Doğu Sorunu: “hasta adam”ın mirası kime kalacak?
MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKüçük Kaynarca Antlaşması'nın maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı gerileme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız oldu, Rusya Karadeniz'e çıktı, halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi. Rusya 1783'te Kırım'ı ilhak etti; Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanıdı.
Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybı
✎Konu anlatımı
Doğu Sorunu (Şark Meselesi) nedir?
Kısa cevap: Doğu Sorunu (Şark Meselesi), 19. yüzyılda Avrupalı büyük devletlerin Osmanlı topraklarını aralarında nasıl paylaşacakları meselesidir. Osmanlı ise varlığını korumak için bu devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanan denge politikası izledi.19. yüzyılın başında Osmanlı hâlâ üç kıtaya yayılan bir imparatorluktu; ama Avrupa başkentlerinde sorulan soru artık “ne kadar dayanır?” değil, “yıkılınca kime ne kalır?” idi.
Hatırlarsan Küçük Kaynarca'da (1774) Rusya Karadeniz'e inmiş ve Osmanlı'daki Ortodoksların haklarını koruma bahanesini eline almıştı. Yüzyıl dönerken Osmanlı artık topraklarını tek başına savunamıyordu. Avrupalı büyük devletlerin bu topraklar üzerindeki hesaplarına Doğu Sorunu (Şark Meselesi) denir. Bu hesabı en açık dile getiren Rus Çarı I. Nikola oldu: 1853'te İngiliz elçisiyle görüşürken Osmanlı'yı ölmek üzere olan bir hastaya benzetti ve mirasın şimdiden paylaşılmasını önerdi. Osmanlı için kullanılan “hasta adam” lakabı böyle doğdu.
Adı Viyana'da konuldu
Napolyon yenildikten sonra Avrupa'nın yeni düzenini kurmak için 1815'te Viyana Kongresi toplandı. Osmanlı davet edildiği hâlde iç işlerine karışılmasını istemediği için katılmadı. “Şark Meselesi” deyimi uluslararası bir toplantıda ilk kez bu kongrede, Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı. Kongrenin ardından Avusturya, Prusya ve Rusya Kutsal İttifak'ı kurdu; amaç ihtilalci ve milliyetçi hareketleri bastırıp eski monarşileri korumaktı. Ama bu ilke Osmanlı söz konusu olunca unutulacaktı: on iki yıl sonra Navarin'de üç büyük devlet, bir isyancı milletin yanında savaşa girdi.
Osmanlı belgelerinde Avrupa'nın bu büyük devletlerine Düvel-i Muazzama (büyük devletler) denir: İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya (birliğini kurduktan sonra Almanya). Bu sayfadaki bütün kongre ve antlaşmaların masasında aynı beş başkent oturur.
İki rüzgâr: milliyetçilik ve fabrika
Osmanlı'yı aynı anda iki rüzgâr sarstı. Fransız İhtilali (1789) Avrupa'ya milliyetçilik fikrini yaydı; onlarca milleti bir arada yöneten Osmanlı'da her topluluk kendi devletini istemeye başladı ve isyanlar önce Balkanlarda patladı. Sanayi İnkılabı ise fabrikalarına hammadde ve pazar arayan Avrupa'yı Osmanlı'ya yöneltti; ticaret antlaşmalarıyla açılan pazarda yerli üretim geriledi. Kısacası ihtilal imparatorluğu içeriden, sanayi ekonomiyi dışarıdan zorladı.
Rusya'nın iki hedefi
Balkan uluslarını Osmanlı'ya karşı en çok kışkırtan ve bağımsızlıklarına en çok destek veren devlet Rusya'ydı. İlk hedefi Panslavizm'di: Slav halklarını Rusya'nın önderliğinde birleştirmek ve Balkanlarda ona bağlı uydu devletler kurmak. İkinci hedefi sıcak denizlere inmekti: Karadeniz'den Boğazlar'a, oradan Akdeniz'e. Dikkat edersen iki yolun da kesiştiği yer İstanbul ve Boğazlar'dır; yüzyılın savaşlarının çoğunun Osmanlı-Rus savaşı olması bu yüzdendir.
Osmanlı'nın silahı: terazi
Ordusu zayıflayan Osmanlı diplomasiye yaslandı: bir büyük devlete karşı ötekinin desteğini almak. Mısır valisine karşı önce Rusya'ya, sonra İngiltere'ye; Rusya'ya karşı İngiltere ve Fransa'ya; yüzyılın sonunda da Almanya'ya yaslandı. Avrupalı devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanan bu yönteme denge politikası (denge siyaseti) denir. Bu sayfadaki her antlaşmada terazinin hangi kefeye eğildiğine bak; konu böyle çok daha kolay akılda kalır.
Nasıl sorulur“Osmanlı'nın 19. yüzyılda varlığını sürdürmesinde etkili olan politika” sorulur; cevap denge politikasıdır.
TuzakPanslavizmi Osmanlı'nın politikası gibi vermek. Panslavizm Rusya'nındır ve Osmanlı'yı parçalamaya yöneliktir. Bir de: “Şark Meselesi” deyimi ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde, Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı; “hasta adam” sözünü söyleyen ise I. Nikola'dır (1853). İki çarı karıştırma.
⇄Bilgi eşleştirme 19. yüzyıl kavramları
▭Boşluk doldurma
Osmanlı Devleti'ne ilk kez “hasta adam” diyen devlet 'dır. Balkan isyanlarının yayılmasında en etkili fikir, Fransız İhtilali'nin yaydığı akımıdır.