Türkiye'de çok partili hayat: 1946 seçimlerinden 1982 Anayasası'na

Demokrat Parti'nin kuruluşundan iktidarın sandıkla ilk kez el değiştirmesine, üç askerî müdahaleden iki anayasaya kadar Türkiye'nin 1945–1983 iç politikasını sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1945 → 1983
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
92 sorubu konuda çözebileceğin
1945 – 1946 · ANKARA

Çok partili hayata geçiş: Dörtlü Takrir'den Demokrat Parti'ye

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtatürk döneminde çok partili hayata geçiş denemeleri neden başarısız oldu?Bağlantılı konudan (Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atatürk döneminde çok partili hayata iki kez geçilmek istendi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924–1925) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930). İki deneme de inkılap karşıtlarının bu partileri kendine sığınak yapması yüzünden kısa sürdü. Türkiye kalıcı olarak çok partili hayata 1946'da geçti.

Genel değerlendirme: tek partiden çok partiye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de çok partili hayata ne zaman ve neden geçildi, Demokrat Parti nasıl kuruldu?

Kısa cevap: Türkiye II. Dünya Savaşı'nın ardından, 1945–1946'da kalıcı olarak çok partili hayata geçti. Bu dönemde ilk muhalefet partisi olarak 18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ'ın Millî Kalkınma Partisi, 7 Ocak 1946'da da Dörtlü Takrir'i veren Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün Demokrat Parti'si kuruldu.

1930'da Serbest Fırka kapandığında kapı kapanmıştı; on beş yıl sonra o kapıyı aralayan bir anahtar değil, bir dünya savaşı oldu.

Hatırlarsan Atatürk döneminin iki çok partili denemesi, muhalefetin kısa sürede inkılap karşıtlarının sığınağına dönmesi yüzünden yarım kalmıştı. 1945'te ise şartlar değişmişti. Savaşı demokrasiler kazanmış, Türkiye de demokratik ilkelere dayanan BM Antlaşması'nı imzalamıştı. SSCB'nin baskısı karşısında yöneldiği Batı bloğunun bir parçası olmak, demokratik bir yönetimi de gerektiriyordu.

İçerideki hoşnutsuzluk

Savaş yıllarının yokluğu, karne, Millî Korunma Kanunu'nun sıkı denetimi ve Varlık Vergisi tek parti yönetimine karşı hoşnutsuzluğu büyütmüştü. Önceki sayfada gördüğün Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışması da CHP'nin içindeki ayrılığı açığa çıkardı. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü de 1945'te yaptığı konuşmalarda siyasi hayatta bir muhalefet partisinin eksikliğine dikkat çekti.

Takrirden partiye

7 Haziran 1945'te verilen Dörtlü Takrir reddedilince imzacıların CHP'deki yolu da kapandı: Menderes, Köprülü ve Koraltan partiden ihraç edildi, Bayar ise milletvekilliğinden ve partiden istifa etti. Bu arada 18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu; bu, dönemin ilk muhalefet partisiydi. Takririn dört imzacısı ise 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdu. DP kısa sürede tek parti yönetiminden hoşnut olmayan geniş kesimlerin umudu hâline geldi.

CHP de yeni duruma uyum sağlamaya çalıştı. Mayıs 1946 kurultayında “değişmez genel başkanlık” anlayışından vazgeçildi; Haziran 1946'da çıkarılan kanunla milletvekili seçimleri tek dereceli hâle getirildi. Seçmen artık doğrudan milletvekilini seçecekti.

Reddedilen bir önergeden yeni bir partiye ve tek dereceli seçime: çok partili hayat bir yılda kuruldu. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Geçişin iki itici gücü var: dışarıda demokrasilerin zaferi, BM ve Batı'ya yönelme; içeride savaş yıllarının sıkıntısı. Sıra da kolay: Takrir (Haziran 1945) → MKP (Temmuz 1945) → DP (Ocak 1946).
Sınavda

Nasıl sorulur“Çok partili hayata geçişi etkileyen gelişmeler” sorulur; şıklara dönemin dışında kalan bir olay (ör. Kıbrıs, NATO'dan sonraki gelişmeler) çeldirici olarak konur. “Çok partili dönemin ilk muhalefet partisi” sorulursa cevap DP değil, Millî Kalkınma Partisidir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Demokrat Parti kuruldu
  2. Dörtlü Takrir CHP Meclis grubuna verildi
  3. İlk tek dereceli genel seçim yapıldı
  4. Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin 1945'ten sonra çok partili hayata geçmesini etkileyen gelişmelerden biri değildir?

✓ A. Kıbrıs Barış Harekâtı 1974'te yapıldı; çok partili hayata geçişle ilgisi yoktur. B savaşı demokrasilerin kazanması, C BM Antlaşması'nın imzalanması, D savaş yıllarının ekonomik sıkıntıları geçişin gerçek etkenleridir.
21 TEMMUZ 1946 – ŞUBAT 1950 · TÜRKİYE

1946 seçimleri: açık oy, gizli sayım ve 12 Temmuz Beyannamesi

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTerakkiperver Cumhuriyet Fırkası kimler tarafından kuruldu, neden kapatıldı?Bağlantılı konudan (Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Dr. Adnan Adıvar tarafından kuruldu; Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisidir. Liberal ekonomiyi ve inkılapların yavaş yapılmasını savundu; Şeyh Sait Ayaklanması'ndan sonra Takrir-i Sükûn Kanunu'na dayanılarak Haziran 1925'te hükümet kararıyla kapatıldı.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1946 seçimleri neden “açık oy, gizli sayım” ile anılır, 12 Temmuz Beyannamesi nedir?

Kısa cevap: 21 Temmuz 1946 seçimleri, birden fazla partinin katıldığı ilk tek dereceli genel seçimdir; oylar açık verilip gizli sayıldığı için “açık oy, gizli sayım” seçimi diye anılır ve CHP kazanmıştır. İnönü'nün 12 Temmuz 1947 Beyannamesi muhalefete güvence verdi; 16 Şubat 1950 Seçim Kanunu ise “gizli oy, açık sayım” ilkesini, yargı gözetimini ve Yüksek Seçim Kurulu'nu (YSK) getirdi.

Bir seçimi kimin kazandığı kadar nasıl yapıldığı da önemlidir; 1946 seçimi, sonucundan çok yöntemiyle hatırlanır.

Normalde 1947'de yapılacak seçimler bir yıl öne çekildi ve 21 Temmuz 1946'da yapıldı. Yeni kurulan DP örgütlenmesini tamamlayamadan sandığa gitmek zorunda kaldı. Seçim tek dereceliydi ama oy verme ve sayım yöntemi tartışma yarattı: oylar herkesin gözü önünde verildi, sayım ise kapalı kapılar ardında yapıldı. Bu yüzden 1946 seçimleri açık oy, gizli sayım diye anılır.

Sonuçta CHP Meclis'te büyük çoğunluğu korudu; DP 60'ın üzerinde milletvekiliyle Meclis'e girdi. Muhalefet seçimlere hile karıştırıldığını ileri sürdü ve seçim güvenliği, sonraki dört yılın ana tartışması oldu.

İki seçim birbirinin aynadaki görüntüsüdür: 1946'da açık olan oy, 1950'de gizli; gizli olan sayım, 1950'de açık oldu.Görsel: Sınav Defteri

Hürriyet Misakı ve 12 Temmuz Beyannamesi

Seçimden sonra Başbakan Recep Peker'in sert tutumu, hükûmet ile DP arasındaki gerginliği tırmandırdı. DP iktidarın muhalefete eşit davranmadığını söylüyordu. Ocak 1947'deki kongresinde Hürriyet Misakı'nı kabul eden parti, demokrasiye aykırı kanunlar değiştirilmez ve seçim güvenliği sağlanmazsa milletvekillerini Meclis'ten çekip “sine-i millete dönme”, yani meseleyi doğrudan halka götürme yolunu açık tuttu.

Cumhurbaşkanı İnönü araya girdi ve 12 Temmuz 1947'de yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesi ile muhalefet partisinin de iktidar partisiyle aynı güvencelere sahip olduğunu, kendisinin de iki partiye eşit uzaklıkta duracağını açıkladı. Beyanname çok partili hayatın sürmesi için önemli bir güvence oldu. Kısa süre sonra Peker istifa etti; Eylül 1947'de yerine daha ılımlı ve liberal çizgideki Hasan Saka hükûmeti kuruldu. 1948'de seçim kanununda yapılan değişikliklerle seçim güvenliği için ilk adımlar atıldı, ama muhalefet bunları yeterli bulmadı.

Bölünme ve yeni seçim kanunu

DP içinde de görüş ayrılıkları çıktı: 1948'de partiden ayrılan bir grup Millet Partisi'ni kurdu. Seçim güvenliği tartışması ise 1950'de çözüme kavuştu. 16 Şubat 1950'de kabul edilen Seçim Kanunu ile oylar gizli verilecek, sayım açık yapılacak, seçimler de yargı gözetiminde yürütülecekti. Seçimlerin en üst denetim ve karar organı olarak yargıçlardan oluşan Yüksek Seçim Kurulu (YSK) da bu kanunla kuruldu. Adnan Menderes kanunu “demokrasinin Sakarya Zaferi” diye niteledi; artık bir sonraki seçimin meşruiyetini kimse tartışmayacaktı.

Akılda kalsın: 1946 ve 1950'yi ayna gibi düşün: 1946 = açık oy, gizli sayım; 1950 = gizli oy, açık sayım. Aradaki köprü de 12 Temmuz 1947 Beyannamesidir. 1950 kanununun “bekçisi” ise yeni kurulan YSK'dır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Açık oy, gizli sayım” ifadesi verilip hangi seçime ait olduğu sorulur: 1946.

Tuzak1946'nın ilk “tek dereceli” seçim olmasını 1950'ye yazmaktır; tek dereceli seçime 1946'da geçildi, gizli oy-açık sayım 1950'dedir. “Yüksek Seçim Kurulu hangi düzenlemeyle kuruldu?” sorusunun cevabı da 16 Şubat 1950 Seçim Kanunu'dur.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1950 genel seçimlerini 1946 genel seçimlerinden ayıran özelliktir?

✓ D. 1946'da oy açık, sayım gizliydi; 16 Şubat 1950 kanunu bunu tersine çevirdi. Tek dereceli seçim de DP'nin katılımı da iki seçimde ortaktır; kadınlar 1934'ten beri milletvekili seçimlerinde oy kullanıyordu.

▭Boşluk doldurma

1946 seçimlerinde oylar verilmiş, sayım gizli yapılmıştır. 16 Şubat 1950 kanunuyla seçimler oy, açık sayım ilkesine bağlanmıştır.

açıkgizliiki derecelitek dereceli

⇄Bilgi eşleştirme 1946–1950

14 MAYIS 1950 – 1954 · TÜRKİYE

14 Mayıs 1950: iktidarın sandıkla el değiştirdiği gün

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1945'te Sovyetler Birliği Türkiye'den ne istedi, savaş sonrası Türkiye neden Batı'ya yöneldi?Bağlantılı konudan (II. Dünya Savaşı'nda Türkiye). Önce kendin cevapla, sonra aç.

SSCB 19 Mart 1945'te 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı yenilemeyeceğini bildirdi; Haziran 1945'te yeni bir antlaşma için Kars ve Ardahan'ın kendisine bırakılmasını ve Boğazlar'da üs verilmesini istedi. Türkiye bu talepleri reddetti ve güvenliği için ABD ile Batı bloğuna yöneldi. Aynı yıl içeride Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları ve Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945), çok partili hayata geçişin zeminini hazırladı.

Savaş sonu: SSCB talepleri ve 1945'te iç siyaset

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1950 seçimlerinin önemi nedir, Demokrat Parti iktidarında hangi değişiklikler yapıldı?

Kısa cevap: 14 Mayıs 1950 seçimlerini Demokrat Parti büyük farkla kazandı ve Türkiye'de iktidar ilk kez seçimle, barışçı yoldan el değiştirdi. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu; DP 1950–1960 arasında on yıl iktidarda kaldı.

Yirmi yedi yıl boyunca Türkiye'yi yöneten parti bir seçimi kaybetti ve iktidarı sessizce devretti. Bunun adı demokrasidir.

Yeni seçim kanunuyla yapılan 14 Mayıs 1950 seçimlerinde DP Meclis'te çok büyük bir çoğunluk elde etti. CHP yenilgiyi kabul etti ve iktidar, Cumhuriyet'in ilanından beri ilk kez seçim yoluyla el değiştirdi; 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. Kan dökülmeden, sandıkla gerçekleşen bu değişim dönemin basınında “Beyaz Devrim” diye anıldı. Meclis Celal Bayar'ı cumhurbaşkanı seçti; hükûmeti kurma görevi Adnan Menderes'e verildi, Meclis başkanlığına da Refik Koraltan getirildi. Böylece Dörtlü Takrir'in imzacıları devletin zirvesine çıkmış oldu.

Din, kültür ve eğitimde yeni çizgi

DP, tek parti döneminin halkta tepki gören bazı uygulamalarını değiştireceğini vaat etmişti. Haziran 1950'de ezanın Türkçe okunması zorunluluğu kaldırıldı ve ezan yeniden Arapça okunmaya başlandı. Tek parti döneminde CHP ile iç içe çalışan Halkevleri 1951'de kapatıldı. 1940'ta açılan Köy Enstitüleri ise 1954'te öğretmen okullarına dönüştürülerek fiilen sona erdi.

Bu değişikliklerin bir kısmı inkılaplardan uzaklaşma tartışmalarını da beraberinde getirdi. Atatürk'ün hatırasına yönelik saldırılar üzerine DP, 1951'de Atatürk'ün hatırasını koruma altına alan Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun'u çıkardı. Yapımı tamamlanan Anıtkabir'e Atatürk'ün naaşı, 1938'den beri geçici olarak bulunduğu Ankara Etnografya Müzesi'nden 10 Kasım 1953'te büyük bir devlet töreniyle taşındı. Dış politikada ise aynı yıllar Kore'ye asker gönderilmesi ve NATO üyeliğiyle geçti; bunları Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası sayfasında ayrıntılı gördün.

İktidar sandıkla el değiştirdi; yeni iktidarın ilk adımları tek parti döneminin bazı uygulamalarını değiştirdi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: DP'nin ilk yılları için üç tarih: 1950 ezan, 1951 Halkevleri (ve Atatürk'ü koruma kanunu), 1954 Köy Enstitüleri. Hepsi tek parti döneminin bir kurumunu ya da uygulamasını değiştirir.
Sınavda

Nasıl sorulur“1950 seçimlerinin Türk demokrasi tarihindeki önemi” sorulur: iktidar ilk kez seçimle değişti.

TuzakBir de “DP döneminin uygulamalarından biri değildir” kalıbı gelir; tuzak, Köy Enstitülerinin açılmasıdır (1940, CHP dönemi).

⇄Bilgi eşleştirme DP'nin ilk yılları

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Demokrat Parti iktidarı döneminde (1950–1960) gerçekleşen uygulamalardan biri değildir?

✓ B. Köy Enstitüleri 1940'ta CHP döneminde açıldı; DP döneminde, 1954'te öğretmen okullarına dönüştürüldü. A Halkevlerinin kapatılması (1951), C ezanın Arapça okunması (1950), D Atatürk'ü koruma kanunu (1951) DP uygulamalarıdır.
1950 – 1960 · TÜRKİYE

DP döneminde ekonomi: traktör, karayolu ve 1958 devalüasyonu

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de devletçilik politikasına neden geçildi?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi ekonomi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı tarım ürünlerinin fiyatını düşürüp Türkiye'nin ihracatını vurdu; özel girişimin sanayileşmeyi tek başına başaramadığı da görülmüştü. Bu yüzden 1930'lardan itibaren devletçilik politikasına geçildi: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda bizzat yatırımcı oldu. 1930'da Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kuruldu; devletçilik 1931'de CHF programına, 1937'de Anayasa'ya girdi.

1929 Bunalımı ve devletçilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Demokrat Parti döneminde ekonomi nasıl bir yol izledi, köyden kente göç neden hızlandı?

Kısa cevap: DP liberal bir ekonomi anlayışıyla özel teşebbüsü ve tarımı öne çıkardı; Marshall yardımıyla tarımda makineleşme hızlandı, karayolu yapımına ağırlık verildi. 1950'lerin ilk yarısındaki hızlı büyüme, ikinci yarıda enflasyon ve dış borç sıkıntısına dönüştü; 1958'de IMF ile anlaşılarak devalüasyon yapıldı.

1950'lerin Türkiye'sini tek bir makineyle anlatmak gerekse o makine traktördür.

DP, devletçiliğin ağırlıkta olduğu tek parti dönemi ekonomisinin yerine liberal ekonomiyi, yani özel teşebbüsü ve piyasayı öne çıkaran bir model benimsedi. 1948'de başlayan Marshall yardımları bu dönemde arttı. Gelen kredilerle köylere traktör girdi, ekili alanlar genişledi, tarım üretimi hızla arttı. Kore Savaşı'nın dünyada tarım ürünlerine olan talebi artırması, çiftçiye verilen ucuz krediler ve bereketli hasat yılları da büyümeyi destekledi; 1951–1953 arasında ekonomi yılda %11–13 dolayında büyüdü.

DP dış kaynağı yalnız yardım ve krediyle sınırlı görmedi, yabancı yatırımcıyı da çekmek istedi. Bu amaçla Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu çıkarıldı (1951; 1954'te kapsamı genişletildi). 1954'te kabul edilen Petrol Kanunu da petrol arama ve işletmeyi yabancı şirketlere açtı. Liberal çizginin amacı, devletin yükünü özel ve yabancı sermayeyle paylaşmaktı.

Raydan yola

Tek parti döneminde demiryolu ön plandaydı; hatırlarsan Atatürk dönemi ekonomisinde “demir ağlar” bir simgeydi. DP döneminde ise demiryolu yatırımları yavaşladı, ağırlık karayollarına verildi. Bu tercihin dayanağı, ABD'li uzman Hilts'in 1948'de hazırladığı ve karayoluna öncelik verilmesini öneren Hilts Raporu'ydu; 1950'de kurulan Karayolları Genel Müdürlüğü yol yapımını üstlendi. Köyler pazara bağlandı, kamyon ve otobüs Anadolu'ya yayıldı.

Devlet ekonomiden tümüyle çekilmedi: yeni kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) kuruldu, yükseköğretim de büyüdü.

Köyden kente

Makineleşme tarlada daha az insan gücüne ihtiyaç doğurdu; yollar da kente gitmeyi kolaylaştırdı. Sonuç köyden kente göç oldu. Büyük şehirlerin çevresinde gecekondu mahalleleri doğdu ve bu süreç sonraki on yılların toplumsal yapısını belirledi.

Büyümenin faturası

1950'lerin ortasından itibaren tablo değişti. İthalat ihracatı aştı, dış borç büyüdü, fiyatlar yükseldi ve bazı ürünlerde karaborsa ortaya çıktı. Hükûmet sonunda 1958'de IMF ile anlaşarak bir istikrar programı uyguladı ve Türk lirasının değerini düşürdü (devalüasyon). Ekonomideki bu sıkıntılar, dönemin sonundaki siyasi gerginliği de besledi.

DP döneminde ekonomi · ne yapıldı, ne oldu?
AlanAdımlar
TarımMarshall yardımı, traktör, ucuz kredi; 1951–1953'te yılda %11–13 büyüme
Yabancı sermayeYabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu (1951, 1954); Petrol Kanunu (1954)
UlaşımHilts Raporu (1948) → Karayolları Genel Müdürlüğü (1950); demiryolu geri planda
KİT'lerTPAO, Et ve Balık Kurumu, Türkiye Çimento, Azot Sanayii, Denizcilik Bankası, Turizm Bankası, Yem Sanayii, Devlet Malzeme Ofisi
ÜniversitelerKTÜ ve Ege (1955), ODTÜ (1956), Atatürk Üniversitesi (1957)
FaturaDış borç, enflasyon, karaborsa → 1958 IMF istikrar programı ve devalüasyon

1950'lerde gündelik hayat ve kültür

Batı'ya açılma yalnız ekonomide değil, gündelik hayatta da hissedildi. Radyo ve plak evlere girdi; caz ve rock and roll gibi Batı müzikleri dinlenirken Zeki Müren, Müzeyyen Senar ve Neşet Ertaş gibi sanatçılar geniş kitlelere ulaştı. Edebiyatta Garip akımına tepki olarak doğan, imgeyi ve soyut anlatımı öne çıkaran İkinci Yeni şiiri ile Maviciler ve Hisarcılar toplulukları bu yıllarda ortaya çıktı. Sinemada Lütfi Ö. Akad'ın Kanun Namına (1952) filmi yeni bir sinema dilinin habercisi sayıldı; Muhsin Ertuğrul'un Halıcı Kız (1953) filmi ise ilk renkli Türk filmi oldu.

Teknolojide de ilk adımlar atıldı. İstanbul Teknik Üniversitesi 1952'de Türkiye'nin ilk deneme televizyon yayınını yaptı; düzenli yayın için ise TRT'yi beklemek gerekecekti. Sağlıkta verem savaş dispanserleri yaygınlaştı, ebe ve hemşire yetiştiren okullar açıldı. Sanayide yerli üretim denemelerinin en bilineni Gümüş Motor'dur: genç mühendis Necmettin Erbakan'ın öncülüğünde 1956'da kurulan şirket, 1960'ta açılan fabrikasında Türkiye'nin ilk yerli dizel motorlarını üretti; şirket sonradan Pancar Motor adını aldı.

Akılda kalsın: DP ekonomisini bir zincirle hatırla: Marshall → traktör → tarımda büyüme → köyden kente göç. Zincirin sonu ise dış borç → 1958 IMF ve devalüasyon. Kültürde 1950'lerin üç “ilk”i: İkinci Yeni şiiri, Halıcı Kız (ilk renkli film), İTÜ (ilk deneme TV yayını).
Sınavda

Nasıl sorulur“DP döneminde ulaşımda hangi alana ağırlık verildi?” sorusunun cevabı karayoludur; tuzak şık demiryoludur. Karayolu tercihinin dayanağı sorulursa cevap Hilts Raporudur. “Köyden kente göçün sebebi” sorulursa tarımda makineleşme ve karayolları birlikte düşünülmelidir.

▭Boşluk doldurma

Marshall yardımıyla köylerde kullanımı hızla arttı. Ekonomik sıkıntılar büyüyünce hükûmet 1958'de ile anlaşarak devalüasyon yaptı.

traktördemiryoluIMFNATO

?Soru çöz

1950–1960 yıllarında Demokrat Parti'nin ekonomi politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. DP liberal ekonomiyi benimsedi, özel teşebbüsü ve tarımı destekledi; A devletçilik 1930'larda başlamıştı, DP ise liberaldi; B dış borç kesilmedi, arttı; D ulaşımda demiryolu değil karayolu öne çıktı.
1954 – 1961 · ANKARA VE YASSIADA

27 Mayıs Askerî Darbesi (1960): Cumhuriyet tarihinin ilk askerî darbesi

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1946 seçimleri neden “açık oy, gizli sayım” ile anılır, 12 Temmuz Beyannamesi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

21 Temmuz 1946 seçimleri, birden fazla partinin katıldığı ilk tek dereceli genel seçimdir; oylar açık verilip gizli sayıldığı için “açık oy, gizli sayım” seçimi diye anılır ve CHP kazanmıştır. İnönü'nün 12 Temmuz 1947 Beyannamesi muhalefete güvence verdi; 16 Şubat 1950 Seçim Kanunu ise “gizli oy, açık sayım” ilkesini, yargı gözetimini ve Yüksek Seçim Kurulu'nu (YSK) getirdi.

1946 seçimleri ve 12 Temmuz Beyannamesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

27 Mayıs Askerî Darbesi (1960) neden ve nasıl oldu, Yassıada yargılamaları nedir?

Kısa cevap: 27 Mayıs 1960'ta Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subay, emir-komuta zinciri dışında Menderes hükûmetine karşı darbe yaparak yönetime el koydu; 27 Mayıs Askerî Darbesi, Cumhuriyet tarihinin ilk askerî darbesidir. Yönetimi Cemal Gürsel başkanlığındaki Millî Birlik Komitesi üstlendi; DP'liler Yassıada'da yargılandı, Menderes, Zorlu ve Polatkan Eylül 1961'de idam edildi.

On yıl önce sandıkla gelen iktidar, on yıl sonra sandıkla değil silahla gönderildi; Türk demokrasisinin en ağır yaralarından biri böyle açıldı.

DP, 1954 seçimlerinde oyların yaklaşık %58'ini alarak iktidarını güçlendirdi. Ancak ekonomik sıkıntılar büyüdükçe iktidar ile muhalefet arasındaki ilişki sertleşti. 1953'te CHP'nin malları hazineye devredildi, 1954'te Millet Partisi kapatıldı; basın ve toplantılarla ilgili kanunlar ağırlaştırıldı. Erkene alınan 1957 seçimlerinde DP iktidarda kaldı ama oyları belirgin biçimde azaldı.

6–7 Eylül 1955 olayları

Kıbrıs sorunu bu yıllarda iç politikaya da yansıdı. Adanın geleceğinin görüşüldüğü Londra Konferansı sürerken, 6 Eylül 1955'te Selanik'te Atatürk'ün doğduğu evin bombalandığı haberi radyoda ve bir akşam gazetesinde duyuruldu. Aynı akşam İstanbul'da başlayan gösteriler kısa sürede yağma ve şiddete dönüştü: başta Rumlar olmak üzere gayrimüslim vatandaşların evleri, iş yerleri, kiliseleri, okulları ve mezarlıkları saldırıya uğradı; İzmir'de de olaylar yaşandı. Hükûmet İstanbul, Ankara ve İzmir'de sıkıyönetim ilan etti.

6–7 Eylül olayları Türkiye'nin dış dünyadaki itibarını sarstı, İstanbul'daki Rum nüfusunun şehirden göçünü hızlandırdı ve olayların sorumluluğu uzun süre tartışıldı. 27 Mayıs'tan sonra olaylar Yassıada'da ayrı bir dava olarak da görüldü. Kıbrıs sorununun kendisini Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası sayfasında ayrıntılı gördün.

Kopma noktası: Tahkikat Komisyonu

1958'de DP, desteğini genişletmek için “Vatan Cephesi” kampanyasını başlattı; muhalefet ise buna tepki gösterdi. İnönü'nün yurt gezilerinde olaylar çıktı. Nisan 1960'ta DP milletvekillerinden oluşan ve muhalefetin, basının faaliyetlerini soruşturmak için geniş yetkilerle donatılan Tahkikat Komisyonu kuruldu. Bu karar üniversitelerde büyük tepki doğurdu; İstanbul ve Ankara'da öğrenci gösterileri başladı, sıkıyönetim ilan edildi.

27 Mayıs ve sonrası

27 Mayıs 1960 sabahı bir grup subay yönetime el koydu. Cumhurbaşkanı, başbakan ve DP'li milletvekilleri tutuklandı; Meclis kapatıldı. Ülkeyi, başında Cemal Gürsel'in bulunduğu Millî Birlik Komitesi (MBK) yönetmeye başladı. MBK, 25 Ekim 1961'de yeni Meclis toplanana kadar yönetimde kaldı. Komite içinde askerî yönetimin uzamasını isteyen ve “14'ler” diye anılan bir grup ise kısa süre sonra komiteden uzaklaştırılıp yurt dışı görevlere gönderildi.

DP 1960'ta mahkeme kararıyla kapatıldı. Partinin önde gelenleri Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı'nda yargılandı. Verilen idam cezalarından Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan hakkındakiler Eylül 1961'de uygulandı; Celal Bayar'ın cezası yaşı nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi. Seçilmiş bir başbakanın idam edilmesi, Türk siyasi hayatında derin ve uzun süreli bir iz bıraktı.

Sertleşen siyaset, Tahkikat Komisyonu ile kopma noktasına geldi; ilk askerî darbe Yassıada idamlarıyla derin bir iz bıraktı. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 27 Mayıs'ı dört kelimeyle sırala: Tahkikat Komisyonu → öğrenci olayları → darbe (MBK) → Yassıada. Yassıada'da idam edilen üç ad: Menderes, Zorlu, Polatkan.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk askerî darbesi” → 27 Mayıs Askerî Darbesi (1960).

Tuzak“Darbeden sonra ülkeyi yöneten organ” → Millî Birlik Komitesi (1980 Askerî Darbesi'ndeki Millî Güvenlik Konseyi ile karıştırma). “14'ler” sorulursa: MBK içinde askerî yönetimin sürmesini isteyip tasfiye edilen grup. 6–7 Eylül 1955 olayları sorulursa bağlantıyı kur: Kıbrıs sorunu → Londra Konferansı → İstanbul'daki olaylar.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. TBMM'de Tahkikat Komisyonu kuruldu
  2. Yassıada'da verilen idam kararları uygulandı
  3. İstanbul'da 6–7 Eylül olayları yaşandı
  4. Erkene alınan seçimlerde DP'nin oyları azaldı
  5. Millî Birlik Komitesi yönetime el koydu

?Soru çöz ÖSYM tarzı

27 Mayıs Askerî Darbesi (1960) ve sonrasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Darbeden sonra yeni bir anayasa hazırlandı (1961 Anayasası); seçim ancak Ekim 1961'de yapıldı. A ilk askerî darbe olması, B yönetimi Millî Birlik Komitesi'nin alması, C DP'lilerin Yassıada'da yargılanması doğrudur.
1961 · ANKARA

1961 Anayasası: halkoyuyla kabul edilen ilk anayasa

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1924 Anayasası'nın özellikleri nelerdir, 1921 Anayasası'ndan farkı nedir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyetin ilanı ve 1924 Anayasası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu) II. TBMM tarafından 20 Nisan 1924'te kabul edildi. Egemenliği kayıtsız şartsız millete verdi; yasama ve yürütmeyi TBMM'de topladı, yürütmeyi TBMM adına Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullandırdı, yargıyı bağımsız mahkemelere bıraktı. 1961'e kadar yürürlükte kaldı.

1924 Anayasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1961 Anayasası'nın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 1961 Anayasası, Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis'te hazırlandı ve 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi; Türkiye'de halkoyuna sunulan ilk anayasadır. Çift meclisli yapıyı, Anayasa Mahkemesi'ni, geniş hak ve özgürlükleri ve sosyal hukuk devleti anlayışını getirdi.

1961 Anayasası'nın neredeyse her maddesinde bir ders okunur: “Meclis çoğunluğu her şeyi yapabilmesin.”

MBK, yeni anayasayı hazırlamak için kendisiyle Temsilciler Meclisi'nden oluşan bir Kurucu Meclis topladı. Hazırlanan metin 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunuldu ve kabul edildi. Böylece 1961 Anayasası, Türkiye'de halkoylamasıyla kabul edilen ilk anayasa oldu. Hatırlarsan 1921 ve 1924 anayasalarını doğrudan Meclis kabul etmişti.

Neden böyle bir anayasa?

Anayasayı hazırlayanlar, 1950'lerdeki deneyimden Meclis çoğunluğuna dayanan bir iktidarın gücünü sınırlamak gerektiği sonucunu çıkarmıştı. Bu yüzden yeni anayasa gücü tek elde toplamak yerine dağıttı ve denetim mekanizmaları kurdu.

1961 Anayasası · gücü dağıtan yenilikler
AlanYenilik
YasamaÇift meclis: Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu (birlikte TBMM)
SistemGüçler ayrılığı; tam parlamenter sistem
YargıAnayasa Mahkemesi (kanunların anayasaya uygunluğu); Yüksek Hâkimler Kurulu
HaklarSosyal hukuk devleti; işçi ve memura sendika, işçiye toplu sözleşme ve grev hakkı
Özerk kurumlarÜniversiteler; radyo-televizyon (TRT, 1964)
Planlama ve güvenlikDevlet Planlama Teşkilatı anayasal kurum; Millî Güvenlik Kurulu anayasada

Seçim kanunuyla da nispi temsil sistemine geçildi; bu sistem küçük partilerin de Meclis'e girmesini kolaylaştırdı. Bunun sonucunu bir sonraki konuda göreceksin: koalisyonlar.

Bilim ve yayında yeni kurumlar: TÜBİTAK ve TRT

Planlı kalkınma anlayışı bilim ve iletişim alanına da yansıdı. Bilimsel ve teknolojik araştırmaları desteklemek, yönlendirmek ve bilim insanı yetiştirmek amacıyla 1963'te TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu) kuruldu. Anayasanın özerk yayın ilkesine dayanan TRT (Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu) ise 1964'te kuruldu ve radyo yayınlarını devraldı; Ankara'da ilk düzenli televizyon yayınına 1968'de başladı. Hatırlarsan İTÜ'nün 1952'deki yayını yalnız bir denemeydi.

Aynı yıllarda yerli sanayi için simgesel bir deneme de yapıldı. Devlet Başkanı Cemal Gürsel'in isteğiyle 1961'de Eskişehir'deki demiryolu fabrikasında ilk yerli otomobil Devrim üretildi. Dört araç 29 Ekim törenine yetiştirildi; ancak birinin yakıtı bittiği için kısa sürede durması akıllarda kaldı ve proje seri üretime geçmedi.

Akılda kalsın: 1961 Anayasası'nın ruhu “denge ve denetim”dir: iki meclis, Anayasa Mahkemesi, özerk üniversite ve TRT, geniş özgürlükler. “İlk” diye sorulursa: halkoyuyla kabul edilen ilk anayasa. Ardından gelen iki kurumu bir yıl arayla hatırla: önce bilim, sonra yayın — TÜBİTAK 1963 → TRT 1964.
Sınavda

Nasıl sorulur“1961 Anayasası'nın getirdiği yeniliklerden biri değildir” kalıbı çok sık gelir.

TuzakDaha önce gerçekleşmiş bir hakkı (ör. kadınlara seçme-seçilme hakkı, 1930–1934) ya da 1982'ye ait bir özelliği (tek meclis) şıka koymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme 1961 Anayasası

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası ile getirilen yeniliklerden biri değildir?

✓ A. Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazandı; diğerleri 1961 Anayasası'nın yenilikleridir.
1961 – 1980 · TÜRKİYE

Koalisyonlar ve 1971 Muhtırası: istikrarsız yıllar

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırla68 Kuşağı nedir, Soğuk Savaş döneminde hangi toplumsal hareketler ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soğuk Savaş döneminde ABD'de siyahların eşit haklar için yürüttüğü sivil haklar hareketi (Rosa Parks, Martin Luther King), 1968'de Vietnam Savaşı'na, otoriteye ve tüketim toplumuna karşı dünyayı saran öğrenci hareketi (68 Kuşağı), kadın-erkek eşitliğini savunan feminizm ve çevre hareketi ortaya çıktı. Doğu Bloku'nda en güçlü toplumsal hareket, 1980'de Polonya'da Lech Wałęsa önderliğinde kurulan bağımsız sendika Dayanışma'ydı.

Sivil haklar, 68 Kuşağı, feminizm, çevre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1971 Muhtırası (12 Mart) neden verildi, 1970'lerde Türkiye'de neden siyasi istikrarsızlık yaşandı?

Kısa cevap: 1961–1965 arasında koalisyon hükûmetleri kuruldu, 1965'te Süleyman Demirel'in Adalet Partisi tek başına iktidar oldu. 12 Mart 1971'de Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarının verdiği muhtıra (1971 Muhtırası) üzerine Demirel istifa etti, Nihat Erim partilerüstü bir hükûmet kurdu. 1970'ler kısa ömürlü koalisyonlar, ekonomik bunalım ve artan terörle geçti.

1961'den 1980'e kadar Türkiye'de ortalama bir hükûmetin ömrü, bir öğrencinin bir lise sınıfında geçirdiği süreyi pek aşmadı.

15 Ekim 1961 seçimlerine CHP, DP'nin devamı sayılan Adalet Partisi (AP), Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) ve Yeni Türkiye Partisi (YTP) katıldı. Hiçbir parti tek başına çoğunluğu alamadı; yeni Meclis Cemal Gürsel'i cumhurbaşkanı seçti. 1961–1965 arasında İsmet İnönü başbakanlığında üç ayrı koalisyon hükûmeti kuruldu. Aynı yıllarda Albay Talat Aydemir'in 1962 ve 1963'teki iki darbe girişimi bastırıldı.

AP'nin tek başına iktidarı

1965 seçimlerinde Süleyman Demirel başkanlığındaki AP tek başına iktidar oldu ve 1969'da da seçimi kazandı. 1966'da Cevdet Sunay cumhurbaşkanı seçildi. Ancak 1960'ların sonunda dünyayı saran 1968 gençlik hareketleri Türkiye'ye de yansıdı; üniversitelerde başlayan olaylar sağ-sol kutuplaşmasına ve şiddete dönüştü.

Ek bilgi: 68 kuşağı Türkiye'de

1968'de Vietnam Savaşı'na ve yerleşik düzene karşı Batı'da yükselen öğrenci hareketi, yani 68 Kuşağı, Türkiye'yi de etkiledi. Türkiye'de bu dalga Haziran 1968'de üniversite boykot ve işgalleriyle başladı; öğrenciler eğitim sisteminin yanında dış politikayı da sorguladı. Amerikan 6. Filosu'nun İstanbul'a gelişini protesto eden gösteriler (1968–1969) çatışmalara dönüştü; Ocak 1969'da ODTÜ'yü ziyaret eden ABD büyükelçisinin aracı yakıldı. Öğrenci liderlerinden Deniz Gezmiş ve Mahir Çayan gibi isimler sonraki yıllarda silahlı eylemlere yönelen örgütlerin başında yer aldı.

Kutuplaşma işçi hareketine de yayıldı. Sendikalar kanununda yapılan değişikliğe karşı 15–16 Haziran 1970'te İstanbul ve Kocaeli'de büyük işçi yürüyüşleri yapıldı; can kayıpları yaşandı ve iki ilde sıkıyönetim ilan edildi. Öğrenci olayları, işçi eylemleri ve siyasi şiddet, bir yıl sonraki muhtıraya giden ortamı hazırladı.

Altın daireler askerî müdahaleleri gösterir. Aralardaki dönemlerin çoğu kısa ömürlü hükûmetlerle geçti; tek istisna AP'nin 1965–1971 iktidarıdır.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçek yaklaşıktır)

12 Mart 1971 Muhtırası

Artan şiddet olayları ve siyasi tıkanıklık üzerine 12 Mart 1971'de Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları hükûmete bir muhtıra verdi. Başbakan Süleyman Demirel istifa etti; bağımsız milletvekili Nihat Erim başkanlığında geniş tabanlı, partilerüstü bir hükûmet kuruldu ve bazı illerde sıkıyönetim ilan edildi. 1971–1973 arasında yapılan değişikliklerle 1961 Anayasası'ndaki bazı hak ve özgürlükler daraltıldı, üniversite ve TRT özerkliği sınırlandı, Devlet Güvenlik Mahkemeleri kuruldu. Bu dönemde Deniz Gezmiş ve iki arkadaşı 1972'de idam edildi.

1970'ler: kısa ömürlü hükûmetler

1972'de CHP'de Bülent Ecevit genel başkan oldu; 1973'te emekli Oramiral Fahri Korutürk cumhurbaşkanı seçildi; İnönü 25 Aralık 1973'te öldü. 1973 seçimlerinden sonra hiçbir parti tek başına iktidar olamadı. CHP–MSP koalisyonu, ardından Milliyetçi Cephe hükûmetleri ve yeniden Ecevit ile Demirel hükûmetleri birbirini izledi. 1973 petrol krizinin ardından döviz darlığı, yüksek enflasyon ve temel ürünlerde kuyruklar ekonomiyi sarstı; 24 Ocak 1980 kararlarıyla serbest piyasaya dönük yeni bir ekonomik program açıklandı.

Siyasi kutuplaşma sokaklara taştı. 1 Mayıs 1977 Taksim olayları, Aralık 1978 Kahramanmaraş olayları ve 1980 Çorum olayları gibi kanlı çatışmalar yaşandı, siyasi suikastler arttı. 1980'de Meclis aylarca süren oylamalara rağmen yeni bir cumhurbaşkanı seçemedi. Bu ortam 12 Eylül 1980'e giden yolu hazırladı.

Kültür ve sanat: 1960–1980

Siyasetteki çalkantıya rağmen bu yirmi yıl kültür hayatında verimli geçti. 1961 Anayasası'nın getirdiği özgürlük ortamı, köyden kente göç ve yaygınlaşan radyo, sanatı toplumun sorunlarına yöneltti; sanatçılar gecekonduyu, göçü, toprak ve su kavgasını anlatmaya başladı. Yeni şehirli kitle müzikte de kendi sesini aradı. Dönemin öne çıkan adlarını alanlarına göre şöyle toplayabiliriz:

  • Edebiyat: toplumcu gerçekçi çizgi güçlendi (Nazım Hikmet'in şiirleri yeniden okundu, Ahmet Arif); Necip Fazıl şiirlerini “Çile”de topladı; ülke sorunlarını işleyen romanlarıyla Adalet Ağaoğlu ve Vedat Türkali; denemede Nurullah Ataç, Cemil Meriç ve Mehmet Kaplan.
  • Sinema: Yeşilçam'ın en verimli yılları; Metin Erksan'ın Susuz Yaz filmi 1964'te Berlin Film Festivali'nde Altın Ayı kazandı. Aynı yıl Antalya Film Festivali (Altın Portakal) başladı; Türkan Şoray, Münir Özkul ve Kemal Sunal gibi oyuncular geniş kitlelere ulaştı.
  • Tiyatro: Dormen Tiyatrosu, Devekuşu Kabare ve Birleşik Sanatçılar gibi özel topluluklar sahneyi canlandırdı.
  • Müzik: 1965'te başlayan Altın Mikrofon yarışmasının ilk birincisi Yıldırım Gürses oldu; Cem Karaca ve Erkin Koray bu yarışmayla tanındı. Halk ezgilerini rock ile buluşturan Anadolu rock (Barış Manço, Moğollar) doğdu; 1970'lerde göçün duygusunu taşıyan arabesk yaygınlaştı.
Akılda kalsın: 1961–1980'i üç kelimeyle ezberle: koalisyon → AP → koalisyon. Arada tek kırılma: 12 Mart 1971, Demirel gider, Nihat Erim gelir. Cumhurbaşkanları sırası: Gürsel (1961) → Sunay (1966) → Korutürk (1973). Kültürde 1964 iki ödüllü yıldır: Susuz Yaz Berlin'de Altın Ayı aldı, Antalya'da Altın Portakal başladı.
Sınavda

Nasıl sorulur“1971 Muhtırası (12 Mart) bir darbe midir?” Hayır, bir muhtıradır: Meclis kapatılmadı, hükûmet istifa etti.

TuzakTuzak şık, 12 Mart'ta Meclis'in feshedildiğini ya da partilerin kapatıldığını söyler; bunlar 1980 Askerî Darbesi'ne aittir.

Sınavda işaretle“12 Mart Muhtırası” 1971 Muhtırası, “12 Eylül Darbesi” 1980 Askerî Darbesi'dir; ad farklı, olay aynı.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1971 Muhtırası'nın (12 Mart) sonuçlarından biridir?

✓ B. Muhtıra hükûmeti düşürdü ama Meclis açık kaldı; Nihat Erim'in partilerüstü hükûmeti kuruldu. Meclis'in feshi ve partilerin kapatılması 1980 Askerî Darbesi'ne, halkoylamasıyla yeni anayasa 1961 ve 1982'ye aittir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. 1971 Muhtırası (12 Mart) verildi
  2. İnönü başkanlığında ilk koalisyon hükûmeti kuruldu
  3. Kahramanmaraş olayları yaşandı
  4. Adalet Partisi tek başına iktidar oldu

▭Boşluk doldurma

1971 Muhtırası (12 Mart) üzerine Başbakan Süleyman istifa etti; partilerüstü hükûmeti bağımsız milletvekili kurdu.

DemirelNihat ErimBülent EcevitAdnan Menderes
12 EYLÜL 1980 – 6 KASIM 1983 · TÜRKİYE

1980 Askerî Darbesi ve 1982 Anayasası: devleti öne alan düzen

MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla27 Mayıs Askerî Darbesi (1960) neden ve nasıl oldu, Yassıada yargılamaları nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

27 Mayıs 1960'ta Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subay, emir-komuta zinciri dışında Menderes hükûmetine karşı darbe yaparak yönetime el koydu; 27 Mayıs Askerî Darbesi, Cumhuriyet tarihinin ilk askerî darbesidir. Yönetimi Cemal Gürsel başkanlığındaki Millî Birlik Komitesi üstlendi; DP'liler Yassıada'da yargılandı, Menderes, Zorlu ve Polatkan Eylül 1961'de idam edildi.

Gerginlik, 27 Mayıs Askerî Darbesi ve Yassıada

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1980 Askerî Darbesi'nin (12 Eylül) sonuçları nelerdir, 1982 Anayasası'nın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 12 Eylül 1980'de Genelkurmay Başkanı Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu (1980 Askerî Darbesi); Meclis feshedildi, siyasi partiler kapatıldı. 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilen 1982 Anayasası tek meclisli yapıyı getirdi, devlet otoritesini öne çıkardı ve hak ve özgürlükleri kanunla sınırlanabilir kıldı. 6 Kasım 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın ANAP'ı tek başına iktidar oldu.

Yirmi yılda üçüncü kez ordu siyasete müdahale etti; bu kez hem yönetimi aldı hem de yeni düzenin anayasasını kendisi yazdırdı.

Ekonomik bunalım, siyasi kamplaşma ve günlük hayatı tehdit eden terör olayları gerekçe gösterilerek 12 Eylül 1980'de Türk Silahlı Kuvvetleri emir-komuta zinciri içinde yönetime el koydu; harekâtın adı “Bayrak Harekâtı”ydı ve yönetime el konulduğunu bildiren bildiriyi radyo ve televizyonda Kenan Evren okudu. Bu darbe emir-komuta zinciri içinde yapılmasıyla 27 Mayıs'tan ayrılır. Ülkeyi Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile kuvvet komutanlarından oluşan Millî Güvenlik Konseyi (MGK) yönetmeye başladı. Meclis feshedildi, 1961 Anayasası'nın uygulanması durduruldu, siyasi partiler, birçok dernek ve sendika kapatıldı. Hükûmeti emekli Oramiral Bülent Ulusu kurdu.

Darbenin ilk yıllarında çok sayıda kişi gözaltına alındı ve yargılandı; bu uygulamalar insan hakları açısından ağır eleştirilere konu oldu. Yükseköğretimi tek merkezden düzenlemek için 1981'de Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kuruldu.

1982 Anayasası nasıl hazırlandı?

Yeni anayasa için MGK ile Danışma Meclisi'nden oluşan bir Kurucu Meclis kuruldu. Taslağı Prof. Dr. Orhan Aldıkaçtı başkanlığındaki komisyon hazırladı. Anayasa 7 Kasım 1982'de halkoyuna sunuldu ve yüksek bir oranla kabul edildi. Aynı oylamayla Kenan Evren yedi yıllık süre için cumhurbaşkanı oldu.

İki anayasa da bir askerî müdahalenin ardından hazırlandı ve halkoyuyla kabul edildi; ama birinin ağırlık merkezi birey, ötekininki devlettir.Görsel: Sınav Defteri

1982 Anayasası'nın özellikleri

  • Devlet otoritesi öne çıktı: Hak ve özgürlükler açısından bireyden çok devlete ağırlık veren bir anayasadır; bütün hak ve özgürlüklerin kanunla sınırlanabileceği kabul edildi.
  • Cumhuriyet Senatosu kaldırıldı, tek meclisli yapıya geçildi.
  • Yürütme güçlendirildi: Yürütme yetkisi cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kuruluna verildi; cumhurbaşkanının yetkileri genişletildi.
  • Olağanüstü hâl ilanı ve bu dönemde Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi düzenlendi.
  • MGK dönemi kararlarının anayasaya aykırılığının ileri sürülmesi yasaklandı (geçici madde). Bir başka geçici maddeyle eski parti liderlerine siyaset yasağı getirildi.

6 Kasım 1983: sivil siyasete dönüş

Yeni anayasaya göre yapılan 6 Kasım 1983 seçimlerine MGK'nın izin verdiği üç parti katılabildi: Anavatan Partisi (ANAP, Turgut Özal), Halkçı Parti (HP, Necdet Calp) ve Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP, Turgut Sunalp). Seçimi ANAP kazandı ve Turgut Özal başkanlığında tek başına iktidar oldu. Özal döneminin siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümünü 1980 sonrası Türkiye sayfasında göreceksin.

Üç anayasa yan yana: 1924 · 1961 · 1982
192419611982
KabulII. TBMM (20 Nisan 1924)İlk halkoylaması (9 Temmuz 1961)Halkoylaması (7 Kasım 1982)
HazırlayanMeclisKurucu Meclis (MBK + Temsilciler Meclisi)Kurucu Meclis (MGK + Danışma Meclisi)
YasamaTek meclis (TBMM)Çift meclis (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu)Tek meclis (Senato kalktı)
GüçlerKuvvetler birliği (yumuşatılmış)Güçler ayrılığı, parlamenter sistemGüçler ayrılığı; yürütme ve cumhurbaşkanı güçlendi
AğırlıkMillî egemenlikBirey: geniş hak ve özgürlüklerDevlet otoritesi
Yeni kurumCumhurbaşkanlığı, bağımsız mahkemelerAnayasa Mahkemesi, DPT, özerk üniversite ve TRTOlağanüstü hâlde KHK, MGK kararlarına geçici koruma
Akılda kalsın: Üç müdahaleyi yönetim organıyla eşle: 27 Mayıs → MBK, 12 Mart → muhtıra (Meclis açık), 12 Eylül → MGK. Anayasalar da öyle: 1961 = birey, iki meclis; 1982 = devlet, tek meclis.
Sınavda

Nasıl sorulur“1961 Anayasası'ndan farklı olarak 1982 Anayasası'nın özelliği” sorulur; cevap çoğunlukla Cumhuriyet Senatosu'nun kaldırılması ya da yürütmenin güçlendirilmesidir.

TuzakHalkoylamasıyla kabul edilme iki anayasada da ortaktır; tuzak bunu yalnız birine yazmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme 1980 Askerî Darbesi'nden 1983'e

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi 1961 Anayasası'ndan farklı olarak 1982 Anayasası'nın özelliklerindendir?

✓ C. 1961 Anayasası çift meclisliydi; 1982 Anayasası Senato'yu kaldırdı. A, B ve D iki anayasada da vardır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye ile Yunanistan'ın 1976'da imzaladığı Bern Deklarasyonu aşağıdaki Ege sorunlarından hangisiyle ilgilidir?

✓ A. Sismik-1 krizinden sonra imzalanan Bern Deklarasyonu ile taraflar kıta sahanlığında tek taraflı faaliyette bulunmamayı kabul etti. B karasuları, C hava sahası-FIR ve D adaların silahlandırılması da Ege sorunlarıdır, ama Bern yalnız kıta sahanlığıyla ilgilidir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Ege sorunları

?Soru 2

ABD'de 1964 Sivil Haklar Yasası ile 1965 Oy Hakkı Yasası'nın çıkarılmasında aşağıdaki gelişmelerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ A. Montgomery otobüs boykotuyla (1955) başlayan sivil haklar hareketi, yasal ırk ayrımcılığını bu iki yasayla sona erdirdi. Carson çevre hareketinin, Dayanışma Doğu Bloku'ndaki işçi muhalefetinin simgesidir; petrol krizi ise 1973'te, yasalardan sonra geldi.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Sivil haklar, 68 Kuşağı, feminizm, çevre

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi 1967 Arap-İsrail (Altı Gün) Savaşı'nın doğrudan sonuçlarındandır?

✓ C. Golan Tepeleri 1967'de Suriye'den alındı. Millîleştirme 1956'da, Arap Birliği 1945'te, Mısır-İsrail barışı 1979'da gerçekleşti.Kaynak: Orta Doğu sorunları · 1967 Altı Gün Savaşı

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Camp David süreciyle sağlanan Mısır-İsrail barışının sonuçlarından biri değildir?

✓ D. FKÖ 1964'te, Camp David'den çok önce kuruldu. Diğer üçü 1979 barış antlaşmasının sonuçlarıdır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · Camp David ve Mısır-İsrail barışı

?Soru 5

1950–1970 yılları arasında Batı Avrupa'da yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Stagflasyon, 1973 Petrol Krizi'nden sonra görüldü ve altın çağı bitirdi; öteki üçü altın çağın özellikleridir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Refah devleti, göç ve 1973 krizi

?Soru 6

ABD Başkanı Eisenhower'ın 1953'te BM Genel Kurulu'nda dile getirdiği “Barış İçin Atom” çağrısının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eisenhower nükleer bilginin silah yerine barışçıl amaçlarla kullanılmasını önerdi; bu çizgide 1957'de UAEA kuruldu. A çağrı silahları yasaklamayı değil, bilgiyi barışa açmayı önerdi; C uzaydaki yasak 1967 Dış Uzay Antlaşması'nın, D deneme yasağı 1963 antlaşmasının konusudur.Kaynak: Soğuk Savaş'ta bilim, kültür ve toplum · Nükleer çağ: bombadan santrale

?Soru 7

1973 Petrol Krizi'nin ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. Yom Kippur Savaşı sırasında Arap üreticiler üretimi kıstı ve ambargo uyguladı; fiyatlar yaklaşık dört katına çıktı. Diğer olaylar 1978 ve sonrasındadır.Kaynak: Orta Doğu sorunları · 1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi

?Soru 8

Türkiye 1974'te Kıbrıs'a müdahale ederken aşağıdakilerden hangisini hukuki dayanak olarak göstermiştir?

✓ B. Garanti Antlaşması, adanın anayasal düzeni bozulursa garantörlere gerektiğinde tek başına harekete geçme hakkı tanıyordu. Türkiye bu hakkı kullandı. A NATO 5. maddesi müttefike saldırıda ortak savunmadır; C Lozan Kıbrıs'ı İngiltere'ye bırakmıştı, dayanak olamaz; D BM'nin böyle bir müdahale kararı yoktu.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve KKTC

?Soru 9

Türkiye'nin 1955'te Bağdat Paktı'na katılmasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bağdat Paktı, NATO'yu Orta Doğu'ya uzatan bir çevreleme halkasıydı; Türkiye Sovyet tehdidine karşı Batı ile birlikte hareket etti. Pakt Arap dünyasında tepki gördü (Arapları desteklemek değil); Kıbrıs ve AET başka dosyalardır.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Balkan Paktı ve Bağdat Paktı (CENTO)

?Soru 10

1964 Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Mektup Türkiye'de ABD'ye güveni sarstı; Türkiye NATO'da kalarak SSCB ile ekonomik iş birliğine yöneldi. A Türkiye NATO'dan ayrılmadı, ittifakta kaldı; B Balkan Paktı (1953) ve D Kore (1950) mektuptan öncedir.Kaynak: Soğuk Savaş'ta Türkiye'nin dış politikası · Türk-ABD ve Türk-Sovyet ilişkileri
92
Daha fazla soru çözmek ister misin?Soğuk Savaş dönemi konusundan 92 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →