Osmanlı mimarisi: Bursa'dan İstanbul'a kubbenin yükselişi
MEB 10. sınıf · Cihan devleti Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnadolu Selçuklu ve ilk Türk beyliklerinin önemli mimari eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Türk-İslam dünyasında bilim, edebiyat ve sanat). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk-İslam mimarisinin ilk örnekleri Karahanlılar dönemine aittir. Selçuklu mimarisi vakıf gelirleriyle dinî (cami, medrese, kümbet), sivil (kervansaray, darüşşifa, köprü) ve askerî (kale, sur) olmak üzere üç kolda gelişti; taş, tuğla ve ahşap kullanıldı, süslemede bitki, hayvan ve geometrik motifler, çini, hat ve oyma uygulandı. Kümbet, Türklerin İslam mimarisine kazandırdığı en özgün yapı türüdür.
✎Konu anlatımı
Osmanlı mimarisinin dönemleri nelerdir, her dönemin önemli eserleri hangileridir?
Kısa cevap: Osmanlı mimarisi genellikle üç döneme ayrılır: Bursa ve İznik'te tek ve çok kubbeli planların denendiği erken dönem (İznik Hacı Özbek Camii, Bursa Ulu Camii, Yeşil Cami), Mimar Sinan'la zirveye ulaşan klasik dönem (Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet) ve 18. yüzyıldan itibaren Avrupa üsluplarının görüldüğü Batı etkili dönem (Lale Devri sivil mimarisi, barok Nuruosmaniye Camii, Dolmabahçe Sarayı).Selçuklu ustaları Anadolu'yu kümbetlerle ve kervansaraylarla donatmıştı. Osmanlı ustaları bu mirası devraldı ve yüzyıllarca tek bir soruya kafa yordu: kubbe ne kadar büyüyebilir?
Beylikten devlete geçiş mimariye de yansıdı. Osmanlı'nın ilk yapıları küçük, sade ve denemeciydi; devlet büyüdükçe camiler de büyüdü, çevrelerine medrese, imaret, hamam ve darüşşifa eklenerek külliyeye dönüştü. Hatırlarsan bu yapıların çoğu vakıf gelirleriyle ayakta kalıyordu. Osmanlı mimarisini üç dönemde düşünmek işini kolaylaştırır.
Erken dönem: Bursa ve İznik'te denemeler
Kitabesiyle tarihlenen en eski Osmanlı camisi, Orhan Bey döneminde yapılan İznik Hacı Özbek Camii'dir (1333); tek kubbeli, küçük bir yapıdır. Bursa'da ise iki farklı çözüm denendi. Bursa Ulu Camii'ni Yıldırım Bayezid yaptırdı; yapı tek büyük kubbe yerine yirmi kubbe ile örtülüdür. Çelebi Mehmed'in yaptırdığı Yeşil Cami ise iç mekânını kaplayan çinileriyle ünlüdür. Bu dönemde yanlarında tabhane (misafir) odaları bulunan ters T planlı (zaviyeli) camiler de yaygındı.
Klasik döneme köprüyü II. Murad kurdu. Edirne'deki Üç Şerefeli Camii (1437–1447), geniş bir merkezi kubbeyi ve revaklı avluyu bir araya getirdi; minarelerinden birinin üç şerefesi camiye adını verdi.
Klasik dönem: selatin camileri
İstanbul'un fethinden sonra Ayasofya'nın dev kubbesi Osmanlı mimarları için hem örnek hem meydan okuma oldu. Fatih Camii ve Bayezid Camii'nden sonra gelen Mimar Sinan bu arayışı zirveye taşıdı (bir sonraki konu). Padişahların ve ailelerinin yaptırdığı, birden fazla minareli büyük camilere selatin camileri denir. Sinan'ın yetiştirdiği ustalardan Sedefkâr Mehmed Ağa'nın I. Ahmed için yaptığı Sultanahmet Camii (1609–1617), altı minaresiyle ve içini kaplayan mavi tonlu çinileri yüzünden Avrupalıların verdiği “Mavi Cami” adıyla tanınır. Aynı yüzyılda Bosna'da Mimar Hayreddin'in yaptığı Mostar Köprüsü (1566), Osmanlı'nın Balkanlardaki en tanınmış eserlerinden biridir.
Batı etkili dönem: köşkten saraya
18. yüzyılda Avrupa ile ilişkiler arttıkça mimari de değişti. Lale Devri'nde cami yerine köşk, kasır, çeşme ve sebil gibi sivil mimari öne çıktı; III. Ahmed Çeşmesi'ni hatırla. Ardından Avrupa'nın barok üslubu geldi: I. Mahmud'un başlatıp III. Osman'ın 1755'te tamamlattığı Nuruosmaniye Camii, Batı etkisini taşıyan ilk büyük selatin camisidir. 19. yüzyılda ampir (Nusretiye Camii) ve farklı üslupları karıştıran eklektik yapılar (Dolmabahçe Sarayı) görüldü. 20. yüzyılın başında ise Mimar Kemaleddin ve Vedat (Tek) öncülüğündeki I. Ulusal Mimarlık akımı, Selçuklu ve Osmanlı motiflerine geri döndü.
Nasıl sorulur“Batı (barok) etkisinin görüldüğü ilk büyük cami” → Nuruosmaniye. “Yirmi kubbeli cami” → Bursa Ulu Camii (Yıldırım). “Altı minareli cami” → Sultanahmet (Sedefkâr Mehmed Ağa).
TuzakSultanahmet'i Mimar Sinan'a vermek; Sinan Sultanahmet yapılmadan önce, 1588'de ölmüştü.
↕Eskiden yeniye sırala oklarla diz
- Süleymaniye Camii
- İznik Hacı Özbek Camii
- Nuruosmaniye Camii
- Edirne Üç Şerefeli Camii
- Bursa Ulu Camii
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Osmanlı mimarisinde Avrupa'nın barok üslubundan etkilenen ilk büyük selatin camisi aşağıdakilerden hangisidir?