Çok partili hayata geçiş: Dörtlü Takrir'den Demokrat Parti'ye
MEB 12. sınıf · II. Dünya Savaşı'ndan Küreselleşme Sürecine Türkiye · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtatürk döneminde çok partili hayata geçiş denemeleri neden başarısız oldu?Bağlantılı konudan (Çok partili hayat denemeleri ve tepkiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atatürk döneminde çok partili hayata iki kez geçilmek istendi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924–1925) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930). İki deneme de inkılap karşıtlarının bu partileri kendine sığınak yapması yüzünden kısa sürdü. Türkiye kalıcı olarak çok partili hayata 1946'da geçti.
Genel değerlendirme: tek partiden çok partiye
✎Konu anlatımı
Türkiye'de çok partili hayata ne zaman ve neden geçildi, Demokrat Parti nasıl kuruldu?
Kısa cevap: Türkiye II. Dünya Savaşı'nın ardından, 1945–1946'da kalıcı olarak çok partili hayata geçti. Bu dönemde ilk muhalefet partisi olarak 18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ'ın Millî Kalkınma Partisi, 7 Ocak 1946'da da Dörtlü Takrir'i veren Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün Demokrat Parti'si kuruldu.1930'da Serbest Fırka kapandığında kapı kapanmıştı; on beş yıl sonra o kapıyı aralayan bir anahtar değil, bir dünya savaşı oldu.
Hatırlarsan Atatürk döneminin iki çok partili denemesi, muhalefetin kısa sürede inkılap karşıtlarının sığınağına dönmesi yüzünden yarım kalmıştı. 1945'te ise şartlar değişmişti. Savaşı demokrasiler kazanmış, Türkiye de demokratik ilkelere dayanan BM Antlaşması'nı imzalamıştı. SSCB'nin baskısı karşısında yöneldiği Batı bloğunun bir parçası olmak, demokratik bir yönetimi de gerektiriyordu.
İçerideki hoşnutsuzluk
Savaş yıllarının yokluğu, karne, Millî Korunma Kanunu'nun sıkı denetimi ve Varlık Vergisi tek parti yönetimine karşı hoşnutsuzluğu büyütmüştü. Önceki sayfada gördüğün Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışması da CHP'nin içindeki ayrılığı açığa çıkardı. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü de 1945'te yaptığı konuşmalarda siyasi hayatta bir muhalefet partisinin eksikliğine dikkat çekti.
Takrirden partiye
7 Haziran 1945'te verilen Dörtlü Takrir reddedilince imzacıların CHP'deki yolu da kapandı: Menderes, Köprülü ve Koraltan partiden ihraç edildi, Bayar ise milletvekilliğinden ve partiden istifa etti. Bu arada 18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu; bu, dönemin ilk muhalefet partisiydi. Takririn dört imzacısı ise 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdu. DP kısa sürede tek parti yönetiminden hoşnut olmayan geniş kesimlerin umudu hâline geldi.
CHP de yeni duruma uyum sağlamaya çalıştı. Mayıs 1946 kurultayında “değişmez genel başkanlık” anlayışından vazgeçildi; Haziran 1946'da çıkarılan kanunla milletvekili seçimleri tek dereceli hâle getirildi. Seçmen artık doğrudan milletvekilini seçecekti.
Nasıl sorulur“Çok partili hayata geçişi etkileyen gelişmeler” sorulur; şıklara dönemin dışında kalan bir olay (ör. Kıbrıs, NATO'dan sonraki gelişmeler) çeldirici olarak konur. “Çok partili dönemin ilk muhalefet partisi” sorulursa cevap DP değil, Millî Kalkınma Partisidir.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Demokrat Parti kuruldu
- Dörtlü Takrir CHP Meclis grubuna verildi
- İlk tek dereceli genel seçim yapıldı
- Nuri Demirağ Millî Kalkınma Partisi'ni kurdu
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin 1945'ten sonra çok partili hayata geçmesini etkileyen gelişmelerden biri değildir?