Osmanlı kültür ve sanatı: Mimar Sinan'dan Itri'ye, hattan Kırkpınar'a

Bursa'nın yirmi kubbesinden Selimiye'nin tek kubbesine, nakkaşhanedeki minyatürden Osman Hamdi'nin tuvaline, mehterden Mızıka-i Hümayun'a kadar Osmanlı'nın sanatını eserleri ve ustalarıyla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1299 → 1922
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
192 sorubu konuda çözebileceğin
MİMARİ · ERKEN, KLASİK VE BATI ETKİLİ DÖNEM

Osmanlı mimarisi: Bursa'dan İstanbul'a kubbenin yükselişi

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu Selçuklu ve ilk Türk beyliklerinin önemli mimari eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam mimarisinin ilk örnekleri Karahanlılar dönemine aittir. Selçuklu mimarisi vakıf gelirleriyle dinî (cami, medrese, kümbet), sivil (kervansaray, darüşşifa, köprü) ve askerî (kale, sur) olmak üzere üç kolda gelişti; taş, tuğla ve ahşap kullanıldı, süslemede bitki, hayvan ve geometrik motifler, çini, hat ve oyma uygulandı. Kümbet, Türklerin İslam mimarisine kazandırdığı en özgün yapı türüdür.

Sanat ve mimari

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı mimarisinin dönemleri nelerdir, her dönemin önemli eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Osmanlı mimarisi genellikle üç döneme ayrılır: Bursa ve İznik'te tek ve çok kubbeli planların denendiği erken dönem (İznik Hacı Özbek Camii, Bursa Ulu Camii, Yeşil Cami), Mimar Sinan'la zirveye ulaşan klasik dönem (Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet) ve 18. yüzyıldan itibaren Avrupa üsluplarının görüldüğü Batı etkili dönem (Lale Devri sivil mimarisi, barok Nuruosmaniye Camii, Dolmabahçe Sarayı).

Selçuklu ustaları Anadolu'yu kümbetlerle ve kervansaraylarla donatmıştı. Osmanlı ustaları bu mirası devraldı ve yüzyıllarca tek bir soruya kafa yordu: kubbe ne kadar büyüyebilir?

Beylikten devlete geçiş mimariye de yansıdı. Osmanlı'nın ilk yapıları küçük, sade ve denemeciydi; devlet büyüdükçe camiler de büyüdü, çevrelerine medrese, imaret, hamam ve darüşşifa eklenerek külliyeye dönüştü. Hatırlarsan bu yapıların çoğu vakıf gelirleriyle ayakta kalıyordu. Osmanlı mimarisini üç dönemde düşünmek işini kolaylaştırır.

Osmanlı mimarisi Bursa'da denendi, Sinan'la zirveye çıktı, 18. yüzyıldan sonra Avrupa üsluplarıyla değişti.Görsel: Sınav Defteri

Erken dönem: Bursa ve İznik'te denemeler

Kitabesiyle tarihlenen en eski Osmanlı camisi, Orhan Bey döneminde yapılan İznik Hacı Özbek Camii'dir (1333); tek kubbeli, küçük bir yapıdır. Bursa'da ise iki farklı çözüm denendi. Bursa Ulu Camii'ni Yıldırım Bayezid yaptırdı; yapı tek büyük kubbe yerine yirmi kubbe ile örtülüdür. Çelebi Mehmed'in yaptırdığı Yeşil Cami ise iç mekânını kaplayan çinileriyle ünlüdür. Bu dönemde yanlarında tabhane (misafir) odaları bulunan ters T planlı (zaviyeli) camiler de yaygındı.

Klasik döneme köprüyü II. Murad kurdu. Edirne'deki Üç Şerefeli Camii (1437–1447), geniş bir merkezi kubbeyi ve revaklı avluyu bir araya getirdi; minarelerinden birinin üç şerefesi camiye adını verdi.

Klasik dönem: selatin camileri

İstanbul'un fethinden sonra Ayasofya'nın dev kubbesi Osmanlı mimarları için hem örnek hem meydan okuma oldu. Fatih Camii ve Bayezid Camii'nden sonra gelen Mimar Sinan bu arayışı zirveye taşıdı (bir sonraki konu). Padişahların ve ailelerinin yaptırdığı, birden fazla minareli büyük camilere selatin camileri denir. Sinan'ın yetiştirdiği ustalardan Sedefkâr Mehmed Ağa'nın I. Ahmed için yaptığı Sultanahmet Camii (1609–1617), altı minaresiyle ve içini kaplayan mavi tonlu çinileri yüzünden Avrupalıların verdiği “Mavi Cami” adıyla tanınır. Aynı yüzyılda Bosna'da Mimar Hayreddin'in yaptığı Mostar Köprüsü (1566), Osmanlı'nın Balkanlardaki en tanınmış eserlerinden biridir.

Batı etkili dönem: köşkten saraya

18. yüzyılda Avrupa ile ilişkiler arttıkça mimari de değişti. Lale Devri'nde cami yerine köşk, kasır, çeşme ve sebil gibi sivil mimari öne çıktı; III. Ahmed Çeşmesi'ni hatırla. Ardından Avrupa'nın barok üslubu geldi: I. Mahmud'un başlatıp III. Osman'ın 1755'te tamamlattığı Nuruosmaniye Camii, Batı etkisini taşıyan ilk büyük selatin camisidir. 19. yüzyılda ampir (Nusretiye Camii) ve farklı üslupları karıştıran eklektik yapılar (Dolmabahçe Sarayı) görüldü. 20. yüzyılın başında ise Mimar Kemaleddin ve Vedat (Tek) öncülüğündeki I. Ulusal Mimarlık akımı, Selçuklu ve Osmanlı motiflerine geri döndü.

Akılda kalsın: Üç dönemi üç manzarayla hatırla: Bursa'nın çok kubbeli camileri (erken) → İstanbul ve Edirne'nin tek dev kubbesi (klasik) → Boğaz kıyısının köşk ve sarayları (Batı etkili). Kubbe büyüdükçe devlet büyür; mimari kıyıya indikçe Avrupa yaklaşır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Batı (barok) etkisinin görüldüğü ilk büyük cami” → Nuruosmaniye. “Yirmi kubbeli cami” → Bursa Ulu Camii (Yıldırım). “Altı minareli cami” → Sultanahmet (Sedefkâr Mehmed Ağa).

TuzakSultanahmet'i Mimar Sinan'a vermek; Sinan Sultanahmet yapılmadan önce, 1588'de ölmüştü.

↕Eskiden yeniye sırala oklarla diz

  1. Süleymaniye Camii
  2. İznik Hacı Özbek Camii
  3. Nuruosmaniye Camii
  4. Edirne Üç Şerefeli Camii
  5. Bursa Ulu Camii

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Osmanlı mimarisinde Avrupa'nın barok üslubundan etkilenen ilk büyük selatin camisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. I. Mahmud'un başlatıp III. Osman'ın 1755'te tamamlattığı Nuruosmaniye, barok etkili ilk büyük selatin camisidir. B Sultanahmet ve C Şehzade klasik dönem camileridir, barok öncesidir; D Bursa'daki Yeşil Cami erken dönem eseridir, barok etkiden yüzyıllar öncedir.
MİMARİ · MİMAR SİNAN VE ESERLERİ

Mimar Sinan: çıraklıktan ustalığa üç cami

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanuni Sultan Süleyman döneminde hangi seferler yapıldı, kapitülasyonlar neden verildi?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kanuni 1521'de Belgrad'ı, 1522'de Rodos'u aldı, 1526'da Mohaç'ta Macar ordusunu yendi ve 1529'da Viyana'yı kuşattı. Doğuda Irakeyn Seferi'yle (1534) Tebriz ve Bağdat'ı aldı, 1555'te Safevilerle ilk resmî antlaşma olan Amasya Antlaşması'nı imzaladı; Habsburglara karşı yakınlaşılan Fransa'ya kapsamlı kapitülasyon Kanuni döneminde verilemedi; ilk gerçek Fransız kapitülasyonu 1569'da (II. Selim) imzalandı.

Kanuni: Avrupa ve İran

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mimar Sinan kimdir, çıraklık, kalfalık ve ustalık eserleri hangileridir?

Kısa cevap: Mimar Sinan (yaklaşık 1490–1588), Kayseri'nin Ağırnas köyünden devşirme olarak alınmış, yeniçeri olarak seferlere katılmış ve 1538'de mimarbaşı olmuştur. Kendi değerlendirmesine göre İstanbul'daki Şehzade Camii çıraklık, Süleymaniye Camii kalfalık, Edirne'deki Selimiye Camii ustalık eseridir; Selimiye Camii ve Külliyesi 2011'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Osmanlı'nın en büyük mimarı mesleğe çizim masasında değil, ordunun içinde başladı.

Sinan, Kayseri'nin Ağırnas köyünde doğdu ve Yavuz Sultan Selim döneminde devşirme olarak İstanbul'a getirildi. Kuruluş sayfasında gördüğün yolu izledi: Acemi Oğlanlar Ocağı'nda yapı işlerini öğrendi, yeniçeri olarak Kanuni'nin seferlerine katıldı. Ordunun ihtiyaçları onu mimar yaptı: Irakeyn Seferi'nde Van Gölü'nü geçmek için gemiler, Karaboğdan Seferi'nde (1538) Prut Nehri üzerine köprü inşa etti. Bu başarıların ardından 1538'de saray mimarlarının başı, yani mimarbaşı oldu.

Sinan bu görevde Kanuni, II. Selim ve III. Murad dönemlerinde yaklaşık elli yıl kaldı. Cami ve mescitten medrese, türbe, imaret, darüşşifa, kervansaray, hamam, köprü ve su kemerine kadar her türde yapı verdi; tezkirelere göre eserlerinin sayısı üç yüzü aşar. 1588'de öldü ve Süleymaniye'nin yanında kendi tasarladığı sade türbeye gömüldü. Hayatını ve eserlerini, onun anlattıklarından yola çıkan şair Sai Mustafa Çelebi yazıya geçirdi (Tezkiretü'l-Bünyan).

Sinan'ın kendi yolculuğunu özetlediği üç cami. Merdiven, ustalığın ve kubbe çapının artışını temsil eder; ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Üç cami, üç basamak

  • Şehzade Camii (1543–1548): Kanuni, genç yaşta ölen oğlu Şehzade Mehmed'in anısına yaptırdı. Merkezi kubbe dört yarım kubbeyle desteklenir.
  • Süleymaniye Camii (1550–1557): Kanuni'nin adını taşıyan büyük külliyenin merkezidir. Etrafında medreseler, darüşşifa, imaret ve hamam vardır; toplum ve eğitim sayfasındaki Süleymaniye Medreseleri'ni hatırla.
  • Selimiye Camii (Edirne): II. Selim yaptırdı. Tek büyük kubbe sekiz ayak üzerine oturur; iç mekân bölünmeden tek bir alan gibi algılanır. Sinan'ın kubbe arayışının zirvesidir.

Öteki eserlerinden birkaçı

İstanbul'daki ilk büyük işi Haseki Külliyesi'dir. Mihrimah Sultan camileri (Üsküdar ve Edirnekapı), İznik çinileriyle kaplı Rüstem Paşa Camii, Sokullu Mehmed Paşa Camii, Büyükçekmece Köprüsü ve İstanbul'a su taşıyan Kırkçeşme suyolu (Mağlova Kemeri) onun eserleri arasındadır. Şam'daki Süleymaniye Külliyesi gibi imparatorluğun başka şehirlerinde de yapı verdi. Yetiştirdiği ustalar (Davud Ağa, Sedefkâr Mehmed Ağa) onun okulunu 17. yüzyıla taşıdı.

Akılda kalsın: Unvan sırası kubbe büyüklüğü sırasıdır: Şehzade (çırak) → Süleymaniye (kalfa) → Selimiye (usta). İlk ikisi İstanbul'da, zirve Edirne'de. “En ünlüsü Süleymaniye” diye onu usta eseri sanma.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mimar Sinan'ın ustalık eseri” → Selimiye (Edirne). “UNESCO Dünya Mirası listesindeki Sinan eseri” → Selimiye Camii ve Külliyesi (2011).

TuzakSüleymaniye'yi ustalık, Şehzade'yi kalfalık eseri olarak vermek; Sultanahmet'i Sinan'a bağlamak.

⇄Bilgi eşleştirme basamak → eser

▭Boşluk doldurma

Sinan, Yavuz döneminde yoluyla İstanbul'a getirildi; seferlerdeki başarılarının ardından 1538'de saray mimarlarının başı olan oldu.

devşirmepençikmimarbaşıkazasker
SARAY · BURSA'DAN DOLMABAHÇE'YE

Osmanlı sarayları: Topkapı'nın üç bölümü ve Boğaz'ın yeni sarayları

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstanbul'un fethi için hangi hazırlıklar yapıldı?Bağlantılı konudan (Osmanlı yükselme dönemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Mehmed (Fatih), İstanbul'u 6 Nisan'da başlayan yaklaşık iki aylık kuşatmanın sonunda 29 Mayıs 1453'te fethetti. Rumeli Hisarı'nın yapılması, büyük topların döktürülmesi, donanmanın güçlendirilmesi ve gemilerin karadan Haliç'e indirilmesi fethin başlıca hazırlık ve hamleleridir.

İstanbul'un fethi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı sarayları hangileridir, Topkapı Sarayı'nın bölümleri nelerdir?

Kısa cevap: İlk Osmanlı sarayı Orhan Bey'in Bursa'da yaptırdığı Bey Sarayı'dır; onu Edirne Sarayı ve İstanbul'un fethinden sonra Fatih'in yaptırdığı Topkapı Sarayı izledi. Topkapı Birun (dış saray), Enderun (iç saray) ve Harem bölümlerinden oluşur ve 19. yüzyılın ortasına kadar yönetim merkezi oldu. Sonra padişahlar Avrupa sarayları örnek alınarak yapılan Dolmabahçe (Abdülmecid), Beylerbeyi ve Çırağan (Abdülaziz) ile Yıldız (II. Abdülhamid) saraylarını kullandı.

Osmanlı'da saray yalnız padişahın evi değildi: devletin yönetildiği, devlet adamının yetiştirildiği ve sanatın üretildiği bir şehirdi.

Türk-İslam devletlerinde sarayın selamlık, harem ve enderun diye bölündüğünü hatırla. Osmanlı bu düzeni devraldı ve başkent değiştikçe yeni saraylar kurdu. İlk saray, Orhan Bey'in Bursa kalesinde yaptırdığı Bey Sarayı'dır. Başkent Edirne'ye geçince Edirne Sarayı kuruldu; saray okulu Enderun'un ilk kez burada, II. Murad döneminde açıldığı kabul edilir. İstanbul'un fethinden sonra ise Fatih, Sarayburnu'nda bugün Topkapı Sarayı dediğimiz yeni sarayı yaptırdı: yapımına 1459'da başlanan saray 1478'de surlarla çevrilerek tamamlandı.

Topkapı: kapı kapı içeri

Topkapı tek bir bina değil, avlular ve kapılarla birbirinden ayrılan bir yapılar topluluğudur. Her kapı bir sınırdır; içeri girdikçe padişaha yaklaşılır.

  • Birun (dış saray): Bab-ı Hümayun'dan girilen birinci avlu ile Babüsselam'dan girilen ikinci avluyu kapsar. Devlet işleri burada yürürdü: Divan-ı Hümayun ikinci avludaki Kubbealtı'nda toplanırdı. Mutfaklar, ahırlar ve sarayın dış hizmetlerini gören görevliler de Birun'a bağlıydı.
  • Enderun (iç saray): Babüssaade'nin ardındaki bölümdür. Padişahın özel hizmetini gören Has Oda, hazine ve kiler odaları ile devşirmeler arasından seçilenlerin okuduğu saray okulu buradaydı. Babüssaade'nin hemen arkasındaki Arz Odası'nda padişah sadrazamı ve yabancı elçileri kabul ederdi.
  • Harem: Fatih döneminde saray cariyeleri için yapıldı; III. Murad döneminde genişletilerek padişahın ve ailesinin yaşadığı bölüm oldu. En yüksek mevki padişahın annesi valide sultanındı; padişahın çocuk sahibi gözde eşine haseki denirdi.
Topkapı'da içeri girdikçe halktan devlete, devletten padişahın özel dünyasına geçilir. Şemadır, ölçekli plan değildir.Görsel: Sınav Defteri

19. yüzyıl: Boğaz kıyısında yeni saraylar

Topkapı 19. yüzyılın ortasına kadar devletin merkeziydi. Batılılaşma hızlanınca padişahlar Avrupa saraylarını örnek alan yeni yapılara geçti. Abdülmecid, Balyan ailesinden mimarlara Dolmabahçe Sarayı'nı yaptırdı (1843–1856); barok, rokoko ve neoklasik öğeleri karıştıran bu saray Batı etkisinin simgesidir. Atatürk de 10 Kasım 1938'de burada hayatını kaybetti. Abdülaziz döneminde Beylerbeyi ve Çırağan sarayları yapıldı; Çırağan II. Meşrutiyet'te bir süre Meclis-i Mebusan binası olarak kullanıldı. II. Abdülhamid ise köşk ve kasırlardan oluşan Yıldız Sarayı'nı kullandı. Doğubayazıt'taki İshak Paşa Sarayı ise bir padişah sarayı değil, 18. yüzyılda tamamlanan bir yerel yönetici sarayıdır.

Akılda kalsın: 19. yüzyıl saraylarını padişah sırasıyla diz: Abdülmecid → Dolmabahçe, Abdülaziz → Beylerbeyi ve Çırağan, II. Abdülhamid → Yıldız. Topkapı'da ise kapıları say: Hümayun → Selam → Saade; “saade” (mutluluk) kapısı padişahın dünyasına açılır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Divan-ı Hümayun Topkapı'nın hangi bölümünde toplanırdı?” → Birun (Kubbealtı). “Saray okulu” → Enderun. “Batı sarayları örnek alınarak yapılan ilk büyük saray” → Dolmabahçe.

TuzakEnderun'u Harem'le karıştırmak; Enderun devlet adamı yetiştiren okuldur, Harem ise padişahın ailesinin yaşadığı yerdir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

19. yüzyılın ortasında Osmanlı padişahlarının Topkapı Sarayı'ndan ayrılıp Avrupa sarayları örnek alınarak yapılan Dolmabahçe Sarayı'na geçmesi en çok aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ B. Dolmabahçe, Batılılaşma döneminde Avrupa saraylarını örnek alan eklektik üslubuyla Batı etkisinin simgesidir. A Dolmabahçe İstanbul'dadır, başkent değişmedi; C Divan-ı Hümayun bu dönemde nezaretlere dönüşmüştü, güçlenmedi; D Enderun saray okuludur, saray değişikliğiyle ilgisi yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme saray → padişah

SANAT · HAT, TEZHİP, EBRU, ÇİNİ, HALI

Hat, tezhip ve ebru: Osmanlı'nın kitap ve süsleme sanatları

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı'da eğitim nasıldı, Sahn-ı Seman ve Enderun nedir, medreseler neden bozuldu?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlk Osmanlı medresesi 1331'de Orhan Bey tarafından İznik'te açıldı; ilk müderrisi Davud-ı Kayseri'dir. Fatih'in İstanbul'da kurduğu Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye medreseleri en yüksek eğitim kurumlarıydı. Medreseler 17. yüzyıldan itibaren liyakatin bozulması, beşik ulemalığı ve akli bilimlerin dışlanması gibi sebeplerle geriledi. Devlet adamları ise sarayda Enderun'da yetiştirilirdi.

Medrese ve saray eğitimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da süsleme sanatları nelerdir, hat, tezhip ve ebru sanatının ünlü temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Osmanlı'da yazıyı güzel yazma sanatına hat (Şeyh Hamdullah, Ahmed Karahisari, Hafız Osman), kitap sayfalarını altın ve boyayla süslemeye tezhip (Kara Memi), su yüzeyine serpilen boyaların kâğıda aktarılmasına ebru (Hatip Mehmed Efendi) denir. Bunların yanında İznik ve Kütahya çinisi, Uşak ve Hereke halıları, kalem işi, cilt, sedef kakma, telkâri ve tombak gelişti; sarayın maaşlı sanatkârlarına ehl-i hiref denirdi.

Camiyi Sinan dikti; ama duvarındaki yazıyı, kubbesindeki çiçeği, penceresindeki çiniyi başka ustalar yaptı. Osmanlı sanatının asıl zenginliği bu ayrıntılardadır.

Sarayın kendi sanatkârları vardı. Nakkaş, hattat, müzehhip, mücellit (ciltçi), kuyumcu ve çinici gibi ustalardan oluşan bu maaşlı topluluğa ehl-i hiref denirdi. Resim ve süsleme işleri ise sarayın atölyesi nakkaşhanede yürütülürdü. Sarayda belirlenen zevk, oradan camiye, konağa ve çarşıya yayıldı.

Hat: harfin sanatı

Kur'an'ı ve kutsal sözleri güzel yazma isteği hat sanatını Osmanlı'nın en saygın sanatı yaptı. II. Bayezid'in hocası Şeyh Hamdullah, Yakut el-Mustasımi'nin yazı üsluplarını Osmanlı zevkine uyarladı; “yazıcıların kıblesi” anlamında kıbletü'l-küttâb diye anılır. Kanuni döneminde Ahmed Karahisari büyük boyutlu (celi) yazılarıyla, 17. yüzyılda Hafız Osman Mushaf ve hilyeleriyle öne çıktı. 18. ve 19. yüzyılda Mustafa Rakım celi sülüs ve tuğrada, Kazasker Mustafa İzzet Ayasofya'daki dev levhalarla tanındı. Padişahın imzası olan tuğra da hattın özel bir koludur; II. Mustafa, III. Ahmed ve II. Mahmud gibi padişahlar da hattatlıkla uğraştı.

Tezhip, ebru ve cilt: kitabın süsü

Yazı bitince sıra süslemeye gelirdi. Sayfaları altın varak ve boyayla bezeme sanatına tezhip denir. Kanuni döneminde nakkaşhanenin başında bulunan Kara Memi, lale, karanfil, gül ve sümbül gibi bahçe çiçeklerini gerçeğe yakın biçimde süslemeye soktu. Kitabın kâğıdını süsleyen ise ebruydu: boya, kitreli su dolu bir teknenin yüzeyine serpilir, oluşan desen kâğıda aktarılır. 18. yüzyılda Hatip Mehmed Efendi kendi adıyla anılan desenler geliştirdi; 20. yüzyılda Necmeddin Okyay çiçekli ebruyu yaygınlaştırdı. Geleneksel Türk ebru sanatı 2014'te UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine alındı. Kitabı korumak ve güzelleştirmek için deri cilt sanatı gelişti.

Süsleme sanatları · malzeme → usta
SanatMalzemeÖne çıkan usta / merkez
HatKalem, mürekkepŞeyh Hamdullah (II. Bayezid), Ahmed Karahisari (Kanuni), Hafız Osman (17. yy), Mustafa Rakım, Kazasker Mustafa İzzet
TezhipAltın varak, boyaKara Memi (Kanuni): gerçeğe yakın bahçe çiçekleri
EbruKitreli su, boyaHatip Mehmed Efendi (18. yy), Necmeddin Okyay (20. yy); UNESCO 2014
ÇiniToprak, ateşİznik (16. yy zirve), sonra Kütahya
Sedef kakmaAhşap, deniz kabuğuSedefkâr Mehmed Ağa (Sultanahmet'in mimarı)
TombakBakır, altın kaplama—

Çini, halı ve el sanatları

  • Çini: 16. yüzyılda İznik atölyeleri zirveye ulaştı; Rüstem Paşa ve Sultanahmet camilerinin duvarları bu çinilerle kaplıdır. İznik'ten sonra Kütahya önemli merkez oldu.
  • Halı: Uşak halıları Avrupa'ya kadar ulaştı; 19. yüzyılda sarayın ihtiyacı için kurulan Hereke fabrikası ipek halılarıyla ünlendi.
  • Kalem işi: duvar ve tavanların boyalı süslemesi. Malakâri: alçı kabartma süsleme.
  • Sedef kakma: ahşaba sedef yerleştirme; Sultanahmet'in mimarı Mehmed Ağa'nın “Sedefkâr” lakabı buradan gelir.
  • Telkâri: ince altın ve gümüş tellerle yapılan kuyumculuk. Tombak: altınla kaplanmış bakır eşya.
  • Vitray (revzen): alçı ya da kurşun bölmelere yerleştirilen renkli camlarla yapılan pencere süslemesi; Süleymaniye ve Sultanahmet camilerinin pencereleri bu tekniğin bilinen örnekleridir.
  • Ahşap işçiliği: Selçuklu'dan devralınan, çivi kullanmadan parçaları birbirine geçirerek yapılan kündekâri tekniği minber, kapı ve kapaklarda sürdü; ahşap sedef ve fildişiyle de süslendi.
Akılda kalsın: Tablodaki malzeme sütunu sanatın adını verir: altın varsa tezhip, su varsa ebru, ateş varsa çini. Kanuni'nin iki ustasını da işiyle ayır: Karahisari yazar (hat), Kara Memi süsler (tezhip).
Sınavda

Nasıl sorulurSanatçı–sanat eşleştirmesi: Şeyh Hamdullah → hat, Kara Memi → tezhip. Tanımdan sanatı bulma: “su yüzeyinden kâğıda aktarılan desen” → ebru.

TuzakTezhibi minyatürle karıştırmak; tezhip süslemedir, minyatür ise olayı anlatan resimdir (sonraki konu).

⇄Bilgi eşleştirme usta / merkez → sanat

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Kitreli su dolu bir teknenin yüzeyine serpilen boyaların oluşturduğu desenin kâğıda aktarılmasıyla yapılan ve 2014'te UNESCO listesine alınan geleneksel Türk sanatı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ebru, su yüzeyinde oluşturulan desenin kâğıda aktarılmasıdır; tezhip altınla, hat yazıyla, kalem işi duvar boyamasıyla ilgilidir.
RESİM · NAKKAŞHANEDEN TUVALE

Minyatürden tuvale: Matrakçı Nasuh, Levni ve Osman Hamdi

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı bilim insanları kimlerdir, Piri Reis, Ali Kuşçu, Takiyüddin ve Kâtip Çelebi'nin eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başlıca Osmanlı bilginleri şunlardır: Davud-ı Kayseri (ilk müderris), Molla Fenari (ilk şeyhülislam), Akşemseddin (Fatih'in hocası, tıp), Ali Kuşçu (matematik ve astronomi), Sabuncuoğlu Şerefeddin (cerrahi), Piri Reis (dünya haritası, Kitab-ı Bahriye), Seydi Ali Reis (Mir'atü'l-Memalik), Matrakçı Nasuh (matematik, minyatür), Takiyüddin (İstanbul rasathanesi), Kâtip Çelebi (Keşfü'z-Zunun, Cihannüma) ve Evliya Çelebi (Seyahatname).

Düşünce hayatı ve bilginler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı minyatür sanatının temsilcileri kimlerdir, Osmanlı'da Batı tarzı resim nasıl gelişti?

Kısa cevap: Osmanlı minyatürü sarayın nakkaşhanesinde gelişti; başlıca temsilcileri Nakkaş Sinan Bey, Matrakçı Nasuh (Beyan-ı Menazil), Nakkaş Osman (Hünername, Surname-i Hümayun) ve Lale Devri'nde Levni'dir (Surname-i Vehbi). 19. yüzyılda Batı tarzı resim yaygınlaştı; Şeker Ahmed Paşa, Hoca Ali Rıza ve Kaplumbağa Terbiyecisi tablosuyla tanınan Osman Hamdi Bey bu dönemin öncü ressamlarıdır.

Uygur bedizcilerinin kitapları resimlerle süslediğini hatırla. Aynı gelenek yüzyıllar sonra İstanbul'da, sarayın nakkaşhanesinde sürüyordu.

Minyatür, kitap sayfalarında metne eşlik eden küçük boyutlu resimdir. Derinlik (perspektif) ve gölge kullanılmaz, figürler iki boyutludur; önemli kişi daha büyük çizilir. Osmanlı minyatürünün konusu çoğu zaman tarihtir: seferler, kuşatmalar, şenlikler, padişah portreleri ve şehirler. Bu yüzden minyatürler aynı zamanda birer tarih belgesidir.

Minyatürün büyük ustaları

  • Fatih dönemi: Fatih, Venedikli ressam Gentile Bellini'yi İstanbul'a çağırıp 1480'de portresini yaptırdı; portresini yaptıran ilk Osmanlı padişahı olarak anılır. Ünlü “Gül Koklayan Fatih” minyatürü ise Nakkaş Sinan Bey'e atfedilir.
  • Matrakçı Nasuh (Kanuni): toplum ve eğitim sayfasında matematikçi olarak gördüğün Nasuh, Kanuni'nin Irakeyn Seferi'nin konak yerlerini ve İstanbul, Bağdat, Tebriz gibi şehirleri kuşbakışı resmettiği Beyan-ı Menazil ile tanınır. Bu resimlerde insan figürü yoktur; şehrin kendisi anlatılır.
  • Nakkaş Osman (III. Murad): şehnameci Seyyid Lokman'ın yazdığı Hünername'yi ve 1582 şenliğini anlatan Surname-i Hümayun'u nakkaşhane ekibiyle resimledi.
  • Levni (III. Ahmed): Lale Devri'nin (Osmanlı gerileme dönemi sayfasında ayrıntısıyla göreceğiz) zevkine uygun olarak minyatüre canlı renk ve hareket kattı; 1720 şenliklerini anlatan Surname-i Vehbi'yi resimledi.

19. yüzyıl: tuval, şövale, sergi

Batılılaşmayla resim de değişti. II. Mahmud, portresini (tasvir-i hümayun) devlet dairelerine astırdı; padişah resmi ilk kez kamusal bir simge oldu. Batı tarzı resim en çok askerî okullarda, harita ve kroki çizimi için verilen derslerle yayıldı; bu yüzden ilk kuşak ressamlara “asker ressamlar” denir: Şeker Ahmed Paşa, Süleyman Seyyid, Hoca Ali Rıza. Şeker Ahmed Paşa İstanbul'daki ilk resim sergilerini düzenleyenlerdendir.

Sınavda karıştırılan · minyatür ve tuval resmi
MinyatürBatı tarzı (tuval) resim
Nerede?Kitap sayfasında, metne eşlik ederTuval ve şövale; sergide
TeknikPerspektif ve gölge yok, iki boyutlu; önemli kişi büyükBatı tekniği: derinlik ve gölge
KonuSefer, kuşatma, şenlik, şehir: birer tarih belgesiPortre (tasvir-i hümayun), Batı tarzı tablolar
Nerede yetişti?Sarayın nakkaşhanesiAskerî okullar (asker ressamlar), Sanayi-i Nefise (1883)
UstalarMatrakçı Nasuh, Nakkaş Osman, LevniŞeker Ahmed Paşa, Hoca Ali Rıza, Osman Hamdi Bey

Abdülaziz: fırça ve bronz

Batı tarzı resim sarayda da destek buldu. Kendisi de resim yapan Abdülaziz, resmin saray çevresinde yayılmasında etkili oldu. Avrupa'yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahı olarak başkentlerin meydanlarındaki heykellerden etkilendi ve dönüşte kendi heykelini yaptırdı: at üstünde gösterildiği bronz heykel (1872) bugün Beylerbeyi Sarayı'ndadır. Heykel o dönemde saray çevresinin dışına çıkmadı; meydanlara taşınması Cumhuriyet'le oldu. Heykel eğitimi ise 1883'te açılan Sanayi-i Nefise Mektebi'nde başladı.

Dönemin en tanınmış adı Osman Hamdi Bey'dir: ressam, arkeolog ve müzeci. Müze-i Hümayun'un müdürü oldu, II. Abdülhamid döneminde açılan Sanayi-i Nefise Mektebi'nin (1883) başına geçti; en bilinen tablosu Kaplumbağa Terbiyecisi'dir. Mihri (Müşfik) Hanım ise ilk kadın ressamlarımızdan biridir ve kadınlar için açılan güzel sanatlar okulunun kuruluşunda yer aldı.

Akılda kalsın: Minyatürün üç büyüğünü padişahla eşle: Matrakçı → Kanuni, Nakkaş Osman → III. Murad, Levni → III. Ahmed (Lale Devri). İki surnameyi de yüzyılla ayır: Surname-i Hümayun 1582, Surname-i Vehbi 1720.
Sınavda

Nasıl sorulur“Kanuni'nin Irakeyn Seferi'nin konak yerlerini resmeden eser” → Beyan-ı Menazil (Matrakçı Nasuh). “Kaplumbağa Terbiyecisi” → Osman Hamdi Bey. “Portresini yaptıran ilk padişah” → Fatih (Bellini). “Avrupa gezisinden sonra kendi heykelini yaptıran padişah” → Abdülaziz.

TuzakLevni'yi Kanuni dönemine yerleştirmek.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Ressamlığının yanında arkeolog ve müzeci olarak da tanınan, Sanayi-i Nefise Mektebi'nin başına getirilen ve Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunu yapan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Osman Hamdi Bey ressam, arkeolog ve Müze-i Hümayun müdürüdür; Sanayi-i Nefise Mektebi (1883) onun yönetiminde açıldı. A Levni Lale Devri'nin minyatür ustasıdır; B Şeker Ahmed Paşa natürmort ve manzara ressamıdır; C Matrakçı Nasuh, Kanuni döneminin şehir minyatürleriyle tanınır.

▭Boşluk doldurma

Lale Devri'nin ünlü minyatürcüsü , 1720 şenliklerini anlatan Surname-i Vehbi'yi resimledi. Kanuni'nin Irakeyn Seferi'nin konak yerlerini kuşbakışı resmeden ise 'tur.

LevniNakkaş OsmanMatrakçı NasuhOsman Hamdi
MUSİKİ · MEHTER, KLASİK MUSİKİ, BATI MÜZİĞİ

Osmanlı musikisi: mehterhaneden Mızıka-i Hümayun'a

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOsmanlı ordusu hangi bölümlerden oluşur, Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahiler arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Osmanlı devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Osmanlı ordusu üç bölümden oluşurdu: padişaha bağlı, merkezde bulunan, üç ayda bir ulufe denen maaş alan Kapıkulu askerleri; tımar gelirleriyle beslenen ve ordunun en kalabalık bölümünü oluşturan eyalet askerleri (tımarlı sipahiler, akıncılar ve yardımcı kuvvetler); Kaptan-ı derya komutasındaki donanma.

Ordu: Kapıkulu, eyalet, donanma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da mehterhane nedir, Itri ve Dede Efendi kimdir, Mızıka-i Hümayun neden kuruldu?

Kısa cevap: Osmanlı'da askerî müziği mehterhane icra ederdi. Klasik Türk musikisinin büyük bestekârları Itri (17. yy), Dede Efendi (18.–19. yy), Hacı Arif Bey, Zekai Dede ve Tamburi Cemil Bey'dir. Yeniçeri Ocağı 1826'da kaldırılınca mehterhane de kapatıldı; II. Mahmud Batı tarzı bir bando olan Mızıka-i Hümayun'u kurdurdu ve başına İtalyan Giuseppe Donizetti'yi getirdi.

İslamiyet öncesi sayfada hükümdarlık alametleri arasında nevbeti, yani hükümdar için çalınan davulu görmüştük. O davul Osmanlı'da bir orkestraya dönüştü: mehter.

Davul çaldırmak Türk-İslam devletlerinde de bağımsızlık işaretiydi. Osmanlı'da bu gelenek mehterhane adıyla bir askerî müzik teşkilatına dönüştü. Mehter seferde orduyla yürür, savaşta askere coşku ve düşmana korku verir, törenlerde padişahın gücünü duyururdu. Kös, davul, nakkare, zurna, boru ve zil başlıca çalgılarıydı; ekibin başında mehterbaşı bulunurdu.

Saray, Enderun ve tekke: klasik musiki

Klasik Türk musikisi sarayda, Enderun'da ve Mevlevihanelerde gelişti. Eserler makam ve usul kurallarına göre bestelenir, çoğu zaman notaya değil hocadan öğrenciye kulaktan aktarılan meşk geleneğine dayanırdı. 15. yüzyılın başında Timurlu ve Celayirli saraylarında yaşayan Abdülkadir Meragi'nin musiki kuramı Osmanlı musikisini de besledi. Osmanlı'nın büyük bestekârları şunlardır:

Osmanlı musikisi · bestekâr → dönem → iz
BestekârDönemNeyle anılır?
Itri17. yy, IV. MehmedSegâh Tekbir, Rast Na't
III. SelimPadişah-bestekârSuzidilara makamı, “İlhami” mahlası; döneminde yabancı opera toplulukları ilk kez İstanbul'da
Dede Efendi1778–1846 (III. Selim, II. Mahmud)Mevlevi ayinleri ve şarkılar; klasik musikinin zirvesi
Hacı Arif Bey19. yyŞarkı formunun büyük ustası
Zekai Dede19. yyDinî musiki
Tamburi Cemil Bey20. yy başıTanbur ve kemençe virtüözü; icrası plağa kaydedilen ilk büyük ustalardan

1826: mehter susar, bando çalar

II. Mahmud 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdığında (Vaka-i Hayriye), yeniçerilerle özdeşleşen mehterhane de kapatıldı. Yeni Batı tarzı ordunun Batı tarzı bir müziği olmalıydı: Mızıka-i Hümayun kuruldu ve 1828'de İstanbul'a gelen İtalyan müzisyen Giuseppe Donizetti başına getirildi. “Donizetti Paşa” diye anılan bu müzisyen, padişah için resmî marşlar besteledi ve sarayda Batı müziği eğitimini başlattı. Mehter ise II. Meşrutiyet yıllarında askerî müzenin bünyesinde yeniden canlandırıldı.

Akılda kalsın: Ordu ile müzik birlikte değişir: Yeniçeri → mehter, Asakir-i Mansure (Batı tarzı ordu) → Mızıka-i Hümayun (bando). 1826 her ikisinin de dönüm yılıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Mehterhanenin kaldırılması hangi gelişmenin sonucudur?” → Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (1826). “Mızıka-i Hümayun'un başına getirilen müzisyen” → Donizetti. Bestekâr–dönem eşleştirmesi: Itri 17. yy, Dede Efendi III. Selim–II. Mahmud.

TuzakMızıka-i Hümayun'u III. Selim'in Nizam-ı Cedit'ine bağlamak.

↕Bestekârları sırala eskiden yeniye

  1. Hacı Arif Bey
  2. Itri
  3. Tamburi Cemil Bey
  4. Dede Efendi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

II. Mahmud döneminde mehterhanenin kaldırılıp yerine Mızıka-i Hümayun'un kurulması aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilgilidir?

✓ A. Mehter yeniçerilerle özdeşleşmişti; 1826'da ocakla birlikte kaldırıldı ve yeni orduya Batı tarzı bir bando kuruldu. B Lale Devri 18. yüzyılın başındadır, II. Mahmud'dan öncedir; C matbaa Lale Devri'nde getirildi; D Islahat Fermanı 1856'dadır, II. Mahmud'dan sonradır.
EDEBİYAT · DİVAN, TASAVVUF, HALK

Osmanlı edebiyatı: Baki'den Karacaoğlan'a üç kol

MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnadolu Selçuklu ve beylikler döneminde halk, tasavvuf ve divan edebiyatının temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anadolu Selçuklu ve beylikler döneminde edebiyat üç kolda gelişti: halk edebiyatı (Battalname, Danişmendname, Nasreddin Hoca fıkraları, Garipname), tasavvuf edebiyatı (Mevlana'nın Farsça Mesnevi'si, Yunus Emre'nin Türkçe Divan'ı, Hacı Bektaş Veli'nin Makalat'ı) ve divan edebiyatı (ilk temsilcisi Hoca Dehhani, 14. yüzyılda Germiyanlı Ahmedi).

Anadolu: halk, tasavvuf, divan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı döneminde divan, tasavvuf ve halk edebiyatının temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Osmanlı döneminde edebiyat üç kolda sürdü: divan edebiyatı (Ahmed Paşa, Necati, Baki, Fuzuli, Nef'i, Nabi, Nedim, Şeyh Galib), tasavvuf edebiyatı (Süleyman Çelebi, Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rumi, Pir Sultan Abdal, Niyazi-i Mısri) ve halk (âşık) edebiyatı (Köroğlu, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevheri, Dadaloğlu). 19. yüzyılda Tanzimat'la birlikte Batı etkili yeni bir edebiyat başladı.

Hatırlarsan Anadolu'da edebiyat Selçuklu ve beylikler döneminde üç kola ayrılmıştı. Osmanlı üçünü de devraldı; değişen, sesin yükseldiği yerdi: saray, dergâh ve köy meydanı.

Üç kolu birbirinden ayıran şey dinleyicisi, dili ve ölçüsüdür. Divan şairi saray ve şehir için Arapça ve Farsça kelimelerle yüklü bir dille aruz ölçüsüyle yazardı. Tasavvuf şairi dergâhta Allah sevgisini anlatır, halka ulaşmak için çoğu zaman sade Türkçe ve hece kullanırdı. Halk şairi ise sazıyla köyden köye dolaşır, heceyle söylerdi.

Divan edebiyatı: sarayın şiiri

  • Ahmed Paşa ve Necati: Fatih ve II. Bayezid dönemlerinin büyük şairleri.
  • Baki: Kanuni dönemi; “şairlerin sultanı” (sultanü'ş-şuara) diye anılır. Kanuni'nin ölümü üzerine yazdığı Kanuni Mersiyesi ünlüdür.
  • Fuzuli: Bağdat'ta yaşadı, Azerbaycan Türkçesiyle yazdı. Leyla vü Mecnun, Su Kasidesi ve devlet memurlarını yerdiği Şikâyetname en bilinen eserleridir.
  • Bağdatlı Ruhi (16. yy): dönemin bozulan düzenini eleştirdiği terkib-i bendiyle tanınır.
  • Nef'i (17. yy): kasidenin ustası ve hicivci; hicivlerini topladığı Siham-ı Kaza yüzünden IV. Murad döneminde öldürüldü.
  • Naili (17. yy): ince hayaller ve kapalı anlatımla yazan “Sebk-i Hindi” üslubunun Osmanlı'daki güçlü temsilcisi.
  • Nabi: öğretici (hikemî) şiirin ustası; oğluna öğütlerini anlattığı Hayriyye.
  • Nedim: Lale Devri'nin şairi; İstanbul'u ve gündelik hayatı şiire taşıdı (mahallileşme).
  • Şeyh Galib: 18. yüzyılın sonunda yazdığı Hüsn ü Aşk ile divan edebiyatının son büyük şairi sayılır.

Tasavvuf edebiyatı: dergâhın sesi

Yunus Emre'nin açtığı yol Osmanlı'da sürdü. Süleyman Çelebi, Yıldırım Bayezid döneminde Bursa'da yazdığı Vesiletü'n-Necat (Mevlid) ile Hz. Muhammed'in doğumunu anlattı; eser bugün de okunur. Kaygusuz Abdal Bektaşi geleneğinin mizahi sesidir. Eşrefoğlu Rumi tasavvufi öğütlerini Müzekki'n-Nüfus'ta topladı. 15. yüzyılda Yunus Emre'nin izinden giden Ümmi Kemal de ilahileriyle bu kolun temsilcilerindendir. 16. yüzyılda Sivaslı Pir Sultan Abdal, 17. yüzyılda Niyazi-i Mısri bu kolun güçlü adlarıdır.

Halk edebiyatı: sazın sesi

Âşıklar koşma, semai, varsağı ve destan biçimlerinde söyledi. 16. yüzyılda Köroğlu, yiğitlik şiirleri olan koçaklamalarıyla Celali isyanları döneminin sesidir. 17. yüzyılda Toroslarda dolaşan Karacaoğlan, aşkı ve doğayı en içten söyleyen âşıktır. Âşık Ömer ve Gevheri divan nazım biçimlerini de kullanarak iki kol arasında köprü kurdu. 19. yüzyılda Avşar aşiretinden Dadaloğlu, aşiretlerin zorla iskânına karşı “Ferman padişahın, dağlar bizimdir” diye seslendi.

19. yüzyıl: yeni bir edebiyat

Tanzimat'la birlikte gazete, tiyatro ve roman geldi. Şinasi 1860'ta Agah Efendi ile ilk özel Türk gazetesi Tercüman-ı Ahval'i çıkardı ve ilk yerli tiyatro eseri Şair Evlenmesi'ni yazdı. Namık Kemal vatan ve hürriyet kavramlarını edebiyata soktu; Meşrutiyet sayfasında Genç Osmanlılar arasında göreceğin bir isimdir.

Sayfanın sanatçılarını dönemleriyle tek tabloda topla; sınav “eser → sanatçı → padişah” zincirini sever.

Sanatçı · alan · eser · dönem
SanatçıAlanEser / izDönem
Mimar SinanMimariŞehzade → Süleymaniye → SelimiyeKanuni, II. Selim
Şeyh HamdullahHatHattatların piriII. Bayezid
Kara MemiTezhipDoğal çiçek motifli tezhipKanuni
Matrakçı NasuhMinyatürBeyan-ı Menazil (Irakeyn konakları)Kanuni
Nakkaş OsmanMinyatürHünernameIII. Murad
LevniMinyatürSurname-i VehbiIII. Ahmed (Lale Devri)
ItriMusikiKlasik musikinin büyük bestekârıXVII. yüzyıl
Osman Hamdi BeyTuval resmiKaplumbağa Terbiyecisi; Sanayi-i NefiseII. Abdülhamit
Akılda kalsın: Üç kolu üç mekân ve üç ölçüyle ayır: saray → aruz → divan, dergâh → ilahi → tasavvuf, köy meydanı ve saz → hece → âşık. Divan şairlerini de yüzyılla zincirle: Baki ve Fuzuli (16) → Nef'i ve Nabi (17) → Nedim ve Şeyh Galib (18).
Sınavda

Nasıl sorulurŞair–eser eşleştirmesi: Su Kasidesi → Fuzuli, Hayriyye → Nabi, Hüsn ü Aşk → Şeyh Galib, Mevlid → Süleyman Çelebi. “Ferman padişahın, dağlar bizimdir” → Dadaloğlu.

TuzakNedim ile Nef'i'yi karıştırmak; Karacaoğlan'ı divan şairi saymak.

⇄Bilgi eşleştirme şair → eser

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı döneminde yaşamış halk (âşık) edebiyatı temsilcilerinden biridir?

✓ B. Karacaoğlan saz şairidir ve heceyle söyler; Baki, Nedim ve Şeyh Galib aruzla yazan divan şairleridir.
SPOR · GÜREŞ, OKÇULUK, CİRİT

Osmanlı'da spor: Kırkpınar'dan Okmeydanı'na

MEB Türk Kültür ve Medeniyet Tarihi · Türklerde sanat ve spor · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk-İslam devletlerinde ordu hangi bölümlerden oluşuyordu, gulam nedir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam devletlerinde devlet teşkilatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk-İslam devletlerinde ordu birkaç bölümden oluşurdu: küçük yaşta toplanıp gulamhanelerde yetiştirilen gulamlar, sultanın merkezdeki hassa ordusu, ikta gelirleriyle beslenen ikta askerleri, sınırları koruyan Türkmen kuvvetleri ve bağlı devletlerin gönderdiği yardımcı askerler. Ordunun en kalabalık bölümü ikta askerleriydi.

Ordu: gulam, hassa, ikta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da hangi sporlar yapılırdı, Kırkpınar yağlı güreşleri ne zamandan beri yapılır?

Kısa cevap: Osmanlı'da spor savaşa hazırlığın parçasıydı; güreş, okçuluk, cirit, çevgen ve matrak en yaygın sporlardı. Güreşçiler (pehlivanlar) tekkelerde yetişirdi; Edirne'de yapılan Kırkpınar yağlı güreşlerinin kökü rivayete göre 14. yüzyıldaki Rumeli fetihlerine uzanır ve 2010'da UNESCO listesine alındı. Okçuluk İstanbul'da Okmeydanı'nda gelişti, okçulara kemankeş denirdi. 20. yüzyıl başında modern spor kulüpleri kuruldu ve Selim Sırrı Tarcan öncülüğünde olimpiyat hareketi başladı.

İslamiyet öncesi sayfada sürek avlarının birer askerî tatbikat olduğunu görmüştük. Osmanlı'da da oyun ile savaş hazırlığı arasındaki çizgi çok inceydi.

Ordunun gücü askerin bileğine, gözüne ve atına bağlıydı. Bu yüzden spor bir eğlenceden çok bir eğitimdi; Enderun'da da devlet adamı adaylarına güreş, okçuluk ve binicilik öğretilirdi. Padişahlar iyi sporcuları korur, ödüllendirirdi.

Güreş ve Kırkpınar

Osmanlı'nın en sevilen sporu güreşti. Güreşçilere pehlivan denir, pehlivanlar güreş tekkelerinde yetişirdi. En ünlü güreş geleneği Kırkpınardır. Rivayete göre Rumeli fetihleri sırasında Süleyman Paşa'nın kırk askeri Edirne yakınlarında mola verdiğinde aralarındaki iki kardeş sabaha kadar güreşmiş, ikisi de hayatını kaybetmiş; gömüldükleri yerde çıkan pınarlar bölgeye “Kırkpınar” adını vermiştir. Bugün güreşler her yıl Edirne'de yapılır ve dünyanın en eski sürekli spor organizasyonlarından biri sayılır; 2010'da UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine alındı. 19. yüzyılda Avrupa ve Amerika'da güreşip ün kazanan Koca Yusuf, Kurtdereli Mehmet ve Adalı Halil dönemin ünlü pehlivanlarıdır.

Okçuluk, cirit ve matrak

İstanbul'un fethinden sonra okçular için ayrılan Okmeydanı, okçuluğun merkezi oldu. Burada özellikle uzaklık (menzil) atışları yapılır, rekor kıran atışın yerine nişan taşı dikilirdi. Okçulara kemankeş denirdi. Atlı sporların başında cirit gelir: iki takım at üzerinde birbirine tahta değnek (cirit) atardı. Usta binicilere cündi denirdi. Atlı top oyunu çevgen ile sopa ve kalkanla oynanan matrak da yaygındı; matrakı geliştiren kişinin, minyatürlerini gördüğün Matrakçı Nasuh olduğu kabul edilir, lakabı da buradan gelir.

Osmanlı'da spor · oyun ve savaştaki karşılığı
SporNasıl yapılır?Kavram / yerSavaştaki karşılığı
GüreşPehlivanlar güreş tekkelerinde yetişirKırkpınar (Edirne), UNESCO 2010Yakın dövüş
OkçulukUzaklık (menzil) atışı, rekor yere nişan taşıOkmeydanı; okçu = kemankeşMenzil
Ciritİki atlı takım birbirine tahta değnek atarUsta binici = cündiAtlı saldırı
Çevgen / matrakAtlı top oyunu / sopa ve kalkanla oyunMatrak → Matrakçı Nasuh—

Modern spora geçiş

19. yüzyılda askerî okullarda ve Galatasaray Mekteb-i Sultanisi gibi okullarda jimnastik dersleri başladı. Galatasaray'da bu dersleri veren Ali Faik (Üstünidman) Bey, ilk Türk beden eğitimi öğretmeni olarak anılır. 20. yüzyılın başında İstanbul'da ilk Türk spor kulüpleri kuruldu: Beşiktaş (1903), Galatasaray (1905), Fenerbahçe (1907). Faik Bey'in öğrencisi ve beden eğitiminin öncüsü Selim Sırrı Tarcan'ın girişimleriyle 1908'de Osmanlı Millî Olimpiyat Cemiyeti kuruldu.

Akılda kalsın: Tablonun son sütunu sporun amacını verir: oyun, savaşın provasıydı. Adları da işten gelir: keman (yay) → kemankeş, matrak (oyun) → Matrakçı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'da sporun temel amacı” → askerî hazırlık. “Kırkpınar hangi şehirde yapılır?” → Edirne. “Okçulara verilen ad” → kemankeş.

TuzakKırkpınar'ı Cumhuriyet döneminde başlamış saymak ya da Bursa'ya yerleştirmek.

▭Boşluk doldurma

Osmanlı'da okçulara , at üstünde ustalaşmış binicilere denirdi.

kemankeşpehlivancündisipahi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Kırkpınar yağlı güreşleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kırkpınar her yıl Edirne'de yapılır, kökü rivayete göre 14. yüzyıla uzanır ve 2010'da UNESCO listesine alındı. A yer Bursa değil, Edirne'dir; B gelenek Cumhuriyet'ten çok eski, 14. yüzyıla uzanır; D okçuluk değil, yağlı güreştir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Osmanlı bilginleri ile alanları ya da eserleri eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi yanlış olur?

✓ A. Seyahatname Evliya Çelebi'nin eseridir; Ali Kuşçu matematik ve astronomi bilginidir. B doğrudur: Takiyüddin İstanbul'da rasathane kurdu; C doğrudur: Varidat Şeyh Bedreddin'indir; D doğrudur: Molla Fenari ilk Osmanlı şeyhülislamıdır.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Düşünce hayatı ve bilginler

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti'nde İslam hukukuna dayanan (şer'i) vergiler arasında yer almaz?

✓ B. İspenç, gayrimüslim köylüden alınan ve padişahın emriyle konan örfi bir toprak vergisidir. A öşür Müslüman köylünün ürün vergisi, C cizye gayrimüslim erkeklerden alınan baş vergisi, D haraç gayrimüslim toprağının vergisidir; üçü de İslam hukukuna dayanır.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Vergiler: şer'i, örfi, avarız

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'nin sonuçlarından biri değildir?

✓ B. Anadolu Türk siyasi birliği, Mısır Seferi'nden önce Turnadağ Savaşı (1515) ile sağlandı. A, C ve D Mısır Seferi'nin gerçek sonuçlarıdır: halifelik Osmanlı'ya geçti, Memlük Devleti yıkıldı, kutsal emanetler İstanbul'a getirildi.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Yavuz Sultan Selim

?Soru 4

Divan kâtiplerinin başı olan reisülküttabın zamanla devletin dış işlerinden sorumlu olması ve 19. yüzyılda Hariciye Nazırı adını alması, aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ B. Divan görevlileri II. Mahmut döneminde nezaretlere dönüştü; reisülküttaplık Hariciye Nezareti oldu. A şer'i hukuk etkisiyle değil, yönetimin modernleşmesiyle ilgilidir; C Divan'ın yetkisi genişlemedi, bakanlıklara bölündü; D nişancı değil, reisülküttap öne çıktı.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Divan çeşitleri ve kalemler

?Soru 5

Osmanlı Devleti'nin 16. yüzyılda Fransa'ya kapitülasyon vermesinin sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Kapitülasyonlar Osmanlı'nın en güçlü döneminde, siyasi amaçla verilmiş bir ayrıcalıktır; ekonomik bir bozulma söz konusu değildi. A, B ve D gerçek sebeplerdir: Habsburglara karşı Fransa desteklendi, Hristiyan birliği bölündü, ticaret yollarının canlanması istendi.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · Kanuni: Avrupa ve İran

?Soru 6

II. Bayezid'in, kardeşi Cem Sultan Avrupa'da tutulduğu sürece Batı'da büyük seferlere çıkmaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

✓ A. Cem'i ellerinde tutan Avrupalılar, onu Osmanlı'ya karşı bir baskı aracı olarak kullandı. B bu dönemde toprak kaybı yoktu, yalnız seferler durdu; C Cem Memlüklere sığınmıştı, Memlüklerle ittifak kurulmadı; D veraset sistemi değişmedi, taht kavgası bu sistemin sonucudur.Kaynak: Osmanlı yükselme dönemi · II. Bayezid ve Cem Sultan

?Soru 7

Fatih Sultan Mehmet'in kanunnamesinde tahta çıkan şehzadenin kardeşlerini öldürebileceğinin kurala bağlanmasıyla öncelikle aşağıdakilerden hangisi amaçlanmıştır?

✓ D. Kural, Fetret Devri gibi bölünmelerin tekrarlanmasını önleyip yönetimi tek elde toplamak içindi. A tecrübe kazanmak sancağa çıkmakla ilgilidir; B Divan'ın yetkileriyle ilgisi yoktur; C en yaşlıya geçiş (ekber ve erşed) I. Ahmet döneminde gelen ayrı bir sistemdir.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Veraset ve ekber-erşed

?Soru 8

Osmanlı'da lonca teşkilatının üretim miktarını, fiyatları ve dükkân sayısını sınırlaması aşağıdakilerden hangisine yol açmıştır?

✓ D. Rekabet ve sınırsız kâr önlendiği için esnaf elinde büyük sermaye birikmedi. A loncalarda gayrimüslim esnaf da vardı, uzaklaşma sınırlamanın sonucu değil; B usta-çırak ilişkisi loncanın temeliydi, sürdü; C tımar bir toprak sistemidir, loncanın üretim kurallarıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Ekonomik anlayış, esnaf ve loncalar

?Soru 9

Osmanlı Devleti'nde beylerbeyinden kadıya kadar taşradaki bütün görevlilerin İstanbul'dan atanması, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ C. Tayin, terfi ve azillerin merkezden yapılması merkeziyetçiliğin temel göstergesidir. A federatif yapıda bölgeler kendini yönetir, burada tersi var; B yöneticiler seçilmez, İstanbul'dan atanırdı; D ülkenin hanedanın ortak malı sayılması eski Türk anlayışıdır, atamayla ilgisi yoktur.Kaynak: Osmanlı devlet teşkilatı · Devlet anlayışı

?Soru 10

Osmanlı Devleti'nde uygulanan tımar sisteminin aşağıdakilerden hangisini sağladığı söylenemez?

✓ D. Tımarda toprağın mülkiyeti devlette kalırdı; sipahiye yalnız vergi geliri, köylüye yalnız işleme hakkı verilirdi. A, C ve B tımarın gerçek faydalarıdır: sipahi taşrada güvenliği sağladı, hazineden para çıkmadan atlı asker beslendi, toprak boş bırakılmadığı için üretim sürdü.Kaynak: Osmanlı'da toplum, ekonomi ve eğitim · Tımar sistemi
192
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı kültür ve medeniyeti konusundan 192 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →