi üzerine 3 Aralık 1920'de TBMM ile Ermenistan arasında imzalandı. Doğu Cephesi TBMM'nin ilk askerî başarısı, Gümrü de TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma, yani ilk siyasi başarısıdır.Sevr'in mürekkebi kurumadan, o kâğıdı ilk yırtan cephe doğuda açıldı.
Hikâye Rusya'dan başlar. 1917 Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya, Brest-Litovsk Antlaşması'yla savaştan çekildi. Kafkasya'da oluşan boşlukta, İngiltere'nin de desteğiyle Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan devletleri kuruldu. Ermenistan, Doğu Anadolu'yu kendi topraklarına katmak istiyordu; hatırlarsan Sevr de doğuda bir Ermeni devleti kurulmasını öngörmüştü. TBMM açıldıktan sonra Ermenilerin Türk köylerine yönelik saldırıları arttı.
Karabekir'in cephesi
TBMM, 9 Haziran 1920'de Doğu Cephesi Komutanlığı'nı kurdu ve başına 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'i getirdi. Bu atamanın bir anlamı vardı: Erzurum'daki 15. Kolordu, Mondros'tan sonra dağıtılmamış, düzenli bir birlikti. Eylül sonunda başlayan taarruzla Sarıkamış ve 30 Ekim 1920'de Kars alındı, ardından Gümrü'ye girildi. Yenilen Ermeniler barış istemek zorunda kaldı. Bu başarı Karabekir'e halk arasında “Şark Fatihi” (Doğu'nun fatihi) unvanını kazandırdı.
Gümrü masasında ne yazdı?
- Kars ve çevresi (Sarıkamış, Kağızman dahil) ile Iğdır (Sürmeli) TBMM'ye bırakıldı.
- Ermenistan doğudaki toprak iddialarından ve Sevr'in kendisine tanıdığı haklardan vazgeçti.
- Göç ettirilen Ermenilerin belirli bir süre içinde geri dönebilmesine izin verildi.
- TBMM, gerektiğinde Ermenistan'a siyasi ve askerî yardımda bulunacaktı.
Antlaşmanın asıl ağırlığı maddelerinden çok imzasındaydı. TBMM ilk kez yabancı bir devletle masaya oturmuş ve ilk uluslararası antlaşmasını imzalamıştı. Sevr'i imzalayan bir devlet, Ermenistan, Sevr'den kendi eliyle vazgeçti; böylece Sevr'in uygulanamayacağı ilk kez belgelendi. Doğu Cephesi kapanınca buradaki birliklerin bir kısmı, Karabekir'in Ermenilerden ele geçirdiği silah ve cephaneyle birlikte batıya kaydırıldı. Antlaşma metninde yeni devlet “Türkiye” adıyla anılır (1. madde Türkiye ile Ermenistan arasındaki savaş hâlinin sona erdiğini söyler).
Nasıl sorulur“TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma” → Gümrü. “Sevr'in geçersizliğini kabul eden ilk devlet” → Ermenistan.
TuzakGümrü'yü Moskova ya da Kars antlaşmasıyla karıştırmaktır: Ermenistan kısa süre sonra Sovyetleşince Gümrü'nün yerini 1921'de Kars Antlaşması alacak.
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Gümrü Antlaşması'nın TBMM açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Doğu Cephesi Komutanlığı'na getirildi. Ermenilerle 3 Aralık 1920'de imzalanan antlaşmayla ve çevresi TBMM'ye bırakıldı.