Uygur Devleti: çadırdan şehre geçen Türkler
MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaI. Göktürk Devleti nasıl kuruldu?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan önderliğinde Avarları yenerek, merkezi Ötüken olmak üzere kuruldu. “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir ve kendine ait bir alfabesi vardır.
✎Konu anlatımı
Uygur Devleti ne zaman kuruldu, başkenti neresidir?
Kısa cevap: Uygur Devleti 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından, dağılmakta olan II. Göktürk Devleti'nin topraklarında Basmıllara karşı mücadeleyle kuruldu. İlk merkezi Ötüken'di; Moyen Çor Kağan döneminde kurulan Ordu-Balık (Karabalgasun) başkent oldu. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.Bozkırda bir kağan için en büyük hazine sürüleriydi. Uygurlar ise bir gün sürünün yanına bir şey daha koydu: şehir.
Hatırlarsan II. Göktürk Devleti, 742'de isyan eden Basmıl, Karluk ve Uygurların darbesiyle dağılmıştı. Önce Basmıllar bir kağanlık kurdu; Uygurlar onlara karşı gelerek bu mücadelenin kazananı oldu. Kutluk Bilge Kül Kağan devleti kurdu ve Türklerin kutsal merkezi Ötüken'e yerleşti. Yani bayrak değişti ama merkez aynı kaldı; bozkırın yönetim geleneği kesintisiz sürdü.
Adlarının kökü “uy-” (uymak, birleşmek) fiiline bağlanır; Uygur, “birleşmiş, müttefik olan” anlamına gelir. Uygurlar, Göktürk yazıtlarında Dokuz Oğuz diye anılan boy birliğinin önder boyuydu; kendi çekirdek boyları için de On Uygur adı geçer. Çin kaynakları ise adlarını sonradan “şahin gibi hızlı saldıran” anlamına gelen bir yazımla kaydetmiştir.
Moyen Çor ve ilk başkent
Devletin ikinci hükümdarı Moyen Çor Kağan, Orhun Nehri kıyısında Ordu-Balık (Karabalgasun) şehrini kurdurdu ve başkent yaptı. Türklerde yerleşik hayata geçiş bu dönemde başladı. Bu yüzden Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak bilinir. Moyen Çor adına dikilen yazıt da Uygur döneminin önemli kaynaklarındandır.
Çin'e yardım eden güç
Moyen Çor'un zamanlaması çok iyiydi: Çin 751'de Talas'ta Abbasilere yenilmiş, batıdaki gücü sarsılmıştı; hemen ardından Çin'in içinde büyük bir isyan (An Lu-şan İsyanı) patlak verdi. Uygurlar Çin'le sürekli savaşmak yerine bu zayıflığı pazarlığa çevirdi. Çin'deki isyanı bastırmasına yardım ettiler, karşılığında ipek ve ticaret ayrıcalıkları aldılar. Çin, Bizans ve Abbasilerle kurdukları ticari ve siyasi ilişkiler, Uygurları askerden çok tüccar ve kültür insanı olarak öne çıkardı.
Yıkılış ve ikiye bölünme
Bögü Kağan'ı devirerek tahta geçen Tun Bağa Tarkan döneminde Çin'le dostluk ve ticaret sürdü. 9. yüzyılda ise taht kavgaları büyüdü. 839'daki ağır kış ve kıtlık hayvanları kırıp halkı aç bırakınca isyanlar arttı; doğa, siyasetin açtığı yarayı derinleştirdi.
Bu zayıflıktan yararlanan kuzeydeki Kırgızlar 840'ta Ordu-Balık'ı aldı. Uygurlar bitmedi, dağıldı: bir kısmı Çin'in Kansu bölgesine yerleşti, bir kısmı da Doğu Türkistan'da (Turfan çevresi) yeni bir devlet kurdu. Uygur kültürünün asıl parlak sayfaları da bu yeni yurtlarda yazıldı.
Nasıl sorulur“Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu” → Uygurlar.
TuzakGöktürkler de Ötüken'deydi ama yerleşik değildi; şehir kuran ve şehirde yaşayan ilk Türk topluluğu Uygurlardır.
Sınavda işaretleII. Göktürk Devleti'nin yıkılışı 745 (isyan 742); şıklarda yalnız 744 varsa onu seç.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Uygurlar Kırgızlar tarafından yıkıldı
- Uygur, Basmil ve Karluklar II. Göktürk Devleti'ni yıktı
- Uygurların bir kısmı Doğu Türkistan'da yeni devlet kurdu
- Moyen Çor Kağan Ordu-Balık'ı başkent yaptı
▭Boşluk doldurma
Uygurların ilk başkenti olan şehir 'tır. Uygur Devleti 840'ta tarafından yıkıldı.