19. yüzyılda Osmanlı: Doğu Sorunu'ndan Berlin'e

Navarin'de yanan donanmadan Kütahya'ya dayanan Mısır ordusuna, Kırım'dan Yeşilköy'e kadar gelen Ruslara, büyük devletlerin terazisinde ayakta kalmaya çalışan bir imparatorluğun yüzyılını yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1808 → 1909
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
200 sorubu konuda çözebileceğin
19. YÜZYIL · AVRUPA VE OSMANLI

Doğu Sorunu: “hasta adam”ın mirası kime kalacak?

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüçük Kaynarca Antlaşması'nın maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız oldu, Rusya Karadeniz'e çıktı, halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi. Rusya 1783'te Kırım'ı ilhak etti; Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanıdı.

Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğu Sorunu (Şark Meselesi) nedir?

Kısa cevap: Doğu Sorunu (Şark Meselesi), 19. yüzyılda Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı topraklarını aralarında nasıl paylaşacakları meselesidir. Osmanlı ise varlığını korumak için bu devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanan denge politikası izledi.

19. yüzyılın başında Osmanlı hâlâ üç kıtaya yayılan bir imparatorluktu; ama Avrupa başkentlerinde sorulan soru artık “ne kadar dayanır?” değil, “yıkılınca kime ne kalır?” idi.

Hatırlarsan Küçük Kaynarca'da (1774) Rusya Karadeniz'e inmiş ve Osmanlı'daki Ortodoksların haklarını koruma bahanesini eline almıştı. Yüzyıl dönerken Osmanlı artık topraklarını tek başına savunamıyordu. Avrupalı büyük devletlerin bu topraklar üzerindeki hesaplarına Doğu Sorunu (Şark Meselesi) denir. Bu hesabı en açık dile getiren Rus Çarı I. Nikola oldu: 1853'te İngiliz elçisiyle görüşürken Osmanlı'yı ölmek üzere olan bir hastaya benzetti ve mirasın şimdiden paylaşılmasını önerdi. Osmanlı için kullanılan “hasta adam” lakabı böyle doğdu.

Adı Viyana'da konuldu

Napolyon yenildikten sonra Avrupa'nın yeni düzenini kurmak için 1815'te Viyana Kongresi toplandı. Osmanlı davet edildiği hâlde iç işlerine karışılmasını istemediği için katılmadı. “Şark Meselesi” deyimi uluslararası bir toplantıda ilk kez bu kongrede, Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı. Kongrenin ardından Avusturya, Prusya ve Rusya Kutsal İttifak'ı kurdu; amaç ihtilalci ve milliyetçi hareketleri bastırıp eski monarşileri korumaktı. Ama bu ilke Osmanlı söz konusu olunca unutulacaktı: on iki yıl sonra Navarin'de üç büyük devlet, bir isyancı milletin yanında savaşa girdi.

Osmanlı belgelerinde Avrupa'nın bu büyük devletlerine Düvel-i Muazzama (büyük devletler) denir: İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya (birliğini kurduktan sonra Almanya). Bu sayfadaki bütün kongre ve antlaşmaların masasında aynı beş başkent oturur.

İki rüzgâr: milliyetçilik ve fabrika

Osmanlı'yı aynı anda iki rüzgâr sarstı. Fransız İhtilali (1789) Avrupa'ya milliyetçilik fikrini yaydı; onlarca milleti bir arada yöneten Osmanlı'da her topluluk kendi devletini istemeye başladı ve isyanlar önce Balkanlarda patladı. Sanayi İnkılabı ise fabrikalarına hammadde ve pazar arayan Avrupa'yı Osmanlı'ya yöneltti; ticaret antlaşmalarıyla açılan pazarda yerli üretim geriledi. Kısacası ihtilal imparatorluğu içeriden, sanayi ekonomiyi dışarıdan zorladı.

Rusya'nın iki hedefi

Balkan uluslarını Osmanlı'ya karşı en çok kışkırtan ve bağımsızlıklarına en çok destek veren devlet Rusya'ydı. İlk hedefi Panslavizm'di: Slav halklarını Rusya'nın önderliğinde birleştirmek ve Balkanlarda ona bağlı uydu devletler kurmak. İkinci hedefi sıcak denizlere inmekti: Karadeniz'den Boğazlar'a, oradan Akdeniz'e. Dikkat edersen iki yolun da kesiştiği yer İstanbul ve Boğazlar'dır; yüzyılın savaşlarının çoğunun Osmanlı-Rus savaşı olması bu yüzdendir.

Her büyük devletin Osmanlı üzerinde ayrı bir hesabı vardı; Osmanlı bu hesapların çatıştığı yerde ayakta kalmaya çalıştı.Görsel: Sınav Defteri

Osmanlı'nın silahı: terazi

Ordusu zayıflayan Osmanlı diplomasiye yaslandı: bir büyük devlete karşı ötekinin desteğini almak. Mısır valisine karşı önce Rusya'ya, sonra İngiltere'ye; Rusya'ya karşı İngiltere ve Fransa'ya; yüzyılın sonunda da Almanya'ya yaslandı. Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanan bu yönteme denge politikası (denge siyaseti) denir. Bu sayfadaki her antlaşmada terazinin hangi kefeye eğildiğine bak; konu böyle çok daha kolay akılda kalır.

Akılda kalsın: Rusya'nın iki anahtar kelimesi: Panslavizm (Balkanlar) ve sıcak denizler (Boğazlar). İki yolun kesiştiği nokta: İstanbul.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın 19. yüzyılda varlığını sürdürmesinde etkili olan politika” sorulur; cevap denge politikasıdır.

TuzakPanslavizmi Osmanlı'nın politikası gibi vermek. Panslavizm Rusya'nındır ve Osmanlı'yı parçalamaya yöneliktir. Bir de: “Şark Meselesi” deyimi ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde, Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı; “hasta adam” sözünü söyleyen ise I. Nikola'dır (1853). İki çarı karıştırma.

⇄Bilgi eşleştirme 19. yüzyıl kavramları

▭Boşluk doldurma

Osmanlı Devleti'ne ilk kez “hasta adam” diyen devlet 'dır. Balkan isyanlarının yayılmasında en etkili fikir, Fransız İhtilali'nin yaydığı akımıdır.

Rusyaİngilteremilliyetçilikliberalizm
1804 – 1830 · BALKANLAR VE MORA

Sırp ve Yunan isyanları: ilk özerklikten ilk bağımsızlığa

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNizam-ı Cedit nedir, III. Selim döneminde hangi ıslahatlar yapıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nizam-ı Cedit (“yeni düzen”), III. Selim'in (1789–1807) askerî, mali ve diplomatik alanda yaptığı ıslahatların genel adıdır. Avrupa usulü Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu, giderleri için İrad-ı Cedid hazinesi oluşturuldu, Londra başta olmak üzere daimi elçilikler açıldı. Islahatlar 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona erdi.

III. Selim ve Nizam-ı Cedit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'dan bağımsızlığını kazanan ilk millet hangisidir?

Kısa cevap: Milliyetçilik etkisiyle Osmanlı'ya ilk isyan eden millet Sırplar (1804), bağımsızlığını ilk kazanan millet Yunanlılardır. Navarin baskını (1827) ve 1828–1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Edirne Antlaşması (1829) imzalandı; Osmanlı bu antlaşmayla Yunanistan'ın bağımsızlığını tanıdı, Yunan devletinin bağımsızlığı 1830 Londra Protokolü ile kesinleşti.

Milliyetçiliğin Osmanlı'daki ilk iki büyük yangını Balkanlarda çıktı; birini Rusya körükledi, ötekini bütün Avrupa.

Sırp isyanı 1804'te, III. Selim döneminde, Belgrad'daki yeniçeri zorbalığına tepki olarak başladı. Kara Yorgi önderliğindeki ayaklanma kısa sürede bağımsızlık isteğine dönüştü ve Rusya'nın desteğini aldı. 1806'da Rusya Eflak ve Boğdan'ı işgal edince 1806–1812 Osmanlı-Rus Savaşı başladı. Bu sırada Napolyon ile Rus Çarı 1807'de Tilsit'te anlaşıp Osmanlı topraklarını paylaşmayı konuştu; Fransa'ya güveni sarsılan Osmanlı da 1809'da İngiltere ile Kale-i Sultaniye (Çanakkale) Antlaşması'nı imzaladı. Savaşın sonunda, II. Mahmut döneminde imzalanan Bükreş Antlaşması (1812) ile Sırplara kısmi özerklik verilmesi kabul edildi. İlk Sırp isyanı 1813'te bastırıldı, ama 1815'te Miloş Obrenoviç önderliğinde yeni bir isyan başladı ve Sırbistan 1830'da özerk bir prenslik hâline geldi.

Etnik-i Eterya ve Mora

Yunan isyanının arkasında 1814'te Rusya'nın Odesa şehrinde kurulan Etnik-i Eterya (Filiki Eterya) cemiyeti vardı. Amacı bağımsız bir Yunanistan'dı; ileride İstanbul merkezli “Büyük Yunanistan” hayali olan Megali İdea da bu çevrede filizlendi. Rus ordusunda subay olan Aleksandr İpsilanti 1820'de cemiyetin başına geçti ve 1821 başında Eflak-Boğdan'da ilk ayaklanmayı başlattı; yerli halktan destek bulamayan bu girişim kısa sürede bastırıldı. Tam bu sırada II. Mahmut, bölgede yarı bağımsız davranan Yanya valisi Tepedelenli Ali Paşa'yı görevden almış ve onunla uğraşıyordu; Rum isyanlarını sıkı tutan valinin gidişi Mora'da bir otorite boşluğu yarattı. İsyan 1821 baharında Mora'ya sıçradı ve orada büyüdü. Avrupa'da antik Yunan kültürüne duyulan hayranlık, isyancılara para ve gönüllü olarak geri döndü. İsyanı bastıramayan Osmanlı, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istedi; oğlu İbrahim Paşa'nın ordusu Mora'yı büyük ölçüde denetim altına aldı. Bu yardımın faturası birkaç yıl sonra kesilecek.

Navarin: bir donanmanın sonu

Avrupalı devletler isyanın bastırılmasına razı olmadı. İngiltere, Fransa ve Rusya'nın birleşik donanması 1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. Zamanlama Osmanlı için en kötüsüydü: bir yıl önce (1826) Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, yeni ordu henüz kurulamamıştı. Rusya bu boşluğu kaçırmadı; 1828'de savaş açtı ve Rus ordusu Edirne'ye kadar ilerledi.

İlk özerklik Sırplara, ilk bağımsızlık Yunanlılara: ikisinde de Rusya ve Avrupa belirleyiciydi. Görsel: Sınav Defteri

Edirne Antlaşması'nın (1829) sonuçları

  • Yunanistan: Osmanlı, Yunanistan'ın bağımsızlığını tanıdı; Yunan devletinin bağımsızlığı ve sınırları 1830 Londra Protokolü ile kesinleşti.
  • Sırbistan: Sırplara özerklik verildi; Sırbistan özerk prenslik oldu.
  • Eflak ve Boğdan: Bu iki beyliğin ayrıcalıkları artırıldı.
  • Rusya: Rus tüccarlarına Osmanlı topraklarında serbest ticaret hakkı tanındı; Osmanlı savaş tazminatı ödedi.
Akılda kalsın: İki ayrı “ilk”: ilk isyan ve ilk özerklik Sırplar, ilk bağımsızlık Yunanlılar. Kısaca: “Sırp başlattı, Yunan ilk ayrıldı.”
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız olan ilk millet” → Yunanlılar.

TuzakSırpları seçtirmek. Sırplar ilk isyan eden ve ilk özerklik kazanan millettir; bağımsızlıkları 1878 Berlin Antlaşması'yla gelir.

Sınavda işaretle“azınlık lehine madde içeren ilk antlaşma” sorulursa Bükreş (1812).

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Navarin'de Osmanlı-Mısır donanması yakıldı
  2. Etnik-i Eterya Odesa'da kuruldu
  3. Edirne Antlaşması imzalandı
  4. Mora'da Yunan isyanı başladı

?Soru çöz

1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yakan güç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yunan isyanının bastırılmasını istemeyen üç büyük devletin birleşik donanması Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. A Rusya yalnız değildi, İngiltere ve Fransa da vardı; B Yunanlılar isyan hâlindeydi, donanmayı yakan onlar değildi; D Avusturya ve Prusya Navarin'e katılmadı.
1831 – 1833 · MISIR, SURİYE, KÜTAHYA

Mısır Sorunu: valinin padişaha kafa tuttuğu isyan

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelgrad Antlaşması'nın (1739) önemi nedir, kapitülasyonlar neden sürekli hâle getirildi?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1739 Belgrad Antlaşması ile Osmanlı, Avusturya'dan Belgrad'ı geri aldı; antlaşma Fransa'nın aracılığıyla imzalandı. Bu aracılığın karşılığında 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa Humbaracı Ocağı'nı ıslah etti.

I. Mahmud ve Belgrad Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mısır Sorunu nedir, Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları neden imzalandı?

Kısa cevap: Mısır Sorunu, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın 1831'de Osmanlı'ya karşı başlattığı isyandır. Mısır ordusu Konya'da Osmanlı'yı yenip Bursa'ya kadar ilerleyince II. Mahmut Rusya'dan yardım aldı; 1833'te Kütahya Antlaşması ile Mısır ve Suriye Mehmet Ali'ye bırakıldı, Hünkâr İskelesi Antlaşması ile de Boğazlar sorunu ortaya çıktı.

Yunan isyanında padişahın imdadına koşan vali, birkaç yıl sonra aynı orduyu padişahın üzerine yürüttü.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa Mısır'da Avrupa usulü bir ordu ve donanma kurmuş, fabrikalar açmıştı; Osmanlı'nın en güçlü valisiydi. Yunan isyanındaki yardımına karşılık Mora ve Girit valiliğini istemişti. Mora elden çıkınca bunun yerine Suriye valiliğini istedi. İsteği reddedilince 1831'de oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Suriye'ye girdi. Sorunun başlangıçta bir iç mesele olduğuna dikkat et: bir vali, kendi padişahına karşı ayaklanmıştı.

Konya'dan Kütahya'ya

İbrahim Paşa Aralık 1832'de Konya'da Osmanlı ordusunu yendi, sadrazamı esir aldı ve Şubat 1833'te Bursa'ya kadar ilerledi; İstanbul yolu açıktı. II. Mahmut önce İngiltere'den yardım istedi, istediğini alamadı. Çaresiz kalınca yüzyıllık rakibi Rusya'ya döndü; bu çaresizlik için hep “denize düşen yılana sarılır” sözü anılır. Rus donanması İstanbul Boğazı'na, Beykoz'daki Hünkâr İskelesi'ne demir attı.

Bir valinin isyanı, Rusya'nın araya girmesiyle bütün Avrupa'yı ilgilendiren bir krize dönüştü.Görsel: Sınav Defteri

İç sorun nasıl dış sorun oldu?

Rus askerinin İstanbul'da görünmesi İngiltere ve Fransa'yı telaşlandırdı; Rusya'nın Boğazlar'a yerleşmesini istemiyorlardı. Onların araya girmesiyle 1833'te Kütahya Antlaşması imzalandı: Mehmet Ali Paşa'ya Mısır ve Girit'e ek olarak Suriye valiliği, oğlu İbrahim Paşa'ya Cidde valiliği ve Adana'nın vergi gelirleri verildi. Osmanlı kendi valisiyle barışmak için büyük devletlerin aracılığına muhtaç kalmıştı. Böylece Mısır meselesi, Avrupalıların müdahalesiyle bir iç sorun olmaktan çıkıp dış sorun hâline geldi.

Hünkâr İskelesi: Rusya'nın diplomatik zaferi

Rus donanması eli boş dönmedi. Aynı yıl imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması ile iki devlet arasında savunma ittifakı kuruldu. Gizli maddeye göre Rusya bir savaşa girerse Osmanlı, ona asker göndermek yerine Çanakkale Boğazı'nı Rusya'nın düşmanlarının savaş gemilerine kapatacaktı. Antlaşma sekiz yıl geçerli olacaktı. Boğazlar ilk kez bir büyük devletin çıkarına göre düzenlenmiş ve Boğazlar sorunu doğmuştu. Yine de karar iki devlet arasında verilmişti: Hünkâr İskelesi, Osmanlı'nın Boğazlar hakkında başka devletlerin onayına muhtaç olmadan, kendi imzasıyla düzenleme yaptığı son antlaşma olarak anılır; 1841'den sonra Boğazlar uluslararası sözleşmelerin konusu oldu. İngiltere bu üstünlüğü kırmak için hemen harekete geçti; bir sonraki konunun hikâyesi bu.

Akılda kalsın: 1833'ün iki antlaşması: Kütahya = Mısır'la barış, toprak Mehmet Ali'ye; Hünkâr İskelesi = Rusya'yla ittifak, Boğazlar sorunu. “Kütahya'da vali kazandı, Hünkâr İskelesi'nde Rusya.”
Sınavda

Nasıl sorulur“Boğazlar sorununun ortaya çıkmasına yol açan antlaşma” → Hünkâr İskelesi (1833). “Mısır Sorunu'nun iç sorun olmaktan çıkması” → Avrupalı devletlerin müdahalesi.

TuzakKütahya'yı Boğazlarla eşlemek.

Sınavda işaretleantlaşmanın imzalandığı yer Kütahya; Mısır ordusunun Konya'dan sonra Batı Anadolu içlerine (Kütahya-Bursa) ilerlediğini söyleyen öncül doğrudur.

▭Boşluk doldurma

Mısır ordusu Konya'da Osmanlı ordusunu yenince II. Mahmut 'dan yardım aldı. Boğazlar sorunu 1833'te imzalanan Antlaşması'yla ortaya çıktı.

RusyaFransaHünkâr İskelesiKütahya

⇄Bilgi eşleştirme

1838 – 1841 · NİZİP, LONDRA

Balta Limanı'ndan Londra'ya: Mısır Sorunu'nu Avrupa çözüyor

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğu Sorunu (Şark Meselesi) nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğu Sorunu (Şark Meselesi), 19. yüzyılda Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı topraklarını aralarında nasıl paylaşacakları meselesidir. Osmanlı ise varlığını korumak için bu devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanan denge politikası izledi.

Doğu Sorunu ve denge politikası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Balta Limanı Antlaşması ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nin önemi nedir?

Kısa cevap: Osmanlı, 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiltere'ye geniş ticari ayrıcalıklar tanıyarak onun desteğini kazandı. 1839 Nizip yenilgisinden sonra 1840 Londra Antlaşması Mısır Sorunu'nu çözdü; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı.

Kütahya'dan sonra iki taraf da işin bitmediğini biliyordu; Osmanlı rövanş için bir müttefik arıyordu, müttefik ise karşılığında pazar.

Hatırlarsan II. Mahmut Rusya'ya sarılmıştı; şimdi terazinin öteki kefesine, İngiltere'ye döndü. İngiltere'nin istediği belliydi: fabrikalarına açık bir pazar. 1838'de imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngiliz tüccarlarına geniş ayrıcalıklar tanındı, tekel (yed-i vahit) uygulaması kaldırıldı ve gümrükler düşük tutuldu. Tekeller kalkınca Mehmet Ali Paşa'nın Mısır'daki tekele dayalı ekonomisi de sarsıldı.

Kısa vadede kazanılan

  • İngiltere, Mısır meselesinde Osmanlı'yı destekledi.
  • Mehmet Ali Paşa'nın tekel gelirleri zayıfladı.

Uzun vadede kaybedilen

  • Osmanlı, Avrupa mallarının açık pazarı hâline geldi.
  • Yerli üretim ve el sanatları rekabet edemeyip geriledi.

Nizip ve bir padişahın ölümü

İngiliz desteğine güvenen II. Mahmut, Mısır meselesini kesin olarak çözmek için ordusunu harekete geçirdi. 24 Haziran 1839'da Nizip'te İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Osmanlı ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. II. Mahmut yenilgi haberi İstanbul'a ulaşmadan öldü, yerine Abdülmecit geçti. Kısa süre sonra Kaptanıderya Ahmed Fevzi Paşa da donanmayı İskenderiye'ye götürüp Mehmet Ali'ye teslim etti. Osmanlı bir anda hem ordusuz hem donanmasız kalmıştı.

Londra'da yazılan son

Osmanlı'nın çökmesini ve Mısır'ın Fransa'nın nüfuzuna girmesini istemeyen İngiltere devreye girdi. 1840'ta İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya ile Osmanlı arasında Londra Antlaşması imzalandı; Mehmet Ali'yi destekleyen Fransa masanın dışında kaldı. Mehmet Ali Paşa'ya Mısır valiliği babadan oğula geçmek üzere bırakıldı, Suriye, Adana ve Girit Osmanlı yönetimine geri döndü, donanma iade edildi. Mehmet Ali önce direndi, İngiliz donanmasının baskısıyla kabul etti. Mısır Sorunu böylece kapandı.

1841: Boğazlar artık uluslararası

Bir yıl sonra İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Londra Boğazlar Sözleşmesi'ni imzaladı (1841). Boğazların Osmanlı egemenliğinde olduğu kabul edildi ve Boğazlar barış zamanında bütün yabancı savaş gemilerine kapatıldı. Hünkâr İskelesi'nin Rusya'ya sağladığı üstünlük sona erdi. Boğazlar ilk kez uluslararası bir sözleşmeyle düzenlendiği için bu tarihten sonra mesele yalnız Osmanlı'nın değil, bütün Avrupa'nın meselesiydi.

Ekonomik bedelle alınan İngiliz desteği Mısır sorununu çözdü; Boğazlar ilk kez uluslararası bir sözleşmeyle düzenlendi. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Mısır Sorunu şeridi: 1831 isyan → 1833 Kütahya + Hünkâr İskelesi → 1838 Balta Limanı → 1839 Nizip → 1840 Londra → 1841 Boğazlar. “İsyan, ateşkes, pazarlık, yenilgi, çözüm, kilit.”
Sınavda

Nasıl sorulur“Boğazların uluslararası bir statü kazanması” → 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi. “Osmanlı'nın açık pazar hâline gelmesi” → Balta Limanı.

Tuzakİki Londra'yı karıştırmak. 1840 Mısır'ı, 1841 Boğazları çözdü.

↕Kronolojik sıralama

  1. Nizip'te Osmanlı ordusu yenildi
  2. Kütahya Antlaşması imzalandı
  3. Londra Boğazlar Sözleşmesi imzalandı
  4. Balta Limanı Ticaret Antlaşması imzalandı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile aşağıdakilerden hangisi kabul edilmiştir?

✓ C. 1841'de Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kaldı ve barışta tüm yabancı savaş gemilerine kapatıldı. B, 1840 Londra Antlaşması'nın maddesidir; A Boğazları yalnız Rusya'ya göre düzenleyen Hünkâr İskelesi'dir, 1841 bunu kaldırdı; D uluslararası komisyon Lozan'da kurulacaktır.
1853 – 1856 · KIRIM VE KARADENİZ

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması: Osmanlı Avrupa masasında

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'dan bağımsızlığını kazanan ilk millet hangisidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Milliyetçilik etkisiyle Osmanlı'ya ilk isyan eden millet Sırplar (1804), bağımsızlığını ilk kazanan millet Yunanlılardır. Navarin baskını (1827) ve 1828–1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Edirne Antlaşması (1829) imzalandı; Osmanlı bu antlaşmayla Yunanistan'ın bağımsızlığını tanıdı, Yunan devletinin bağımsızlığı 1830 Londra Protokolü ile kesinleşti.

Sırp ve Yunan isyanları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kırım Savaşı'nın sebepleri ve Paris Antlaşması'nın sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Kırım Savaşı (1853–1856) Osmanlı ile Rusya arasında başladı; İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı'nın toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesine alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi.

Kudüs'teki kutsal mekânların anahtarları üzerine başlayan bir tartışma, birkaç yıl içinde Avrupa'nın büyük devletlerini Karadeniz kıyısında karşı karşıya getirdi.

Kudüs'teki kutsal yerlerin denetimi konusunda Katolikleri koruyan Fransa ile Ortodoksları koruyan Rusya anlaşmazlığa düştü. Rusya bu krizi fırsat bilip Osmanlı'daki bütün Ortodoksların koruyuculuğunu kendisine bırakmasını istedi. Bu istekleri 1853'te İstanbul'a olağanüstü elçi olarak gelen Prens Mençikof dile getirdi. Kabul edilseydi Rusya milyonlarca Osmanlı tebaası üzerinde söz sahibi olacaktı. Osmanlı reddedince Rus ordusu Eflak ve Boğdan'ı işgal etti ve savaş 1853'te başladı. Hatırlarsan “hasta adam” sözü de tam bu krizin arifesinde söylenmişti.

Gerginliğin arka planında iki eski hesap daha vardı. 1848–1849 ihtilallerinden sonra Osmanlı'ya sığınan Macar ve Leh mültecilerini Rusya ve Avusturya geri istemiş, Osmanlı vermeyi reddetmişti. Rusya ayrıca Hünkâr İskelesi'yle Boğazlar'da kazandığı, ama 1841 Londra Sözleşmesi'yle kaybettiği üstünlüğü geri almak istiyordu.

Sinop'tan Sivastopol'a

1853'te Rus donanması Sinop'ta Osmanlı donanmasını yaktı. Rusya'nın Boğazlar'a ve Akdeniz'e yaklaşmasından endişe eden İngiltere ve Fransa 1854'te Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. İtalyan birliği için büyük devletlerin desteğini arayan Piyemonte de 1855'te onlara katıldı. Savaşın ağırlık merkezi Kırım'dı; Sivastopol'un düşmesiyle Rusya barışa razı oldu. Osmanlı, bu savaşın masraflarını karşılamak için 1854'te ilk kez dış borç aldı.

Savaşın getirdiği yenilikler

Kırım, telgrafın ve buharlı savaş gemilerinin kullanıldığı ilk büyük savaştır; Osmanlı'nın ilk telgraf hatları da bu savaş sırasında (1855) cepheyle haberleşmek için çekildi. Avrupalı gazeteciler ve ressamlar cepheden haber taşıdı, savaş kamuoyunun gözü önünde yaşandı. İngiliz hemşire Florence Nightingale, İstanbul'da Üsküdar'daki Selimiye Kışlası'nda kurulan askerî hastanede yaralılara baktı; geceleri elinde lambayla dolaştığı için “Lambalı Kadın” diye anıldı ve modern hemşireliğin öncüsü oldu.

Kırım Savaşı, cepheden fotoğraflarla belgelenen ilk büyük savaşlardandır.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Paris Antlaşması'nın (1856) sonuçları

  • Osmanlı Avrupa devleti sayıldı; toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin ortak güvencesine alındı.
  • Karadeniz tarafsız oldu: savaş gemilerine kapatıldı, Osmanlı ve Rusya kıyılarda tersane bulunduramayacaktı.
  • Tuna'da serbest dolaşım: nehir bütün gemilere açıldı, uluslararası bir komisyon denetleyecekti.
  • Eflak ve Boğdan: Avrupa güvencesinde ayrıcalık kazandı, Rusya'nın bu bölgelerdeki koruyuculuğu sona erdi.
  • Islahat Fermanı antlaşma metninde anıldı (fermanın kendisi ayrı sayfada).

Kâğıt üzerinde büyük bir başarıydı, ama faturası da vardı. Osmanlı galip taraftaydı ama savaş tazminatı alamadı. Karadeniz kısıtlaması Osmanlı'nın kendi donanmasını da bağladı. En önemlisi, metinde Avrupalıların iç işlere karışmayacağı yazsa da Islahat Fermanı'nın antlaşmada anılması, onlara azınlıklar bahanesiyle müdahale kapısı araladı. Toprak bütünlüğünün başkalarının güvencesine bırakılması da bir itiraftı: Osmanlı artık topraklarını tek başına koruyamayacağını kabul etmişti.

Akılda kalsın: Paris'in üç sözcüğü: güvence (toprak bütünlüğü Avrupa'nın elinde), tarafsızlık (Karadeniz), kapı (Islahat Fermanı ile iç işlere karışma).
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın toprak bütünlüğünün Avrupalı devletlerin güvencesine alınması” → Paris 1856. “İlk dış borç” → Kırım Savaşı, 1854.

TuzakOsmanlı'nın yanında Avusturya ya da Prusya'yı göstermek; yanında İngiltere, Fransa ve Piyemonte vardı.

▭Boşluk doldurma

Osmanlı ilk dış borcunu Savaşı sırasında aldı. Bu savaşta Osmanlı'nın yanında yer alan İtalyan devleti 'dir.

Kırım93 HarbiPiyemontePrusya

?Soru çöz

1856 Paris Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Avrupalı devletlerin Osmanlı'nın iç işlerine karışmasına zemin hazırlamıştır?

✓ D. Azınlıklara hak tanıyan fermanın uluslararası bir antlaşmada anılması, Avrupalılara azınlıklar bahanesiyle müdahale imkânı verdi. A Karadeniz'in tarafsızlığı Rusya'yı sınırladı; B Tuna'nın serbestliği ticaretle ilgilidir; C Avrupa devleti sayılmak Osmanlı'yı koruma amaçlıydı; üçü de iç işlere karışma zemini değildir.
1861 – 1876 · AVRUPA

İtalya ve Almanya birlikleri: Avrupa'da terazi bozuluyor

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMısır Sorunu nedir, Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları neden imzalandı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mısır Sorunu, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın 1831'de Osmanlı'ya karşı başlattığı isyandır. Mısır ordusu Konya'da Osmanlı'yı yenip Bursa'ya kadar ilerleyince II. Mahmut Rusya'dan yardım aldı; 1833'te Kütahya Antlaşması ile Mısır ve Suriye Mehmet Ali'ye bırakıldı, Hünkâr İskelesi Antlaşması ile de Boğazlar sorunu ortaya çıktı.

Mısır Sorunu: Kütahya ve Hünkâr İskelesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İtalyan ve Alman birliklerinin Osmanlı Devleti'ne etkisi nedir?

Kısa cevap: Abdülaziz döneminde İtalya 1870'te, Almanya 1871'de siyasi birliğini tamamladı. Bu iki yeni güç Avrupa'daki dengeyi değiştirdi, Osmanlı'nın Rusya'ya karşı dayandığı İngiltere-Fransa desteğini zayıflattı ve Rusya'nın Panslavizm politikasına hız vermesine ortam hazırladı.

Denge politikası bir teraziye benzer; Abdülaziz döneminde teraziye iki yeni ağırlık kondu ve Osmanlı'nın bütün hesapları değişti.

Hatırlarsan Piyemonte, Kırım'da Osmanlı'nın yanında savaşmıştı; amacı İtalya'yı birleştirmekti ve 1870'te Roma'nın katılmasıyla İtalyan birliği tamamlandı. Prusya ise önce Avusturya'yı, ardından 1870–1871'de Fransa'yı yenerek 1871'de Alman İmparatorluğu'nu ilan etti. Sömürge yarışına geç katılan bu iki devlet de hammadde ve pazar arıyordu; Osmanlı toprakları onların da gözü önündeydi. İtalya'nın Trablusgarp hevesi, ilerideki bir sayfanın konusu olacak.

Fransa düştü, Rusya kalktı

Fransa'nın Prusya karşısındaki yenilgisi, Osmanlı'yı Rusya'ya karşı koruyan cephenin zayıflaması demekti. Rusya fırsatı hemen kullandı: 1871 Londra Konferansı'nda Paris Antlaşması'nın Karadeniz kısıtlamaları kaldırıldı ve Rusya Karadeniz'de yeniden donanma bulundurma hakkını kazandı. Ardından Panslavizm politikasına hız verdi, Balkanlardaki Slav halklarını Osmanlı'ya karşı kışkırttı. 1875 Hersek ve 1876 Bulgar ayaklanmaları bu ortamda patladı; Balkan bunalımı başlamıştı.

Abdülaziz Avrupa'da, donanma denizde

Bu yıllarda Abdülaziz, 1867'de Paris'teki uluslararası sergiye giderek Avrupa'ya gezi yapan ilk Osmanlı padişahı oldu; Londra ve Viyana'yı da gördü. Gezi Avrupa'yla ilişkileri sıcak tutmak, yeni borç imkânları aramak ve Osmanlı'nın da yenilendiğini göstermek için bir fırsattı. Padişah özellikle İngiliz donanmasının gösterisinden etkilendi; dönüşte yurt dışına çok sayıda zırhlı gemi siparişi verdi. Bu yatırımlarla Osmanlı, zırhlı gemilerden oluşan güçlü bir donanmaya kavuştu. Gezinin bir izi de sanatta kaldı: Abdülaziz, at üstündeki bronz heykelini yaptıran ilk Osmanlı padişahıdır (1872).

Padişahın gördüğü ilgi Avrupa'nın Osmanlı üzerindeki hesaplarını ise değiştirmedi. Pahalı gemiler ve saray yapıları (Beylerbeyi ve Çırağan bu dönemdendir) borç yükünü ağırlaştırdı. Balkanlarda isyanlar sürerken ve devlet borçlarını ödeyemez hâle gelmişken meşrutiyete yanaşmayan Abdülaziz, Mayıs 1876'da devlet adamlarınca tahttan indirildi (ayrıntısı Meşrutiyet sayfasında).

Avrupa'da terazi bozuluyor · Osmanlı'ya etkisi
GelişmeYılOsmanlı'ya etkisi
İtalyan birliği1870Hammadde ve pazar arayan yeni bir rakip
Alman İmparatorluğu1871Sömürge yarışına geç katılan güç, Osmanlı topraklarına göz dikti
Fransa'nın yenilgisi1870–1871Osmanlı'yı Rusya'ya karşı koruyan cephe zayıfladı
Londra Konferansı1871Paris'in Karadeniz kısıtlamaları kalktı; Rusya yeniden donanma kurabildi
Abdülaziz'in Avrupa gezisi1867İlk padişah gezisi; zırhlı gemi siparişleri ve artan borç
Akılda kalsın: 1870–1871 = iki birlik, bir yenilgi: İtalya birleşti, Almanya birleşti, Fransa yenildi. Sonuç: Rusya Karadeniz'e geri döndü, Balkanlar kaynamaya başladı.
Sınavda

Nasıl sorulur“İtalyan ve Alman birliklerinin Osmanlı'ya etkisi” sorulur: Avrupa dengesi değişti, denge politikası zorlaştı, sömürge yarışında yeni rakipler çıktı.

TuzakBu birliklerin Osmanlı'dan toprak koparılarak kurulduğunu söylemek; ikisi de Osmanlı topraklarında kurulmadı.

Sınavda işaretleAbdülaziz döneminde yurt dışından gemi siparişleriyle donanma büyütüldü. KPSS kaynaklarında geçen “dünyanın üçüncü büyük donanması” öncülü görürsen bu döneme bağla; ancak bu sıralama MEB kitabında yer almaz, kesin bir sayı olarak değil, sınav kalıbı olarak bil.

↕Kronolojik sıralama

  1. Hersek'te ayaklanma çıktı
  2. İtalyan birliği tamamlandı
  3. Piyemonte, Kırım Savaşı'na katıldı
  4. Alman İmparatorluğu ilan edildi

?Soru çöz

İtalyan ve Alman siyasi birliklerinin tamamlanmasının Osmanlı Devleti'ne etkileri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Bu dönemde Osmanlı toprak kazanmadı; aksine denge bozulduğu için Balkanlarda yeni bir bunalıma sürüklendi. B, C ve D gerçek etkilerdir: sömürge yarışına yeni rakipler girdi, Rusya Balkanlarda daha etkin oldu, Avrupa'daki güç dengesi değişti.
1877 – 1878 · PLEVNE, KAFKASYA, BERLİN

93 Harbi: Ayastefanos'tan Berlin'e

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPrut ve Pasarofça antlaşmalarının sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1711 Prut Antlaşması ile Osmanlı, Rusya'ya kaptırdığı Azak'ı geri aldı. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Venedik'ten geri alınan Mora Osmanlı'da kaldı, ama Belgrad ve çevresi Avusturya'ya bırakıldı; bu antlaşma Lale Devri'ni başlattı.

Karlofça sonrası: Prut ve Pasarofça

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

93 Harbi'nin sonuçları nelerdir, Berlin Antlaşması ile neler kaybedildi?

Kısa cevap: 93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Osmanlı'nın yenilgisiyle bitti ve Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Avrupalıların itirazı üzerine yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakıldı.

Bu savaşa “93 Harbi” denmesinin sebebi bir takvimdir: Rumi takvimle 1293 yılında başlamıştır.

Balkan bunalımı büyüyünce büyük devletler 1876 sonunda İstanbul'da (Tersane) bir konferans topladı; Balkanlarda ıslahat istiyorlardı. II. Abdülhamit'in yeni hükûmeti, konferansın açıldığı gün Kanun-i Esasi'yi ilan ederek dış müdahaleye gerek olmadığını göstermek istedi (Meşrutiyet ayrı sayfada). Konferans kararları reddedilince Rusya 1877'de savaş ilan etti.

İki cephe, iki gazi

Balkan cephesinde Gazi Osman Paşa Plevne'yi aylarca savundu; Kafkas cephesinde Gazi Ahmet Muhtar Paşa direndi, Erzurum savunmasında Nene Hatun'un adı destanlaştı. Direniş kahramancaydı ama sonucu değiştirmedi: Ruslar Edirne'yi geçip İstanbul'un kapısına, Yeşilköy'e (Ayastefanos) kadar geldi.

Ayastefanos: Rusya'nın hayali

1878'de imzalanan Ayastefanos Antlaşması Rusya'nın bütün isteklerini kâğıda döktü. En kritik madde sınırları Adriyatik'e kadar uzanan, Rusya'ya bağlı büyük ve özerk bir Bulgaristan'dı. Bu Bulgaristan, sıcak denizlere inme hayalini tek imzayla gerçekleştirecekti. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oluyor; Kars, Ardahan, Batum ve Doğu Beyazıt Rusya'ya geçiyor; Ermenilerin yaşadığı yerlerde ıslahat isteniyordu. İngiltere ve Avusturya buna izin vermedi; Rusya şartları Berlin'de yeniden görüşmeyi kabul etmek zorunda kaldı. Ayastefanos'un maddeleri Berlin Kongresi'nde yeniden ele alınıp değiştirildi ve yerini Berlin Antlaşması aldı.

Berlin, Ayastefanos'u ortadan kaldırmadı; Rusya'nın kazancını budayıp Avrupalıların payını ekledi.Görsel: Sınav Defteri

Berlin Antlaşması'nın (1878) sonuçları

  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.
  • Bulgaristan üçe ayrıldı: Osmanlı'ya vergi veren özerk Bulgaristan Prensliği, Osmanlı'ya bağlı özerk Doğu Rumeli ve Osmanlı'ya bırakılan Makedonya.
  • Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya verildi; Doğu Beyazıt Osmanlı'da kaldı.
  • Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafından işgal edilip yönetilmesi kabul edildi.
  • Ermenilerin yaşadığı yerlerde ıslahat yapılacaktı; Ermeni meselesi uluslararası bir sorun hâline geldi.
  • Girit'te ıslahat yapılacaktı; aynı yıl çıkarılan Halepa Fermanı (1878) adaya geniş yönetim ayrıcalıkları tanıdı.
  • Osmanlı Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecekti.

Berlin, Osmanlı'nın Balkanlardaki varlığını büyük ölçüde daralttı. Dahası, İngiltere ve Fransa 1856'da Paris'te üstlendikleri toprak bütünlüğünü koruma politikasını bıraktı; artık onlar da paylaşıma katılacaktı. İngiltere'nin tutumundaki değişim aslında 1876 Tersane Konferansı'nda Balkanlar için ıslahat dayatmasıyla görünür olmuştu; Kıbrıs'ın yönetimini alması (1878) ise bu politikayı fiilen bıraktığının kanıtı oldu. Ermeni maddesiyle de Avrupa'ya iç işlere karışmanın yeni bir kapısı açılmıştı.

Akılda kalsın: Elviye-i Selâse “üç sancak” demektir: Kars, Ardahan, Batum. Bu üç sancak Millî Mücadele sayfalarında, Misak-ı Millî'de yeniden karşına çıkacak.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ayastefanos'un yerine Berlin'in imzalanmasının sebebi” → İngiltere ve Avusturya'nın, Rusya'nın Balkanlarda güçlenmesine itirazı. “Ermeni meselesinin uluslararası bir sorun hâline gelmesi” → Berlin.

TuzakBulgaristan'ı 1878'de bağımsız olanlar arasında saymak; Bulgaristan özerk oldu.

Sınavda işaretleKPSS kaynaklarının “imzalandığı hâlde uygulanmayan ilk antlaşma” kalıbı Ayastefanos'u (ikincisi Sevr) gösterir; MEB kitabı bu ifadeyi kullanmaz, olayı “maddeleri Berlin'de değiştirildi, yerini Berlin Antlaşması aldı” diye anlatır. İki ifade aynı olgunun anlatımıdır; İngiltere'nin toprak bütünlüğü politikasını bıraktığı yer Berlin (1878, Kıbrıs).

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1878 Berlin Antlaşması ile aşağıdakilerden hangisi bağımsızlığını kazanmamıştır?

✓ B. Bulgaristan Berlin'de üçe ayrıldı ve yalnız özerk bir prenslik oldu; bağımsızlık 1908'de gelecektir. A Sırbistan, C Romanya ve D Karadağ ise Berlin'de bağımsızlık kazandı.
1830 – 1909 · KUZEY AFRİKA, KIBRIS, GİRİT

Kıbrıs, Tunus ve Mısır: dostların da paya ortak olduğu yıllar

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKırım Savaşı'nın sebepleri ve Paris Antlaşması'nın sonuçları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırım Savaşı (1853–1856) Osmanlı ile Rusya arasında başladı; İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı'nın toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesine alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi.

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıbrıs, Tunus ve Mısır hangi devletler tarafından ne zaman işgal edildi?

Kısa cevap: 19. yüzyılda Fransa Cezayir'i (1830) ve Tunus'u (1881), İngiltere Kıbrıs'ı (1878) ve Mısır'ı (1882) ele geçirdi. Bu kayıplar karşısında II. Abdülhamit, denge politikası gereği Almanya ile yakınlaştı.

Berlin'den sonra Osmanlı topraklarında gözü olanlar yalnız düşmanlar değildi; dün toprak bütünlüğünü savunan dostlar da sıraya girmişti.

Kuzey Afrika'daki kayıplar aslında erken başlamıştı. Fransa, Osmanlı'nın Yunan isyanı ve Rus savaşıyla uğraştığı yıllarda, II. Mahmut döneminde 1830'da Cezayir'i işgal etti. Yarım yüzyıl sonra, 1881'de Cezayir'in komşusu Tunus'u da ele geçirdi.

Kıbrıs: bir desteğin bedeli

Berlin Kongresi toplanmadan hemen önce, 1878'de Osmanlı İngiltere ile bir anlaşma yaptı: İngiltere Rusya'ya karşı Osmanlı'yı destekleyecek, karşılığında Kıbrıs'ın yönetimini geçici olarak alacaktı. Ada hukuken Osmanlı'ya ait sayılsa da yönetimi İngiltere'ye geçti. İngiltere, Doğu Akdeniz'de ve Hindistan yolu üzerinde değerli bir üs kazanmıştı.

Mısır: kanal ve borç

1869'da açılan Süveyş Kanalı Hindistan yolunu kısaltınca Mısır İngiltere için vazgeçilmez oldu; Mısır'ın ağır dış borçları da müdahale için zemin hazırladı. İngiltere, Urabi Paşa ayaklanmasını bahane ederek 1882'de Mısır'ı işgal etti. Hatırlarsan Mısır Sorunu'nda Mehmet Ali'ye karşı Osmanlı'yı destekleyen İngiltere'ydi; yarım yüzyıl sonra Mısır'ı kendisi aldı. Mısır kâğıt üzerinde Osmanlı'ya bağlı kaldı.

Girit ve Dömeke

Hatırlarsan Berlin'de Girit için ıslahat sözü verilmiş, 1878 Halepa Fermanı adaya geniş ayrıcalıklar tanımıştı; yine de adayı Yunanistan'a bağlamak isteyen ayaklanmalar durmadı. Yunanistan Girit'i ilhak etmeye girişince Osmanlı 1897'de Yunanistan'a savaş açtı. Osmanlı ordusu Dömeke'de Yunan ordusunu yendi. Ancak büyük devletler araya girdi ve Osmanlı savaş meydanındaki zaferini masada kullanamadı: Girit'te Osmanlı hâkimiyetinde özerk bir yönetim kuruldu. Savaşı kazanıp adayı kaybetmenin ilk adımı buydu.

Abdülhamit'in yeni dengesi

İngiltere ve Fransa paylaşıma katılınca II. Abdülhamit terazinin öteki kefesini aradı ve Osmanlı toprakları üzerinde açık bir hedefi görünmeyen Almanya'yla ilişkileri geliştirmeye özen gösterdi. Alman subayları Osmanlı ordusunun eğitimine katıldı, Bağdat Demiryolu imtiyazı Almanlara verildi. Bu yakınlaşma, Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'na Almanya'nın yanında girmesinde etkili oldu.

Sayfanın antlaşmalarını kronolojik bir tabloda topla ve her satırda terazinin hangi kefeye eğildiğine bak:

19. yüzyıl antlaşmaları · yıl, taraf, sonuç
AntlaşmaYılKarşı tarafSonuç
Bükreş1812RusyaSırplara kısmi özerklik
Edirne1829RusyaYunanistan'ın bağımsızlığının yolu açıldı
Hünkâr İskelesi1833RusyaBoğazlar sorunu doğdu
Kütahya1833MısırSuriye ve Adana Mısır'a
Balta Limanı1838İngiltereTicari ayrıcalık; İngiliz desteği
Londra1840–1841Büyük devletlerMısır Sorunu çözüldü; Boğazlar savaş gemilerine kapalı
Paris1856Rusya ve AvrupaToprak bütünlüğü Avrupa güvencesinde
Ayastefanos1878RusyaBüyük Bulgaristan; uygulanmadı
Berlin1878Büyük devletlerSırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan özerk; Kars-Ardahan-Batum Rusya'ya
Akılda kalsın: Kim neyi aldı? Fransa → Cezayir 1830, Tunus 1881 (Kuzey Afrika'da yan yana iki ülke). İngiltere → Kıbrıs 1878, Mısır 1882 (ikisi de Hindistan yolu üzerinde).
Sınavda

Nasıl sorulur“II. Abdülhamit'in Almanya ile yakınlaşmasının sebebi” → İngiltere ve Fransa'nın toprak bütünlüğü politikasını bırakması, denge politikası.

TuzakDömeke'de Osmanlı'nın yenildiğini söylemek. Osmanlı savaşı kazandı ama Girit özerk oldu.

⇄Bilgi eşleştirme kim, neyi, ne zaman?

▭Boşluk doldurma

Osmanlı'nın galip geldiği hâlde Girit'in özerk olduğu savaşa Savaşı denir. II. Abdülhamit denge politikası gereği ile yakınlaştı.

DömekeNavarinAlmanyaFransa

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nin duraklamasının dış sebeplerinden biridir?

✓ D. Coğrafi Keşifler Avrupa'da yaşanan bir gelişmedir; diğer üç şık devletin kendi kurumlarındaki bozulmadır, yani iç sebeptir.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Duraklamanın sebepleri

?Soru 2

18. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının kalıcı sonuç vermemesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi en azdır?

✓ B. Yabancı uzman getirmek ıslahatların bir özelliğidir; başarısızlığın nedeni değildir. A yenilikler halka dayanmadı; C çıkarı bozulan yeniçeri ve ulema isyan etti; D yeni kurumlar için konan vergiler tepki çekti. Bu üçü ıslahatları kalıcı olmaktan alıkoyan asıl etkenlerdir.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · 18. yüzyıl ıslahatlarının özellikleri

?Soru 3

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Küçük Kaynarca'da Kırım bağımsız olur; Rusya onu 1783'te ilhak eder, Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanır. B doğrudur: halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı; C doğrudur: Kırım Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız oldu; D doğrudur: ilk kez savaş tazminatı ödendi.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybı

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı döneminde yaşamış halk (âşık) edebiyatı temsilcilerinden biridir?

✓ B. Karacaoğlan saz şairidir ve heceyle söyler; Baki, Nedim ve Şeyh Galib aruzla yazan divan şairleridir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Divan, tasavvuf ve halk edebiyatı

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?

✓ C. Daimi elçilikler III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri'nde elçilikler geçiciydi. A, B ve D Lale Devri'nin gerçek yenilikleridir: İstanbul'da çini imalathanesi kuruldu, yangınlar için Tulumbacı Ocağı açıldı, Doğu ve Batı eserleri için tercüme heyeti oluşturuldu.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · Lale Devri'nde sanat ve Patrona Halil

?Soru 6

Osmanlı mimarisinde Avrupa'nın barok üslubundan etkilenen ilk büyük selatin camisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. I. Mahmud'un başlatıp III. Osman'ın 1755'te tamamlattığı Nuruosmaniye, barok etkili ilk büyük selatin camisidir. B Sultanahmet ve C Şehzade klasik dönem camileridir, barok öncesidir; D Bursa'daki Yeşil Cami erken dönem eseridir, barok etkiden yüzyıllar öncedir.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Osmanlı mimarisi ve dönemleri

?Soru 7

Napolyon'un Mısır Seferi (1798) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Fransa'ya karşı Osmanlı ilk kez İngiltere ve Rusya ile ittifak yaptı; Napolyon Akka'da durduruldu, Mısır 1802'de Osmanlı'ya döndü. A Osmanlı Fransa'nın yanında değil, ona karşı savaştı; C Mısır Fransa'ya bırakılmadı, geri alındı; D Napolyon Akka'yı alamadı, orada durduruldu.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · III. Selim ve Nizam-ı Cedit

?Soru 8

Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya imparatorunun Osmanlı padişahına denk sayılması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Zitvatorok'ta toprak kaybı yoktur; kaybedilen protokol üstünlüğüdür. A İlk büyük toprak kaybı Karlofça'dır; C doğuda en geniş sınır Ferhat Paşa Antlaşması'yla, İran'a karşı gelmişti; D Avusturya himayeye girmedi, aksine eşit sayıldı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · Ferhat Paşa ve Zitvatorok

?Soru 9

IV. Murat'ın içki, tütün ve kahvehaneleri yasaklaması, gece sokağa çıkmayı yasaklaması 17. yüzyıl ıslahatlarının hangi özelliğini en açık biçimde yansıtır?

✓ C. IV. Murat düzeni yasak ve cezayla kurdu; bu, dönemin ıslahatlarının baskıcı karakterinin tipik örneğidir. A Avrupa'yı örnek alma 18. yüzyıl ıslahatlarının özelliğidir; B halk yönetime katılmadı, yasaklar yukarıdan kondu; D yeni kurum açılmadı, eski düzen geri getirilmeye çalışıldı.Kaynak: Osmanlı duraklama dönemi · IV. Murat ve Kasr-ı Şirin

?Soru 10

19. yüzyılın ortasında Osmanlı padişahlarının Topkapı Sarayı'ndan ayrılıp Avrupa sarayları örnek alınarak yapılan Dolmabahçe Sarayı'na geçmesi en çok aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Dolmabahçe, Batılılaşma döneminde Avrupa saraylarını örnek alan eklektik üslubuyla Batı etkisinin simgesidir. A Dolmabahçe İstanbul'dadır, başkent değişmedi; C Divan-ı Hümayun bu dönemde nezaretlere dönüşmüştü, güçlenmedi; D Enderun saray okuludur, saray değişikliğiyle ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı kültür ve sanatı · Osmanlı sarayları
200
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı dağılma dönemi konusundan 200 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →