Uygurlar ve diğer Türk toplulukları: Ötüken'den Avrupa'ya

Şehir kuran Uygurlardan Malazgirt'te saf değiştiren Uz ve Peçeneklere kadar, Türk topluluklarının farklı yönlere açılan yollarını anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak744 → 11. yy
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
103 sorubu konuda çözebileceğin
744 – 840 · ÖTÜKEN → ORDU-BALIK

Uygur Devleti: çadırdan şehre geçen Türkler

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Göktürk Devleti nasıl kuruldu?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan önderliğinde Avarları yenerek, merkezi Ötüken olmak üzere kuruldu. “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir ve kendine ait bir alfabesi vardır.

I. Göktürk Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uygur Devleti ne zaman kuruldu, başkenti neresidir?

Kısa cevap: Uygur Devleti 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından, dağılmakta olan II. Göktürk Devleti'nin topraklarında Basmıllara karşı mücadeleyle kuruldu. İlk merkezi Ötüken'di; Moyen Çor Kağan döneminde kurulan Ordu-Balık (Karabalgasun) başkent oldu. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Bozkırda bir kağan için en büyük hazine sürüleriydi. Uygurlar ise bir gün sürünün yanına bir şey daha koydu: şehir.

Hatırlarsan II. Göktürk Devleti, 742'de isyan eden Basmıl, Karluk ve Uygurların darbesiyle dağılmıştı. Önce Basmıllar bir kağanlık kurdu; Uygurlar onlara karşı gelerek bu mücadelenin kazananı oldu. Kutluk Bilge Kül Kağan devleti kurdu ve Türklerin kutsal merkezi Ötüken'e yerleşti. Yani bayrak değişti ama merkez aynı kaldı; bozkırın yönetim geleneği kesintisiz sürdü.

Adlarının kökü “uy-” (uymak, birleşmek) fiiline bağlanır; Uygur, “birleşmiş, müttefik olan” anlamına gelir. Uygurlar, Göktürk yazıtlarında Dokuz Oğuz diye anılan boy birliğinin önder boyuydu; kendi çekirdek boyları için de On Uygur adı geçer. Çin kaynakları ise adlarını sonradan “şahin gibi hızlı saldıran” anlamına gelen bir yazımla kaydetmiştir.

Moyen Çor ve ilk başkent

Devletin ikinci hükümdarı Moyen Çor Kağan, Orhun Nehri kıyısında Ordu-Balık (Karabalgasun) şehrini kurdurdu ve başkent yaptı. Türklerde yerleşik hayata geçiş bu dönemde başladı. Bu yüzden Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak bilinir. Moyen Çor adına dikilen yazıt da Uygur döneminin önemli kaynaklarındandır.

Çin'e yardım eden güç

Moyen Çor'un zamanlaması çok iyiydi: Çin 751'de Talas'ta Abbasilere yenilmiş, batıdaki gücü sarsılmıştı; hemen ardından Çin'in içinde büyük bir isyan (An Lu-şan İsyanı) patlak verdi. Uygurlar Çin'le sürekli savaşmak yerine bu zayıflığı pazarlığa çevirdi. Çin'deki isyanı bastırmasına yardım ettiler, karşılığında ipek ve ticaret ayrıcalıkları aldılar. Çin, Bizans ve Abbasilerle kurdukları ticari ve siyasi ilişkiler, Uygurları askerden çok tüccar ve kültür insanı olarak öne çıkardı.

Yıkılış ve ikiye bölünme

Bögü Kağan'ı devirerek tahta geçen Tun Bağa Tarkan döneminde Çin'le dostluk ve ticaret sürdü. 9. yüzyılda ise taht kavgaları büyüdü. 839'daki ağır kış ve kıtlık hayvanları kırıp halkı aç bırakınca isyanlar arttı; doğa, siyasetin açtığı yarayı derinleştirdi.

Bu zayıflıktan yararlanan kuzeydeki Kırgızlar 840'ta Ordu-Balık'ı aldı. Uygurlar bitmedi, dağıldı: bir kısmı Çin'in Kansu bölgesine yerleşti, bir kısmı da Doğu Türkistan'da (Turfan çevresi) yeni bir devlet kurdu. Uygur kültürünün asıl parlak sayfaları da bu yeni yurtlarda yazıldı.

Merkez Ötüken'de kaldı ama hayat değişti: Uygurlar çadırdan şehre geçen ilk Türk topluluğu oldu; devleti kılıçtan çok kıtlık ve taht kavgası yıktı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Uygur kronolojisi iki rakamla açılıp kapanır: 744 Göktürklerin dağılışı içinde geldiler, 840 Kırgızlar tarafından yıkılarak gittiler. Arada yerleşik hayat var.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu” → Uygurlar.

TuzakGöktürkler de Ötüken'deydi ama yerleşik değildi; şehir kuran ve şehirde yaşayan ilk Türk topluluğu Uygurlardır.

Sınavda işaretleII. Göktürk Devleti'nin yıkılışı 745 (isyan 742); şıklarda yalnız 744 varsa onu seç.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Uygurlar Kırgızlar tarafından yıkıldı
  2. Uygur, Basmil ve Karluklar II. Göktürk Devleti'ni yıktı
  3. Uygurların bir kısmı Doğu Türkistan'da yeni devlet kurdu
  4. Moyen Çor Kağan Ordu-Balık'ı başkent yaptı

▭Boşluk doldurma

Uygurların ilk başkenti olan şehir 'tır. Uygur Devleti 840'ta tarafından yıkıldı.

Ordu-BalıkBalasagunKırgızlarKarluklar
8. YY – 13. YY · ORDU-BALIK, DOĞU TÜRKİSTAN

Uygurlar ve Maniheizm: kılıcı bırakıp kalemi alan devlet

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, kimler adına dikilmiştir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti 682'de Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından Ötüken'de kuruldu; en parlak dönemi Bilge Kağan ve Kül Tigin zamanıdır. Orhun Yazıtları bu döneme aittir.

II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Uygurlar Bögü Kağan döneminde Maniheizmi benimsedi. Et yemeyi ve savaşmayı hoş görmeyen bu din Uygurların savaşçı özelliğini zayıflattı; buna karşılık yerleşik hayatı, bilim, sanat, edebiyat ve ticareti geliştirdi.

Bir dinin kuralları bir ordunun kaderini değiştirebilir mi? Uygurların hikâyesi bu sorunun cevabıdır.

Bögü Kağan, İpek Yolu'nun tüccar halkı Soğdluların etkisiyle Maniheizm dinini kabul etti; Çin seferinden dönerken (762–763) yanında dört Mani rahibini de getirdi ve 764'te Maniheizmi resmî din yaptı. Bu din et yemeyi ve kan dökmeyi hoş görmüyordu. Atının sırtında avlanan, savaşarak sınır koruyan bir bozkır toplumu için bu, yaşam biçimini kökten değiştiren bir karardı. Değişim saraya da yansıdı: ışığı kutsal sayan bu dinin etkisiyle Uygur kağanlarının unvanlarına Ay ve Kün (Güneş) sözleri eklendi.

Bir din, iki sonuç: Uygurlar askerî gücünü kaybetti, kültürde ise Türk tarihinin en verimli dönemlerinden birini yaşadı.Görsel: Sınav Defteri

Ata sığmayan şeyler artık gelişebilirdi

Hatırlarsan göçebe Türklerde mimari gelişmemişti, çünkü taş saray ata yüklenmezdi. Uygurlar yerleşince bu engel kalktı: tapınaklar, saraylar ve şehirler yapıldı. Duvar resimleri (freskler) ve kitap süslemeleri (minyatürler) gelişti; dinin kurucusu Mani'nin ressam olarak anılması ve dinî kitapların resimlerle süslenmesi bu sanatları besledi. Soğd alfabesinden geliştirilen Uygur alfabesi yaygınlaştı.

Uygur kültüründen en çok yararlanan komşu Moğollar oldu. Cengiz Han'ın devleti Uygur alfabesini resmî yazı olarak benimsedi; Uygur kâtipleri ve bilginleri Moğol sarayında yazışmaları ve devlet işlerini yürüttü. Kılıcı güçlü ama yazısı olmayan bir imparatorluk, yönetmeyi Uygurlardan öğrendi.

Kâğıt kullanıldı, kitaplar çoğaltıldı. Uygurlar, matbaayı (tahta kalıpla baskı ve tahta hareketli harfler) kullanan ilk Türk topluluğu olarak da anılır. Toharcadan çevrilen Budist Maytrısimit, dram özelliği taşıyan ilk Türkçe eser sayılır; bu yüzden Türk tiyatrosunun ilk örnekleri de Uygurlara bağlanır.

Belgeyle yaşayan toplum

Yerleşik hayat yazıyı gündelik işlerin içine soktu. Doğu Türkistan'da bulunan Uygurca belgeler arasında alım-satım, kira, borç, evlat edinme ve vasiyet senetleri vardır. Tanıkların adları ve mühürlerle düzenlenen bu metinler, hukuki işlerin yazıya geçirildiği gelişmiş bir toplumu gösterir. Tapınaklara gelir bağışlayan belgeler de bulunduğu için Türk tarihindeki ilk vakıf örnekleri Uygurlara bağlanır.

Ekonomide tarım ve ticaretin yanında madencilik de vardı: Uygur yurdundan çıkarılan nişadır (maden işlemede ve ilaç yapımında kullanılan bir tuz) Çin'e satılırdı. Turfan'da bulunan tıp metinleri, Uygur hekimlerinin Hint, Çin ve İran tıbbından yararlandığını gösterir. Uygur harfleriyle yazılmış bir tıp kitabı göz, kulak, solunum, kalp ve deri hastalıklarından kırık-çıkığa kadar pek çok derdin tedavisini anlatır.

Akılda kalsın: Maniheizm = kılıç gitti, kalem geldi. Soruda “savaşçılık zayıfladı” da “sanat gelişti” de aynı sebebe çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bir dinin bir toplumun yaşam biçimini değiştirdiğine örnek” istenir; cevap Uygurların Maniheizmi kabul etmesidir.

TuzakBu din Uygurları askerî olarak güçlendirmedi, tam tersine zayıflattı. “Moğolları kültürel olarak en çok etkileyen Türk topluluğu” sorulursa cevap yine Uygurlardır.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Et yemeyi hoş görmeyen Maniheizm hayvancılığı geriletmiştir; Uygurlar tarım ve ticarete yönelmiştir. B, C ve D gerçek sonuçlardır: Maniheizm resim ve mimariyi geliştirdi, savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.

⇄Bilgi eşleştirme Uygur kültürü

840 – 10. YY · YENİSEY, ÖTÜKEN

Kırgızlar: Uygurları yıkan Yenisey halkı ve Manas Destanı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürklerle ilgili ilk yazılı bilgiler hangi kaynaklardadır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türklerle ilgili bilinen en eski yazılı bilgiler Çin kaynaklarındadır. “Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürklerdir; bu adın geçtiği ilk millî yazılı kaynak da Orhun (Göktürk) Yazıtları'dır.

Türkler sahneye çıkıyor

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kırgızlar kimdir, Manas Destanı kime aittir?

Kısa cevap: Kırgızlar Yenisey Nehri çevresinde yaşayan bir Türk topluluğudur. 840'ta Uygur Devleti'ni yıkıp Ötüken merkezli bir devlet kurdular. Dünyanın en uzun destanı olarak bilinen Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları Kırgızlara aittir.

Uygurların hikâyesini bitiren topluluk, ormanlarla kaplı kuzeyden, Yenisey Nehri'nin kıyılarından geldi.

Kırgızlar uzun süre Göktürk ve Uygur egemenliğinde, Yenisey Nehri boylarında yaşadı. Uygurlar taht kavgalarıyla zayıflayınca 840'ta saldırıp Ordu-Balık'ı aldılar ve Ötüken'e yerleştiler. Ancak bozkırın merkezini uzun süre elde tutamadılar: 10. yüzyılda Kitanlar onları yeniden Yenisey'e çekilmek zorunda bıraktı. 13. yüzyılda bağımsızlıklarını da kaybettiler: 1207'de Cengiz Han'ın oğlu Cuci'ye boyun eğerek Moğollara bağlanan ilk Türk topluluğu oldular.

Taşa ve söze yazılan miras

Kırgızların tarihe bıraktığı iki büyük eser vardır. Birincisi taşa yazılmıştır: Göktürk alfabesiyle yazılan ve Yenisey Nehri çevresinde bulunan Yenisey Yazıtları. Bu yazıtlar çoğunlukla mezar taşlarıdır ve ölen kişinin ağzından kısa vedalaşma sözleri içerir. İkincisi sözle yaşamıştır: Manas Destanı. Kahraman Manas'ın ve soyunun mücadelesini anlatan bu destan, dizelerinin sayısıyla dünyanın en uzun destanı olarak bilinir.

Kırgızlar bozkırın merkezine bir kez geldi ve tutunamadı; tarihe asıl izlerini yazıtları ve destanlarıyla bıraktılar. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kırgız = Kırgız, Yenisey, Manas. Uygurlar “şehri” kurdu, Kırgızlar o şehri 840'ta aldı.
Sınavda

Nasıl sorulurYazıt–devlet eşleştirmesi sorulur: Orhun → Göktürk, Yenisey → Kırgız.

Tuzakİki yazıt grubu da Göktürk alfabesiyle yazıldığı için Yenisey Yazıtları Göktürklere mal edilir; yazıtlar Kırgızlarındır. Moğollarla ilgili iki “ilk”i de karıştırma: Cengiz'e bağlanan ilk Türk topluluğu Kırgızlar (1207), Moğol egemenliğini kabul eden ilk Müslüman Türk topluluğu Karluklardır.

▭Boşluk doldurma

Dünyanın en uzun destanı olarak bilinen Destanı Kırgızlara aittir. Kırgızların yazıtları Yazıtları adıyla bilinir.

ManasTüreyişYeniseyOrhun

?Soru çöz

840 yılında Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken'e yerleşen Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kırgızlar 840'ta Uygurları yıktı. A ve D Karluklar ve Basmıllar 742'de Uygurlarla birlikte Göktürklere karşı isyan edenlerdir; C Oğuzlar batıya göç edip Selçuklu ve Osmanlı'yı kuracak topluluktur, Ötüken'e yerleşmedi.
6. YY – 9. YY BAŞI · PANNONİA (MACARİSTAN)

Avarlar: Asya'dan kovulup Avrupa'da devlet kuranlar

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavimler Göçü nedir, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil (Volga) Nehri'ni geçip Avrupa'ya girmesiyle Kavimler Göçü başladı. Bu göç, İlk Çağ'ı kapatıp Orta Çağ'ı başlatan olay kabul edilir.

Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Avarlar kimdir, İstanbul'u ne zaman kuşattılar?

Kısa cevap: Avarlar önce Asya'da (Juan-juanlar), Göktürklere yenildikten sonra Avrupa'da, bugünkü Macaristan ovasında devlet kurdu. 626'da Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul'u kuşattılar; İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğu kabul edilirler.

Göktürklerin hikâyesini hatırla: demirciler bir gün efendilerine kılıç çekmişti. O efendiler Avarlardı ve yenilgi onları Asya'nın öbür ucuna, Avrupa'ya kadar sürükledi.

552'de Bumin Kağan'a yenilen Avarlar (Juan-juanlar) Orta Asya'da tutunamadı ve batıya göç etti. Karadeniz'in kuzeyinden geçerek 6. yüzyılın ikinci yarısında Tuna boylarına, bugünkü Macaristan ovasına (Pannonia) yerleştiler. En güçlü dönemlerini Bayan Kağan zamanında yaşadılar ve Bizans'ı vergiye bağladılar. Akınları 6. yüzyılın sonunda Trakya'da Çorlu'ya kadar uzandı; İstanbul artık menzil içindeydi. Göktürk yazıtlarında “Apar” diye anılan topluluğun da Avarlar olduğu kabul edilir.

İstanbul surlarının önünde

Avarlar, Bizans'ın doğudaki düşmanı Sasanilerle anlaştı. 626'da Avar ordusu batıdan, Sasani ordusu doğudan İstanbul'a yüklendi. Kuşatma başarısız oldu, çünkü Bizans donanması iki müttefikin birleşmesini engelledi. Yine de Avarlar bu girişimle İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğu olarak tarihe geçti.

Avrupa'ya bıraktıkları

Avarlar, egemenlikleri altındaki Slav kavimlerine devlet örgütlenmesini öğretti. Bizans'ın askerî el kitapları süvari donanımında Avarları örnek gösterir; Frank ordusu da bu donanımdan etkilendi. 791'den itibaren Frankların (Şarlman) seferleriyle büyük güç kaybettiler. 9. yüzyılın başında (805 dolayı) Frank egemenliğine girdiler ve Slav ve Bulgar baskısı altında dağılıp tarihten silindiler.

Göktürklere yenilen topluluk Avrupa'da güçlü bir devlet kurdu, İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğu oldu ve sonunda Franklar karşısında dağıldı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Avarların hayatı iki yenilgiyle çizilir: 552'de Göktürklere yenildiler ve Avrupa'ya gittiler, Franklara yenildiler ve dağıldılar. Arada 626 İstanbul var.
Sınavda

Nasıl sorulur“İstanbul'u kuşatan ilk Türk topluluğu” → Avarlar (626, Sasanilerle birlikte).

TuzakTuna Bulgarları da İstanbul önlerine geldi ama daha sonra, 9. ve 10. yüzyıllarda (Krum, Simeon).

Sınavda işaretleüzengiyi Avrupa'ya tanıtan Avrupa Hunları; şıklarda Hunlar yoksa Avarları seç.

⇄Bilgi eşleştirme Avarların ilişkileri

?Soru çöz

626 yılında Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul'u kuşatan Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Avarlar 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı; bu, Türklerin ilk İstanbul kuşatmasıdır. A Peçenekler İstanbul'u ancak 1090–1091'de sıkıştırdı; B Hazarlar Bizans'la çoğunlukla dost kaldı, onu kuşatmadı; D İtil Bulgarları Volga boyunda yaşadı, İstanbul'a yönelmedi.
7. YY – 13. YY · BALKANLAR, İTİL BOYLARI

Bulgarlar: bir halk, iki yol, iki din

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkhunlar (Eftalitler) kimdir, nasıl yıkıldı?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akhunlar (Eftalitler, Ak Hunlar), 5. yüzyılda Maveraünnehir ve Afganistan'da güçlenen ve 484'te Sasani hükümdarı Firuz'u yenen bir Hun koludur; 557'de Göktürk–Sasani iş birliğiyle yıkıldılar. Aynı çağda Tabgaçlar Kuzey Çin'e, Sabirler Kafkasların kuzeyine hâkimdi.

Akhunlar, Tabgaçlar, Sabirler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tuna Bulgarları ve İtil Bulgarları arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kubrat Han'ın ölümünden sonra Hazar baskısıyla dağılan Bulgarların bir kolu Balkanlara gidip Tuna Bulgar Devleti'ni kurdu ve 864'te Hristiyanlığı kabul etti. Diğer kolu İtil (Volga) boylarında İtil Bulgar Devleti'ni kurdu ve Almış Han döneminde (922) İslamiyet'i kabul etti.

Aynı babanın iki oğlu düşün: biri batıya, biri kuzeye gider. Birkaç kuşak sonra biri kiliseye, öbürü camiye gidiyordur. Bulgarların hikâyesi tam olarak budur.

Bulgarların kökü Hun mirasına uzanır. Avrupa Hunlarının dağılmasından sonra geride kalan Hun boyları Karadeniz'in kuzeyindeki Ogur boylarıyla karıştı; “Bulgar” adının da “karışmak” anlamındaki bulgamak fiilinden geldiği kabul edilir. Bu boylar bir süre Avar egemenliğinde yaşadı; 626'da İstanbul'u kuşatan Avar ordusunda Bulgar birlikleri de vardı.

Bulgar boylarını tek çatı altında toplayan ve Avarlardan bağımsızlığı kazanan lider Kubrat Han'dı; kurduğu yapı kaynaklarda Büyük Bulgar (Magna Bulgaria) diye anılır. Onun ölümünden sonra kuzeydeki güçlü komşu Hazarların baskısı birliği dağıttı. Bulgarlar iki ayrı yöne göç etti; iki kol da kendi yurdunda farklı bir kaderle karşılaştı.

Aynı kökten iki devlet: batıya giden kol Hristiyanlaştı ve Slavlaştı, kuzeye giden kol Müslüman oldu ve Türklüğünü korudu.Görsel: Sınav Defteri

Tuna Bulgarları: Balkanlarda erime

Balkanlara giden kolu Kubrat'ın oğlu Asparuh yönetti; Tuna'nın güneyinde kurulan devleti Bizans 681'de tanımak zorunda kaldı. Krum Han Bizans'a ağır yenilgiler verdi ve 813'te İstanbul önlerine dayandı. Oğlu Omurtag Han döneminde Bizans'la uzun bir barış yapıldı, devlet içeride güçlendi ve imar edildi. Bu yükseliş, kalabalık Slav nüfusun ortasında yaşanıyordu.

Tuna Bulgarları bu Slav nüfusun arasında azınlıkta kaldı. 864'te Boris Han Hristiyanlığı resmen kabul etti; zamanla dillerini ve kimliklerini kaybederek Slavlaştılar. Hatırlarsan göçlerin olumsuz sonucu “azınlıkta kalan toplulukların millî kimliğini kaybetmesi”ydi; Tuna Bulgarları bunun ders kitabı örneğidir. Bugünkü Bulgaristan adı onlardan kalmıştır.

Değişim unvanlarda da görüldü: Boris'in oğlu Simeon, Türkçe “han” yerine Bizans'tan alınan “çar” unvanını kullanan ilk Bulgar hükümdarı oldu ve 10. yüzyılda İstanbul'u kuşattı. Simeon devri devletin en parlak dönemi sayılır. Ancak Bizans toparlandı ve Tuna Bulgar Devleti'ne 1018'de son verdi.

İtil Bulgarları: ticaret yoluyla gelen din

İtil (Volga) boylarına giden kol, kuzeyle güneyi bağlayan ticaret yolunun üstündeydi. Müslüman tüccarlarla kurulan bağlar İslamiyet'i tanıttı. Almış Han, Abbasi halifesinden elçi ve din adamı istedi; halifenin gönderdiği heyetle birlikte gelen İbn Fadlan bu yolculuğu Risâle (Seyahatname) adıyla bilinen eserinde anlattı. İtil Bulgarları 922'de İslamiyet'i kabul etti ve Müslüman olan ilk Türk devleti olarak bilinir. Böylece Doğu Avrupa'da Türk-İslam kültürünün ilk temsilcisi oldular.

Devlet 1236–1237'de Batu Han önderliğindeki Moğol ordularınca yıkıldı; topraklar Altın Orda'nın parçası oldu. Kazan Türkleri onların soyundan gelir; İtil boylarındaki Türk-İslam kültürü böylece kesintisiz yaşadı.

Ural eteğindeki komşu: Başkurtlar

İbn Fadlan'ın yolda karşılaştığı topluluklardan biri de İtil Bulgarlarının komşusu Başkurtlardı. Ural dağlarının batı ve güney eteklerinde yaşayan Başkurtlar 16. yüzyılda Rus egemenliğine girdi, 18. yüzyılda (en büyüğü 1735–1740'ta) Ruslara karşı ağır isyanlar çıkardı. Bugün Rusya Federasyonu'na bağlı Başkurdistan Cumhuriyeti'nde yaşarlar.

Akılda kalsın: Tuna → Tapınak (kilise), 864. İtil → İslam, 922. Baş harfler dini, sıra da tarihi verir: önce Tuna, sonra İtil.
Sınavda

Nasıl sorulurTuna Bulgarları “millî kimliğini kaybeden topluluk” örneği olarak, İtil Bulgarları “Müslüman olan ilk Türk devleti” olarak sorulur.

Tuzakİtil hem Hazarların başkentinin hem de Bulgarların yaşadığı nehrin adıdır; “İtil” görünce hangisinin sorulduğuna dikkat et.

↕Kronolojik sıralama

  1. Tuna Bulgarları Hristiyanlığı resmen kabul etti
  2. Kubrat Han Bulgar boylarını birleştirdi
  3. İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul etti
  4. Hazar baskısıyla Bulgarlar iki kola ayrıldı

▭Boşluk doldurma

İtil Bulgarları döneminde İslamiyet'i kabul etti. Balkanlardaki Tuna Bulgarları ise zamanla ve millî kimliklerini kaybetti.

Almış HanBayan KağanSlavlaştıAraplaştı
7. YY – 965 · KARADENİZ İLE HAZAR DENİZİ ARASI

Hazarlar: Musevîliği seçen tüccar devlet ve Hazar Barışı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİskitler kimdir, neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İskitler (Sakalar), tarihte rol oynadığı bilinen ilk Türk topluluğudur. Atı evcilleştiren ve atlı arabayı kullanan ilk topluluklar arasındadır; Alp Er Tunga Destanı onlara aittir.

İskitler (Sakalar)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hazarlar hangi dini benimsedi, Hazar Barış Çağı nedir?

Kısa cevap: Hazarlar, Karadeniz ile Hazar Denizi'nin kuzeyinde, başkenti İtil olan bir Türk devletidir. Yönetici kesimi Musevîliği benimsedi; ana gelir kaynağı ticaretti. Bölgeye getirdikleri uzun süreli huzur nedeniyle bu döneme “Hazar Barış Çağı” (Pax Khazarica) denir.

Üç büyük dinin ortasında kalan bir devlet ne yapar? Hazarlar hiçbirine teslim olmadan kendi yolunu seçti.

Batı Göktürklerin dağılmasından sonra güçlenen Hazarlar, Kafkasların kuzeyinde, İtil (Volga) Nehri'nin aşağı kesimindeki başkentleri İtil'den geniş bir bölgeyi yönetti. Hatırlarsan Bulgar birliğini dağıtan da onlardı. Ülkeleri kuzeyin kürk ve bal ticaretini güneyin ipek ve gümüşüyle buluşturan yolların kavşağındaydı; bu yüzden devletin ana gelir kaynağı ticaretti. Kuzey ormanlarından gelen samur ve tilki kürklerinin taşındığı Kürk Yolu Hazar topraklarından geçiyordu.

Hazarlar 7. yüzyılın ilk yarısında, henüz Batı Göktürklere bağlıyken Bizans'la birlikte Sasanilere karşı savaştı ve Kafkasya'da Tiflis'in alınmasına katıldı. Bizans'la kurulan bu dostluk, sonraki yüzyıllar boyunca devletin dış siyasetinin temeli oldu.

Ne Bizans'ın ne Halifeliğin dini

Güneyde Müslüman Araplar, batıda Hristiyan Bizans vardı. İkisinden birinin dinini seçmek, o gücün etkisine girmek demekti. Hazar yöneticileri bunun yerine Musevîliği benimsedi. Bu tercih halkın tamamını kapsamadı; ülkede Müslüman, Hristiyan ve Gök Tanrı inancındaki topluluklar yan yana yaşadı. Hazarlar bu nedenle din hoşgörüsünün erken bir örneği olarak da anılır. Arap coğrafyacıların anlattığına göre başkent İtil'de Müslümanlar, Hristiyanlar, Museviler ve eski inançtakiler için ayrı yargıçlar görev yapıyordu. Bugün Kırım ve Litvanya'da yaşayan Musevî inançlı Karay (Karaim) Türklerini Hazarlarla ilişkilendiren görüşler de vardır.

Sınavın en sevdiği eşleştirme tek bakışta: dört topluluk, dört din.Görsel: Sınav Defteri

Hazar Barış Çağı

Hazarlar, Arapların Kafkasların kuzeyine ilerlemesini uzun mücadelelerle durdurdu ve Bizans'la çoğunlukla dost kaldı. Paralı askerlerden oluşan ordularıyla yolları güvenli tuttular. Bölgede yüzyıllarca süren bu huzur ve güvenlik ortamına Hazar Barış Çağı (Pax Khazarica) denir. Ama hoşgörünün bir bedeli de vardı: halkı bir arada tutan ortak bir dil ve din yoktu, ordu da giderek paralı askere dayandı. Bu zayıflık büyüyünce devlet 965'te Kiev knezi Svyatoslav'ın seferiyle yıkıldı.

Hazar gölgesinden Tuna'ya: Macarlar

Hazar egemenliği altında yaşayan topluluklardan biri de Macarlardı. Dilleri Fin-Ugor dil ailesindendir; ancak yüzyıllarca Türk boylarıyla iç içe yaşadılar ve Türk kültüründen derin biçimde etkilendiler. Hazarlardan ayrılan Kabar boyları da onlara katıldı; 10. yüzyıl Bizans kaynakları Macarları “Türkler” diye anar. Batıdaki adları (Hungarian, Hongrois) da Onogur adından gelir.

Peçenek baskısıyla batıya itilen Macarlar, ilk bilinen önderleri Arpad'ın yönetiminde 896 dolayında Karpatları aşıp bir zamanlar Hunların ve Avarların yurdu olan Pannonia'ya (bugünkü Macaristan) yerleşti. Macar kronikleri Arpad soyunu Attila'ya bağlar. Batıya yaptıkları akınlar 955'te Germen kralı I. Otto'ya yenilmeleriyle durdu; 1000 dolayında I. István döneminde Hristiyanlığı kabul edip Avrupa krallıklarından biri oldular. Orta Avrupa'nın ortasına yerleşmeleri, Batı ve Güney Slavlarını birbirinden ayırarak bölgenin siyasi haritasını kalıcı biçimde etkiledi.

Bu köklü bağ bugün de sürer. Macaristan, Türkolojinin Avrupa'daki erken ve güçlü merkezlerinden biridir. Macaristan'da bugün de düzenlenen ve bozkır kültürünü yaşatan büyük “Kurultay” (Turan) şenlikleri de bu geçmişin hatırasıdır.

Akılda kalsın: Hazar üçlüsü: ticaret (gelir), Musevîlik (din), barış (Pax Khazarica). Üçü de aynı yerden doğar: yolların kavşağında olmak.
Sınavda

Nasıl sorulur“Musevîliği benimseyen Türk devleti” → Hazarlar. “Bölgede huzur ve güvenliği sağladıkları için adlarıyla anılan barış dönemi” → Pax Khazarica.

Tuzakİtil başkentini görüp İtil Bulgarlarını işaretleme. Karşılaştırma sorusu da gelir: Hazarlar Kafkasların kuzeyinde, Türgişler Orta Asya'da Arap ilerleyişini durdurdu; ortak sonuç, İslamiyet'in bu bölgelere yayılmasının bir süre gecikmesidir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki Türk topluluğu–din eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. İtil Bulgarları 922'de Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul etmiştir; Hristiyanlık Tuna Bulgarlarının dinidir. A doğrudur: Uygurlar Maniheizmi benimsedi; B doğrudur: Hazar yöneticileri Musevîliği seçti; C doğrudur: Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı.

▭Boşluk doldurma

Hazar yöneticileri dinini benimsedi. Bölgeye getirdikleri huzur nedeniyle bu döneme Hazar denir.

MusevîlikManiheizmBarış ÇağıFetret Devri
8. YY – 13. YY · YEDİSU, TALAS

Türgişler ve Karluklar: İslam'a giden yolun iki durağı

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUygur Devleti ne zaman kuruldu, başkenti neresidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uygur Devleti 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından, dağılmakta olan II. Göktürk Devleti'nin topraklarında Basmıllara karşı mücadeleyle kuruldu. İlk merkezi Ötüken'di; Moyen Çor Kağan döneminde kurulan Ordu-Balık (Karabalgasun) başkent oldu. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Uygur Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türgişler ve Karluklar İslamiyet'le nasıl tanıştı?

Kısa cevap: Türgişler Emevilerin Orta Asya'ya ilerleyişine direndi; Emevilerin Arap olmayan Müslümanları ayıran Mevali politikası da Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktirdi. Karluklar ise 751 Talas Savaşı'nda Abbasilerin yanında yer alarak savaşın kazanılmasında rol oynadı ve İslamiyet'e geçişi hızlandırdı.

Aynı din, iki farklı yüzle geldi. Biri kapıyı kapattırdı, öbürü açtırdı. Aradaki fark, dini getirenlerin tavrıydı.

Türgişler, Batı Göktürklerin dağılmasından sonra Yedisu bölgesinde güçlenen bir Türk topluluğudur. Yerleşik hayata geçtiler ve şehirleriyle Türk şehir kültürünün oluşumuna katkı yaptılar. Bu topluluktan, üzerinde Soğd yazısıyla “Türgiş kağanı” adı geçen paralar kalmıştır.

Emeviler ve Mevali politikası

8. yüzyılın başlarında Emevi orduları Maveraünnehir'e girdi. Türgişler, özellikle Sulu Kağan döneminde Emevilerle uzun süre savaştı ve Arapların Orta Asya'da ilerleyişini yavaşlattı. Emeviler de Arap olmayan Müslümanları ikinci sınıf sayan Mevali politikasını uyguluyordu. Bu ayrımcı tutum Türklerde İslamiyet'e karşı soğukluk yarattı ve Türklerin bu dini kabulünü geciktirdi.

Türgiş direnişi tek bir kişiye bağlıydı. Sulu Kağan 738'de bir iç suikastla öldürülünce boylar Sarı Türgişler ve Kara Türgişler olarak ikiye bölündü ve birbiriyle çekişmeye başladı. Bu bölünme Türgişleri, yükselen Karluklar karşısında savunmasız bıraktı.

Karluklar ve Talas

Emevilerin yerine geçen Abbasiler farklı bir yol izledi; Türklere karşı daha yakın davrandı. 751'de Çin ile Abbasiler Talas'ta karşılaştı. Başlangıçta Çin tarafında bulunan Karluklar savaş sırasında Abbasilerin yanına geçti ve Talas Savaşı'nın Abbasilerce kazanılmasında önemli rol oynadı. Bu savaştan sonra Çin'in Orta Asya'daki etkisi azaldı, Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlandı. Karluklar, İslamiyet'i benimseyen ilk Türk toplulukları arasında anılır.

Talas'tan güçlenerek çıkan Karluklar 766'da Yedisu'yu ele geçirip Türgiş hâkimiyetine son verdi; merkezleri Çu vadisi, yani sonradan Karahanlıların başkenti olacak Balasagun yöresi oldu. Kâşgarlı Mahmud, Karluk adını “kar”la ilişkilendiren bir rivayet de aktarır.

Karluklar sonraki sayfamızın da habercisidir: 840'tan sonra kurulan Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda Karluk boyları da yer aldı. 13. yüzyılda ise Moğol egemenliğini kabul eden ilk Müslüman Türk topluluğu oldular.

Emevilerin Mevali politikası Türkleri İslam'dan uzaklaştırdı; Abbasilerle yan yana savaşılan Talas ise kapıyı açtı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Emevi → Mevali → mesafe; Abbasi → Talas → yakınlaşma. Türgiş kapıyı kapatan dönemi, Karluk kapıyı açan dönemi temsil eder.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türklerin İslamiyet'e geçişini geciktiren gelişme” → Emevilerin Mevali politikası. “Talas Savaşı'nda taraf değiştirerek sonucu etkileyen topluluk” → Karluklar.

TuzakTalas'ta Karluklar Çin'e değil, Abbasilere destek verdi.

Sınavda işaretle“kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı” sorulursa Türgiş hükümdarı Bağa Tarkan.

⇄Bilgi eşleştirme

↕Kronolojik sıralama

  1. Karluklar Talas'ta Abbasilerin yanında savaştı
  2. Karluklar Moğol egemenliğini kabul etti
  3. Türgişler Emevi ordularına karşı savaştı
  4. Karahanlı Devleti kuruldu
9. YY – 13. YY · SEYHUN BOYLARI, KARADENİZ'İN KUZEYİ

Oğuzlar, Peçenekler ve Kıpçaklar: Malazgirt'te saf değiştiren Türkler

MEB 9. sınıf · Orta Çağ medeniyetleri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsya Hun Devleti ne zaman kuruldu, Mete Han neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asya Hun Devleti bilinen ilk Türk devletidir; merkezi Ötüken, bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. En parlak dönemini MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han zamanında yaşadı.

Asya Hun Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oğuzlar ve Peçenekler Malazgirt Savaşı'nda ne yaptı?

Kısa cevap: Oğuzlar 10. yüzyılda Hazar Denizi'nin doğusunda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdu; devlet Kıpçak baskısıyla yıkılınca Oğuzların bir kısmı (Uzlar) batıya göç etti. Peçenekler ise devlet kuramadan boy teşkilatıyla yaşadı. Bizans ordusunda paralı asker olan Uz ve Peçenekler, 1071 Malazgirt Savaşı'nda Selçuklu tarafına geçti. Kıpçaklar (Kumanlar) ise 11. yüzyıldan Moğol istilasına kadar Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra (Deşt-i Kıpçak) hâkim oldu.

1071 yazında Malazgirt ovasında Bizans ordusunun saflarında savaşan bazı askerler, karşılarındaki Selçuklu ordusunda kendi dillerini konuşan insanlar gördü. Bu sayfanın son hikâyesi o anın arka planıdır.

Oğuzlar: Selçukluların ve Osmanlıların atası

Göktürk yazıtlarında da adı geçen Oğuzlar, geleneğe göre 24 boydan oluşur. Adlarının “boylar, kabileler” anlamına geldiği görüşü yaygındır. II. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Moğolistan'dan batıya, Seyhun boylarına göç ettiler.

10. yüzyılda Hazar Denizi'nin doğusunda, Seyhun Nehri'nin aşağı kesiminde Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdular; merkezleri Yenikent'ti. Müslüman olan Oğuzlara zamanla Türkmen denmeye başlandı. Bu devletin ordusundan ayrılan Selçuk Bey'in soyu Büyük Selçuklu Devleti'ni kuracak, Oğuzların Kayı boyundan da Osmanlılar çıkacaktır.

Oğuz Yabgu Devleti 11. yüzyılın başlarında hem Kıpçakların saldırıları hem de Selçukluların ayrılmasıyla zayıflayarak yıkıldı. Oğuzların bir kısmı Karadeniz'in kuzeyinden batıya göç etti; Bizans kaynakları bu göçmenlere Uz der. Uzlar 11. yüzyılın ortasında Tuna'yı geçip Balkanlara girdi; bir bölümü Bizans'a hizmet ederek Hristiyanlaştı. Bugün Moldova'da (Gagavuz Yeri) ve Dobruca çevresinde yaşayan, Ortodoks Hristiyan ve Türkçe konuşan Gagavuz Türkleri, çoğunlukla Uzların ve onlarla karışan Peçenek-Kuman boylarının devamı sayılır.

Peçenekler: devlet olmayan güç

Peçenekler 9. yüzyılın sonunda Oğuz ve Hazar baskısıyla İtil boylarından batıya itildi ve Karadeniz'in kuzeyine, Dinyeper ile Tuna arasındaki bozkıra yerleşti. Bir devlet kuramadılar; birbirine gevşek bağlı boy teşkilatı hâlinde örgütlendiler. Buna rağmen bölgede güçlü bir askerî unsurdu.

Ek bilgi: Peçenekler, Ruslar ve Bizans

Peçenekler Kiev Ruslarıyla sürekli savaştı ve 972'de Kiev knezi Svyatoslav'ı pusuda öldürdü. Bizans ise onları zaman zaman Ruslara karşı kullandı, zaman zaman da onlarla savaştı.

11. yüzyılda yönleri Balkanlara döndü. 1048'de Tuna'yı geçtiler, kısa sürede Edirne çevresine kadar akın ettiler ve 1053'te Bizans ordusunu yendiler. 1090–1091'de İstanbul'u karadan sıkıştırırken İzmir'deki Çaka Bey de denizden harekete geçti; iki Türk gücünün birleşme ihtimali Bizans'ı korkuttu. Bizans Kıpçakları (Kumanları) yardıma çağırdı ve Peçenekler 1091'de Levunion'da ağır bir yenilgi alıp dağıldı.

Kıpçaklar (Kumanlar): bozkırın son büyük sahipleri

Levunion'da Bizans'ın yanında savaşan Kıpçaklar, bir zamanlar Göktürklere bağlı yaşamış, İrtiş boylarındaki Kimek boy birliğinin batı kanadından çıktı. 11. yüzyılda batıya ilerleyip önlerindeki Oğuz ve Peçenekleri ittiler ve Karadeniz'in kuzeyinden Hazar'ın kuzeyine uzanan bozkıra yerleştiler. Bu geniş bozkır, İslam kaynaklarında onların adıyla Deşt-i Kıpçak (Kıpçak bozkırı) diye anıldı. Aynı halkı her komşusu başka bir adla yazdı: Bizans ve Latinler Kuman, Müslümanlar Kıpçak, Macarlar Kun, Ruslar Polovets dedi.

Kıpçaklar da bir devlet kurmadı, boylar hâlinde yaşadı; ama bozkırın gücü onlardaydı. Kiev Ruslarıyla yüzyıl boyunca savaştılar; Rus prensi İgor'un 1185'te Kumanlara yenilişini anlatan İgor Destanı bu mücadelelerden doğdu. Doğudaki Oğuzlarla çatışmalarının izleri Dede Korkut Hikâyeleri'ndeki “Kıpçak” düşmanlarda da görülür. Bozkırı ellerinde tutmaları, Rusların Karadeniz kıyılarına inmesini uzun süre geciktirdi.

Moğol istilası (1237–1241) bozkırdaki Kıpçak hâkimiyetini bitirdi, ama Kıpçakların hikâyesini bitirmedi. Bir kısmı Macaristan'a sığındı. Bozkırda kalanlar sayıca çok olduğu için Moğol yöneticiler zamanla onların arasında eridi ve Altın Orda Türkleşti. Köle pazarlarında satılan Kıpçak gençleri Mısır'da Eyyubi ve Memlük ordularının çekirdeğini oluşturdu; Memlük sultanlarının çoğu Kıpçak'tı.

Kıpçaklardan kalan en değerli belge bir sözlüktür: 13. yüzyıl sonu–14. yüzyıl başında Kırım çevresinde İtalyan tüccarlar ve misyonerler tarafından hazırlanan Codex Cumanicus. Latince, Farsça ve Kumanca kelimeleri karşılaştıran bu eser, Kıpçak Türkçesinin bugüne ulaşan en önemli kaynağıdır.

Malazgirt: kan, dilden kalın

Hem Uzlar hem Peçenekler Bizans ordusunda paralı asker olarak savaştı. 1071 Malazgirt Savaşı sırasında bu Türk askerleri, karşılarındaki Selçuklu ordusunun kendileriyle aynı dili konuştuğunu görünce Alp Arslan'ın tarafına geçti. Bu saf değiştirme Selçuklu zaferinde etkili oldu ve Anadolu'nun kapısını açan savaşın sonucuna katkı yaptı.

İslamiyet öncesi Türk tarihi sayfasında devletleri zamana göre dizmiştik; bu sayfadakiler ise yurt, din ve izle sorulur:

Topluluk · yurt · din · iz
ToplulukYurt / merkezDinAyırt edici iz
UygurlarÖtüken → Ordu-BalıkManiheizmYerleşik hayat, Uygur alfabesi; 840'ta Kırgızlar yıktı
KırgızlarYenisey—Manas Destanı, Yenisey Yazıtları
AvarlarMacaristan ovası—626'da İstanbul'u kuşatan ilk Türkler
Tuna BulgarlarıBalkanlarHristiyanlık (864)Slavlaştılar
İtil Bulgarlarıİtil (Volga) boyuİslamiyet (922)Almış Han
HazarlarKaradeniz–Hazar arası, başkent İtilMusevîlikHazar barışı (Pax Khazarica)
TürgişlerYedisu—Emevilere direniş, Sulu Kağan
KarluklarYedisu, Talasİslamiyet'e geçişi hızlandırdı751 Talas'ta Abbasi safı
OğuzlarSeyhun boyu, Yenikent—Oğuz Yabgu Devleti
PeçeneklerKaradeniz'in kuzeyi—Devlet kuramadılar; Malazgirt'te Selçuklu safına geçtiler
Akılda kalsın: Oğuz deyince ileriye bak: Oğuz → Selçuklu → Osmanlı. Peçenek deyince örgütlenmeye bak: boy var, devlet yok. İkisi Malazgirt'te buluşur: Bizans'tan Selçuklu'ya geçtiler.
Sınavda

Nasıl sorulur“Malazgirt'te Bizans ordusundan ayrılarak Selçuklulara katılan Türk toplulukları” → Uzlar (Oğuzlar) ve Peçenekler.

TuzakPeçenekleri “devlet kuran topluluk” diye gösteren şık yanlıştır; boy teşkilatıyla yaşadılar. Kıpçaklar için en çok iki eser sorulur: Rusların İgor Destanı ve Kumanca sözlük Codex Cumanicus. “Bugün Hristiyan olan Türk topluluğu” sorulursa Gagavuzlar (Uzlar) akla gelmeli.

⇄Bilgi eşleştirme topluluk ve özelliği

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Malazgirt Savaşı sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

✓ A. Bu askerler karşı safta kendi dillerini konuşan soydaşlarını görünce taraf değiştirdi; belirleyici olan soy ve dil birliğidir. B belirleyici din değil, aynı dili konuşmaktı; C paralı askerdiler, ekonomik çıkar onları Bizans'ta tutardı; D taraf değiştirme meydanda soydaşlarını görmekle oldu, vergi politikasıyla değil.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

626 yılında Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul'u kuşatan Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Avarlar 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı; bu, Türklerin ilk İstanbul kuşatmasıdır. A Peçenekler İstanbul'u ancak 1090–1091'de sıkıştırdı; B Hazarlar Bizans'la çoğunlukla dost kaldı, onu kuşatmadı; D İtil Bulgarları Volga boyunda yaşadı, İstanbul'a yönelmedi.Kaynak: bu sayfa · Avarlar

?Soru 2

Akhun (Eftalit) Devleti'nin yıkılmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan'la birleşerek Akhunları 557 dolaylarında yıktı. A Kavimler Göçü 375'te başladı, Akhunların yıkılışından çok öncedir; C Talas 751'dedir, Akhunlar iki yüzyıl önce yıkılmıştı; D Avarlar Avrupa'da Bizans'la uğraştı, Akhunların yıkılışında rolleri yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Akhunlar, Tabgaçlar, Sabirler

?Soru 3

840 yılında Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken'e yerleşen Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kırgızlar 840'ta Uygurları yıktı. A ve D Karluklar ve Basmıllar 742'de Uygurlarla birlikte Göktürklere karşı isyan edenlerdir; C Oğuzlar batıya göç edip Selçuklu ve Osmanlı'yı kuracak topluluktur, Ötüken'e yerleşmedi.Kaynak: bu sayfa · Kırgızlar

?Soru 4

Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlemesi, aşağıdakilerden hangisinin başlangıcı kabul edilir?

✓ A. Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlediği MÖ 209, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. B onlu sistem atlı kara ordusunun düzenidir, donanmayla ilgisi yoktur; C ikili yönetim ülkenin doğu-batı diye bölünmesidir, ordu düzeni değil; D kurultay bir danışma meclisidir, askerî teşkilat değildir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Asya Hun Devleti

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Türklerin İslamiyet'e geçişi Talas Savaşı (751) sonrasında hız kazanır; 375'te başlayan Kavimler Göçü ile ilgisi yoktur. A, C ve D göçün gerçek sonuçlarıdır: Cermen kavimlerinin yer değiştirmesiyle feodalite doğdu, Roma ikiye ayrıldı, İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başladı.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

?Soru 6

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Et yemeyi hoş görmeyen Maniheizm hayvancılığı geriletmiştir; Uygurlar tarım ve ticarete yönelmiştir. B, C ve D gerçek sonuçlardır: Maniheizm resim ve mimariyi geliştirdi, savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.Kaynak: bu sayfa · Uygurlarda Maniheizm ve kültür

?Soru 7

Malazgirt Savaşı sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

✓ A. Bu askerler karşı safta kendi dillerini konuşan soydaşlarını görünce taraf değiştirdi; belirleyici olan soy ve dil birliğidir. B belirleyici din değil, aynı dili konuşmaktı; C paralı askerdiler, ekonomik çıkar onları Bizans'ta tutardı; D taraf değiştirme meydanda soydaşlarını görmekle oldu, vergi politikasıyla değil.Kaynak: bu sayfa · Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

?Soru 8

Aşağıdaki Türk topluluğu–din eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. İtil Bulgarları 922'de Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul etmiştir; Hristiyanlık Tuna Bulgarlarının dinidir. A doğrudur: Uygurlar Maniheizmi benimsedi; B doğrudur: Hazar yöneticileri Musevîliği seçti; C doğrudur: Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı.Kaynak: bu sayfa · Hazarlar ve Macarlar

?Soru 9

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yazıtlar kanunname değil, devlet yönetimi üzerine öğüt ve hitabet metnidir. A doğrudur: Türk tarihinin ilk millî yazılı kaynaklarındandır; B doğrudur: yazıtların bir yüzü Çincedir; D doğrudur: yazıyı 1893'te Vilhelm Thomsen çözmüştür.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

?Soru 10

İskitlerin “bozkırın kuyumcuları” diye anılması, aşağıdakilerden hangisinde ileri olduklarını gösterir?

✓ D. Kurganlardan çıkan altın eserler, maden işlemedeki ustalıklarının kanıtıdır. A İskitler tarımcı değil, atlı-göçebe bozkır kavmidir; B denizcilik bozkır hayatıyla ilgisizdir, kuyumculuk benzetmesi madene işaret eder; C kurganlardan yazılı metin değil, altın eser çıkmıştır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · İskitler (Sakalar)
103
Daha fazla soru çözmek ister misin?İslamiyet öncesi Türk tarihi konusundan 103 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →