İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti: kuttan töreye, kurgandan destana

Kağanın yetkisini nereden aldığından balbalların neyi temsil ettiğine kadar, bozkır devletlerinin nasıl yönetildiğini, nasıl savaştığını, neye inandığını ve neyi geride bıraktığını anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durakDevlet · ordu · hukuk · din · sanat
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
85 sorubu konuda çözebileceğin
DEVLET · KUT VE HÜKÜMDAR

Kut anlayışı: yönetme yetkisi gökten gelir

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde devlet yönetimi ve hukuk · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsya Hun Devleti ne zaman kuruldu, Mete Han neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asya Hun Devleti bilinen ilk Türk devletidir; merkezi Ötüken, bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. En parlak dönemini MÖ 209'da tahta çıkan Mete Han zamanında yaşadı.

Asya Hun Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kut anlayışı nedir, ilk Türk devletlerinde taht kavgalarına neden yol açmıştır?

Kısa cevap: Kut, ilk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancıdır. Kut kan yoluyla hanedanın bütün erkeklerine geçtiği için her erkek üye kendini tahtın sahibi saydı; bu da taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açtı.

Bir önceki sayfada Hunların da Göktürklerin de ikiye bölündüğünü gördük. Bunun sebebi yalnız Çin'in oyunları değildi; tohum, Türklerin devlet anlayışının tam kalbindeydi.

Bozkırda bir topluluğun büyüyüp devlete dönüşmesi basamak basamak olurdu. En küçük birim ailedir (oğuş). Aileler birleşip urug'u (sülale), uruglar boy'u, boylar da budun'u (millet) oluşturur. Budun bağımsız bir yönetime kavuşunca ortaya il (el), yani devlet çıkar. Bilge Kağan'ın yazıtlarda “Türk budunu” diye seslenmesini hatırla: o, devletin değil milletin adıydı.

Aileden devlete beş basamak. Budun bağımsız bir yönetim kurunca “il” olur.Görsel: Sınav Defteri

Bir topluluğun “il” sayılması için birkaç şeyin bir arada olması gerekirdi: başka bir güce bağlı olmamak (bağımsızlık), üzerinde yaşanan bir toprak (ülke), o toprakta yaşayan halk (kaynaklarda kün diye de geçer) ve bunları bir arada tutan teşkilat. Göktürklerin Çin egemenliğindeki yarım asrını yazıtlarda “ilini kaybetti” diye anmaları bu yüzdendir: halk vardı ama bağımsızlık yoktu.

Kut: gökten gelen yetki

Peki bu devleti kim, hangi hakla yönetir? Türklere göre yönetme yetkisini hükümdara Gök Tanrı verirdi; bu ilahi yetkinin adı kut'tur. Kut sonsuz değildi: hükümdar adaletsiz davranır, halkını aç bırakır ya da savaş kaybederse kutun elinden alındığına inanılırdı. Yani kut hem bir hak hem de bir sınavdı.

Kutun her aileye değil, belirli bir soya verildiğine inanılırdı. Asya Hunlarında Tu-ku (Çin kaynaklarında Luanti diye de geçer), Göktürklerde Aşina, Uygurlarda Yağlakar ailesi kutun taşıyıcısı sayıldı; tahta bu ailelerin dışından kimse çıkamazdı. Kaynaklar başarılı bir kağanda Tanrı'nın verdiği üç özelliğin birleşmesi gerektiğini anlatır: kut, buyurma yetkisi anlamına gelen yarlığ ve talih, nasip anlamına gelen ülüg. Askerî güç anlamındaki küç de bunlara eklenir. Kut yetkiyi verir, ama onu ayakta tutan güç ve talihtir.

Sorun şuradaydı: kut kan yoluyla hanedanın bütün erkeklerine geçiyordu. Belirli bir veliaht kuralı olmayınca kardeşler, amcalar, yeğenler hep birden tahtta hak iddia etti. Çin'in Hunları ve Göktürkleri bölmek için kullandığı kapı tam olarak buydu.

Akılda kalsın: Zinciri ezberleme, kur: kut kan yoluyla geçer → herkes varis → taht kavgası → bölünme → kısa ömürlü devletler. Sınav bu zincirin herhangi bir halkasını sorar.

Hükümdarın adları ve işaretleri

Kutu taşıyan hükümdar farklı devletlerde farklı unvanlar kullandı. Hükümdarlığı herkese gösteren eşyalar da vardı; bunlara hükümdarlık alametleri denir. Bu işaretlerin bir kısmı Türk-İslam devletlerine, oradan da Osmanlı'ya kadar uzanacak.

Hükümdar unvanları

  • Han, Hakan, Kağan
  • Şanyü / Tanhu (Hunlar, Çin kaynaklarında)
  • Yabgu, İlteriş, İlteber, Erkin
  • İdikut (Uygurlar); Uygur kağanlarının uzun unvanlarında “Ay Tengride kut bulmış” gibi gökle bağ kuran sözler

Hükümdarlık alametleri

  • Tuğ, kotuz (sorguç), örgin (taht)
  • Kılıç, yay, kama, berge (kamçı), kur (kemer)
  • Nevbet (davul), yarlığ (ferman, kağanın yazılı buyruğu)
  • Ordu (kağanın karargâhı, sarayı)
  • Para bastırmak

Kağanın asıl görevi

Kut gökten gelse de kağanın işi yeryüzündeydi. Bilge Kağan yazıtında aç halkı doyurduğunu, çıplak halkı giydirdiğini, az halkı çoğalttığını övünerek anlatır. Bu sözler, devletin halkın geçimiyle sorumlu tutulduğunu gösterir; buna sosyal devlet anlayışı denir. Türklerin “dünyayı yönetme görevi bize verildi” düşüncesi ise cihan hâkimiyeti ülküsü olarak bilinir.

Halkı doyurmak işin yalnız bir yanıydı. Kağandan dağınık boyları bir araya toplaması, ordunun başında sefere çıkması, kurultaya ve yargıya başkanlık etmesi, töreyi uygulaması ve her şeyden önce ülkenin bağımsızlığını koruması beklenirdi. Halka verdiği büyük ziyafetler (toy) da cömertliğinin ve kutunun göstergesi sayılırdı. Cihan hâkimiyeti ülküsü ise İslamiyet'ten sonra ölmedi, kılık değiştirdi: Türk-İslam devletlerinde İla-yı Kelimetullah (Allah'ın adını yüceltme), Osmanlı'da Nizam-ı Âlem (dünya düzeni) ve ulaşıldıkça ileriye taşınan hedef Kızılelma olarak sürdü.

Sınavda

Nasıl sorulurTaht kavgaları, bölünmeler ya da devletlerin kısa ömürlü oluşu verilip sebebi sorulur; cevap kut anlayışı / ülkenin hanedanın ortak malı sayılmasıdır.

Tuzak“kurultayın hükümdarı hanedan dışından seçebilmesi” şıkkı. Kut kurultaydan değil, Gök Tanrı'dan gelir; kurultay ancak hanedan üyeleri arasından bir adayı onaylayabilir.

↕Küçükten büyüğe sırala toplum yapısı

  1. Boy
  2. İl (devlet)
  3. Oğuş (aile)
  4. Budun (millet)
  5. Urug (sülale)

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İlk Türk devletlerinde sık görülen taht kavgalarının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kut kan yoluyla hanedanın tüm erkeklerine geçtiği için her biri tahtta hak iddia edebiliyordu. A kurultay hükümdarı seçmez, danışma meclisidir; B ilk Türk ordusu ücretli değil, ordu-millettir; D töre yazısız olsa da taht kavgalarının kaynağı değil, veraset anlayışıdır.
DEVLET · KURULTAY VE İKİLİ YÖNETİM

Kurultay ve ikili yönetim: kağan tek başına karar vermez

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde devlet yönetimi ve hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Göktürk Devleti nasıl kuruldu?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan önderliğinde Avarları yenerek, merkezi Ötüken olmak üzere kuruldu. “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir ve kendine ait bir alfabesi vardır.

I. Göktürk Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurultay nedir, ilk Türk devletlerinde ikili yönetim nasıl uygulanırdı?

Kısa cevap: Kurultay (toy), ilk Türk devletlerinde devletin önemli siyasi, askerî ve ekonomik işlerinin görüşüldüğü meclistir; üyelerine toygun denir. İkili yönetimde ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır: doğuyu asıl hükümdar (kağan), batıyı hanedandan bir yabgu yönetir.

Kutu gökten alan bir hükümdar her şeyi tek başına yapabilir miydi? Türkler bu soruya “hayır” diyen bir kurum yarattı: kurultay.

Savaş mı açılacak, barış mı yapılacak, göç mü edilecek? Bu tür büyük kararlar kurultay (toy) denen mecliste konuşulurdu. Kurultaya kağan başkanlık ederdi; kağan katılamadığında başkanlığı aygucı denen vezir yürütürdü. Üyelerine toygun denirdi: hatun, boy beyleri, askerî ve idari yüksek görevliler. Kağan kurultaydan çıkan görüşleri dikkate almak zorundaydı; yetki gökten gelse de karar, topluluğun ileri gelenleriyle birlikte verilirdi.

Kurultay her gün toplanan bir meclis değildi. Çin kaynakları Asya Hunlarında yılın belirli aylarında, yılda üç kez büyük toplantılar yapıldığını anlatır; bu toplantılarda atalara ve göğe kurban sunulur, halkın ve hayvanların sayımı da yapılırdı. Yani kurultayda siyasetin yanında dinî törenler de vardı. Toplantıda herkesin oturacağı yer (orun) rütbesine göre belliydi.

Kurultaydan ayrı olarak kağanın yanında bir de keneş (kengeş) vardı. Burası bilgelerden ve danışmanlardan oluşan bir danışma meclisiydi. Bu gelenek ileride Türk-İslam devletlerinde Meclis-i Meşveret adıyla sürecek.

Yetki gökten gelir ama sınırsız değildir: kağan kurultaya danışır, töreye uyar; ülkeyi de hanedanla paylaşır.Görsel: Sınav Defteri

Hatun: kağanın yanındaki koltuk

Kağanın eşine hatun (katun) denirdi ve bu unvan sıradan bir “eş” anlamı taşımıyordu. Hatun kurultaya katılır, boy beyleriyle görüşür, elçileri kabul eder, gerektiğinde naip (vekil) olarak devleti yönetirdi. Kadının siyasi hayattaki bu yeri, İskit kraliçesi Tomris'ten beri süren bir geleneğin parçasıdır. Emirnameler yalnız kağan adına değil, kağan ve hatun adına birlikte çıkarılırdı; resmî yazışmalarda kağan hatundan ayrılmazdı. Bu gelenek halk arasında “Hakan ve Hatun buyurur ki…” kalıbıyla anlatılır.

Bir devlet, iki kanat

Hatırlarsan Bumin Kağan batı kanadını kardeşi İstemi Yabgu'ya bırakmıştı. Bu tek seferlik bir tercih değil, bir sistemdi: ikili yönetim. Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; doğuda asıl hükümdar kağan, batıda hanedandan yabgu unvanlı biri bulunurdu. Yabgu iç işlerde serbest, dış işlerde kağana bağlıydı. Uygulamanın ilk örneği Asya Hunlarında görülür. Kökü yine kut anlayışıdır: ülke hanedanın ortak malı sayılıyordu.

Devletin geri kalanında da benzer bir esneklik vardı. Boy beyleri kendi boylarının iç işlerinde serbest, dış ilişkilerde merkeze bağlıydı. Bu yapıya federatif yapı denir; ilk Türk devletleri boylar federasyonu şeklinde örgütlenmişti.

Akılda kalsın: İki yapıyı aynı cümleyle hatırla: “İç işlerde serbest, dış işlerde bağlı.” Batıda yabgu, boyda boy beyi. İkisi de federatif yapının parçasıdır.

Başka Türk devletlerinde meclis

Danışarak yönetme geleneği yalnız Hun ve Göktürklere özgü değildi; Türk toplulukları nereye gittiyse meclislerini de götürdü. Adlar değişti ama işlev aynı kaldı: önemli kararlar ileri gelenlerle birlikte alınırdı. Sınav bu adları topluluklarla eşleştirerek sorar.

Akılda kalsın: Meclisin adları: Avrupa Hunları → Seçkinler Meclisi, Peçenekler → Komenton, Hazarlar → İhtiyarlar Meclisi, Tabgaçlar → Nazırlar Meclisi. Hepsinin ortak paydası kurultay geleneğidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kurultaya katılanlara verilen ad” → toygun. “Kadının devlet yönetiminde söz sahibi olduğunu gösteren” öncül → hatunun kurultaya katılması, elçi kabul etmesi.

TuzakKurultayın hanedan dışından kağan seçebilen bir seçim meclisi olduğu söylenir; asıl dayanak kuttur, kurultay yalnız hanedan içinden onay verir.

?Soru çöz

İlk Türk devletlerinde hatunun kurultaya katılması, elçileri kabul etmesi ve gerektiğinde naiplik yapması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ D. Hatunun kurultay, diplomasi ve naiplikteki rolü kadının devlet yönetiminde söz sahibi olduğunu gösterir. A veraset belirli kurallara bağlı değildi, taht kavgaları bu yüzden çıkardı; B hatunun yetkisi otoritenin zayıflığıyla değil, kadının konumuyla ilgilidir; C kurultay yalnız askerî değil, her önemli devlet işini görüşürdü.

▭Boşluk doldurma

Kurultay üyelerine denirdi. İkili yönetimde ülkenin batı kanadını yöneten hanedan üyesi unvanını taşırdı.

toyguntudunyabgutigin
DEVLET · UNVAN VE MEMURİYETLER

Unvanlar ve memuriyetler: tigin, şad, tudun ve diğerleri

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde devlet yönetimi ve hukuk · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUygur Devleti ne zaman kuruldu, başkenti neresidir?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uygur Devleti 744'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından, dağılmakta olan II. Göktürk Devleti'nin topraklarında Basmıllara karşı mücadeleyle kuruldu. İlk merkezi Ötüken'di; Moyen Çor Kağan döneminde kurulan Ordu-Balık (Karabalgasun) başkent oldu. Devlet 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Uygur Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk Türk devletlerinde tigin, şad, tudun, aygucı ve yalvaç ne demektir?

Kısa cevap: İlk Türk devletlerinde hükümdarın oğluna tigin, hanedandan yönetici ve sınır komutanına şad, vezire aygucı (üge), vergi toplayan valiye tudun, elçiye yalvaç, yargıca yargucu denirdi.

Bir unvanın içinde çoğu zaman görevin kendisi saklıdır: “yargucu” yargılar, “tamgacı” tamga (mühür) taşır, “bitikçi” bitik (yazı) yazar.

Bozkır devletleri de büyüdükçe işleri paylaştıracak bir kadroya ihtiyaç duydu. Bu kadroyu iki grupta düşünmek işini kolaylaştırır: hanedandan gelenler ve devlete hizmet eden görevliler. Hanedan unvanları kut anlayışının doğal sonucudur; görevli unvanları ise devletin ne kadar örgütlü olduğunu gösterir.

Hanedan üyeleri

Hanedan unvanları
UnvanKim, ne iş?
TiginHükümdarın erkek çocuğu, şehzade (Kül Tigin)
ŞadHanedandan yönetici; çoğu zaman sınır birliklerinin komutanı
Yabguİkili yönetimde batı kanadını yöneten hanedan üyesi
Ataman (inanç, inal)Tiginleri yetiştiren eğitmen; Selçuklu atabeyinin öncülü

Devlet görevlileri

Devlet görevlileri · unvan → görev
AlanUnvanGörev
YönetimAygucı (üge) · Apa (buyruk)Vezir · bakan, nazır, komutan
OrduTarkan (sübaşı)Ordu komutanı
TaşraTutuk · TudunAskerî vali · bağlı bölgelerde vali ve vergi sorumlusu
Hazine ve yazıAğıcı (ımga) · Tamgacı · BitikçiHazinedar (hazine: ağılık) · mühürdar · kâtip
Yargı ve dış ilişkiYargucu · YalvaçYargıç · elçi
SağlıkOtacı (emçi)Hekim (“ot” ve “em”: ilaç)
Akılda kalsın: Kelimenin kökünü yakala: tamga → tamgacı (mühür), bitik → bitikçi (yazı), yargu → yargucu (yargı), ağı → ağıcı (hazine, değerli eşya), ot / em → otacı / emçi (ilaç → hekim). Kökü bilen unvanı ezberlemek zorunda kalmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle unvan–görev eşleştirmesi yapılır ve bir eşleşme yanlış verilir.

TuzakTuzak: tudun (vergi toplayan vali) ile tutuk (askerî vali), tigin (şehzade) ile tarkan (komutan) yer değiştirir.

⇄Bilgi eşleştirme unvan → görev

▭Boşluk doldurma

Devletin mührünü koruyan görevliye , başka devletlere gönderilen elçiye denirdi.

tamgacıbitikçiyalvaçtutuk
ORDU · ORDU-MİLLET VE TURAN TAKTİĞİ

Ordu-millet ve Turan taktiği: kaçıyor gibi yapıp kuşatmak

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde devlet yönetimi ve hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavimler Göçü nedir, sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

375'te Balamir önderliğindeki Hunların İtil (Volga) Nehri'ni geçip Avrupa'ya girmesiyle Kavimler Göçü başladı. Bu göç, İlk Çağ'ı kapatıp Orta Çağ'ı başlatan olay kabul edilir.

Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk Türk devletlerinde ordu nasıldı, Turan taktiği nedir?

Kısa cevap: İlk Türk devletlerinde silah taşıyabilen her erkek asker sayılırdı (ordu-millet anlayışı); ordu atlı birliklere dayanır, Mete Han'ın kurduğu onlu sisteme göre düzenlenirdi. Turan taktiği, düşmanı sahte geri çekilmeyle (sahte ricat) peşine takıp hilal biçiminde kuşatarak yok etmektir.

Bozkırda çoban ile asker arasında bir fark yoktu. Sürüyü kurttan koruyan el, gerektiğinde yayı da gererdi.

Göçebe hayatta herkes atlı, herkes hareket hâlindeydi. Bu yüzden ayrı bir asker sınıfı oluşmadı; silah taşıyabilen her erkek askerdi. Buna ordu-millet anlayışı denir. Aynı sebeple ilk Türk devletlerinde ücretli asker de yoktu; bilinen istisna, ticaretle zenginleşen Hazarlardır. Ordunun gücü atlı birliklerden (süvari) geliyordu. Eski Türkçede orduya sü, askere er denirdi; ordu komutanının unvanı olan “sübaşı” da buradan gelir.

Onlu sistem: Mete'nin mirası

Mete Han'ın MÖ 209'da orduyu onlu sisteme göre düzenlediğini hatırla. On, yüz, bin ve on bin kişilik birlikler sonraki bütün Türk ordularının iskeleti oldu. Ordunun başkomutanı kağandı; hanedan üyeleri ve boy beyleri de komutan olarak görev alırdı. Asıl ordunun yanında sınır birlikleri, kağanı koruyan muhafız birliği ve yelme denen keşif birlikleri vardı. Çin kaynaklarına göre Göktürkler kağanın muhafızlarına böri, yani kurt diyordu; kurt, bozkırda cesaretin ve sadakatin simgesiydi.

Turan taktiği

Türklerin en ünlü savaş yöntemi Turan taktiğidir. Ordu savaşın ortasında yenilmiş gibi geri çekilir (sahte ricat). Düşman zafer kazandığını sanıp düzenini bozarak peşine düşer. O anda gizlenen kanatlar ileri atılır ve düşmanı hilal biçiminde çevirir. Bu tuzağa “kurt kapanı” da denir.

Turan taktiğinin mantığı: düşmanın kendi hırsını ona karşı kullanmak. (Şema; savaş haritası değildir.)Görsel: Sınav Defteri

Barış zamanında ordu boş durmazdı. Büyük topluluk avları olan sürek avları, binlerce atlının birlikte hareket etmeyi, çembere almayı ve hedefe kilitlenmeyi öğrendiği birer askerî tatbikattı. Bu düzen o kadar etkiliydi ki Türk ordu teşkilatı Çin, Roma ve Bizans ordularını da etkiledi.

Bozkırdan dünya askerliğine

Atlı savaşçının ihtiyaçları, başka orduların da benimseyeceği yenilikler doğurdu. Örgütlenmede onlu sistem, savaş meydanında Turan taktiği ve hafif silahlı, hızlı süvari bunların başında gelir. Atın üstünde dengeyi sağlayan üzengi bozkır atlıları arasında yaygınlaştı; Hunların Avrupa'ya getirdiği en önemli yenilik olarak anılır. At sırtında rahat hareket etmeyi sağlayan pantolon, çizme ve kemerli kısa giysi de atlı bozkır kavimlerinin giyimiydi; Çinliler bu giysiyi süvarileri için onlardan aldı.

Akılda kalsın: Sürek avı ile Turan taktiği aynı hareketi yapar: çevir ve kapat. Av barıştaki provadır, hilal kuşatma savaştaki gösteri.
Sınavda

Nasıl sorulur“Sürek avları hangi amaca hizmet ederdi?” → askerî tatbikat. “Ordu-millet anlayışı neyin sonucudur?” → göçebe yaşam.

Tuzak“ilk Türk devletlerinde ücretli ordu vardı” ifadesi; Hazarlar dışında yanlıştır.

Sınavda işaretleüzengiyi Avrupa'ya tanıtan Hunlar; şıklarda Hunlar yoksa Avarları seç.

↕Taktiği sırala oklarla diz

  1. Gizlenen kanatlar ileri atılır
  2. Ordu yenilmiş gibi geri çekilir
  3. Düşman hilal biçiminde kuşatılır
  4. Düşman düzenini bozup peşe düşer

?Soru çöz

İlk Türk devletlerinde barış zamanında düzenlenen sürek avları, aşağıdakilerden hangisine hizmet ederdi?

✓ A. Sürek avları, toplu hareket ve kuşatmanın prova edildiği askerî tatbikatlardı. B kurultay üyeliği avla değil, boy beyliği ve konumla belirlenirdi; C ordu-millet yapısında ücretli asker yoktu; D sürek avı hayvancı-göçebe hayatın parçasıdır, tarıma geçişle ilgisi yoktur.
TOPLUM VE EKONOMİ · AİLE, HAYVANCILIK, TİCARET

Sosyal ve ekonomik hayat: sürü, kımız ve İpek Yolu

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde toplumsal ve ekonomik hayat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOğuzlar ve Peçenekler Malazgirt Savaşı'nda ne yaptı?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Oğuzlar 10. yüzyılda Hazar Denizi'nin doğusunda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdu; devlet Kıpçak baskısıyla yıkılınca Oğuzların bir kısmı (Uzlar) batıya göç etti. Peçenekler ise devlet kuramadan boy teşkilatıyla yaşadı. Bizans ordusunda paralı asker olan Uz ve Peçenekler, 1071 Malazgirt Savaşı'nda Selçuklu tarafına geçti. Kıpçaklar (Kumanlar) ise 11. yüzyıldan Moğol istilasına kadar Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra (Deşt-i Kıpçak) hâkim oldu.

Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türklerde sosyal ve ekonomik hayat nasıldı?

Kısa cevap: İslamiyet öncesi Türklerde toplumun temeli tek eşliliğe dayanan ailedir ve kadın toplumda saygın bir yere sahiptir. Göçebe Türklerde ekonominin temeli hayvancılıktır; tarım, dokumacılık, madencilik ve İpek Yolu ticareti de önemlidir.

Bozkırda zenginlik altınla değil, sürünün büyüklüğüyle ölçülürdü. Geri kalan her şey bu gerçeğin etrafında şekillendi.

Toplumun en küçük birimi aileydi. Aile yapısı ataerkildi ama bu, kadının geri planda olduğu anlamına gelmiyordu. Ailede tek eşlilik esastı. Kadın ata biner, silah kullanır, ev ve sürü üzerinde söz sahibi olurdu; hatunun kurultaydaki yerini hatırla. Yazıtlarda anneye ög, babaya kang denir; Bilge Kağan da babasını “kangım kağan”, annesini “ögüm katun” diye anar.

Mülkiyet de göçebe hayatın ölçüsüne göre kurulmuştu. Hayvanların otladığı otlak ve meralar boyun ortak alanıydı; çadır (ev), ağıl, bahçe ve hayvanlar ise ailenin özel mülkü sayılırdı. Yılın belli zamanlarında düzenlenen toy (şölen) ve festivaller, toplumu bir araya getiren ve dayanışmayı güçlendiren buluşmalardı. Baharın gelişini kutlayan Nevruz da Türk dünyasında bayram olarak yaşatıldı; yazılı kaynaklarda ilk kez Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ünde “Yengi Kün” adıyla geçer. Sonraki anlatılar Ergenekon'dan çıkışı bu güne bağlar.

Konargöçer hayatın izleri

Mevsime göre yaylaya ve kışlağa göç eden bu hayata konargöçer hayat denir; etkileri yalnız mimaride görülmez. Sürüyle birlikte yer değiştiren toplumda toprak üzerinde kalıcı özel mülkiyet gelişmedi, otlaklar ortak kaldı. Silah hafif, savaşçı atlıydı; ticaret de sürünün ürettiklerine (deri, yün, kürk, at) dayanıyordu. Yerleşik bir yazı geleneği geç oluştu, buna karşılık keçe ve halı dokumacılığı, çadır (yurt) yapımı gelişti; hiçbir yere bağlı olmamanın verdiği güçlü bağımsızlık duygusu da bu hayatın mirasıdır.

Sürüden sofraya

Göçebe Türklerde ekonominin temeli hayvancılıktı. Beslenme de hayvan ürünlerine dayanırdı: et, süt, peynir, yoğurt. En sevilen içecek, kısrak sütünden yapılan kımızdı. Hayvancılık kadar köklü iki zanaat daha vardı: dokumacılık (keçe, halı, kilim) ve maden işlemeciliği. İskitlerin altın eserlerini ve Göktürklerin demirci geçmişini düşününce bu şaşırtıcı değil.

Göçebe olmak tarımı tamamen dışlamıyordu. Hun ve Göktürk dönemine ait sulama kanalı kalıntıları, uygun bölgelerde toprağın da işlendiğini gösterir. Çin kaynakları II. Göktürk hükümdarı Kapgan Kağan'ın Çin'den tohumluk darı ve tarım aleti istediğini yazar; ekilecek toprak olmasa tohum istenmezdi. Yerleşik hayata geçen Uygurlarda ise tarım ekonominin ana unsurlarından biri oldu.

İpek Yolu: kavganın asıl sebebi

Asya Hunları ve Göktürkler Çin'le neden durmadan savaştı? Cevabın büyük kısmı bir ticaret yolundadır. Çin ipeğini batıya taşıyan İpek Yolu ve kuzeyin değerli kürklerinin taşındığı Kürk Yolu üzerinde kim söz sahibiyse, gümrük ve ticaret gelirleri de onundu. Bu yüzden Türk-Çin mücadelesinin temelinde İpek Yolu'na hâkim olma isteği yatar. Yol yalnız ipek taşımadı: din, yazı, sanat ve teknik de aynı kervanlarla doğudan batıya, batıdan doğuya geçti. İpek Yolu bu yüzden bir kültür köprüsü olarak da anılır.

Ticaret büyüdükçe para da şekil değiştirdi. Bozkırda uzun süre hayvan ve kumaş değişim aracıydı. Uygurlarda böz denen, mühürlenmiş bez parçalarından oluşan para ve devletin çıkardığı resmî bez para kuanpu kullanıldı; büyük ödemelerde gümüş, satır denen ağırlık birimiyle tartılırdı. Madeni paraya Türkçede yarmak denirdi. Göktürk döneminde Soğd tarzı paralar dolaşımdaydı.

Bozkır ekonomisi · beş ayak
AlanNe üretilir, nasıl işler?
Hayvancılık (temel)Et, süt, peynir, yoğurt; kısrak sütünden kımız; deri, yün, kürk ve at ticaretin de malıdır
ZanaatKeçe, halı, kilim dokumacılığı; maden işlemeciliği (İskit altını, Göktürk demirciliği)
TarımHun ve Göktürk sulama kanalları; Kapgan Kağan Çin'den darı tohumu ve tarım aleti istedi; Uygurlarda ana unsur
Ticaretİpek Yolu ve Kürk Yolu: gümrük geliri, Türk-Çin mücadelesinin temel sebebi; kültür köprüsü
ParaÖnce hayvan ve kumaş; Uygurlarda böz ve resmî bez para kuanpu, gümüş satırla tartılır; madeni para yarmak; Göktürklerde Soğd tarzı paralar
Akılda kalsın: Türk-Çin ilişkilerinde bir savaş, bir evlilik, bir isyan gördüğünde arkasında hep aynı soruyu ara: İpek Yolu kimde?
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk-Çin mücadelesinin temel sebebi” → İpek Yolu'nun denetimi. “Otlakların ortak, çadır ve ağılın özel mülk sayılması” öncülü ile özel mülkiyetin varlığı sorulur.

Tuzak“Türklerde çok eşlilik yaygındı” ifadesi.

▭Boşluk doldurma

Göçebe Türklerin en önemli içeceği kısrak sütünden yapılan 'dı. Uygurlarda mühürlü bez parçalarından oluşan paraya denirdi.

kımızayranbözçav

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Asya Hunları ve Göktürklerin Çin ile uzun süreli mücadelesinin temelinde aşağıdakilerden hangisi yatar?

✓ B. İpek Yolu'nu denetleyen, ticaret ve gümrük gelirlerini de elinde tutuyordu. A mücadele din yaymak için değildi, Türkler dinî hoşgörüyle bilinir; C bozkır devletleri göçebeydi, yerleşmek amaç değildi; D Çin'le mücadele kara ticaretiydi, deniz ticaretiyle ilgisi yoktur.
HUKUK · TÖRE VE YARGI

Töre: kağanı da bağlayan yazısız hukuk

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde devlet yönetimi ve hukuk · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, kimler adına dikilmiştir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk tarihi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti 682'de Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından Ötüken'de kuruldu; en parlak dönemi Bilge Kağan ve Kül Tigin zamanıdır. Orhun Yazıtları bu döneme aittir.

II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Töre nedir, İslamiyet öncesi Türklerde hukuk ve yargı nasıldı?

Kısa cevap: Töre, İslamiyet öncesi Türklerde devlet ve toplum hayatını düzenleyen yazısız hukuk kurallarıdır. Hükümdar dahil herkes töreye uymak zorunda olduğu için bu anlayış hukuk devletinin ilk örneklerinden sayılır; ilk yazılı hukuk belgeleri Uygurlara aittir.

Kut kağana yetki veriyordu; peki o yetkiyi kim sınırlıyordu? Cevap, kimsenin yazmadığı ama herkesin bildiği kurallardaydı: töre.

Devleti ve toplum hayatını düzenleyen yazısız kurallara töre denirdi. Töre gelenek ve göreneklerden doğar; dört temel ilkesi könilik (adalet), tüzlük (eşitlik), uzluk (iyilik) ve kişilik (insanlık) idi. En önemli özelliği şuydu: kağan da töreye uymak zorundaydı. Yöneticinin de yönetilenin de aynı kurala bağlı olması, bugün hukuk devleti dediğimiz anlayışın erken bir örneğidir. Gerektiğinde töreye yeni kurallar kurultayda eklenebilirdi.

Töre üç kaynaktan beslenirdi: atalardan kalan gelenek ve görenekler, kurultay kararları ve kağanın buyrukları (yarlığ). Kağanın buyruğu bile töreye aykırı olamazdı; yeni kural ancak törenin ruhuna uyduğu sürece kalıcı olurdu. Bu yüzden töre donmuş bir kurallar listesi değil, ihtiyaçla birlikte büyüyen yaşayan bir hukuktu.

Akılda kalsın: Törenin dört ilkesini anlamıyla eşle: könilik → adalet (“köni” = doğru), tüzlük → eşitlik (“tüz” = düz, denk), uzluk → iyilik, kişilik → insanlık.

Yargı nasıl işliyordu?

Davaya ve yargılamaya yargu, yargılama işini yürüten görevliye yargucu denirdi. Siyasi meselelere ve devleti ilgilendiren davalara yüksek mahkeme, sıradan (adi) suçlara ise yerel mahkemeler bakardı.

Cezalara gelince, ilk sayfadaki soruyu hatırla: “Bunu ata yükleyebilir miyim?” Zindan ata yüklenmez; bu yüzden uzun süreli hapis cezası yoktu. Çin kaynakları Hunlarda hapsin on günü geçmediğini yazar. Cezalar hızlı ve caydırıcıydı. İsyan, vatana ihanet, savaştan kaçma ve adam öldürme gibi ağır suçların cezası ölümdü.

İlk yazılı belgeler

Töre yazısızdı ama yerleşik hayata geçen Uygurlar hukuku kâğıda döktü. Türk tarihinin ilk hukuk belgeleri onlara aittir; bu belgeler özellikle ticaret (alım satım, borç, kira) ve aile hukukuyla ilgilidir. Yerleşik hayat, yazılı sözleşmeye ihtiyaç doğurmuştu.

Töre nasıl işlerdi?
SoruBozkırdaki cevap
Kaynağı ne?Gelenek ve görenekler, kurultay kararları, kağanın buyruğu (yarlığ); yarlığ töreye aykırı olamaz
Kimi bağlar?Herkesi, kağanı da
Kim yargılar?Dava: yargu; yargılayan: yargucu
Hangi mahkeme?Siyasi ve devleti ilgilendiren davalar: yüksek mahkeme; adi suçlar: yerel mahkeme
Ceza nasıl?Hızlı ve caydırıcı; uzun hapis yok (Hunlarda en çok on gün)
Ölüm cezasıİsyan, vatana ihanet, savaştan kaçma, adam öldürme
İlk yazılı belgeUygurlar: ticaret ve aile hukuku
Akılda kalsın: Devlet anlayışının iki ayağı var: kut yetki verir, töre sınır çizer. Biri “kağan neden yönetir?”, öteki “kağan neye uyar?” sorusunun cevabıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hükümdarın da töreye uymak zorunda olması neyi gösterir?” → hukuk devleti anlayışını. “Uzun süreli hapis cezasının olmaması” → göçebe yaşam.

Tuzak“töre yazılı bir kanunnamedir” ifadesi; Orhun Yazıtları gibi töre de kanunname değildir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

İslamiyet öncesi Türklerde töre ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kağan da töreye uymak zorundaydı; bu, hukuk devleti anlayışının göstergesidir. A doğrudur: töre yazısız kurallardır; B doğrudur: kurultay töreye yeni kurallar ekleyebilirdi; D doğrudur: töre adalet ve eşitlik ilkelerine dayanırdı.

▭Boşluk doldurma

Göçebe yaşam yüzünden ilk Türklerde uzun süreli cezası yoktu. Türk tarihinin ilk yazılı hukuk belgeleri dönemine aittir.

hapisidamUygurlarGöktürkler
DİN VE İNANIŞ · GÖK TANRI, ATALAR, ŞAMANİZM

Gök Tanrı inancı: kurgan, yuğ ve balbal

MEB 9. sınıf · Eski Çağ medeniyetleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHazarlar hangi dini benimsedi, Hazar Barış Çağı nedir?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hazarlar, Karadeniz ile Hazar Denizi'nin kuzeyinde, başkenti İtil olan bir Türk devletidir. Yönetici kesimi Musevîliği benimsedi; ana gelir kaynağı ticaretti. Bölgeye getirdikleri uzun süreli huzur nedeniyle bu döneme “Hazar Barış Çağı” (Pax Khazarica) denir.

Hazarlar ve Macarlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türklerin dini nedir, Gök Tanrı inancının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: İslamiyet öncesi Türklerin inanç sisteminin merkezinde, tek ve yaratıcı kabul edilen Gök Tanrı vardı. Bunun yanında atalar kültü, tabiat kuvvetlerine (yer-su) inanma ve şamanizm görüldü; ölümden sonra yaşam (ahiret) inancı kurgan, mumyalama ve balbal geleneklerinde izlenir.

Ucu bucağı olmayan bozkırda insanın başını kaldırınca gördüğü tek şey vardır: sonsuz gök. Türklerin en büyük inancı da oradan doğdu.

Türklerin inanç sisteminin merkezinde Gök Tanrı vardı. Gök Tanrı tektir, evreni yaratan ve yöneten güçtür. Kutu hükümdara veren de odur; devlet anlayışı ile din burada birbirine bağlanır. Din adamlarına kam ya da baksı denirdi. Önemli bir ayrıntı: din adamları toplumda ayrıcalıklı bir sınıf oluşturmadı; bu yüzden ilk Türk devletlerinde dinî yönetim (teokrasi) görülmez.

Ölümden sonra ne olur?

Türkler ölümden sonra yaşamın sürdüğüne inanıyordu. Ölünün ardından yapılan cenaze törenine yuğ denirdi. Ölü, at koşumundan silahına kadar özel eşyalarıyla birlikte kurgan denen mezara gömülürdü; bazı cesetler mumyalanırdı. Öbür dünyada iyilerin gideceği yere uçmağ (cennet), kötülerin gideceği yere tamu (cehennem) deniyordu. Yuğ töreninde verilen yemeğe yuğ aşı denirdi; Anadolu'da cenaze evinde yemek verme geleneği bu eski âdeti hatırlatır.

Mezarların başına dikilen taşlara balbal denir. Balballar, ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil eder; inanışa göre bu düşmanlar öbür dünyada ona hizmet edecekti. Bu taşlar aynı zamanda Türk heykel sanatının ilk örnekleri sayılır.

Balballar hem ahiret inancının hem de Türk heykel sanatının ilk örneklerindendir.Görsel: Mongolia Expeditions… · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Akılda kalsın: Ahiret inancının kanıtlarını tek bir mezarda topla: ölü eşyalarıyla kurgana gömülür (bazen mumyalanır), başına balbal dikilir, gideceği yer uçmağ ya da tamudur. Yuğ ise bu cenazenin yas ve uğurlama törenidir; tek başına ahiret kanıtı şıkkı değildir.

Diğer inanışlar

  • Atalar kültü: Ölen aile büyüklerinin ruhlarının yaşayanları koruduğuna inanılırdı. Onlara ait eşyalar kutsal sayılır, mezarlarına saygı gösterilir, onlar adına kurban kesilirdi.
  • Tabiat kuvvetlerine inanma (yer-su): Dağ, ırmak, ağaç, güneş, ay gibi doğa unsurları kutsal sayılırdı.
  • Şamanizm: Büyü ve sihre dayanan bir inanıştı. Ruhlarla iletişim kurduğuna inanılan şamanlar (kamlar) bu inanışın temsilcileriydi.

Türkler dinler konusunda hoşgörülüydü ve zamanla başka dinlerle de tanıştı. Uygurlar Maniheizm'i ve Budizm'i benimsedi; Hazarların yönetici kesimi ise Musevîliği kabul etti. Uygurlarda Maniheizm'in et yemeyi yasaklaması savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.

Sınavda

Nasıl sorulurÖncüller verilir ve “ahiret inancının kanıtı olan” seçilir: kurgana eşyalarla gömme, mumyalama, uçmağ/tamu, balbal.

TuzakTuzak öncül genellikle din adamlarının ayrıcalıklı olmamasıdır; doğru bir bilgidir ama ahiretle değil, teokrasinin olmayışıyla ilgilidir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → anlam

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türklerde ahiret inancının varlığına kanıt olarak gösterilemez?

✓ D. Bu bilgi doğrudur ama ahiretle değil, teokratik yönetimin olmayışıyla ilgilidir. A, B ve C ahiret inancının kanıtlarıdır: ölünün eşyasıyla gömülmesi ve mumyalama öbür dünyada yaşamaya, uçmağ (cennet) ve tamu (cehennem) kavramları ahiretteki karşılığa işaret eder.
DİL, YAZI VE SANAT · ALFABE, DESTAN, YAZIT

Dil, yazı, destanlar ve sanat: bozkırın hafızası

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde eğitim, bilim, sanat ve spor · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Uygurlar ve diğer Türk toplulukları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uygurlar Bögü Kağan döneminde Maniheizmi benimsedi. Et yemeyi ve savaşmayı hoş görmeyen bu din Uygurların savaşçı özelliğini zayıflattı; buna karşılık yerleşik hayatı, bilim, sanat, edebiyat ve ticareti geliştirdi.

Uygurlarda Maniheizm ve kültür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türk destanları hangi topluluklara aittir, Türkler hangi alfabeleri kullanmıştır?

Kısa cevap: Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna bağlı, sondan eklemeli bir dildir. Türklerin millî alfabeleri Göktürk (Orhun) ve Uygur alfabeleridir. Başlıca destanlar: Alp Er Tunga ve Şu (Saka), Oğuz Kağan (Hun), Bozkurt ve Ergenekon (Göktürk), Türeyiş ve Göç (Uygur); Manas (Kırgız) ise MEB'de İslamiyet sonrası destanlar arasındadır.

Göçebe bir toplum geride saray bırakmaz ama söz bırakır. Türklerin hafızası önce dillerde, sonra taşlarda yaşadı.

Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna bağlıdır ve sondan eklemeli bir dildir: kök sabit kalır, ekler arkaya eklenir (göz-lük-çü-ler). Türkler tarih boyunca pek çok alfabe kullandı; bunlardan Göktürk (Orhun) alfabesi tamamen kendilerine özgüdür, Soğd yazısından geliştirilip Türkçeye uyarlanan Uygur alfabesi de onunla birlikte millî alfabe sayılır. Bunların dışında Soğd, Kiril, Arap ve Latin alfabeleri de kullanıldı.

Ek bilgi: din değişince yazı da değişti

Farklı dinlerle tanışan Uygurlar, dinî metinlerinde Hint kökenli Brahmi, Hristiyan (Nesturi) çevrelerin Süryani ve Maniheist Mani yazılarını da kullandı.

Uygurlar: kâğıt, matbaa, kitap

İlk Türk devletleri içinde kültürel bakımdan en çok gelişen topluluk Uygurlardır. Sebebi yine yaşam biçimidir: yerleşik hayata geçen bir toplum ata sığmayan şeyler de üretebilir. Uygurlar kâğıt ve matbaa (tahta kalıpla baskı ve tahta hareketli harfler) kullandı, Türk tarihinin ilk kütüphanelerini kurdu. Düzenli eğitimin ilk izleri de onlarda görülür.

Sözlü edebiyat ve destanlar

Yazıdan önce söz vardı. Atasözüne sav, yuğ töreninde ölünün ardından söylenen ağıta sagu, doğa, aşk ve yiğitlik konulu şiirlere koşuk, bir milletin ortak hafızasını anlatan uzun kahramanlık hikâyelerine destan denirdi. Destanlar hangi topluluğun eseri olduğuyla birlikte sorulur:

Destan → topluluk → konu
DestanToplulukNe anlatır?
Alp Er TungaSaka (İskit)İskitlerin İran (Pers) ile savaşları ve Alp Er Tunga'nın ölümü
ŞuSaka (İskit)Büyük İskender'in Orta Asya seferine karşı direniş
Oğuz KağanAsya HunOğuz Kağan'ın doğuşu ve fetihleri (Mete Han'la özdeşleşir)
Bozkurt · ErgenekonGöktürkTüreyiş: dişi kurttan çoğalma · Ergenekon'dan demir dağı eritip çıkış
Türeyiş · GöçUygurKurttan türeyiş · kutlu taşın verilmesiyle başlayan göç
ManasKırgızManas'ın kahramanlıkları; İslamiyet sonrası destanlar arasında sayılır
Ek bilgi: başka milletlerin destanlarında Türkler

Türkler başka milletlerin destanlarına da girdi. Rusların İgor Destanı'nda Kıpçaklardan (Kumanlar), Almanların Nibelungen Destanı'nda Etzel adıyla Attila'dan söz edilir. Avrupa Hunlarının kendi hafızası da Attila'nın çevresinde oluşan anlatılarda yaşadı; bunlar Attila Destanı adıyla Avrupa Hunlarına bağlanır. İslamiyet sonrasında yazıya geçirilen Dede Korkut Hikâyeleri de İslamiyet öncesi Oğuz hayatından izler taşır.

Akılda kalsın: Destanları sayfanın kronolojisiyle diz: Saka → Hun → Göktürk → Uygur = Alp Er Tunga → Oğuz Kağan → Ergenekon → Göç. Manas ise “Kırgız”ın kendisidir; Kırgızistan bugün de onu millî destan sayar. Sınavda “İslamiyet öncesi destanlardan biri” diye sorulursa Manas’ı seçme: MEB onu İslamiyet sonrası destanlar arasında gösterir.

Taşa yazılanlar: yazıtlar

  • Bugut Yazıtı: I. Göktürk Devleti'nden kalan, bilinen en eski Göktürk dönemi yazıtıdır (6. yy sonu). Türkçe değil, büyük bölümü Soğdca yazılmıştır; o dönemde devlet yazışmalarında Soğd dili ve yazısı kullanılıyordu.
  • Orhun Yazıtları: II. Göktürk (Kutluk) Devleti, 8. yüzyıl; Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına (önceki sayfada anlattık).
  • Yenisey Yazıtları: Kırgızlara ait; Göktürk alfabesiyle yazılmış, çoğu mezar taşı niteliğinde kısa yazıtlar.
  • Uygur yazıtları: Şine-Usu ve Tariat (Terhin) yazıtları Moyen Çor Kağan dönemine aittir ve onun savaşlarını, devletin kuruluş yıllarını anlatır; Şine-Usu'yu Fin bilgin Ramstedt bulup yayımladı. Karabalgasun Yazıtı üç dillidir (Türkçe, Soğdca, Çince) ve Maniheizm'in etkisini taşır.

Bilim ve sanat

Göçebe Türklerin sanatı, ilk sayfadaki kuralı izler: taşınabilirdi. Halı, kilim, keçe, kemer tokası ve at koşumları en çok işlenen alanlardı. Bu eserlerde hayvan figürlerinin kullanıldığı süsleme tarzına hayvan üslubu denir. Balballar heykelin, Uygurlar ise resim, heykel ve mimarinin geliştiği dönemdir: Uygurlar duvar resmi (fresk) yaptı, kitapları minyatürlerle süsleyen ressamlarına bedizci denirdi. Türk tiyatrosunun ilk örnekleri de Uygurlarda görülür: dram özelliği taşıyan Budist Maytrısimit.

Toprak, göçebe sanatının en değerli örneklerini korudu. Altay'daki Pazırık kurganlarından çıkan halı (MÖ 5.–4. yy), bugün bilinen en eski düğümlü halıdır ve Türk düğümü denen çift düğümle dokunmuştur. Hatırlarsan İskitleri “bozkırın kuyumcuları” diye anmıştık; Kazakistan'daki Esik kurganında bulunan Altın Elbiseli Adam da Saka (İskit) dönemine ait, altın plakalarla kaplı bir savaşçı giysisidir. Demircilik ve maden işçiliği bozkırda neredeyse millî bir sanat sayıldı; bunlara ahşap oymacılığı ve kakmacılığı da eklenmelidir.

Bilimde en dikkat çekici eser On İki Hayvanlı Türk Takvimidir. Her yıla bir hayvanın adını veren bu takvim, Orta Asya Türklerinin astronomide ilerlediğini gösterir. Kağanlar, tayanç ya da keneşçi denen bilgelere önem verir, onları danışma meclisine (keneş) alırdı. Türkler tarih boyunca On İki Hayvanlı Takvim'den sonra Hicri, Celali, Rumi ve Miladi takvimleri de kullanacak.

Müzik, spor ve oyun

Toylarda ve yuğ törenlerinde müzik hep vardı. Şarkı ya da türküye ır (yır), ezgiye küg denirdi; en sevilen çalgı, ozanın elinden düşmeyen telli kopuzdu. Spor ise eğlenceden çok hazırlıktı: koşu yarışı seğirtme, güreş küreş, ayakla oynanan top oyunu tepük diye anılırdı; Kâşgarlı Mahmud'un sözlüğü bu adların çoğunu kaydeder.

Ek bilgi: atlı oyunlar ve mangala

Bozkırın asıl oyunları ise at sırtında oynanırdı, çünkü her oyun aynı zamanda bir süvari eğitimiydi. Ciritte atlılar birbirine değnek fırlatır, çöğen (çevgan) atlı sopa ve topla oynanır, kökbörüde (oğlak çekme) atlılar bir oğlağı kapışırdı; at yarışlarına da beyge (bayga) denir. Zekâ oyunları da unutulmadı: taşlarla oynanan mangala bugün de okullarda öğretilen bir Türk zekâ oyunudur. Çin kaynakları kuzeydeki ormanlık bölgelerde yaşayan bazı Türk boylarının karda kayakla avlandığını da anlatır.

Akılda kalsın: Spor adlarını bugünkü karşılığıyla eşle: seğirtme → koşu, küreş → güreş, tepük → ayak topu, çöğen → atlı polo, kökbörü → oğlak çekme. Müzikte ır → şarkı, küg → ezgi. Hepsinin ortak noktası: oyun = savaşa hazırlık.
Sınavda

Nasıl sorulurDestan–topluluk eşleştirmesinde bir eşleşme yanlış verilir (ör. Ergenekon → Uygur). “İlk Türk devletleri içinde kültürel bakımdan en çok gelişen” → Uygurlar (kâğıt, matbaa, kütüphane, fresk, minyatür). “Astronomide ilerlediklerinin kanıtı” → On İki Hayvanlı Takvim. “Bilinen en eski düğümlü halı” → Pazırık halısı.

TuzakBugut Yazıtı Göktürk dönemine aittir ama Türkçe değil Soğdcadır; “Türkçe ilk yazıt” denirse Orhun Yazıtları akla gelmeli.

⇄Bilgi eşleştirme destan → topluluk

↕Kronolojik sıralama Türklerin takvimleri

  1. Rumi takvim (Osmanlı)
  2. On İki Hayvanlı Türk Takvimi
  3. Miladi takvim (Cumhuriyet)
  4. Celali takvimi (Büyük Selçuklu)

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

626 yılında Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul'u kuşatan Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Avarlar 626'da Sasanilerle birlikte İstanbul'u kuşattı; bu, Türklerin ilk İstanbul kuşatmasıdır. A Peçenekler İstanbul'u ancak 1090–1091'de sıkıştırdı; B Hazarlar Bizans'la çoğunlukla dost kaldı, onu kuşatmadı; D İtil Bulgarları Volga boyunda yaşadı, İstanbul'a yönelmedi.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Avarlar

?Soru 2

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yazıtlar kanunname değil, devlet yönetimi üzerine öğüt ve hitabet metnidir. A doğrudur: Türk tarihinin ilk millî yazılı kaynaklarındandır; B doğrudur: yazıtların bir yüzü Çincedir; D doğrudur: yazıyı 1893'te Vilhelm Thomsen çözmüştür.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · II. Göktürk ve Orhun Yazıtları

?Soru 3

Uygurların Maniheizmi kabul etmesinin sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ A. Et yemeyi hoş görmeyen Maniheizm hayvancılığı geriletmiştir; Uygurlar tarım ve ticarete yönelmiştir. B, C ve D gerçek sonuçlardır: Maniheizm resim ve mimariyi geliştirdi, savaşçı ruhu zayıflattı, yerleşik hayata geçişi hızlandırdı.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Uygurlarda Maniheizm ve kültür

?Soru 4

Malazgirt Savaşı sırasında Bizans ordusundaki Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi, aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğunu gösterir?

✓ A. Bu askerler karşı safta kendi dillerini konuşan soydaşlarını görünce taraf değiştirdi; belirleyici olan soy ve dil birliğidir. B belirleyici din değil, aynı dili konuşmaktı; C paralı askerdiler, ekonomik çıkar onları Bizans'ta tutardı; D taraf değiştirme meydanda soydaşlarını görmekle oldu, vergi politikasıyla değil.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Oğuzlar, Peçenekler, Kıpçaklar

?Soru 5

Akhun (Eftalit) Devleti'nin yıkılmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?

✓ B. İstemi Yabgu, Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan'la birleşerek Akhunları 557 dolaylarında yıktı. A Kavimler Göçü 375'te başladı, Akhunların yıkılışından çok öncedir; C Talas 751'dedir, Akhunlar iki yüzyıl önce yıkılmıştı; D Avarlar Avrupa'da Bizans'la uğraştı, Akhunların yıkılışında rolleri yoktur.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Akhunlar, Tabgaçlar, Sabirler

?Soru 6

İskitlerin “bozkırın kuyumcuları” diye anılması, aşağıdakilerden hangisinde ileri olduklarını gösterir?

✓ D. Kurganlardan çıkan altın eserler, maden işlemedeki ustalıklarının kanıtıdır. A İskitler tarımcı değil, atlı-göçebe bozkır kavmidir; B denizcilik bozkır hayatıyla ilgisizdir, kuyumculuk benzetmesi madene işaret eder; C kurganlardan yazılı metin değil, altın eser çıkmıştır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · İskitler (Sakalar)

?Soru 7

Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlemesi, aşağıdakilerden hangisinin başlangıcı kabul edilir?

✓ A. Mete Han'ın orduyu onlu sisteme göre düzenlediği MÖ 209, Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı kabul edilir. B onlu sistem atlı kara ordusunun düzenidir, donanmayla ilgisi yoktur; C ikili yönetim ülkenin doğu-batı diye bölünmesidir, ordu düzeni değil; D kurultay bir danışma meclisidir, askerî teşkilat değildir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Asya Hun Devleti

?Soru 8

Aşağıdaki Türk topluluğu–din eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. İtil Bulgarları 922'de Almış Han döneminde İslamiyet'i kabul etmiştir; Hristiyanlık Tuna Bulgarlarının dinidir. A doğrudur: Uygurlar Maniheizmi benimsedi; B doğrudur: Hazar yöneticileri Musevîliği seçti; C doğrudur: Tuna Bulgarları Hristiyanlaşıp Slavlaştı.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Hazarlar ve Macarlar

?Soru 9

840 yılında Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken'e yerleşen Türk topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kırgızlar 840'ta Uygurları yıktı. A ve D Karluklar ve Basmıllar 742'de Uygurlarla birlikte Göktürklere karşı isyan edenlerdir; C Oğuzlar batıya göç edip Selçuklu ve Osmanlı'yı kuracak topluluktur, Ötüken'e yerleşmedi.Kaynak: Uygurlar ve diğer Türk toplulukları · Kırgızlar

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Türklerin İslamiyet'e geçişi Talas Savaşı (751) sonrasında hız kazanır; 375'te başlayan Kavimler Göçü ile ilgisi yoktur. A, C ve D göçün gerçek sonuçlarıdır: Cermen kavimlerinin yer değiştirmesiyle feodalite doğdu, Roma ikiye ayrıldı, İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başladı.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk tarihi · Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları
85
Daha fazla soru çözmek ister misin?İslamiyet öncesi Türk kültür ve medeniyeti konusundan 85 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →