Osmanlı'da fikir akımları: devleti kurtarmanın dört reçetesi
MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanzimat döneminde hangi yenilikler yapıldı, Mecelle'yi kim hazırladı?Bağlantılı konudan (19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanzimat döneminde Avrupa hukukundan kanunlar alınıp karma ve nizamiye mahkemeleri açıldı, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Mecelle hazırlandı. İlk kâğıt para (kaime), ilk dış borç (1854), ilk bankalar, telgraf, İzmir–Aydın demiryolu ve Islah-ı Sanayi Komisyonu (1864) bu dönemdedir; 1875 Ramazan Kararnamesi mali iflası gösterdi. Eğitimde Maarif Nezareti, Darülmuallimin, Mekteb-i Mülkiye, Galatasaray Sultanisi, Darülfünun girişimi ve kademeleri belirleyen 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi öne çıkar.
✎Konu anlatımı
Osmanlı'da devleti kurtarmak için ortaya çıkan fikir akımları nelerdir?
Kısa cevap: Osmanlı'yı dağılmaktan kurtarmak için dört ana fikir akımı ortaya çıktı: Osmanlıcılık (bütün unsurları eşit vatandaşlıkta birleştirmek), İslamcılık (Müslümanları halifenin etrafında toplamak), Türkçülük (Türk milletine dayanmak) ve Batıcılık (Batı'yı her alanda örnek almak).Aynı hastaya dört doktor bakıyordu ve her biri başka bir ilaç yazıyordu. Hasta, Osmanlı Devleti'ydi.
Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikri, onlarca farklı halkı bir arada tutan Osmanlı için en tehlikeli hastalıktı. Sırplar, Yunanlar, Bulgarlar birer birer koptukça aydınlar aynı soruyu sordu: Bu devleti ne ayakta tutar? Her cevap bir fikir akımına dönüştü ve bu sayfadaki bütün olaylar, aslında bu cevapların sahada denenmesidir.
Osmanlıcılık: “hepimiz Osmanlıyız”
Hatırlarsan Tanzimat ve Islahat Fermanı, din ayrımı gözetmeden herkese eşit haklar tanımıştı. Bunun arkasındaki fikir Osmanlıcılıktı: dini ve dili ne olursa olsun bütün tebaa, ortak bir Osmanlı vatandaşlığı etrafında birleşirse ayrılık istemez. Genç (Yeni) Osmanlılar ve I. Meşrutiyet bu akımın eseridir. Ama milliyetçi isyanlar durmadı; akım asıl darbeyi Balkan Savaşları'nda (1912–1913) Balkan milletlerinin topluca ayrılmasıyla yedi.
İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık
Berlin Antlaşması'yla (1878) Hristiyan nüfusun büyük bölümü kaybedilince İslamcılık öne çıktı: Müslümanlar halifenin çevresinde birleşirse devlet güçlenir. Bu, II. Abdülhamit'in resmî politikası oldu. Arnavut ve Arap isyanları, özellikle I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle birlikte Osmanlı'ya karşı savaşması bu fikri de boşa çıkardı. Türkçülük ise devletin dayanağını Türk milletinde arıyordu; en önemli temsilcisi Ziya Gökalp'tir ve Balkan Savaşları'ndan sonra İttihat ve Terakki'nin politikasına dönüştü. Batıcılık, kurtuluşu Batı'nın bilimini, kurumlarını ve yaşayışını benimsemekte görüyordu; en tanınmış temsilcisi Abdullah Cevdet'tir.
Hangi akım, hangi kalem?
Sınav bu akımları çoğu zaman bir isim vererek sorar; bu yüzden her akımın birkaç temsilcisini tanımak gerekir. Türkçülüğün kökü ilginçtir: Rusya'nın Panslavizm baskısına karşı ilk tepkiyi Kırım, Kazan ve Azerbaycan Türkleri gösterdi ve bu aydınların bir kısmı İstanbul'a gelerek akımı Osmanlı'ya taşıdı. II. Meşrutiyet'ten sonra Türk Derneği ve Türk Yurdu dergisi bu fikrin yayın merkezleri oldu. Osmanlıcılık ise ilk büyük sarsıntıyı 93 Harbi ve Berlin'de (1878) Balkan halklarının kopmasıyla yaşadı.
- Osmanlıcılık: Namık Kemal, Ziya Paşa, Mithat Paşa, Ali Suavi (Genç Osmanlılar kuşağı).
- İslamcılık: Said Halim Paşa, Mehmet Akif (Ersoy), Cemaleddin Afgani, Ahmet Hamdi (Akseki).
- Türkçülük: Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Mehmet Emin (Yurdakul), Ahmet Ağaoğlu, Halide Edip, Fuat Köprülü, Zeki Velidi (Togan).
- Batıcılık: Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret, Celal Nuri, Beşir Fuat. Ortak tezleri: Batı'yı yarım değil bütünüyle benimsemeyen bir devlet ayakta kalamaz.
Bir de yöntem tartışması vardı: Prens Sabahattin merkezî yönetimin yetkilerinin yerel yönetimlere dağıtılmasını (adem-i merkeziyet) ve kişisel girişimin (teşebbüs-i şahsi) desteklenmesini savundu. Bu fikirle Jön Türkler konusunda yeniden karşılaşacağız.
| Akım | Amaç | Temsilci | Ne zaman sarsıldı? |
|---|---|---|---|
| Osmanlıcılık | Bütün unsurları eşit vatandaşlıkta birleştirmek | Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa) | Balkan Savaşları (1912–1913) |
| İslamcılık | Müslümanları halifenin etrafında toplamak | II. Abdülhamit, Mehmet Akif | I. Dünya Savaşı'nda Arap isyanı |
| Türkçülük | Türkleri ortak kültürde birleştirmek | Ziya Gökalp, Yusuf Akçura | Balkan Savaşlarından sonra güçlendi |
| Batıcılık | Batı medeniyetini benimseyerek güçlenmek | Abdullah Cevdet | Cumhuriyet inkılaplarına fikir verdi |
Nasıl sorulurBir politika verilip akımı sorulur: “Gayrimüslimlere eşit haklar” → Osmanlıcılık. “Hilafetin öne çıkarılması, Hicaz Demiryolu” → İslamcılık.
TuzakOsmanlıcılığı Türkçülükle karıştırmak; Osmanlıcılık milliyet ayrımı yapmaz.
⇄Bilgi eşleştirme akım ve temsilcisi
?Soru çöz
Balkan Savaşları'nda Balkan milletlerinin Osmanlı'dan topluca ayrılması, aşağıdaki fikir akımlarından hangisinin geçerliliğini büyük ölçüde yitirmesine yol açmıştır?