Cumhuriyet dönemi kültür, sanat ve bilim: ilk kadınlardan Türk Beşleri'ne

Sahneye çıkan ilk kadından gökyüzüne uçan ilk Türk uçağına, Ankara'nın kubbeli binalarından türküyü çok sesli söyleyen bestecilere kadar Cumhuriyet'in ilk çeyrek yüzyılında sanatı, bilimi, sağlığı ve havacılığı kuranları anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1923 → 1950
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
88 sorubu konuda çözebileceğin
TOPLUM · İLK KADINLAR

İlk kadınlar: sahneden pilot kabinine, köy odasından Meclis'e

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk kadınına seçme ve seçilme hakkı hangi yıllarda verildi?Bağlantılı konudan (Toplumsal ve hukuk devrimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk kadını 1930'da Belediye Kanunu'yla belediye seçimlerinde, 1933'te Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle muhtarlık ve ihtiyar heyeti seçimlerinde, 5 Aralık 1934'te anayasa değişikliğiyle milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclis'e girdi, bir ara seçimle sayı 18'e çıktı. Türkiye bu hakları Fransa, İtalya ve Belçika gibi birçok Avrupa ülkesinden önce tanıdı.

Kadınlara siyasi haklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminde ilk kadın pilot, avukat, doktor ve muhtar kimdir?

Kısa cevap: Cumhuriyet'in ilk yıllarında kadınlar birçok alanda ilk kez görünür oldu: Safiye Ali ilk Türk kadın doktor, Süreyya Ağaoğlu ilk Türk kadın avukat (1927), Sabiha Gökçen ilk Türk kadın pilot oldu; Keriman Halis 1932'de dünya güzeli seçildi, Gül Esin 1933'te ilk kadın muhtar oldu. 1935 seçimleriyle ilk kadın milletvekilleri Meclis'e girdi.

Bir kanun kadına hak verebilir; o hakkı ilk kullananın cesareti ise ayrı bir hikâyedir.

Hatırlarsan Medeni Kanun (1926) kadını aile hukukunda, 1930–1934 arasındaki düzenlemeler de siyasette erkekle eşitlemişti. Bu sayfada aynı yılların öbür yüzüne bakıyoruz: o hakları ilk kullanan, kapalı kapıları ilk açan kadınlar. KPSS bu adları neredeyse her zaman kişi–“ilk” eşleştirmesi olarak sorar; bu yüzden her adı alanıyla birlikte öğrenmek gerekir.

Sahneden mahkemeye

Kapılar Cumhuriyet'ten biraz önce aralanmaya başladı. Afife Jale 1920'de İstanbul'da sahneye çıkarak tiyatroda rol alan ilk Müslüman Türk kadın oldu. Müslüman kadınların sahneye çıkması o yıllarda yasaktı; Afife bu yüzden polis baskısıyla karşılaştı ve Darülbedayi'den uzaklaştırıldı. Yasak Cumhuriyet'le birlikte kalktı ve kadın oyuncular sahneye rahatça çıkabildi.

Hekimlikte Safiye Ali, Almanya'da tıp öğrenimini bitirdikten sonra 1922'de İstanbul'da muayenehane açan ilk Türk kadın doktordu. Hukukta Süreyya Ağaoğlu 1927'de baroya kaydolarak ilk Türk kadın avukat oldu. 1930'ların başında ilk kadın hâkimler de göreve başladı.

Gökyüzünde ve dünya sahnesinde

Atatürk'ün manevi kızı Sabiha Gökçen, 1935'te açılan Türkkuşu'nun ilk öğrencilerindendi; ardından askerî pilotluk eğitimi aldı ve 1937'de askerî harekât ve manevralarda uçtu. Bu yüzden ilk Türk kadın pilot, Türk kaynaklarında ise dünyanın ilk kadın savaş pilotu olarak anılır. 1932'de Belçika'da düzenlenen dünya güzellik yarışmasını kazanan Keriman Halis (Ece) de yeni Türkiye'nin dünya basınındaki modern yüzlerinden biri oldu.

Sabiha Gökçen, Türkkuşu'nda başladığı uçuş eğitimini askerî pilotlukla sürdürdü.Görsel: Kamu malı · Wikimedia Commons

Köyden Meclis'e

Siyasi hakları ilk kullananlar da adlarıyla bilinir. 1933'te köy seçimlerine katılma hakkı gelince Gül Esin, Aydın'ın Çine ilçesine bağlı Demircidere köyünde muhtar seçilerek ilk kadın muhtar oldu. 8 Şubat 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclis'e girdi, bir ara seçimle sayı 18'e çıktı. Aralarındaki Satı Kadın (Çırpan), Meclis'e giren ilk köylü kadın milletvekili olarak anılır. Aynı yıl İstanbul'da toplanan Uluslararası Kadınlar Birliği Kongresi'nde Mısırlı delege Hüda Şaravi, Atatürk'ü “Ataşark” (Doğu'nun atası) diye selamladı.

  • Sabiha Rıfat Gürayman: ilk Türk kadın mühendis (inşaat mühendisi).
  • Pakize İzzet Tarzi: ilk Türk kadın kadın-doğum uzmanı.
  • Semiha Berksoy: 1934'te Özsoy operasında sahneye çıkan ilk Türk kadın opera sanatçısı.
  • Müfide İlhan: 1950'de Mersin'de seçilen, il merkezindeki ilk kadın belediye başkanı.
İlk kadınlar: alan · kişi · yıl
AlanKişiYıl
Tiyatro (ilk Müslüman Türk kadın oyuncu)Afife Jale1920
Hekimlik (ilk Türk kadın doktor)Safiye Ali1922
Hukuk (ilk Türk kadın avukat)Süreyya Ağaoğlu1927
Dünya güzellik yarışmasıKeriman Halis1932
Köy yönetimi (ilk kadın muhtar)Gül Esin1933
Havacılık (ilk Türk kadın pilot)Sabiha GökçenTürkkuşu 1935, askerî uçuş 1937
Meclis (ilk kadın milletvekilleri; ilk köylü kadın vekil Satı Kadın)17 kadın milletvekili1935
Akılda kalsın: “İlk”leri yer adıyla bağla: sahnede Afife, muayenehanede Safiye, baroda Süreyya, gökte Sabiha, köyde Gül Esin, Meclis'te Satı Kadın. Her biri bir kanunun ya da bir yasağın kalktığı yerde durur.
Sınavda

Nasıl sorulurKişi–“ilk” eşleştirmesi verilir ve biri yanlış kurulur (“Afife Jale – ilk kadın pilot” gibi).

TuzakÇok sonraki ilklerin bu döneme karıştırılması; ilk kadın başbakan Tansu Çiller 1993'te göreve geldi, Atatürk dönemiyle ilgisi yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → ilk

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Cumhuriyet'in ilk yıllarında kadınların kamusal hayattaki “ilk”leriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Süreyya Ağaoğlu ilk Türk kadın avukattır (1927); ilk kadın muhtar 1933'te seçilen Gül Esin'dir. A Safiye Ali (doktor), B Sabiha Gökçen (pilot), C Satı Kadın (ilk köylü kadın vekil) eşleştirmeleri doğrudur.
SAĞLIK · SAĞLIK, SOSYAL HİZMET VE NÜFUS

Sağlık ve nüfus politikası: Refik Saydam ve salgınlara açılan savaş

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalkevleri ne zaman açıldı, amacı neydi?Bağlantılı konudan (Eğitim ve kültür devrimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halkevleri, Türk Ocaklarının kapanmasından sonra 19 Şubat 1932'de Cumhuriyet Halk Fırkası'na bağlı olarak açılan kültür merkezleridir. Dil-edebiyat, güzel sanatlar, temsil (tiyatro), spor, kütüphane ve yayın, köycülük gibi şubelerle inkılapları halka benimsetmeyi ve aydın ile halk arasındaki mesafeyi kapatmayı amaçladı. Halkçılık ilkesiyle ilişkilidir; 1951'de kapatıldı.

Halkevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminde sağlık alanında neler yapıldı, Refik Saydam kimdir?

Kısa cevap: TBMM Mayıs 1920'de ilk hükûmetinde Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti'ni (Sağlık Bakanlığı) kurdu. Uzun yıllar Sağlık Bakanı olan Dr. Refik Saydam döneminde numune hastaneleri, Hıfzıssıhha Enstitüsü ve sıtma, verem, trahom gibi salgınlarla mücadele örgütleri kuruldu. Savaşlarla azalan nüfusu artırmak için çok çocuklu aileler desteklendi.

Kurtuluş Savaşı bittiğinde Anadolu'nun karşısındaki düşman artık bir ordu değil; sıtma, verem ve trahomdu.

Balkan Savaşları'ndan Kurtuluş Savaşı'na on yılı aşan savaş dönemi Anadolu'yu yorgun, hasta ve az nüfuslu bırakmıştı. 28 Ekim 1927'de yapılan ilk nüfus sayımı yaklaşık 13,6 milyon kişi saydı. Sağlıklı insan hem üreten ekonominin hem de ordunun temeliydi; bu yüzden sağlık devletin görevi sayıldı. Daha savaş sürerken, Mayıs 1920'de kurulan ilk TBMM hükûmetinde Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti yer alıyordu: bugünkü Sağlık Bakanlığı'nın temeli.

Refik Saydam dönemi

Bakanlığı asıl şekillendiren ad Dr. Refik Saydam'dır. 1921–1937 arasında kısa aralar dışında Sağlık Bakanlığı yaptı; ardından 1939–1942'de başbakan oldu ve II. Dünya Savaşı'nın ilk yıllarında hükûmeti yönetti. Onun hedefi sağlık hizmetini köye kadar götürmekti: illere sağlık müdürlükleri, köylere sağlık memurları gönderildi; sağlık memuru ve ebe yetiştiren okullar açıldı.

Büyük şehirlerde öteki hastanelere örnek olsun diye numune hastaneleri kuruldu. Ankara'da aşı ve serum üreten Merkez Hıfzıssıhha Enstitüsü açıldı. Verem hastaları için Heybeliada Sanatoryumu (1924) hizmete girdi; sıtma, trahom ve frengiyle mücadele için ayrı teşkilatlar oluşturuldu. Hatırlarsan 1930'daki Umumi Hıfzıssıhha Kanunu da toplum sağlığını korumayı devletin görevi yapmıştı.

Sağlık ve yardım kurumları

Cumhuriyet'in sağlık ve yardım kurumları
KurumTarihGörevi
Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye VekâletiMayıs 1920İlk TBMM hükûmetinde; bugünkü Sağlık Bakanlığı'nın temeli
Heybeliada Sanatoryumu1924Verem hastalarının tedavisi
Merkez Hıfzıssıhha EnstitüsüRefik Saydam dönemiAnkara'da aşı ve serum üretimi
Yeşilay (Hilal-i Ahdar)1920, İstanbulİçki ve uyuşturucuyla mücadele; öncüsü psikiyatr Mazhar Osman
Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme)1921'de Ankara'da yeniden örgütlendiKimsesiz ve yoksul çocuklar
Kızılay1868 cemiyet → 1877 Hilal-i Ahmer → 1935 KızılayYaralı asker, sonra afetzede

Nüfus politikası

Az nüfus tarımda, sanayide ve savunmada aynı anlama geliyordu: iş gücü ve asker eksikliği. Cumhuriyet bu yüzden nüfusu artırmayı hedefleyen bir politika izledi. Çok çocuklu ailelere vergi muafiyeti ve ödül verildi; Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, altı ve daha fazla çocuğu olan annelere madalya ve ikramiye öngördü. Ana-çocuk sağlığı için doğumevleri açıldı, Balkanlardan gelen göçmenlerin yerleştirilmesi 1934 İskân Kanunu'yla düzenlendi. Lozan'daki nüfus mübadelesi de bu tablonun parçasıydı.

Akılda kalsın: Üç renk, üç dert: Kızılay yaralıya ve afetzedeye (bu adı 1935'te aldı), Yeşilay bağımlılığa (1920), Çocuk Esirgeme kimsesiz çocuğa. Hepsinin arkasında aynı düşünce var: sağlıklı ve kalabalık bir millet.
Sınavda

Nasıl sorulurNüfus artırıcı önlemler öncül olarak verilip amacı sorulur; cevap savaşlarla azalan nüfusu artırmak, iş gücü ve savunma ihtiyacını karşılamaktır. Refik Saydam hem Sağlık Bakanı hem başbakan olarak karşına çıkabilir.

Tuzak“Kızılay adı 1923'te alındı” ifadesi; 1923'te ad hâlâ Hilal-i Ahmer'di.

▭Boşluk doldurma

Hilal-i Ahmer Cemiyeti 1935'te adını aldı. Uzun yıllar Sağlık Bakanlığı yapan, 1939'da başbakan olan doktor idi.

KızılayYeşilayRefik SaydamMazhar Osman

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Cumhuriyet'in ilk yıllarında çok çocuklu ailelere vergi muafiyeti tanınması ve çok çocuklu annelerin ödüllendirilmesi gibi uygulamaların temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uzun savaşlar nüfusu azaltmıştı; iş gücü ve savunma ihtiyacı için nüfus artırıcı bir politika izlendi. A teşvikler kentleşmeye değil, nüfusa yönelikti; B dış borçlarla ilgisi yoktur; D göçmen kabulü durdurulmadı, Balkan göçmenleri 1934 İskân Kanunu'yla yerleştirildi.
MİMARİ VE HEYKEL · ULUSAL MİMARLIK, ANITLAR

Birinci Ulusal Mimarlık akımı: başkenti kubbe ve çiniyle kurmak

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı mimarisinin dönemleri nelerdir, her dönemin önemli eserleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Osmanlı kültür ve sanatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı mimarisi genellikle üç döneme ayrılır: Bursa ve İznik'te tek ve çok kubbeli planların denendiği erken dönem (İznik Hacı Özbek Camii, Bursa Ulu Camii, Yeşil Cami), Mimar Sinan'la zirveye ulaşan klasik dönem (Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet) ve 18. yüzyıldan itibaren Avrupa üsluplarının görüldüğü Batı etkili dönem (Lale Devri sivil mimarisi, barok Nuruosmaniye Camii, Dolmabahçe Sarayı).

Osmanlı mimarisi ve dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci Ulusal Mimarlık akımı nedir, Cumhuriyet döneminin mimarları ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Birinci Ulusal Mimarlık akımı (yaklaşık 1908–1930), Osmanlı ve Selçuklu mimarisinin kubbe, kemer ve çini gibi öğelerini betonarme gibi çağdaş tekniklerle birleştiren üsluptur; öncüleri Mimar Kemaleddin ve Vedat Tek'tir. II. TBMM binası (Vedat Tek) ve Gazi Eğitim Enstitüsü (Kemaleddin) bu akımın Ankara'daki örnekleridir. Anıtkabir ise Emin Halid Onat ile Orhan Arda'nın eseridir.

1923'te başkent olan Ankara'nın bir sorunu vardı: devleti ağırlayacak binası yoktu.

Ankara'yı başkent yapmak bir karardı; onu gerçekten başkente dönüştürmek ise yıllar süren bir inşaattı. Bakanlıklar, okullar, bankalar ve oteller hızla yapılmalıydı. İlk on yılın binaları, II. Meşrutiyet'ten beri gelişen bir üslupla yükseldi: Birinci Ulusal Mimarlık akımı. Bu mimarlar betonarme gibi yeni teknikleri kullanırken cephede kubbe, sivri kemer, geniş saçak ve çini süslemeyi öne çıkardı. Amaç, yeni devletin binalarına millî bir kimlik vermekti.

Akımın ustaları

  • Vedat Tek: II. TBMM binası (1924; bugün Cumhuriyet Müzesi). Ankara Palas'ın yapımına da o başladı.
  • Mimar Kemaleddin: Gazi Eğitim Enstitüsü (Gazi Muallim Mektebi); Ankara Palas'ın yapımını devraldı.
  • Arif Hikmet Koyunoğlu: Ankara Etnografya Müzesi ve Türk Ocağı Merkez Binası (bugün Ankara Resim ve Heykel Müzesi).
Vedat Tek'in tasarladığı II. TBMM binası; geniş saçak ve kemerli pencereler Birinci Ulusal Mimarlığın tipik öğeleridir.Görsel: Hajo-Muc · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

1930'lardan sonra: yeni bir yüz

1930'larda süs ağır bulunmaya başladı; yerini sade, düz çizgili ve işlevsel modern mimari aldı. Ankara'nın imar planını Alman şehirci Hermann Jansen hazırladı; bakanlıklar ve yeni Meclis binası gibi büyük yapıları Avusturyalı Clemens Holzmeister gibi yabancı mimarlar tasarladı. 1940'larda ulusal biçimler yeniden gündeme geldi (İkinci Ulusal Mimarlık); bu dönemin önde gelen adı Sedad Hakkı Eldem'dir. Atatürk'ün anıt mezarı için açılan yarışmayı Emin Halid Onat ve Orhan Arda kazandı; Anıtkabir 1944'te başlayan yapımın ardından 1953'te tamamlandı.

Heykel: meydanlara inen sanat

İnsan figürü yapmak hoş karşılanmadığı için Osmanlı'da heykel neredeyse yoktu; heykelini yaptıran ilk padişah Sultan Abdülaziz'dir. Cumhuriyet heykeli meydanlara taşıdı. Türkiye'deki ilk Atatürk heykeli 1926'da İstanbul Sarayburnu'na dikildi; Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel'in eseridir. Ankara'daki Ulus Zafer Anıtı'nı (1927) da Krippel yaptı; Taksim Cumhuriyet Anıtı (1928) ise İtalyan Pietro Canonica'nın eseridir. Zamanla Kenan Yontunç ve Zühtü Müridoğlu gibi Türk heykeltıraşlar da yetişti.

Akılda kalsın: Birinci Ulusal = eski süs, yeni teknik (kubbe, kemer, çini + betonarme). 1930'ların modern mimarisi süsü atar, 1940'ların İkinci Ulusal'ı ulusal biçimi geri getirir.
Sınavda

Nasıl sorulurEser–mimar eşleştirmesi ya da akımın özelliği sorulur.

TuzakAnıtkabir'i Mimar Kemaleddin'e bağlamak (Kemaleddin 1927'de öldü, Anıtkabir yarışması 1940'larda yapıldı) ya da Taksim Anıtı'nı Krippel'e vermek; Taksim, Canonica'nındır.

⇄Bilgi eşleştirme eser → sanatçı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ankara'da yapılan binalarda görülen Birinci Ulusal Mimarlık akımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Kubbe, kemer ve çini gibi geleneksel öğeler betonarme gibi yeni tekniklerle birlikte kullanıldı; öncüleri Kemaleddin ve Vedat Tek'tir. B süsü atan anlayış 1930'ların modern mimarisidir; C yabancı mimarlar (Holzmeister) sonraki modern yapıları tasarladı; D Anıtkabir İkinci Ulusal Mimarlık'a aittir (Onat–Arda).
RESİM · ÇALLI KUŞAĞINDAN D GRUBU'NA

Cumhuriyet dönemi resim sanatı: Çallı Kuşağı, d Grubu ve Yurt Gezileri

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı minyatür sanatının temsilcileri kimlerdir, Osmanlı'da Batı tarzı resim nasıl gelişti?Bağlantılı konudan (Osmanlı kültür ve sanatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı minyatürü sarayın nakkaşhanesinde gelişti; başlıca temsilcileri Nakkaş Sinan Bey, Matrakçı Nasuh (Beyan-ı Menazil), Nakkaş Osman (Hünername, Surname-i Hümayun) ve Lale Devri'nde Levni'dir (Surname-i Vehbi). 19. yüzyılda Batı tarzı resim yaygınlaştı; Şeker Ahmed Paşa, Hoca Ali Rıza ve Kaplumbağa Terbiyecisi tablosuyla tanınan Osman Hamdi Bey bu dönemin öncü ressamlarıdır.

Minyatür ve Batı tarzı resim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminin ünlü ressamları kimlerdir, d Grubu ve Yurt Gezileri nedir?

Kısa cevap: Cumhuriyet'in ilk yıllarında resimde İbrahim Çallı'nın öncülüğündeki izlenimci Çallı Kuşağı (1914 Kuşağı) öne çıktı. 1929'da Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği, 1933'te kübizm ve konstrüktivizmden etkilenen d Grubu kuruldu. 1938'den itibaren düzenlenen Yurt Gezileri'yle ressamlar Anadolu'ya gönderilip yerel hayatı resmetti.

Resim Osmanlı'da sarayın ve okulların içinde kalmıştı; Cumhuriyet onu Anadolu'nun köylerine kadar götürdü.

Çağdaş Türk resmi Osmanlı'nın son döneminde, Osman Hamdi Bey'in öncülüğünde açılan Sanayi-i Nefise Mektebi'nde filizlenmişti. Hatırlarsan bu okul 1928'de Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı. Cumhuriyet resmi yeni toplumu anlatmanın ve inkılapları halka sevdirmenin bir yolu olarak gördü; sergiler açıldı, sanatçılar desteklendi.

Çallı Kuşağı: ışığın ressamları

1914'te Avrupa'daki öğrenimlerinden dönen genç ressamlar Türk resmine izlenimciliği (empresyonizm) getirdi: ışık, renk ve açık havada resim. Kuşağa adını veren İbrahim Çallı'dır; en bilinen tablosu Zeybekler'dir. Kurtuluş Savaşı sahneleri, Anadolu insanı ve İstanbul manzaraları en sevdikleri konulardı.

Birlikler: Müstakiller ve d Grubu

Cumhuriyet'in ilk kuşağı akademiden yetişince yeni birlikler doğdu. Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği (1929), Ali Avni Çelebi ve Refik Epikman gibi genç sanatçıları bir araya getirdi. 1933'te, Cumhuriyet'in onuncu yılında d Grubu kuruldu. Grup kübizm ve konstrüktivizm gibi çağdaş akımlardan etkilendi. Zeki Faik İzer'in İnkılap Yolunda (1933) tablosu dönemin simge eserlerindendir.

Yurt Gezileri

1938'den itibaren Cumhuriyet Halk Partisi her yıl bir grup ressamı Anadolu'nun farklı illerine gönderdi. Ressamlar gittikleri yerin insanını, işini ve doğasını resmetti; eserler Ankara'da sergilendi. Böylece sanat İstanbul'un atölyelerinden çıkıp Anadolu'yu konu edindi. 1939'da başlayan Devlet Resim ve Heykel Sergileri de sanatçıyı devletin desteğiyle halkın önüne çıkardı.

Cumhuriyet resmi · grup → yıl → akım
GrupYılAkım / tavırÖne çıkan adlar
Çallı Kuşağı (1914 Kuşağı)1914İzlenimcilik: ışık, renk, açık havaİbrahim Çallı (Zeybekler), Hikmet Onat, Feyhaman Duran, Nazmi Ziya Güran, Avni Lifij, Namık İsmail, Ruhi Arel
Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği1929Akademiden yetişen ilk Cumhuriyet kuşağıAli Avni Çelebi, Refik Epikman
d Grubu1933Kübizm, konstrüktivizmNurullah Berk, Zeki Faik İzer (İnkılap Yolunda), Elif Naci, Cemal Tollu, Abidin Dino, heykeltıraş Zühtü Müridoğlu
Yurt Gezileri1938'denAnadolu'nun insanını ve doğasını resmetmeCHP'nin her yıl illere gönderdiği ressamlar
Akılda kalsın: Üç durak, üç tavır: Çallı Kuşağı ışığı resmeder (izlenimcilik), d Grubu biçimi (kübizm, onuncu yıl 1933), Yurt Gezileri Anadolu'yu (1938'den itibaren). “d” harfi alfabenin dördüncü harfidir; grup kendini Türk resmindeki dördüncü topluluk sayıyordu.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ressamların Anadolu'ya gönderilip yerel hayatı resmetmesi” öncülünden halkçılık ve milliyetçilik ilkelerine bağlantı istenir.

TuzakD Grubu'nu izlenimci, Çallı Kuşağı'nı kübist göstermek; ikisi tam tersidir.

▭Boşluk doldurma

Zeybekler tablosuyla bilinen ve izlenimci kuşağa adını veren ressam İbrahim 'dır. Cumhuriyet'in onuncu yılında kurulan ve kübizmden etkilenen topluluk Grubu'dur.

ÇallıOnatdMüstakil

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1938'den itibaren düzenlenen Yurt Gezileri'yle ressamların Anadolu'nun farklı illerine gönderilmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ressamlar gittikleri yerin yaşamını resmetti, eserler sergilendi; sanat İstanbul atölyelerinden çıkıp Anadolu'yu konu edindi. A geziler Avrupa akımlarını yasaklamadı, konuyu Anadolu'ya çevirdi; C minyatür canlandırma amacı yoktu; D yeni okul açılmadı, ressamlar yalnız gezdirildi.
MÜZİK VE TİYATRO · KONSERVATUVAR, TÜRK BEŞLERİ, RADYO

Türk Beşleri ve konservatuvar: türküyü çok sesli söylemek

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da mehterhane nedir, Itri ve Dede Efendi kimdir, Mızıka-i Hümayun neden kuruldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı kültür ve sanatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı'da askerî müziği mehterhane icra ederdi. Klasik Türk musikisinin büyük bestekârları Itri (17. yy), Dede Efendi (18.–19. yy), Hacı Arif Bey, Zekai Dede ve Tamburi Cemil Bey'dir. Yeniçeri Ocağı 1826'da kaldırılınca mehterhane de kapatıldı; II. Mahmud Batı tarzı bir bando olan Mızıka-i Hümayun'u kurdurdu ve başına İtalyan Giuseppe Donizetti'yi getirdi.

Musiki: mehterden Mızıka-i Hümayun'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk Beşleri kimlerdir, Cumhuriyet döneminde müzik ve tiyatroda neler yapıldı?

Kısa cevap: Türk Beşleri; Cemal Reşit Rey, Ahmet Adnan Saygun, Hasan Ferit Alnar, Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kâzım Akses'ten oluşan, halk ezgilerini Batı'nın çok sesli müzik teknikleriyle işleyen besteci kuşağıdır. Aynı dönemde Musiki Muallim Mektebi (1924) açıldı, Paul Hindemith'in raporları doğrultusunda Ankara Devlet Konservatuvarı (1936) kuruldu; Darülbedayi İstanbul Şehir Tiyatrosu'na dönüştü (1931).

Cumhuriyet'in müzik politikası tek bir soruya cevap arıyordu: Anadolu'nun türküsü, dünyanın anlayacağı bir dille nasıl söylenir?

Hatırlarsan 1924'te Ankara'da müzik öğretmeni yetiştirmek için Musiki Muallim Mektebi açılmıştı. Aynı yıl saray bandosu Mızıka-yı Hümayun da Ankara'ya taşındı ve Riyaset-i Cumhur Musiki Heyeti (bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası) adını aldı. Hedef, halk müziğinin ezgilerini çok sesli (polifonik) Batı tekniğiyle işleyerek hem çağdaş hem millî bir müzik yaratmaktı.

Hindemith ve konservatuvar

Okulu bir konservatuvara dönüştürmek için dönemin önde gelen Alman bestecisi Paul Hindemith 1935'te Türkiye'ye davet edildi. Hindemith ülkenin müzik eğitimini inceleyip raporlar hazırladı. 1934'te çıkan bir kanun Musiki Muallim Mektebi'ni, orkestrayı ve bir tiyatro şubesini Millî Musiki ve Temsil Akademisi adıyla tek çatıda toplamayı öngörmüştü; Hindemith'in raporları doğrultusunda bu çatı altında 1936'da Ankara Devlet Konservatuvarı öğretime başladı. Kurum 1940'ta çıkan Devlet Konservatuvarı Kanunu'yla bağımsız bir statü kazandı. Tiyatro ve opera bölümleri için Alman yönetmen Carl Ebert getirildi. Macar besteci Béla Bartók da 1936'da gelip Ahmet Adnan Saygun'la birlikte Adana yöresinde halk ezgileri derledi. İstanbul'da ise Darülelhan 1926'da İstanbul Belediye Konservatuvarı'na dönüştü.

Sıra önemlidir: önce okul (1924), sonra Hindemith (1935), sonra konservatuvar (1936).Görsel: Sınav Defteri

Türk Beşleri

Konservatuvar kuşağından önce, Avrupa'da öğrenim görmüş beş besteci Cumhuriyet'in çok sesli müziğini kurdu. Ortak noktaları halk ezgilerini Batı müziğinin teknikleriyle (armoni, orkestra, opera) işlemekti. Onlara Türk Beşleri denir:

  • Cemal Reşit Rey: Onuncu Yıl Marşı'nın (1933) bestecisi.
  • Ahmet Adnan Saygun: Özsoy operası (1934), Yunus Emre Oratoryosu.
  • Necil Kâzım Akses: Taşbebek operası (1934).
  • Hasan Ferit Alnar ve Ulvi Cemal Erkin.

Özsoy ve Taşbebek, 1934'te İran Şahı Rıza Pehlevi'nin Ankara ziyareti için bestelendi ve ilk Türk operaları sayılır. Özsoy'da sahneye çıkan Semiha Berksoy'u ilk konudaki listeden hatırla.

Sahne, perde ve radyo

1914'te İstanbul'da kurulan Darülbedayi, 1931'de İstanbul Şehir Tiyatrosu adını aldı. 1927'den itibaren başında bulunan Muhsin Ertuğrul çeyrek yüzyıl boyunca Türk tiyatrosuna yön verdi; 1949'da kanunla kurulan Devlet Tiyatroları'nın ilk genel müdürü de oldu. Sinemada da öncüydü: ilk sesli Türk filmi İstanbul Sokaklarında'yı (1931) o çekti.

Ek bilgi: radyo ve ses sanatçıları

Radyo yayını 1927'de İstanbul'da başladı; 1938'de güçlü vericisiyle Ankara Radyosu yayına girdi. 1940'larda Muzaffer Sarısözen'in yönettiği Yurttan Sesler, derlenen halk türkülerini bütün ülkeye duyurdu. Sadettin Kaynak'ın türkü tarzı besteleri, Safiye Ayla, Müzeyyen Senar, Hamiyet Yüceses ve Perihan Altındağ Sözeri gibi sanatçıların sesi radyo ve taş plakla evlere girdi.

Akılda kalsın: Türk Beşleri'ni eserle hatırla: Rey → Onuncu Yıl Marşı, Saygun → Özsoy, Akses → Taşbebek; Alnar ve Erkin listeyi beşe tamamlar. Konservatuvarın sırası da üç adımdır: okul 1924 → Hindemith 1935 → konservatuvar 1936.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Türk Beşleri'nden biri değildir?” Çeldirici olarak Muhsin Ertuğrul, Paul Hindemith ya da Sadettin Kaynak konur. “Onuncu Yıl Marşı'nın bestecisi” sorulursa cevap Cemal Reşit Reydir.

TuzakHindemith'i Musiki Muallim Mektebi'nin kurucusu saymak.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Türk Beşleri'nden biri değildir?

✓ B. Muhsin Ertuğrul besteci değil tiyatro ve sinema adamıdır: Şehir Tiyatroları'nın başında bulundu, Devlet Tiyatroları'nın ilk genel müdürü oldu. Rey (Onuncu Yıl Marşı), Saygun (Özsoy) ve Akses (Taşbebek) Türk Beşleri'ndendir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Özsoy operası sahnelendi
  2. Ankara'da Musiki Muallim Mektebi açıldı
  3. Ankara Devlet Konservatuvarı kuruldu
  4. Darülbedayi İstanbul Şehir Tiyatrosu adını aldı

⇄Bilgi eşleştirme kişi → katkı

EDEBİYAT · MİLLÎ MÜCADELE ESERLERİ, KADRO, GARİP

Millî Mücadele edebiyatı: Ateşten Gömlek'ten Tek Adam'a

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu ne zaman ve hangi amaçla kuruldu?Bağlantılı konudan (Eğitim ve kültür devrimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk Tarih Kurumu 15 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Türk Dil Kurumu 12 Temmuz 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla Atatürk'ün yönlendirmesiyle kuruldu. Tarih Kurumu Türk tarihini ve Türklerin uygarlığa katkısını bilimsel olarak araştırmayı, Dil Kurumu Türkçeyi yabancı kelimelerden arındırıp zenginleştirmeyi ve yazı dili ile halk dilini yakınlaştırmayı amaçladı. Türk Tarih Tezi 1932'deki I. Türk Tarih Kongresi'nde, Güneş Dil Teorisi 1936'daki III. Türk Dil Kurultayı'nda ortaya kondu. İkisi de milliyetçilik ilkesiyle ilişkilidir.

Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Millî Mücadele'yi anlatan eserler ve yazarları kimlerdir, Kadro dergisi ve Garip akımı nedir?

Kısa cevap: Millî Mücadele'yi anlatan başlıca eserler şunlardır: Halide Edib'in Ateşten Gömlek'i (konuyu işleyen ilk roman) ve Türk'ün Ateşle İmtihanı, Yakup Kadri'nin Yaban ve Ankara'sı, Falih Rıfkı Atay'ın Çankaya'sı, Kâzım Karabekir'in İstiklal Harbimiz'i, Şevket Süreyya Aydemir'in Tek Adam'ı. 1932'de çıkan Kadro dergisi inkılabın ideolojisini sistemleştirmeye çalıştı; 1941'de Garip akımı şiiri ölçü ve uyaktan kurtardı.

Bir savaşın hikâyesi iki kez yazılır: önce cephede, sonra kâğıt üzerinde.

Millî Mücadele bittiğinde onu yaşayanların bir kısmı kalemi eline aldı. En büyük belge, Atatürk'ün 1927'de okuduğu Nutuk'tur. Onun dışındaki eserleri iki grupta düşünmek işini kolaylaştırır: romanlar (kurgu) ve anı-biyografi (yaşanmışlık). Sınav bu ayrımdan çok eser–yazar eşleştirmesini sorar.

Millî Mücadele edebiyatı · yazar → eser
YazarRoman (kurgu)Anı / biyografi
Halide Edib AdıvarAteşten Gömlek (konuyu işleyen ilk roman), Vurun KahpeyeTürk'ün Ateşle İmtihanı
Yakup Kadri KaraosmanoğluYaban (1932), Ankara (1934)—
Falih Rıfkı Atay—Çankaya
Kâzım Karabekir—İstiklal Harbimiz
Ali Fuat Cebesoy—Sınıf Arkadaşım Atatürk
Şevket Süreyya Aydemir—Tek Adam
Samim Kocagöz · Kemal Tahir · Tarık BuğraKalpaklılar · Yorgun Savaşçı · Küçük Ağa—

Yaban ayrı bir dikkati hak eder: savaştan sonra bir Anadolu köyüne yerleşen yaralı bir subayın gözünden, aydın ile köylü arasındaki derin kopukluğu anlatır. Hatırlarsan Halkevleri ve Köy Enstitüleri de tam bu kopukluğu kapatmak için kurulmuştu.

Kadro dergisi

1932'de Ankara'da çıkmaya başlayan Kadro dergisi, inkılabı bir ideolojiye bağlamak isteyen bir aydın grubunun sesiydi. Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör, Burhan Asaf Belge ve İsmail Hüsrev Tökin yazıyor, imtiyaz sahipliğini Yakup Kadri yapıyordu. Dergi devletçiliği ve bağımsız bir kalkınma yolunu savundu. Görüşleri tartışma yaratınca birkaç yıl içinde kapandı.

Garip akımı

II. Dünya Savaşı yıllarında şiirde bir sarsıntı yaşandı. 1941'de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ortak kitapları Garip'i yayımladı. Ölçüyü, uyağı ve söz sanatlarını reddettiler; şiire gündelik konuşma dilini ve sıradan insanı soktular. Akım daha sonra Birinci Yeni diye de anıldı. Aynı yıllarda Sait Faik öyküde, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Peyami Safa romanda, Bedri Rahmi ve Behçet Necatigil şiirde öne çıktı.

Akılda kalsın: Kurguyu yaşanmışlıktan ayır: Ateşten Gömlek, Yaban, Kalpaklılar romandır; Çankaya, İstiklal Harbimiz, Tek Adam yaşanmışlığın kaydıdır. Halide Edib iki listede de vardır. Garip'i adıyla hatırla: “garip” olan, şiirin süsten soyunmasıydı.
Sınavda

Nasıl sorulurEser–yazar eşleştirmesinde bir çift yanlış kurulur (“Yaban – Halide Edib” gibi).

TuzakFalih Rıfkı'nın Zeytindağı'nı Millî Mücadele eseri saymak; Zeytindağı I. Dünya Savaşı'nı anlatır. Garip için “hece ölçüsünü benimsedi” ifadesi de tuzaktır.

⇄Bilgi eşleştirme eser → yazar

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1941'de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın ortak kitabıyla ortaya çıkan Garip akımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Garip şairleri şiiri ölçü, uyak ve süsten arındırıp sıradan insanın gündelik diline yaklaştırdı. A hece ve uyağı temel sayan Garip değil, ondan önceki hececilerdir; B Millî Mücadele romanı nesir türüdür, Garip bir şiir akımıdır; D Kadro bir fikir dergisidir, Garip ortak bir şiir kitabıyla doğdu.
BİLİM · CUMHURİYET'İN BİLİM İNSANLARI

Cumhuriyet'in bilim insanları: Cahit Arf'tan Hulusi Behçet'e

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1933 Üniversite Reformu nedir, Darülfünun neden kapatıldı?Bağlantılı konudan (Eğitim ve kültür devrimleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1933 Üniversite Reformu ile çağdaş bilimsel çalışmanın ve inkılapların gerisinde kaldığı düşünülen Darülfünun kapatıldı, yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Reform inkılapçılık ilkesiyle ilişkilidir. Aynı yıllarda Ankara'da Hukuk Mektebi (1925), Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933) ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1936) açıldı; bunlar 1946'da kurulan Ankara Üniversitesi'nin temelini oluşturdu.

1933 Üniversite Reformu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminin önemli Türk bilim insanları kimlerdir, hangi alanlarda çalıştılar?

Kısa cevap: Cumhuriyet döneminin öne çıkan bilim insanları arasında Kandilli Rasathanesi'nin kurucusu Fatin Gökmen, Arf değişmezi ve Hasse-Arf teoremiyle tanınan matematikçi Cahit Arf, 1937'de Behçet hastalığını tanımlayan Hulusi Behçet, Türk psikiyatrisinin öncüsü Mazhar Osman, kuramsal fizikçiler Feza Gürsey, Behram Kurşunoğlu ve Asım Orhan Barut ile tarihçi Halil İnalcık sayılır.

“Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözü bir duvar yazısı olarak kalmadı; laboratuvarlarda ve kürsülerde adı olan insanlara dönüştü.

Hatırlarsan 1933 Üniversite Reformu'yla Darülfünun kapanmış, Almanya'daki baskıdan kaçan bilim insanları İstanbul Üniversitesi'nde ders vermeye başlamıştı. Aynı yıllarda devlet, parlak öğrencileri burslarla Avrupa'ya gönderdi. Bu iki kaynaktan beslenen ilk Cumhuriyet kuşağı, bazı alanlarda dünya literatürüne kendi adını yazdı.

Adı bir kavrama dönüşenler, kurum kuranlar

Cumhuriyet'in bilim insanları · alan → iz
Bilim insanıAlanNeyle anılır?
Cahit ArfMatematikArf değişmezi, Hasse-Arf teoremi, Arf halkaları
Hulusi BehçetTıp (dermatoloji)1937'de Behçet hastalığını tanımladı; Türk hekiminin adıyla anılan ilk hastalıklardan
Feza GürseyKuramsal fizikParçacık fiziği, doğrusal olmayan sigma modeli
Behram Kurşunoğlu, Asım Orhan BarutKuramsal fizikÇalışmalarını büyük ölçüde 1950'den sonra yurt dışında sürdürdüler
Fatin GökmenAstronomiKandilli Rasathanesi'nin kurucusu; astronomi ve deprem gözleminin temeli
Mazhar OsmanPsikiyatriTürk psikiyatrisinin kurucusu; Yeşilay'ın öncüsü
Halil İnalcıkTarihOsmanlı tarihini dünya ölçeğinde bir araştırma alanına dönüştürdü
Ek bilgi: aynı yıllarda dünyada bilim ve sanat

Bilim ve tıp

  • Einstein'ın genel görelilik kuramı (1915)
  • İnsülinin elde edilmesi (1921)
  • Verem için BCG aşısı (1921)
  • Fleming'in penisilini bulması (1928)
  • Elektron mikroskobu (1931)

Sanat ve kültür

  • Bauhaus okulu (1919), gökdelenler (Empire State, 1931)
  • Sürrealizm (Salvador Dali)
  • Picasso'nun Guernica tablosu (1937)
  • Steinbeck'in Gazap Üzümleri (1939)
  • Chaplin'in Modern Zamanlar (1936) ve Büyük Diktatör (1940) filmleri
Akılda kalsın: İki grup kur: adı bir kavrama dönüşenler (Arf değişmezi, Behçet hastalığı) ve kurum kuranlar (Fatin Gökmen → Kandilli, Mazhar Osman → Yeşilay). Dünyadan bir bağ da kur: Türkiye verem sanatoryumu açarken dünyada BCG aşısı yeni bulunmuştu.
Sınavda

Nasıl sorulurBilim insanı–alan eşleştirmesi verilir.

TuzakCahit Arf'ı fizikçi, Feza Gürsey'i matematikçi, Hulusi Behçet'i psikiyatrist göstermek. Dünya kutusundan “aşağıdakilerden hangisi iki savaş arası döneme ait değildir?” biçiminde de sorulabilir.

⇄Bilgi eşleştirme bilim insanı → katkı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Cumhuriyet döneminin bilim insanlarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Behçet hastalığını 1937'de Hulusi Behçet tanımladı; Fatin Gökmen Kandilli Rasathanesi'nin kurucusudur. Arf matematikçi, Mazhar Osman psikiyatrinin öncüsü, İnalcık Osmanlı tarihçisidir; bu üç eşleştirme doğrudur.
HAVACILIK · TAYYARE CEMİYETİ'NDEN TÜRKKUŞU'NA

Havacılık ve öncü girişimciler: Tayyare Cemiyeti, Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ

MEB 12. sınıf · Türk İnkılabı ve Atatürkçülük · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeşvik-i Sanayi Kanunu nedir, neden başarısız oldu?Bağlantılı konudan (Atatürk dönemi ekonomi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1923–1929 arasında sanayileşme özel girişime bırakıldı, devlet onu destekledi. Bu amaçla 1924'te Türkiye İş Bankası, 1925'te Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu; 28 Mayıs 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu özel sanayiciye ücretsiz arsa, vergi ve gümrük muafiyeti, taşıma indirimi ve yerli mala öncelik gibi kolaylıklar sağladı. Sermaye ve uzman eksikliği ile 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı yüzünden kanun beklenen sonucu vermedi.

İş Bankası ve Teşvik-i Sanayi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk Tayyare Cemiyeti ne zaman kuruldu, Nuri Demirağ ve Vecihi Hürkuş kimdir?

Kısa cevap: Türk Tayyare Cemiyeti 16 Şubat 1925'te kuruldu ve 1935'te Türk Hava Kurumu adını aldı. 1926'da Kayseri'de uçak fabrikası açıldı, 1933'te Hava Yolları Devlet İşletmesi, 1935'te Türkkuşu uçuş okulu kuruldu. Özel girişimde Vecihi Hürkuş kendi tasarladığı ilk Türk uçağını uçurdu (1925) ve 1932'de ilk sivil havacılık okulunu açtı; Nuri Demirağ 1936'da kurduğu fabrikada uçak üretti.

Kurtuluş Savaşı'nı bir avuç yorgun uçakla kazanan ülke, barış gelince gözünü göğe dikti.

Kurtuluş Savaşı'nda hava gücünün azlığı acı bir dersti; üstelik dünyada havacılık hızla savunmanın ve ulaşımın merkezine yerleşiyordu. Atatürk'e mal edilen “İstikbal göklerdedir” sözü bu düşüncenin özetidir. Devlet bütçesi her ihtiyaca yetmediği için ilk adım halktan geldi: 16 Şubat 1925'te kurulan Türk Tayyare Cemiyeti, bağışlarla ordu için uçak almayı ve havacılık sevgisini yaymayı amaçladı. Cemiyet 1935'te Türk Hava Kurumu adını aldı.

Ardından üretim ve taşımacılık geldi. 1926'da Alman Junkers firmasının ortaklığıyla Kayseri'de uçak fabrikası kuruldu. Atatürk dönemi ekonomi sayfasında gördüğümüz 1933'teki Devlet Hava Yolları, resmî adıyla Hava Yolları Devlet İşletmesi, sivil hava taşımacılığını başlattı. 1935'te Türk Hava Kurumu'na bağlı Türkkuşu açıldı: planör, paraşüt ve uçuş eğitimi veren bu okulun ilk öğrencilerinden biri Sabiha Gökçen'di.

Devlet kurumları yukarıda, özel girişim aşağıda: Cumhuriyet'in havacılığı iki koldan büyüdü.Görsel: Sınav Defteri

Göğe yatırım yapan girişimciler

Vecihi Hürkuş, I. Dünya Savaşı'nda ve Kurtuluş Savaşı'nda savaşmış bir pilottu. 1925'te İzmir'de kendi tasarlayıp yaptığı Vecihi K-VI ile uçtu; bu, Türk tasarımı ilk uçak sayılır. 1932'de İstanbul'da ilk sivil havacılık okulunu açtı. Bürokrasiyle uzun bir mücadele verdi; çok sonra, 1954'te ilk özel hava yolu şirketini de kurdu.

Nuri Demirağ demiryolu müteahhidi olarak zenginleşti; Anadolu'yu demir ağlarla ören hatlardaki emeği yüzünden “Demirağ” soyadını Atatürk verdi. İlk Türk sigara kâğıdı fabrikasını kurdu. 1936'da İstanbul Beşiktaş'ta uçak fabrikası açtı, Nu.D.36 eğitim ve Nu.D.38 yolcu uçaklarını üretti; Yeşilköy'de bir havaalanı ve pilot yetiştiren Gök Okulu kurdu. Devlet siparişleri gelmeyince fabrika kapandı. Hatırlarsan 1945'te çok partili döneme geçişin ilk muhalefet partisi olan Millî Kalkınma Partisi'ni kuran da odur. Aynı kuşaktan Şakir Zümre ise 1925'te Haliç'te kurduğu fabrikada uçak bombası üreterek ilk özel savunma sanayi girişimlerinden birini başlattı.

Akılda kalsın: Havacılığın dört yılı: 25 cemiyet, 26 fabrika, 33 hava yolu, 35 Türkkuşu. 1935 çift anlamlıdır: hem Türkkuşu açıldı hem cemiyet Türk Hava Kurumu oldu. Girişimcileri işiyle ayır: Vecihi tasarladı ve uçurdu, Demirağ üretti.
Sınavda

Nasıl sorulurAtatürk döneminde havacılığın gelişmesine yönelik adımlar öncül olarak verilir ya da girişimci–eser eşleştirmesi sorulur.

Tuzak“1933'te Türk Hava Yolları kuruldu” ifadesi; o yıl kurum Hava Yolları Devlet İşletmesi adıyla kuruldu, Türk Hava Yolları adı 1955'te geldi. Millî Kalkınma Partisi'ni Vecihi Hürkuş'a bağlayan şık da sık görülen bir çeldiricidir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Hava Yolları Devlet İşletmesi kuruldu
  2. Türkkuşu açıldı
  3. Türk Tayyare Cemiyeti kuruldu
  4. Kayseri'de uçak fabrikası açıldı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Vecihi Hürkuş ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Vecihi Hürkuş 1925'te Vecihi K-VI'yı uçurdu, 1932'de ilk sivil havacılık okulunu açtı. A Nuri Demirağ'a, C Sabiha Gökçen'e aittir; Kayseri fabrikası devlet girişimidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Atatürk döneminde uygulanan devletçilik politikası için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Türk devletçiliği özel girişimi yasaklamadı; devlet yalnız özel sermayenin yetmediği alanlarda yatırımcı oldu. Ekonomi karma niteliğini korudu; Sovyet tipi kolektivizmle karıştırılmamalı. B 1929 bunalımıyla benimsenmesi, C özel sermayenin yetmediği alanda devlet yatırımı, D 1937'de anayasaya girmesi doğrudur.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · 1929 Bunalımı ve devletçilik

?Soru 2

Cumhuriyetin ilk yıllarında yabancı okulların Türk eğitim sistemine bağlanmasına bazı devletler tepki göstermiş, Türkiye ise konuyu bir iç mesele sayarak dış müdahaleye izin vermemiştir. Bu tutum aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ A. Eğitimde yabancı denetimini reddetmek kültürel bağımsızlığın, dolayısıyla tam bağımsızlığın gereğidir. B Balkan iş birliği bölgesel güvenlikle ilgilidir; C konu Milletler Cemiyeti'ne götürülmedi; D karma ekonomi iktisat politikasıdır, eğitimle ilgisi yok.Kaynak: Atatürk dönemi dış politika · Yabancı okullar ve Osmanlı borçları

?Soru 3

Atatürk ilkelerinin altısı birden aşağıdakilerin hangisiyle devletin temel hukuk metnine girmiştir?

✓ C. 1927 tüzüğü ve 1931 programı parti belgeleridir; ilkeler 5 Şubat 1937'deki değişiklikle anayasaya, yani devletin temel hukuk metnine girdi. D 1924 Anayasası ilk hâlinde ilkeleri içermiyordu; 1937 değişikliği ile karıştırılmamalı.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Atatürkçülük ve altı okun belgeleşmesi

?Soru 4

Lozan Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, Türkiye'nin yerli sanayiyi koruma politikasını bir süre için sınırlamıştır?

✓ C. Gümrük vergilerini artıramayan devlet, yerli üreticiyi yabancı mallara karşı koruyamaz; bu sınır 1929'da kalktı. A ve D ekonomik bağımsızlığı güçlendiren sonuçlardır; B azınlıkların vatandaşlığı hukuki bir karardır, sanayi korumasıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · Cumhuriyet'in devraldığı ekonomi

?Soru 5

Lozan'da kararlaştırılan Türk-Yunan nüfus mübadelesinin dışında tutulan gruplar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Mübadele dışı kalan gruplar karşılıklıdır: İstanbul'daki yerleşik (etabli) Rumlar ile Batı Trakya Türkleri yerlerinde kaldı. A İzmir ve B Anadolu Rumları mübadeleye tabiydi; C İstanbul Rumlarının hepsi değil, yalnız yerleşik olanlar dışarıda kaldı ve Ege adaları Türkleri istisna değildir.Kaynak: Atatürk dönemi dış politika · Nüfus mübadelesi ve etabli sorunu

?Soru 6

Balkan Antantı ile Sadabat Paktı'nın ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki pakt da Türkiye'nin barışçı ve statükocu politikasının ürünüdür. Yunanistan yalnız Balkan Antantı'nın üyesidir; B ikisi de savaştan önce, 1934 ve 1937'de kuruldu; C ikisi de devletlerin kendi antlaşmasıdır, Cemiyet kararı değildir.Kaynak: Atatürk dönemi dış politika · Balkan Antantı ve Sadabat Paktı

?Soru 7

1934'te soyadının zorunlu hâle getirilmesi ve ağa, efendi, paşa gibi lakap ve unvanların kaldırılması öncelikle aşağıdaki ilkelerden hangisiyle ilgilidir?

✓ B. Lakap ve unvanların kaldırılması toplumdaki ayrıcalık ve eşitsizliği hedef aldığı için halkçılıkla ilgilidir; Türkçe soyadı yönüyle milliyetçilikle de bağlantılıdır. A devletçilik ekonomiyle, C laiklik din-devlet ayrılığıyla, D cumhuriyetçilik yönetim biçimiyle ilgilidir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Halkçılık

?Soru 8

Yapılan inkılapların korunmasını ve geliştirilmesini amaçlayan, bu yolla diğer ilkelerin de yaşatılmasını sağlayan Atatürk ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İnkılapçılık, inkılapları korumayı ve geliştirmeyi esas alır; öteki ilkeler inkılaplarla hayata geçtiği için onların da koruyucusu sayılır. A halkçılık toplumsal eşitliği, B devletçilik ekonomide devlet yatırımını, C cumhuriyetçilik yönetim biçimini esas alır; hiçbiri inkılapları koruma ilkesi değildir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · İnkılapçılık

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Atatürk'ün temel ilkelerinden biri olmayıp bütünleyici ilkeler arasında yer alır?

✓ B. Millî egemenlik cumhuriyetçilik ve halkçılığı tamamlayan bir bütünleyici ilkedir; laiklik, halkçılık ve inkılapçılık altı temel ilkedendir.Kaynak: Atatürk ilkeleri · Bütünleyici ilkeler

?Soru 10

1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu'yla aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenebilir?

✓ B. Kabotaj, kapitülasyonlarla yabancılara geçmiş olan limanlar arası taşımacılık hakkını Türklere geri verdi. A Boğazlar'da tam egemenlik 1936 Montrö'yle sağlandı; C kanun yabancıyı çekmez, tersine kıyı taşımacılığından çıkarır; D dış ticaret değil, limanlar arası iç taşımacılık düzenlendi.Kaynak: Atatürk dönemi ekonomi · Kabotaj Kanunu
88
Daha fazla soru çözmek ister misin?Atatürk inkılapları konusundan 88 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →