Doğu, Güney ve Batı cepheleri: Gümrü'den I. İnönü'ye

Kars'ı alan Doğu Cephesi'nden Maraş'ı, Antep'i, Urfa'yı savunan halka, Gediz'in dersinden düzenli ordunun ilk zaferine kadar 1920–1921'i yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1920 → 1921
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HAZİRAN – ARALIK 1920 · KARS, GÜMRÜ

Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması: TBMM'nin ilk zaferi, ilk imzası

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSevr Antlaşması nedir, maddeleri nelerdir ve neden geçersizdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sevr Antlaşması, İtilaf devletleriyle Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920'de imzalanan barış antlaşmasıdır. Anadolu'yu paylaştıran şartlarını Osmanlı Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken yürürlüğe girmedi; TBMM antlaşmayı tanımadı ve imzalayanları vatan haini ilan etti.

Sevr Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gümrü Antlaşması ne zaman imzalandı, önemi nedir?

Kısa cevap: Gümrü Antlaşması, Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi'nin Ermenileri yenmesi üzerine 3 Aralık 1920'de TBMM ile Ermenistan arasında imzalandı. Doğu Cephesi TBMM'nin ilk askerî başarısı, Gümrü de TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma, yani ilk siyasi başarısıdır.

Sevr'in mürekkebi kurumadan, o kâğıdı ilk yırtan cephe doğuda açıldı.

Hikâye Rusya'dan başlar. 1917 Bolşevik İhtilali'nden sonra Rusya, Brest-Litovsk Antlaşması'yla savaştan çekildi. Kafkasya'da oluşan boşlukta, İngiltere'nin de desteğiyle Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan devletleri kuruldu. Ermenistan, Doğu Anadolu'yu kendi topraklarına katmak istiyordu; hatırlarsan Sevr de doğuda bir Ermeni devleti kurulmasını öngörmüştü. TBMM açıldıktan sonra Ermenilerin Türk köylerine yönelik saldırıları arttı.

Karabekir'in cephesi

TBMM, 9 Haziran 1920'de Doğu Cephesi Komutanlığı'nı kurdu ve başına 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'i getirdi. Bu atamanın bir anlamı vardı: Erzurum'daki 15. Kolordu, Mondros'tan sonra dağıtılmamış, düzenli bir birlikti. Eylül sonunda başlayan taarruzla Sarıkamış ve 30 Ekim 1920'de Kars alındı, ardından Gümrü'ye girildi. Yenilen Ermeniler barış istemek zorunda kaldı. Bu başarı Karabekir'e halk arasında “Şark Fatihi” (Doğu'nun fatihi) unvanını kazandırdı.

Gümrü masasında ne yazdı?

  • Kars ve çevresi (Sarıkamış, Kağızman dahil) ile Iğdır (Sürmeli) TBMM'ye bırakıldı.
  • Ermenistan doğudaki toprak iddialarından ve Sevr'in kendisine tanıdığı haklardan vazgeçti.
  • Göç ettirilen Ermenilerin belirli bir süre içinde geri dönebilmesine izin verildi.
  • TBMM, gerektiğinde Ermenistan'a siyasi ve askerî yardımda bulunacaktı.

Antlaşmanın asıl ağırlığı maddelerinden çok imzasındaydı. TBMM ilk kez yabancı bir devletle masaya oturmuş ve ilk uluslararası antlaşmasını imzalamıştı. Sevr'i imzalayan bir devlet, Ermenistan, Sevr'den kendi eliyle vazgeçti; böylece Sevr'in uygulanamayacağı ilk kez belgelendi. Doğu Cephesi kapanınca buradaki birliklerin bir kısmı, Karabekir'in Ermenilerden ele geçirdiği silah ve cephaneyle birlikte batıya kaydırıldı. Antlaşma metninde yeni devlet “Türkiye” adıyla anılır (1. madde Türkiye ile Ermenistan arasındaki savaş hâlinin sona erdiğini söyler).

Doğu Cephesi'nin kısa hikâyesi: zafer, ilk antlaşma ve batıya kayan güç. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Doğu iki “ilk”i birden taşır: cephe = ilk askerî başarı, Gümrü = ilk antlaşma, ilk siyasi başarı. Batıdaki I. İnönü ise başka bir “ilk”tir; ona geleceğiz.
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma” → Gümrü. “Sevr'in geçersizliğini kabul eden ilk devlet” → Ermenistan.

TuzakGümrü'yü Moskova ya da Kars antlaşmasıyla karıştırmaktır: Ermenistan kısa süre sonra Sovyetleşince Gümrü'nün yerini 1921'de Kars Antlaşması alacak.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Gümrü Antlaşması'nın TBMM açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Gümrü, TBMM'nin ilk antlaşması ve ilk siyasi başarısıdır. B düzenli ordunun ilk zaferi I. İnönü, C ilk tanıyan Müslüman devlet Afganistan'dır; Gümrü Ermenistan'la yapıldı; D İtilaf Devletleri TBMM'yi Londra Konferansı'na çağırarak ancak dolaylı tanıdı.

▭Boşluk doldurma

Doğu Cephesi Komutanlığı'na getirildi. Ermenilerle 3 Aralık 1920'de imzalanan antlaşmayla ve çevresi TBMM'ye bırakıldı.

Kâzım KarabekirAli Fuat PaşaKarsBatum
5 ARALIK 1920 · BİLECİK

Bilecik Görüşmesi: İstanbul, Ankara'nın kapısını çalıyor

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMillî Mücadele döneminde TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların nedenleri ve türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Millî harekete ve TBMM'ye karşı ayaklanmalar 1919'da başladı, 1920'de yaygınlaştı. Dört türü vardır: İstanbul Hükümeti'nin doğrudan çıkardıkları (Kuva-yı İnzibatiye, Anzavur), İstanbul Hükümeti ve İtilaf devletlerinin kışkırtmasıyla çıkanlar, azınlık ayaklanmaları (Pontus Rumları, Ermeniler) ve Kuvayı Milliyeci olup sonradan ayaklananlar (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe).

Ayaklanmalar: nedenleri ve türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilecik Görüşmesi nedir, neden yapıldı ve sonucu ne oldu?

Kısa cevap: Bilecik Görüşmesi, 5 Aralık 1920'de İstanbul Hükümeti adına Ahmet İzzet Paşa ve Salih Paşa ile TBMM adına Mustafa Kemal arasında yapıldı. İstanbul, TBMM'yi Sevr'i kabule ikna etmek istiyordu; Mustafa Kemal kendini TBMM Hükümeti'nin temsilcisi olarak tanıttı, görüşmeden sonuç çıkmadı.

Gümrü'den iki gün sonra, bu kez masaya oturan yabancı bir devlet değil, İstanbul'du.

TBMM doğuda başarı kazandıkça İtilaf devletleri bir hesap yaptı: İstanbul'da daha ılımlı bir hükümet iş başına gelirse, Ankara Sevr'i kabule ikna edilebilirdi. Bu amaçla Damat Ferit görevden alındı, yerine Tevfik Paşa hükümeti kuruldu. İstanbul ile Ankara arasındaki haberleşme yeniden başladı ve iki taraf Bilecik'te buluştu.

“Ben TBMM'nin temsilcisiyim”

İstanbul Hükümeti adına Ahmet İzzet Paşa ve Salih Paşa geldi. Mustafa Kemal görüşmenin başında kendini bir paşa ya da kişi olarak değil, TBMM ve TBMM Hükümeti'nin temsilcisi olarak tanıttı. Bu bir protokol inceliği değildi; karşısındakilere, yasama ve yürütme yetkisinin artık Ankara'daki Meclis'te olduğunu ve İstanbul'u eşit bir muhatap saymadığını söylüyordu. Görüşmeden sonuç çıkmadı. Mustafa Kemal iki paşayı adeta zorla Ankara'ya götürdü; bir süre sonra İstanbul'a dönmelerine izin verildi.

Sınavda karıştırılan · Ankara ile İstanbul'un üç buluşması
Amasya GörüşmesiBilecik GörüşmesiLondra Konferansı
TarihEkim 1919Aralık 1920Şubat–Mart 1921
İstanbul adınaSalih PaşaAhmet İzzet Paşa, Salih PaşaSadrazam Tevfik Paşa
Ankara adınaTemsil Heyeti (Mustafa Kemal)TBMM Hükümeti (Mustafa Kemal)TBMM heyeti (Bekir Sami)
Öne çıkanTemsil Heyeti resmen tanındıMustafa Kemal kendini TBMM'nin temsilcisi olarak tanıttı; sonuç çıkmadıTevfik Paşa söz hakkını Bekir Sami'ye bıraktı
Akılda kalsın: Bilecik'in özü tek cümledir: Ankara, İstanbul'u muhatap almadı. Görüşme bir uzlaşma değil, meşruiyetin artık TBMM'de olduğunun ilanıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mustafa Kemal'in kendini TBMM Hükümeti'nin temsilcisi olarak tanıtması neyi gösterir?” Cevap: TBMM'nin tek meşru yönetim olduğunu, İstanbul Hükümeti'ni tanımadığını.

TuzakTuzak şık, Bilecik'te Sevr'in kısmen kabul edildiğini söyleyendir; görüşmeden hiçbir sonuç çıkmadı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Gümrü Antlaşması imzalandı
  2. TBMM açıldı
  3. Bilecik Görüşmesi yapıldı
  4. Sevr Antlaşması imzalandı

?Soru çöz

Bilecik Görüşmesi'nde Mustafa Kemal'in kendini “TBMM ve TBMM Hükümeti'nin temsilcisi” olarak tanıtması, aşağıdakilerden hangisini amaçladığını gösterir?

✓ D. Mustafa Kemal, İstanbul'u eşit muhatap saymadığını ve yetkinin Ankara'daki Meclis'te olduğunu vurguladı. A Sevr'in hiçbir maddesi TBMM'ce kabul edilmedi; B İstanbul'la ortak hükümet kurmak reddedildi; C görüşme İtilaf Devletleriyle değil, İstanbul Hükümeti temsilcileriyle yapıldı.
1920 – 1921 · ÇUKUROVA, MARAŞ, ANTEP, URFA

Güney Cephesi: Kahraman Maraş, Gazi Antep, Şanlı Urfa

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvayı Milliye nedir, özellikleri, faydaları ve sakıncaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Mondros sonrası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvayı Milliye (millî kuvvetler), Mondros'tan sonra işgallere karşı halkın kendi kurduğu gönüllü, bölgesel ve düzensiz silahlı birliklerdir. İşgallere karşı ilk silahlı direniş Hatay'ın Dörtyol ilçesinde (Aralık 1918), batıdaki ilk direniş Ayvalık'ta Ali (Çetinkaya) Bey'in birliğiyle başladı. TBMM'nin 8 Kasım 1920'deki düzenli ordu kararından sonra bu birlikler düzenli orduya katıldı.

Kuvayı Milliye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güney Cephesi'nde kimlere karşı savaşıldı, Maraş, Antep ve Urfa'ya hangi unvanlar verildi?

Kısa cevap: Güney Cephesi'nde Fransızlara ve onların silahlandırdığı Ermeni birliklerine karşı düzenli ordu değil, bölge halkı ve Kuvayı Milliye savaştı. Fransızlar 1920'de Maraş ve Urfa'dan çekildi, Antep 1921 başına kadar direndi; bu direniş sonradan Kahraman Maraş, Gazi Antep ve Şanlı Urfa unvanlarıyla onurlandırıldı.

Güneyde cepheyi bir ordu açmadı; bir sütçü, bir esnaf, bir köylü açtı.

Hatırlarsan Mondros'tan sonra Maraş, Antep ve Urfa'yı önce İngilizler işgal etmiş, 1919 sonunda bölgeyi Fransızlara devretmişti. Fransızlar yalnız gelmedi: bölgedeki Ermenileri silahlandırıp teşkilatlandırarak denetimi onlar eliyle sağlamaya çalıştı. Halk buna Kuvayı Milliye birlikleri kurarak cevap verdi. Güney Cephesi'nin en önemli özelliği budur: burada savaşanlar düzenli ordu değil, halkın kendisiydi.

Üç şehir, üç direniş

Maraş'ta direnişin kıvılcımı, Türk kadınlarına sataşan Fransız askerlerine karşı çıkan Sütçü İmam'ın silahıdır. Şehir sokak sokak savaştı ve Fransızlar 11 Şubat 1920'de, TBMM daha açılmadan Maraş'tan çekildi. Urfa'da da halk Fransız garnizonunu kuşattı; Fransızlar Nisan 1920'de şehri bırakmak zorunda kaldı. Antep ise en uzun direnişi gösterdi: Şahin Bey'in şehit düştüğü savunma aylarca sürdü, aç kalan şehir sonunda Şubat 1921'de teslim olmak zorunda kaldı. Kaybedilmiş görünen bu direnişi TBMM bir kanunla “Gazi” unvanıyla onurlandırdı.

Güneyin üç şehri: unvanı ilk alan Antep'tir, çünkü onu savaş sürerken TBMM verdi.Görsel: Sınav Defteri

Maraş'ın iki kıvılcımı: Uzunoluk ve Bayrak Olayı

Maraş'ta ilk kan 31 Ekim 1919'da Uzunoluk'ta döküldü: Türk kadınlarına yapılan saldırıya karşı çıkan Çakmakçı Sait, silahsız olduğu hâlde vurularak şehit düştü; Sütçü İmam'ın silahı bu olaya cevaptı. Birkaç hafta sonra Fransızlar kaledeki Türk bayrağını indirip kendi bayraklarını çekince bu kez şehrin camisi ayağa kalktı. Ulu Cami imamı Rıdvan Hoca, bayrak inmedikçe cuma namazı kılınamayacağını söyledi ve cemaat kaleye yürüyerek Türk bayrağını yeniden dikti. Kasım 1919'daki bu Bayrak Olayı, Maraş halkının işgali artık kabul etmeyeceğinin ilanıydı.

Halkın komutanları

Güneyde düzenli ordu olmadığı için direnişi Ankara'nın gönderdiği birkaç subay ile yerel önderler birlikte örgütledi. Mustafa Kemal'in güneye yolladığı subayların en bilineni, Maraş ve Antep Kuvayı Milliyesinin komutanlığına getirilen Yüzbaşı Asaf'tır; ona Kılıç Ali adını Mustafa Kemal verdi. Antep'te Şahin Bey'in yanında Karayılan (Mehmet Sait) savaştı; henüz çocuk yaşta şehit düşen Şehit Kâmil'in adı bugün Gaziantep'in bir ilçesinde yaşıyor. Urfa'da direnişi Jandarma Komutanı Ali Saip Bey (Ursavaş) yönetti; şehrin ileri gelenlerinden oluşan ve “On İkiler” diye anılan gizli grubun içinde Belediye Başkanı Hacı Mustafa (Hacıkamiloğlu) da vardı. Osmaniye ve Kadirli tarafında Kuvayı Milliye'yi Tufan Bey (Yüzbaşı Osman) toparladı.

Adana'nın “Kaç Kaç”ı

Çukurova'da halk başka bir yolla direndi. Temmuz 1920'de Adana'nın Türk mahallelerine ateş açılınca on binlerce kişi evini bırakıp Toroslara doğru yola çıktı. Kaç Kaç Olayı denen bu göç bir kaçış gibi görünse de amacı dağlarda toparlanıp işgalciye boyun eğmemekti. Fransızların Çukurova'da halkın desteğini hiç kazanamadığını gösteren olaylardan biridir.

Pozantı ve Fransızların geri adımı

Çukurova'da da Kuvayı Milliye boş durmadı. 5 Ağustos 1920'de toplanan Pozantı Kongresi, Millî Mücadele döneminin son kongresi sayılır. Kongreye Mustafa Kemal ile Fevzi (Çakmak) Paşa da katıldı; Adana işgalden kurtulana kadar Pozantı'nın vilayet merkezi sayılması kararlaştırıldı. Pozantı çevresindeki çatışmalarda Kuvayı Milliye Fransızlara ağır kayıplar verdirdi. Fransa'nın güneyde beklemediği bu direnişle karşılaşması, onu zamanla TBMM ile anlaşma yoluna itecekti; bu hikâye Sakarya'dan sonra imzalanacak Ankara Antlaşması'yla kapanacak. İtalya'ya karşı ise hiç cephe açılmadı: Sevr paylaşımından memnun olmayan İtalyanlar, işgal ettikleri yerlerden zamanla çekildi.

Akılda kalsın: Unvanları sırayla değil, hikâyeyle bağla: Antep → Gazi (savaş sürerken, 1921, ilk unvan), Maraş → Kahraman (1973), Urfa → Şanlı (1984). Kahramanlarıyla: Sütçü İmam, Çakmakçı Sait, Rıdvan Hoca → Maraş, Şahin Bey, Karayılan, Şehit Kâmil → Antep, Ali Saip Bey → Urfa, Kaç Kaç → Adana.
Sınavda

Nasıl sorulur“Güney Cephesi'nin diğer cephelerden farkı” sorulur: düzenli ordu yoktur, halk ve Kuvayı Milliye savaşmıştır.

TuzakTuzak şık “Fransızlara karşı düzenli ordu ile kazanılan zafer”dir. Unvan sorularında yıl da gelebilir: savaş yıllarında verilen tek unvan Gazi'dir.

⇄Bilgi eşleştirme şehir → unvan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Güney Cephesi'ni Doğu ve Batı cephelerinden ayıran en belirgin özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Güneyde Fransızlara ve Ermeni birliklerine karşı bölge halkı ve Kuvayı Milliye savaştı; düzenli ordu bu cephede yer almadı. A Yunanlılara karşı savaşılan Batı Cephesi'dir; C Güney Cephesi 1921 Ankara Antlaşması'yla, aylar sonra kapandı; D düşman İtalyanlar değil, Fransızlardı.
24 EKİM 1920 · GEDİZ (KÜTAHYA)

Batı Cephesi ve Gediz Muharebesi: düzenli orduya geçişin dersi

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİzmir neden ve nasıl işgal edildi, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Mondros sonrası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İzmir, Paris Barış Konferansı'nda alınan kararla ve Mondros'un 7. maddesi gerekçe gösterilerek 15 Mayıs 1919'da Yunanlar tarafından işgal edildi. İşgale karşı ilk kurşunu gazeteci Hasan Tahsin attı; işgal yurt genelinde mitinglere, Kuvayı Milliye birliklerinin kurulmasına ve millî bilincin hızla uyanmasına yol açtı.

İzmir'in işgali

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gediz Muharebesi ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Gediz Muharebesi, 24 Ekim 1920'de Ali Fuat Paşa ve Çerkez Ethem kuvvetlerinin Gediz'deki Yunan birliklerine saldırısıdır ve başarısız oldu. Sonucunda düzenli ordu kurma çalışmaları hızlandı, Ali Fuat Paşa Moskova'ya elçi olarak gönderildi ve Batı Cephesi, kuzeyde İsmet Bey'in, güneyde Refet Bey'in komutasında ikiye ayrıldı.

Batıda düşman Yunan ordusuydu ve bu cephe Millî Mücadele'nin kaderini belirleyecekti. Ama önce bir yenilginin öğrettiği dersi alması gerekiyordu.

Hatırlarsan Batı Cephesi'nin tohumu 1919 yazında Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinde atılmıştı. Yunan işgaline karşı ilk direnişi bu kongrelerin örgütlediği Kuvayı Milliye birlikleri gösterdi. Bu birlikler hızlı, gönüllü ve halka yakındı; ama dağınıktı, merkezden emir almakta zorlanıyordu ve büyük bir taarruzu durduracak güçte değildi. 1920 yazında Yunanlılar Sevr'i zorla kabul ettirmek için ilerleyip Bursa'ya kadar geldiğinde bu zayıflık açıkça görüldü.

Gediz yenilgisi bir dönüm noktasıdır: Kuvayı Milliye döneminden düzenli ordu dönemine geçiş hızlanır.Görsel: Sınav Defteri

Düzenli orduya giden adımlar

Düzenli ordu bir günde kurulmadı; TBMM açıldıktan sonra adım adım hazırlandı. Önce Kuvayı Milliye birliklerinin giderleri ve yönetimi Millî Müdafaa Vekâleti'ne bağlandı; birlikler böylece Meclis'in denetimine girmeye başladı. Ardından ordunun subay ihtiyacı için subay yetiştirme kursları açıldı, seferberlik ve asker alma işleri yeniden düzenlendi. Gediz yenilgisinden sonra gelen cephenin ikiye bölünmesi bu sürecin son halkası oldu.

Gediz: başarısız baskın

Batı Cephesi Komutanı Ali Fuat Paşa ve Kuvayı Seyyare komutanı Çerkez Ethem, Gediz bölgesindeki Yunan birliklerine 24 Ekim 1920'de saldırdı. Saldırı başarısız oldu ve Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı. Yenilginin asıl faydası, Kuvayı Milliye ile büyük bir orduya karşı savaş kazanılamayacağını herkese göstermesiydi.

  • Düzenli ordu kurma çalışmaları hızlandı.
  • Ali Fuat Paşa cephe komutanlığından alındı, Moskova Büyükelçiliği'ne gönderildi.
  • Batı Cephesi Kasım 1920'de ikiye ayrıldı: kuzey (Batı) kesimi İsmet Bey'e, güney kesimi Refet Bey'e verildi.
  • Düzenli orduya katılmak istemeyen Çerkez Ethem ile Ankara arasındaki gerilim büyüdü.
Akılda kalsın: Gediz bir yenilgidir ama sonucu bir kazançtır: düzenli ordu. Komutan eşlemesi: İsmet → kuzey (İnönü'ye gidecek yol), Refet → güney.
Sınavda

Nasıl sorulur“Gediz Muharebesi'nin sonuçlarından biri” sorulur; cevap düzenli orduya geçişin hızlanmasıdır.

TuzakGediz'i bir zafer sanmaktır. Ali Fuat Paşa'nın Moskova'ya gönderilmesi de Sovyet Rusya ile ilişkilerin önemini gösteren ayrıntı olarak çıkar.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Gediz Muharebesi'nin kaybedilmesinin Millî Mücadele'ye etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gediz, büyük bir orduya karşı Kuvayı Milliye ile başarı kazanılamayacağını gösterdi; düzenli orduya geçiş hızlandı. A Doğu Cephesi Gümrü'yle kapandı, Gediz'le ilgisi yoktur; B Bilecik'te uzlaşma sağlanmadı; D Kuvayı Milliye çoğaltılmadı, düzenli orduya katıldı.

▭Boşluk doldurma

Gediz Muharebesi'nden sonra Batı Cephesi ikiye ayrıldı; kuzey kesimi , güney kesimi komutasına verildi.

İsmet BeyKâzım KarabekirRefet BeyAli Fuat Paşa
6 – 10 OCAK 1921 · İNÖNÜ (ESKİŞEHİR)

I. İnönü Savaşı: düzenli ordunun ilk zaferi

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. TBMM'nin özellikleri nelerdir, neden kurucu ve ihtilalci meclis denir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. TBMM yasama, yürütme ve yargı yetkisini kendinde toplayan (güçler birliği), meclis hükümeti sistemiyle çalışan olağanüstü yetkili bir meclistir. Yeni bir devlet kurduğu için kurucu, saltanatı kaldırdığı için ihtilalci meclis sayılır; içinde siyasi parti yoktu, farklı görüşler gruplar hâlinde temsil edildi.

I. Meclis: özellikler, gruplar, kanunlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. İnönü Savaşı ne zaman yapıldı, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: I. İnönü Savaşı 6–10 Ocak 1921'de Albay İsmet Bey komutasındaki Türk ordusu ile Yunan ordusu arasında yapıldı ve Türk zaferiyle sonuçlandı. TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun ilk zaferidir; ardından Teşkilat-ı Esasiye kabul edildi, Londra Konferansı toplandı, Afganistan ile antlaşma imzalandı ve İstiklal Marşı kabul edildi.

Yunan ordusu Ankara'nın kapısını içeriden açılmış sandı. Kapıyı açık bırakan kişi, bir zamanlar o kapının en sert bekçisiydi: Çerkez Ethem.

Hatırlarsan Çerkez Ethem, Anzavur'u ve Kuva-yı İnzibatiye'yi dağıtan Kuvayı Milliye komutanıydı. Düzenli orduya bağlanmak ise işine gelmedi; kendi birliklerinin dağıtılmasını istemedi ve Ankara'ya karşı ayaklandı. Aynı sıralarda Demirci Mehmet Efe'yi de kışkırttı. Çerkez Ethem Kütahya çevresinde, Demirci Mehmet Efe ise Isparta ve Muğla tarafında TBMM otoritesine karşı çıktı. Demirci Mehmet Efe'yi Refet Bey, Çerkez Ethem'i İsmet ve Refet beylerin kuvvetleri bastırdı; Ethem sonunda Yunan tarafına sığındı.

Yunanlılar neden saldırdı?

Yunanlıların hesabı açıktı: Çerkez Ethem ayaklanmasının yarattığı karışıklıktan yararlanmak ve Sevr'i TBMM'ye zorla kabul ettirmek. Üstelik Yunanistan'da 1920 sonunda iktidar değişmiş, Venizelos seçimi kaybetmiş ve Kral Konstantin tahta dönmüştü; İtilaf devletlerinin desteğini kaybetmemek için yeni yönetim bir başarıya muhtaçtı. 6 Ocak 1921'de Bursa'dan Eskişehir yönüne ilerleyen Yunan ordusu, İnönü mevzilerinde Albay İsmet Bey komutasındaki Türk birlikleriyle karşılaştı. Yunanlıların “keşif taarruzu” diye adlandırdığı bu harekâtta Türk ordusu savunmada kaldı ve Yunanlıları geri çekilmeye zorladı. Bugün İnönü'deki Metristepe, bu savaşın ve ardından gelen İkinci İnönü'nün hatırasını taşır.

Küçük bir savaşın büyük sonuçları

I. İnönü askerî bakımdan sınırlı bir savaştı, ama zaferin ardından üç ay içinde arka arkaya gelen gelişmeler onu büyük kıldı. Sınav, bu savaşı en çok “neyin başlangıcı oldu?” sorusuyla sorar:

  • Düzenli ordunun ilk zaferi: halkın TBMM'ye ve yeni orduya güveni arttı. Zaferde İsmet Bey'in yanında İzzettin (Çalışlar) Bey'in de payı büyüktü.
  • Rütbe: İsmet Bey mirlivalığa (tuğgeneral) yükseldi; “İsmet Paşa” diye anılması buradan gelir.
  • İçeride: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi (20 Ocak 1921).
  • Dışarıda: İtilaf devletleri Londra Konferansı'nı topladı (Şubat 1921).
  • Doğuda: Afganistan ile dostluk antlaşması imzalandı, Sovyet Rusya ile görüşmeler hızlandı.
  • Moral: İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921).
Üç cephe · rakip, komutan, sonuç
CepheRakipKim savaştı?SonuçKapanışı
DoğuErmenilerKâzım Karabekir (düzenli birlikler)TBMM'nin ilk askerî başarısıGümrü (1920), sonra Kars (1921)
GüneyFransızlar, Ermeni birlikleriBölge halkı, Kuvayı MilliyeMaraş, Antep, Urfa direnişiAnkara Antlaşması (1921)
BatıYunanlarAli Fuat Paşa → İsmet Bey, Refet BeyGediz yenilgisi → I. İnönü zaferiSakarya ve Büyük Taarruz'la sürdü
Akılda kalsın: “İlk”leri karıştırmamak için cepheye bak: Doğu = TBMM'nin ilk askerî başarısı (Kolordu, Mondros'tan kalan birlik), I. İnönü = TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun ilk zaferi, Gümrü = ilk antlaşma.
Sınavda

Nasıl sorulur“I. İnönü Savaşı'nın sonuçlarından biri değildir” kalıbı en sık olanıdır.

TuzakTuzak şıklar: Mudanya Ateşkesi, saltanatın kaldırılması, Ankara Antlaşması; bunlar çok daha sonradır. İkinci tuzak: “TBMM'nin ilk askerî başarısı” denirse cevap I. İnönü değil, Doğu Cephesidir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi “ilk”?

↕Kronolojik sıralama

  1. I. İnönü Savaşı
  2. Gediz Muharebesi
  3. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun kabulü
  4. Gümrü Antlaşması
20 OCAK 1921 · ANKARA

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu: “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir”

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM ne zaman açıldı, 24 Nisan 1920 önergesiyle hangi kararlar alındı?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı; açılış oturumuna en yaşlı üye Sinop milletvekili Şerif Bey başkanlık etti. 24 Nisan'da Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçildi; onun önergesiyle Meclis'in üstünde bir güç bulunmadığı ve yasama ile yürütme yetkisinin Meclis'te toplandığı kabul edildi.

TBMM'nin açılışı ve 24 Nisan önergesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, TBMM'nin 20 Ocak 1921'de kabul ettiği yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul eden ilk Türk anayasasıdır; yasama ve yürütmeyi TBMM'de toplar (güçler birliği), yargıya ve temel haklara yer vermez.

Savaşın tam ortasında, cepheden zafer haberi gelir gelmez Meclis bir anayasa yazdı. Kısaydı, eksikti; ama ilk cümlesi bir devrimdi.

Hatırlarsan 24 Nisan 1920 önergesiyle “TBMM'nin üstünde güç yoktur” denmiş, yasama ve yürütme Meclis'te toplanmıştı. Ama bunlar bir önergenin esaslarıydı. I. İnönü zaferinin verdiği güvenle Meclis, 20 Ocak 1921'de bu esasları bir anayasaya dönüştürdü. Yeni devlet artık hukuken daha sağlam bir zemine oturuyordu. Bu kanunla I. TBMM'nin kurucu meclis özelliği de belgelenmiş oldu.

Ne diyordu?

  • Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
  • Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'dedir; Meclis Başkanı, hükümetin de başkanıdır.
  • Bakanlar (İcra Vekilleri) Meclis içinden seçilir.
  • Seçimler iki yılda bir yapılır; seçim yapılamazsa süre en fazla bir yıl uzatılabilir.
  • Savaş ve barışa karar vermek, antlaşmaları onaylamak, şer'î hükümleri uygulamak TBMM'nin yetkisindedir.
  • Bu kanuna aykırı olmayan Kanun-ı Esasi hükümleri yürürlükte kalır.
Egemenlik padişahtan millete geçti. Teşkilat-ı Esasiye'nin susuşları da önemlidir: yargıdan ve temel haklardan söz etmez.Görsel: Sınav Defteri

Özellikleri: neyi söyledi, neyi söylemedi?

Teşkilat-ı Esasiye savaş şartlarında, acil ihtiyaçla hazırlanmış bir çerçeve anayasadır; 23 madde ve bir ek maddeden oluşur. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu kabul eden ilk Türk anayasasıdır. Yasama ve yürütme Meclis'te toplandığı için güçler birliği ilkesine dayanır ve meclis hükümeti sistemini anayasaya taşır. Buna karşılık yargı organlarına ve kamu özgürlüklerine ilişkin madde yoktur; devletin rejiminin adı da konmamıştır. Cumhuriyet, 1923'te bu kanunda yapılan değişiklikle ilan edilecektir.

Kanun laik değildir: şer'î hükümleri uygulamayı Meclis'in görevleri arasında sayar. Yürürlük süresi de kısadır; 1924 Anayasası kabul edilince yerini ona bıraktı. Bu yüzden Türk anayasaları içinde en kısa süre yürürlükte kalan anayasa olarak anılır.

Akılda kalsın: “İlk anayasa” sorusunda önce kimin ilki diye sor: Osmanlı'nın ilki → Kanun-ı Esasi (1876), yeni Türk devletinin ilki → Teşkilat-ı Esasiye (1921). Millî egemenliği ilk kabul eden anayasa ikincisidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile ilgili yanlış olan” sorulur.

TuzakTuzak şıklar: “güçler ayrılığını benimsemiştir”, “temel hak ve özgürlükleri ayrıntılı düzenlemiştir”, “Kanun-ı Esasi'yi tamamen yürürlükten kaldırmıştır”, “Cumhuriyeti ilan etmiştir”. Dördü de yanlıştır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Teşkilat-ı Esasiye'de yargıya ve kamu özgürlüklerine ilişkin madde yoktur; bu konularda aykırı olmayan Kanun-ı Esasi hükümleri geçerliydi. A doğrudur: egemenlik kayıtsız şartsız millete verildi; B doğrudur: yasama ve yürütme TBMM'de toplandı; C doğrudur: savaş içinde hazırlanmış kısa bir çerçeve anayasadır.

▭Boşluk doldurma

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'na göre egemenlik kayıtsız şartsız aittir. Bu kanuna aykırı olmayan hükümleri yürürlükte kalmıştır.

milletepadişahaKanun-ı EsasiMecelle
21 ŞUBAT – 12 MART 1921 · LONDRA

Londra Konferansı: İtilaf devletleri TBMM'yi masaya çağırıyor

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMisak-ı Millî nedir, maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Misak-ı Millî (Millî Ant), Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin 28 Ocak 1920'de gizli oturumda kabul ettiği, 17 Şubat 1920'de kamuoyuna duyurulan kararlardır. Türk yurdunun sınırlarını Mondros'un imzalandığı günkü duruma göre belirler, kapitülasyonları reddeder; Arap toprakları, Kars-Ardahan-Batum ve Batı Trakya için halk oylaması ister.

Misak-ı Millî

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Londra Konferansı neden toplandı, TBMM açısından sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Londra Konferansı, I. İnönü zaferinden sonra İtilaf devletlerinin Sevr'i yumuşatılmış hâliyle kabul ettirmek için 21 Şubat – 12 Mart 1921'de topladığı konferanstır. Sonuç alınamadı; ancak TBMM'nin davet edilmesi İtilaf devletlerinin TBMM'yi dolaylı olarak (hukuken) tanıması demekti ve Misak-ı Millî ilk kez dünya kamuoyuna duyuruldu.

Sevr'i yazanlar, bir yıl dolmadan onu yeniden pazarlığa açmak zorunda kaldı. Üstelik pazarlık masasına, tanımadıkları Ankara'yı da çağırdılar.

İtilaf devletleri endişeliydi. I. İnönü kazanılmış, Çerkez Ethem ayaklanması bastırılmıştı; Fransızlar güneyde beklemedikleri bir direnişle uğraşıyordu, İtalya ise Anadolu'nun paylaşımından memnun değildi. Sevr'i zorla uygulamak giderek imkânsızlaşıyordu. Çözüm olarak antlaşmayı biraz yumuşatıp TBMM'ye kabul ettirmeyi denediler. Konferansa hem İstanbul Hükümeti'ni hem TBMM Hükümeti'ni çağırdılar; TBMM'nin de çağrılmasında İtalya'nın girişimi etkili oldu. Amaçlarından biri iki hükümet arasındaki görüş ayrılığından yararlanmaktı.

Tevfik Paşa'nın jesti

Hesap tutmadı. İstanbul heyetinin başındaki sadrazam Tevfik Paşa, konferansta söz hakkını TBMM heyetinin başkanı Bekir Sami Bey'e bıraktı ve onu milletin gerçek temsilcisi olarak gösterdi. Böylece İstanbul, dünya önünde millet adına konuşma yetkisinin TBMM'ye ait olduğunu kabul etmiş oldu. Bekir Sami Bey konferansta Misak-ı Millî'yi savundu; İtilaf devletlerinin önerileri ise bu ilkelerle bağdaşmadığı için kabul edilmedi.

Bekir Sami Bey'in anlaşmaları

Konferans dağılırken Bekir Sami Bey İngiltere, Fransa ve İtalya ile ayrı ayrı anlaşmalar yaptı. Ankara'ya dönünce bu anlaşmalar Meclis'te tartışıldı ve Misak-ı Millî'ye ve eşitlik ilkesine aykırı bulunarak onaylanmadı. Meclis'ten habersiz imza attığı için Bekir Sami Bey Hariciye Vekilliğinden ayrılmak zorunda kaldı; yerine Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey getirildi. Mesaj netti: TBMM, savaşı kazanmak için bile tam bağımsızlıktan taviz vermeyecekti.

Londra Konferansı · kim ne kazandı, ne kaybetti?
TarafSonuç
TBMMİtilaf devletlerince davet edilerek dolaylı (hukuken) tanındı; Misak-ı Millî ilk kez uluslararası bir toplantıda dünyaya duyuruldu
İtilaf devletleriSevr'i yumuşatıp kabul ettirme planı tutmadı; “TBMM barış yanlısı değildir” propagandası boşa çıktı
İstanbul HükûmetiMillet adına konuşma yetkisinin TBMM'de olduğunu kabul etti
YunanistanKonferanstan sonuç çıkmayınca yeniden saldırdı (II. İnönü)
Akılda kalsın: Londra'nın üç kazancı üç “ilk”tir: TBMM'nin ilk kez İtilaf masasına çağrılması (dolaylı tanınma), Misak-ı Millî'nin ilk kez dünyaya duyurulması, İstanbul'un millet adına konuşma hakkını ilk kez Ankara'ya bırakması.
Sınavda

Nasıl sorulur“Londra Konferansı'nın TBMM açısından en önemli sonucu” sorulur; cevap İtilaf devletlerinin TBMM'yi dolaylı olarak tanıması ya da Misak-ı Millî'nin dünyaya duyurulmasıdır.

TuzakTuzak şık “Sevr'in yerine yeni bir barış antlaşması imzalandı”dır; konferanstan sonuç çıkmadı.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İtilaf devletlerinin Londra Konferansı'na TBMM Hükümeti'ni de davet etmesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ A. Bir hükümeti barış masasına çağırmak onu muhatap kabul etmektir; İtilaf devletleri TBMM'yi böylece dolaylı olarak tanıdı. B TBMM'nin çağrılması Sevr'in aynen uygulanamayacağını gösterir; C İstanbul Hükümeti ayrıca davet edildi, TBMM'ye katılmadı; D saltanat Mudanya'dan sonra, 1922'de kaldırıldı.

↕Kronolojik sıralama 1921'in ilk üç ayı

  1. Londra Konferansı toplandı
  2. I. İnönü Savaşı kazanıldı
  3. İstiklal Marşı kabul edildi
  4. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi
1 – 12 MART 1921 · MOSKOVA, ANKARA

Türk-Afgan Antlaşması ve İstiklal Marşı: dostluk ve ant

MEB 12. sınıf · Modern Türk Devleti'nin doğuşu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstanbul ne zaman resmen işgal edildi, Mebusan Meclisi'ne ne oldu?Bağlantılı konudan (Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İtilaf devletleri, Misak-ı Millî'nin kabulüne tepki olarak 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etti; Mebusan Meclisi basıldı, bazı milletvekilleri tutuklanıp Malta'ya sürüldü. Meclis çalışmalarına son verdi, padişah da 11 Nisan 1920'de Meclis'i resmen kapattı (feshetti).

İstanbul'un resmen işgali

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet hangisidir, İstiklal Marşı ne zaman kabul edildi?

Kısa cevap: 1 Mart 1921'de Moskova'da imzalanan Türk-Afgan Dostluk Antlaşması ile Afganistan, TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet oldu. Mehmet Akif'in yazdığı İstiklal Marşı ise 12 Mart 1921'de TBMM'de millî marş olarak kabul edildi.

Mart 1921'de Ankara iki şey kazandı: uzaktan bir dost ve kendi sesini anlatan on kıta şiir.

Moskova'da bir rastlaşma

Sovyet Rusya ile görüşmek üzere Moskova'ya giden Türk heyeti, aynı amaçla orada bulunan Afgan heyetiyle karşılaştı. Bu görüşmelerden 1 Mart 1921'de Türk-Afgan Dostluk Antlaşması çıktı. Antlaşmayla Afganistan, TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet oldu. İki devlet birbirinin bağımsızlığını tanıdı, emperyalist saldırılara karşı birlikte duracaklarını açıkladı; Türkiye de Afganistan'a öğretmen ve subay göndermeyi üstlendi. Bu dostluk sözde kalmadı: Afgan ve Hindistan Müslümanları Millî Mücadele'ye maddi yardım göndererek destek oldu. Yıllar sonra, 1928'de Afganistan Kralı Amanullah Han, Türkiye'yi resmen ziyaret eden ilk yabancı devlet başkanı olacaktı.

İstiklal Marşı: bir yarışma, bir şair, bir bağış

Maarif Vekâleti (Millî Eğitim Bakanlığı), orduya ve millete moral verecek bir marş için yarışma açtı. Dönemin Maarif Vekili Hamdullah Suphi (Tanrıöver)'ydi. Yarışmaya 724 şiir geldi (aralarında Kâzım Karabekir'inki de vardı) ama hiçbiri beklentiyi karşılamadı. Yarışmanın para ödülü yüzünden katılmak istemeyen Burdur milletvekili Mehmet Akif (Ersoy) ikna edildi.

Akif şiirini “Kahraman Ordumuza” ithaf etti; şiir 17 Şubat 1921'de Sebilürreşad dergisinde ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlandı, birkaç gün sonra Kastamonu'da Açıksöz de bastı. Meclis'te şiiri Hamdullah Suphi okudu ve 12 Mart 1921'de TBMM, İstiklal Marşı'nı millî marş olarak kabul etti. Akif ödülü kendisi almadı; yoksul kadın ve çocuklara iş öğreten Darülmesai kurumuna bağışladı.

İstiklal Marşı savaşın en zor günlerinde yazıldı ve ordunun kahramanlığına adandı.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Bestesi: iki deneme

Marşın sözleri 1921'de kabul edildi ama bestesi sonradan geldi. İlk resmî beste 1924'te Ali Rıfat Çağatay'ın bestesidir. 1930'da bunun yerine Osman Zeki Üngör'ün bestesi kabul edildi; bugün okunan beste budur. Marş ilk kez 1982 Anayasası'nda anayasal güvenceye alındı: 3. madde “Millî marşı İstiklal Marşı'dır” der ve bu madde değiştirilemez maddeler arasındadır.

Haziran 1920 – Mart 1921 · TBMM'nin “ilk”leri
TarihOlayNeden önemli?
24 Ekim 1920GedizDüzenli orduya geçişi hızlandırdı
3 Aralık 1920GümrüTBMM'nin ilk antlaşması
5 Aralık 1920Bilecik Görüşmesiİstanbul, TBMM'yi Sevr'e ikna edemedi
6–10 Ocak 1921I. İnönüDüzenli ordunun ilk zaferi
20 Ocak 1921Teşkilat-ı Esasiyeİlk anayasa; egemenlik millete
21 Şubat – 12 Mart 1921Londra Konferansıİtilaf, TBMM'yi ilk kez masaya çağırdı
1 Mart 1921Türk-Afgan AntlaşmasıTBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet
12 Mart 1921İstiklal MarşıMillî marş kabul edildi
Akılda kalsın: Mart 1921'in iki tarihi: 1 Mart → Afganistan (ilk Müslüman dost, Moskova'da), 12 Mart → İstiklal Marşı (Londra Konferansı'nın kapandığı gün). Marşın kişileri: Akif yazdı, Hamdullah Suphi yarışmayı açtı, Çağatay ve Üngör besteledi.
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet” → Afganistan.

TuzakTuzak şık Sovyet Rusya'dır: Sovyetler Müslüman devlet değildir ve TBMM ile antlaşması (Moskova) Afganistan'dan sonradır. İstiklal Marşı sorularında tuzak, bugünkü besteyi Ali Rıfat Çağatay'a vermektir; bugünkü beste Osman Zeki Üngör'ündür.

Aynı günlerde Moskova'da Sovyet Rusya ile sürdürülen görüşmeler 16 Mart 1921'de bir antlaşmaya varacak, Yunan ordusu da yeniden harekete geçecekti; bu iki gelişme bir sonraki durağın konusu.

⇄Bilgi eşleştirme İstiklal Marşı'nın kişileri

▭Boşluk doldurma

TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet 'dır. İstiklal Marşı'nın şairi Mehmet Akif o sırada milletvekiliydi.

AfganistanİranBurdurKastamonu

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İstiklal Mahkemelerinin üyelerinin milletvekilleri arasından seçilmesi, I. TBMM'nin aşağıdaki özelliklerinden hangisini gösterir?

✓ C. Yargıyı milletvekillerinin yapması, yasama ve yürütmenin yanında yargının da Meclis'te toplandığını (güçler birliği) gösterir. A güçler ayrılığı bunun tam tersidir; B I. TBMM'de parti yoktu, gruplar vardı; D Meclis saltanata bağlı değil, millet adına kurulmuştu.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Önlemler, İstiklal Mahkemeleri, basın

?Soru 2

Misak-ı Millî'de aşağıdaki yerlerden hangisinin geleceğinin halk oylamasıyla belirlenmesi öngörülmemiştir?

✓ D. İzmir, Mondros günü işgal edilmemiş Türk yurdunun parçasıdır; bölünmez bütün içindedir, oylamaya konu olmaz. A Batı Trakya'nın, B Kars-Ardahan-Batum'un ve C Arap çoğunluklu toprakların geleceği ise Misak-ı Millî'de halk oylamasına bırakılmıştır.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Misak-ı Millî

?Soru 3

Sivas Kongresi'nde Ali Fuat Paşa'nın Batı Anadolu Kuvayı Milliye komutanlığına atanması, Temsil Heyeti ile ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Komutan atamak bir yürütme işidir; Temsil Heyeti bunu ilk kez Sivas'ta yaptı. B Resmî tanınma Amasya Görüşmesi'nde gelecektir; C yasama yetkisi 1920'de TBMM ile kullanıldı; D düzenli orduya geçiş TBMM döneminde, Gediz'den sonra hızlandı.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Sivas Kongresi

?Soru 4

Atatürk'ün aşağıdaki eserlerinden hangisi, Türkçenin bilim dili olarak kullanılmasına doğrudan katkı sağlamıştır?

✓ A. Geometri, açı, üçgen, köşegen gibi terimlerin Türkçe karşılıklarını yerleştirdi. B Zabit ve Kumandan ile Hasbihal ve C Cumalı Ordugâhı askerlik üzerine, D Nutuk ise Millî Mücadele'yi anlatan eserdir; bilim terimleriyle ilgileri yoktur.Kaynak: Atatürk'ün hayatı · Nutuk ve öteki eserleri

?Soru 5

Atatürk vasiyetinde İş Bankası hisselerinin gelirinden aşağıdaki kurumlardan hangilerine pay ayırmıştır?

✓ C. Hisse gelirinin aile ve İnönü'nün çocukları için ayrılan bölümünden kalanı TTK ile TDK'ya eşit olarak bırakıldı. A Türk Tayyare Cemiyeti ve Kızılay, B Ankara ve Bursa belediyeleri, D Darülfünun ve Halkevleri vasiyette İş Bankası hissesinden pay alan kurumlar değildir.Kaynak: Atatürk'ün hayatı · 1919–1938, vefat, vasiyet, Anıtkabir

?Soru 6

Sevr Antlaşması'nın hukuken geçerlilik kazanmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mebusan Meclisi kapatılmış olduğu için antlaşma onaylanamadı. B Saltanat Şurası ise imzalanmasına karar vermişti; A padişah antlaşmanın imzalanmasını engellemedi; C İtilaf Devletleri çekilmedi, antlaşmayı onlar dayattı.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Sevr Antlaşması

?Soru 7

Aşağıdaki ayaklanmalardan hangisi azınlıklar tarafından çıkarılmıştır?

✓ B. Pontus Rumları Karadeniz'de bir Rum devleti kurmak için ayaklandı. A Delibaş Mehmet, C Demirci Mehmet Efe ve D Çapanoğulları ayaklanmalarını Türkler çıkarmıştır; bunlar TBMM'ye karşı ayaklanmalardır, azınlık ayaklanması değildir.Kaynak: Misak-ı Millî, TBMM ve Sevr · Ayaklanmalar: nedenleri ve türleri

?Soru 8

Amasya Genelgesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Manda ve himayenin reddi ilk kez Erzurum Kongresi'nde karara bağlandı. A doğrudur: genelge savaşın gerekçe, amaç ve yöntemini belirtir; B doğrudur: “milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” sözüyle millî egemenliğe değinir; D doğrudur: Sivas'ta ulusal kongre kararlaştırıldı.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Amasya Genelgesi

?Soru 9

Amasya Görüşmesi'nde alınan kararlardan İstanbul Hükûmeti'nin uyguladığı tek karar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İstanbul Hükûmeti yalnız Mebusan Meclisi'nin açılmasına yönelik kararı uyguladı; diğerlerine uymadı. A Meclis güvenli bir yerde değil, İstanbul'da toplandı; C barış görüşmelerine gidecek heyet kararı uygulanmadı; D hükûmet Sivas Kongresi kararlarını benimsemedi.Kaynak: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemi · Amasya Görüşmesi ve Sivas toplantısı

?Soru 10

Ali Rıza Efendi'nin oğlunu Şemsi Efendi Mektebi'ne göndermek istemesi, onun aşağıdakilerden hangisini önemsediğini gösterir?

✓ A. Şemsi Efendi Mektebi usul-i cedit, yani yeni yöntemlerle eğitim veren bir okuldu. B askerî meslek Mustafa'nın kendi seçimiydi, Askerî Rüştiye'ye kendisi girdi; C okul Selanik'teydi, ayrılmakla ilgisi yoktur; D dinî ağırlıklı eğitimi annesi istemişti, babası yeni usulü seçti.Kaynak: Atatürk'ün hayatı · Selanik'te çocukluk ve ilk okullar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kurtuluş Savaşı soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →