I. ve II. Meşrutiyet: Kanun-i Esasi'den 31 Mart'a

Tersane Konferansı günü atılan toplardan Makedonya dağlarına çıkan subaylara, otuz yıl çekmecede bekleyen bir anayasanın ve onu isteyen aydınların hikâyesini yaşandığı sırayla anlatıyoruz. Her durağın sonunda kendini dene, önemli bilgiyi tek dokunuşla defterine ekle.

8 durak1876 → 1909
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
200 sorubu konuda çözebileceğin
19. YY – 1918 · DÜŞÜNCE

Osmanlı'da fikir akımları: devleti kurtarmanın dört reçetesi

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat döneminde hangi yenilikler yapıldı, Mecelle'yi kim hazırladı?Bağlantılı konudan (19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat döneminde Avrupa hukukundan kanunlar alınıp karma ve nizamiye mahkemeleri açıldı, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Mecelle hazırlandı. İlk kâğıt para (kaime), ilk dış borç (1854), ilk bankalar, telgraf, İzmir–Aydın demiryolu ve Islah-ı Sanayi Komisyonu (1864) bu dönemdedir; 1875 Ramazan Kararnamesi mali iflası gösterdi. Eğitimde Maarif Nezareti, Darülmuallimin, Mekteb-i Mülkiye, Galatasaray Sultanisi, Darülfünun girişimi ve kademeleri belirleyen 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi öne çıkar.

Tanzimat dönemi yenilikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı'da devleti kurtarmak için ortaya çıkan fikir akımları nelerdir?

Kısa cevap: Osmanlı'yı dağılmaktan kurtarmak için dört ana fikir akımı ortaya çıktı: Osmanlıcılık (bütün unsurları eşit vatandaşlıkta birleştirmek), İslamcılık (Müslümanları halifenin etrafında toplamak), Türkçülük (Türk milletine dayanmak) ve Batıcılık (Batı'yı her alanda örnek almak).

Aynı hastaya dört doktor bakıyordu ve her biri başka bir ilaç yazıyordu. Hasta, Osmanlı Devleti'ydi.

Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikri, onlarca farklı halkı bir arada tutan Osmanlı için en tehlikeli hastalıktı. Sırplar, Yunanlar, Bulgarlar birer birer koptukça aydınlar aynı soruyu sordu: Bu devleti ne ayakta tutar? Her cevap bir fikir akımına dönüştü ve bu sayfadaki bütün olaylar, aslında bu cevapların sahada denenmesidir.

Osmanlıcılık: “hepimiz Osmanlıyız”

Hatırlarsan Tanzimat ve Islahat Fermanı, din ayrımı gözetmeden herkese eşit haklar tanımıştı. Bunun arkasındaki fikir Osmanlıcılıktı: dini ve dili ne olursa olsun bütün tebaa, ortak bir Osmanlı vatandaşlığı etrafında birleşirse ayrılık istemez. Genç (Yeni) Osmanlılar ve I. Meşrutiyet bu akımın eseridir. Ama milliyetçi isyanlar durmadı; akım asıl darbeyi Balkan Savaşları'nda (1912–1913) Balkan milletlerinin topluca ayrılmasıyla yedi.

İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık

Berlin Antlaşması'yla (1878) Hristiyan nüfusun büyük bölümü kaybedilince İslamcılık öne çıktı: Müslümanlar halifenin çevresinde birleşirse devlet güçlenir. Bu, II. Abdülhamit'in resmî politikası oldu. Arnavut ve Arap isyanları, özellikle I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle birlikte Osmanlı'ya karşı savaşması bu fikri de boşa çıkardı. Türkçülük ise devletin dayanağını Türk milletinde arıyordu; en önemli temsilcisi Ziya Gökalp'tir ve Balkan Savaşları'ndan sonra İttihat ve Terakki'nin politikasına dönüştü. Batıcılık, kurtuluşu Batı'nın bilimini, kurumlarını ve yaşayışını benimsemekte görüyordu; en tanınmış temsilcisi Abdullah Cevdet'tir.

Hangi akım, hangi kalem?

Sınav bu akımları çoğu zaman bir isim vererek sorar; bu yüzden her akımın birkaç temsilcisini tanımak gerekir. Türkçülüğün kökü ilginçtir: Rusya'nın Panslavizm baskısına karşı ilk tepkiyi Kırım, Kazan ve Azerbaycan Türkleri gösterdi ve bu aydınların bir kısmı İstanbul'a gelerek akımı Osmanlı'ya taşıdı. II. Meşrutiyet'ten sonra Türk Derneği ve Türk Yurdu dergisi bu fikrin yayın merkezleri oldu. Osmanlıcılık ise ilk büyük sarsıntıyı 93 Harbi ve Berlin'de (1878) Balkan halklarının kopmasıyla yaşadı.

  • Osmanlıcılık: Namık Kemal, Ziya Paşa, Mithat Paşa, Ali Suavi (Genç Osmanlılar kuşağı).
  • İslamcılık: Said Halim Paşa, Mehmet Akif (Ersoy), Cemaleddin Afgani, Ahmet Hamdi (Akseki).
  • Türkçülük: Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Mehmet Emin (Yurdakul), Ahmet Ağaoğlu, Halide Edip, Fuat Köprülü, Zeki Velidi (Togan).
  • Batıcılık: Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret, Celal Nuri, Beşir Fuat. Ortak tezleri: Batı'yı yarım değil bütünüyle benimsemeyen bir devlet ayakta kalamaz.

Bir de yöntem tartışması vardı: Prens Sabahattin merkezî yönetimin yetkilerinin yerel yönetimlere dağıtılmasını (adem-i merkeziyet) ve kişisel girişimin (teşebbüs-i şahsi) desteklenmesini savundu. Bu fikirle Jön Türkler konusunda yeniden karşılaşacağız.

Dört fikir akımı · amaç, temsilci, sonuç
AkımAmaçTemsilciNe zaman sarsıldı?
OsmanlıcılıkBütün unsurları eşit vatandaşlıkta birleştirmekGenç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa)Balkan Savaşları (1912–1913)
İslamcılıkMüslümanları halifenin etrafında toplamakII. Abdülhamit, Mehmet AkifI. Dünya Savaşı'nda Arap isyanı
TürkçülükTürkleri ortak kültürde birleştirmekZiya Gökalp, Yusuf AkçuraBalkan Savaşlarından sonra güçlendi
BatıcılıkBatı medeniyetini benimseyerek güçlenmekAbdullah CevdetCumhuriyet inkılaplarına fikir verdi
Akılda kalsın: Her akım bir kayıpla güç kazandı, başka bir kayıpla çöktü. Osmanlıcılık → Balkan Savaşları'nda biter. İslamcılık → Arap isyanlarıyla biter. Türkçülük → Balkan Savaşları'ndan sonra yükselir ve Cumhuriyet'e uzanır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir politika verilip akımı sorulur: “Gayrimüslimlere eşit haklar” → Osmanlıcılık. “Hilafetin öne çıkarılması, Hicaz Demiryolu” → İslamcılık.

TuzakOsmanlıcılığı Türkçülükle karıştırmak; Osmanlıcılık milliyet ayrımı yapmaz.

⇄Bilgi eşleştirme akım ve temsilcisi

?Soru çöz

Balkan Savaşları'nda Balkan milletlerinin Osmanlı'dan topluca ayrılması, aşağıdaki fikir akımlarından hangisinin geçerliliğini büyük ölçüde yitirmesine yol açmıştır?

✓ B. Osmanlıcılık bütün unsurları ortak vatandaşlıkta birleştirmeyi amaçlıyordu; Balkan milletlerinin ayrılmasıyla dayanağı kalmadı. A Türkçülük ise bu savaştan sonra güçlendi; C Batıcılık devleti kurtarma yöntemidir, unsurları bir arada tutmayı amaçlamaz; D adem-i merkeziyet yerel yönetim önerisidir, Balkan ayrılığıyla çökmemiştir.
1865 – 1876 · İSTANBUL

Genç Osmanlılar: meşrutiyeti isteyen ilk aydınlar

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIslahat Fermanı neden ilan edildi, Tanzimat Fermanı'ndan farkı nedir?Bağlantılı konudan (19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Islahat Fermanı, 1856'da Abdülmecit döneminde, Kırım Savaşı sonunda toplanacak Paris Konferansı'nda Osmanlı lehine kararlar alınmasını sağlamak için ilan edildi. Gayrimüslimlere memur olabilme, belediye ve il meclislerine girme, bedel ödeyerek askerlikten muaf olma gibi haklar tanıdı; cizye kaldırıldı. Ferman Paris Antlaşması'nın metninde anıldı.

Islahat Fermanı (1856)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genç (Yeni) Osmanlılar kimdir, ne istiyorlardı?

Kısa cevap: Genç (Yeni) Osmanlılar, 1865'te gizli bir cemiyet olarak örgütlenen ve Osmanlıcılık düşüncesiyle anayasa ve meclis (meşrutiyet) isteyen aydınlardır. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi en tanınmış üyeleridir.

Tanzimat'ın okullarında yetişen gençler, bir gün kendilerini yetiştiren devlete şu soruyu sordu: Neden hâlâ tek bir kişinin iki dudağı arasındayız?

Tanzimat reformları devleti yukarıdan değiştiriyordu ama halkı yönetime katmıyordu; güç padişahtan sadrazamlara geçmişti, o kadar. Bir grup genç aydın 1865'te İttifak-ı Hamiyye adıyla gizlice örgütlendi. Onlara göre farklı unsurlar bir mecliste temsil edilirse ayrılık fikirleri söner, devlet de dağılmaktan kurtulurdu. Yani istedikleri meşrutiyet, dayandıkları fikir Osmanlıcılıktı.

Kalemle muhalefet

Baskı artınca önde gelen üyeler Avrupa'ya gitti ve orada Yeni Osmanlılar adıyla tanındı. Londra'da çıkardıkları Hürriyet gazetesi gibi yayınlar, “vatan” ve “hürriyet” kavramlarını Osmanlı aydınına taşıdı. Namık Kemal bu kavramların en güçlü sesiydi; “Vatan Şairi” diye anılması bu yüzdendir. Ziya Paşa ve Ali Suavi de aynı kuşaktandı.

Bir yılda üç padişah

1876 Osmanlı tarihinin en hareketli yıllarından biridir. Balkanlarda isyanlar sürerken ve devlet borçlarını ödeyemez hâle gelmişken, meşrutiyete yanaşmayan Abdülaziz, Mithat Paşa'nın da içinde olduğu devlet adamlarınca Mayıs 1876'da tahttan indirildi. Yerine geçen V. Murat'ın ruh sağlığı bozulunca o da birkaç ay içinde tahttan indirildi. Tahta, meşrutiyeti ilan edeceğine söz veren II. Abdülhamit çıktı (Ağustos 1876).

Gizli bir cemiyetten ilk anayasaya on bir yıl: 1876'da üç padişah, bir anayasa. Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1876'nın üç padişahı: Abdülaziz (meşrutiyete yanaşmadı) → V. Murat (hastalandı) → II. Abdülhamit (söz verdi). Sözün karşılığı bir sonraki konuda: Kanun-i Esasi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Meşrutiyeti isteyen ilk aydın grubu” → Genç Osmanlılar; savundukları fikir Osmanlıcılıktır. Abdülaziz ve V. Murat'ın tahttan indirilmesi ile II. Abdülhamit'in meşrutiyet sözüyle tahta çıkması sırayla sorulur.

TuzakGenç Osmanlıları Jön Türklerle karıştırmak; Genç Osmanlılar I. Meşrutiyet'i (1876), Jön Türkler II. Meşrutiyet'i (1908) hazırladı.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. V. Murat tahttan indirildi
  2. İttifak-ı Hamiyye gizlice kuruldu
  3. II. Abdülhamit Kanun-i Esasi'yi ilan etti
  4. Abdülaziz tahttan indirildi

▭Boşluk doldurma

Genç Osmanlılar farklı unsurları ortak vatandaşlıkta birleştirmeyi amaçlayan düşüncesini savundu. “Vatan Şairi” diye anılan üyeleri 'dir.

OsmanlıcılıkTürkçülükNamık KemalZiya Gökalp
23 ARALIK 1876 · İSTANBUL

I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi: ilk anayasa, güçlü padişah

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanzimat Fermanı'nın maddeleri ve önemi nelerdir?Bağlantılı konudan (19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecit'in onayıyla Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okundu. Can, mal ve namus güvencesi, kanun önünde eşitlik ve yargısız ceza verilmemesini öngördü; Osmanlı'da hukukun üstünlüğünün ilk kez kabul edildiği belgedir.

Tanzimat Fermanı (1839)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

I. Meşrutiyet ne zaman ilan edildi, Kanun-i Esasi'nin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: I. Meşrutiyet, 23 Aralık 1876'da Mithat Paşa başkanlığındaki bir kurulun hazırladığı Kanun-i Esasi'nin II. Abdülhamit tarafından ilan edilmesiyle başladı. Kanun-i Esasi Osmanlı'nın ilk anayasasıdır; Meclis-i Âyan ve Meclis-i Mebusan'dan oluşan iki meclisli bir düzen kurdu, ama yetkilerin çoğu padişahta kaldı.

Osmanlı'nın ilk anayasası, bir konferans salonunda top sesleriyle duyuruldu ve aslında içerideki halktan çok dışarıdaki diplomatlara söylenmiş bir cevaptı.

Balkan isyanları büyüyünce büyük devletler İstanbul'da Tersane Konferansı'nı topladı; Balkanlardaki Hristiyanlar için ıslahat isteyeceklerdi. Konferansın açıldığı gün, 23 Aralık 1876'da, toplar Kanun-i Esasi'nin ilan edildiğini duyurdu. Mesaj açıktı: “Artık anayasamız ve meclisimiz var, bütün tebaanın haklarını biz güvenceye alıyoruz; dış müdahaleye gerek yok.” Hatırlarsan Tanzimat ve Islahat Fermanı da benzer bir zamanlamayla Avrupa'nın baskısını hafifletmek için ilan edilmişti. Konferansın Rusya'yı durduramadığını ve 93 Harbi'nin çıktığını da siyasi tarih sayfasında görmüştük.

Meclis nasıl kuruldu?

Kanun-i Esasi iki meclis kurdu ama kilit yetkileri padişaha bıraktı. Seçimle gelen yalnız Meclis-i Mebusan'dı.Görsel: Sınav Defteri

Kanun-i Esasi'ye göre yasama organı Meclis-i Umumi'ydi ve iki kanattan oluşuyordu. Meclis-i Âyan'ın üyelerini padişah ömür boyu atıyordu. Meclis-i Mebusan'ın üyelerini ise halk dört yıllığına, iki dereceli seçimle belirliyordu; seçimlere yalnız erkekler katılabiliyordu. Bu, Türk tarihinde halkın seçimle yönetime katıldığı ilk düzendir. Anayasayı hazırlayan komisyon Belçika, Prusya ve Polonya anayasalarını örnek aldı.

Ayrıntılar da sorulur. Âyan üyesi olabilmek için 40 yaşını doldurmuş olmak gerekiyordu; meclisin ilk başkanı Server Paşa'dır. Mebusan'da her 50 bin erkek nüfusa bir mebus düşüyordu ve meclisin ilk başkanı Ahmet Vefik Paşa oldu.

Anayasa neyi güvenceye aldı?

Kanun-i Esasi devletin temel kimliğini de yazıya geçirdi: devletin dini İslam, resmî dili Türkçedir. Saltanatın hanedanın en yaşlı erkek üyesine geçmesi, yani ekberiyet usulü anayasal bir kural hâline geldi. Yürütme, padişah adına Heyet-i Vükela (Bakanlar Kurulu) eliyle yürütülüyordu. Kanun teklif etme hakkı ise esas olarak hükümetindi; mebuslar kanun önerisini ancak padişahın iznini alarak getirebiliyordu.

Kâğıt üstünde meclis, gerçekte padişah

Asıl sınav sorusu buradadır: anayasa vardı ama güç hâlâ saraydaydı. Meclisi açma ve kapatma yetkisi padişahındı. Sadrazamı ve bakanları padişah seçiyor, hükümet de meclise değil padişaha karşı sorumlu oluyordu. Meclisten geçen bir kanun padişah onaylamadıkça yürürlüğe giremiyordu. En ağır yetki ise 113. maddeydi: padişah, devletin güvenliği için tehlikeli gördüğü kişiyi soruşturmayla yurt dışına sürgün edebiliyordu. Bu maddenin ilk kurbanı, anayasayı hazırlayan Mithat Paşa oldu.

Akılda kalsın: 1876 anayasasının padişaha bıraktığı dört anahtar: açıp kapatmak, hükümeti atamak, veto, sürgün (md. 113). 1909'da bu dört anahtarın çoğu meclise geçecek (son konu).
Sınavda

Nasıl sorulur“Kanun-i Esasi ile ilgili hangisi yanlıştır?” Tuzak hep aynıdır: “hükümet meclise karşı sorumludur” denir. 1876'da hükümet padişaha karşı sorumludur; meclise karşı sorumluluk 1909 değişikliğidir.

Sınavda işaretleKanun-i Esasi'nin örnekleri 1831 Belçika ve 1850 Prusya anayasaları.

⇄Bilgi eşleştirme Kanun-i Esasi

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1876 Kanun-i Esasi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1876'da hükümet padişaha karşı sorumludur. Hükümetin meclise karşı sorumlu olması 1909 değişikliğiyle gelmiştir. A doğrudur: meclisi açıp kapatma yetkisi padişahtaydı; B doğrudur: Mebusan üyeleri seçimle gelirdi; D doğrudur: padişaha sürgün yetkisi tanınmıştı.
1878 – 1908 · YILDIZ SARAYI

Meclisin kapatılması ve İstibdat: otuz yıl süren sessizlik

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla93 Harbi'nin sonuçları nelerdir, Berlin Antlaşması ile neler kaybedildi?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Osmanlı'nın yenilgisiyle bitti ve Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Avrupalıların itirazı üzerine yerine 1878 Berlin Antlaşması yapıldı: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakıldı.

93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Abdülhamit meclisi neden kapattı, İstibdat dönemi nedir?

Kısa cevap: II. Abdülhamit, 93 Harbi'ni (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) gerekçe göstererek Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı kapattı. Meclisin kapatılmasından II. Meşrutiyet'in ilanına (1908) kadar süren baskı dönemine İstibdat dönemi denir; Kanun-i Esasi yürürlükten kaldırılmadı ama uygulanmadı.

Meclis bir yıl bile dolmadan susturuldu. Ama anayasa yırtılmadı; otuz yıl boyunca bir çekmecede bekletildi.

Meclis-i Mebusan Mart 1877'de toplandığında ülke 93 Harbi'nin içine sürüklenmek üzereydi. Savaş kötü gidince mebuslar hükümeti ve savaşın yönetimini sert biçimde eleştirdi. II. Abdülhamit savaş koşullarını gerekçe göstererek Şubat 1878'de meclisi kapattı. Burada ince bir ayrıntı var: padişah bunu anayasanın kendisine verdiği yetkiyle yaptı ve Kanun-i Esasi yürürlükten kaldırılmadı. Yalnızca meclis 1908'e kadar bir daha toplanmadı.

Hafiyeler, jurnaller, sansür

Bu otuz yıla İstibdat (baskı) dönemi denir. Yönetim, Yıldız Sarayı'nda padişahın elinde toplandı. Hafiyeler aracılığıyla gelen ihbar mektupları, yani jurnaller, kimin göreve getirileceğini, kimin sürüleceğini belirler oldu. Gazeteler ağır sansür altına alındı; anayasadaki özgürlükler fiilen askıya alındı. Genç Osmanlıların bir kısmı sürgüne gönderildi, pek çoğu Avrupa'ya kaçtı. Muhalefet bu yüzden yurt dışında ve gizli cemiyetlerde büyüdü.

İstibdat dönemi (1878–1908) · yönetimin araçları
AraçNasıl işledi?
Meclisin kapatılmasıŞubat 1878; Kanun-i Esasi yürürlükte kaldı ama meclis 1908'e kadar toplanmadı
Hafiye ve jurnalİhbar mektupları atama ve sürgünü belirledi; yönetim Yıldız Sarayı'nda
SansürGazeteler ağır denetim altında; özgürlükler fiilen askıda
İslamcılıkHalife sıfatı öne çıktı; Müslüman unsurlar etrafında toparlanma, dış siyasette koz
Hamidiye AlaylarıDoğu Anadolu'da aşiretlerden kurulan birlikler

Neden İslamcılık?

Berlin Antlaşması'yla Balkanlarda geniş topraklar ve Hristiyan nüfus kaybedilince, II. Abdülhamit devleti Müslüman unsurlar üzerinde yeniden toparlamaya çalıştı. Halife sıfatını öne çıkardı; Osmanlıcılığın yerini İslamcılık (Ümmetçilik) aldı. Bu politika dış siyasette de bir kozdu: İngiltere, Fransa ve Rusya'nın yönetimindeki Müslümanlar üzerinde halifenin manevi etkisi bu devletlere karşı bir denge unsuruydu. Doğu Anadolu'da aşiretlerden kurulan Hamidiye Alayları da bu dönemin işidir. Donanma ise ayaklanma korkusuyla Haliç'te bekletildi ve çürümeye terk edildi.

Çırağan Vakası: tahtı geri alma denemesi

Meclisin kapatılmasından birkaç ay sonra, 20 Mayıs 1878'de saray bir baskınla sarsıldı. Genç Osmanlılardan Ali Suavi ve yanındakiler, tahttan indirilip Çırağan Sarayı'nda tutulan V. Murat'ı yeniden padişah yapmak için saraya girdi. Girişim başarısız oldu; Ali Suavi, Beşiktaş muhafızı Yedisekiz Hasan Paşa tarafından öldürüldü. Bu olay, II. Abdülhamit'in tahtını kaybetme korkusunu büyüttü ve hafiye ağına dayanan sıkı denetimin gerekçelerinden biri oldu.

Akılda kalsın: İstibdatın sınırları iki meclis kararıyla çizilir: 1878'de kapandı, 1908'de yeniden açıldı. Arada anayasa yaşıyordu ama sesi yoktu.
Sınavda

Nasıl sorulur“II. Abdülhamit meclisi hangi gelişmeyi gerekçe göstererek kapatmıştır?” → 93 Harbi.

Tuzak“Kanun-i Esasi'yi kaldırdı” ifadesi. Kaldırmadı, uygulamadı.

▭Boşluk doldurma

II. Abdülhamit, gerekçesiyle meclisi kapattı. Meclis kapalı kaldığı bu baskı dönemine dönemi denir.

93 HarbiKırım SavaşıİstibdatTanzimat

?Soru çöz

II. Abdülhamit döneminde halifelik sıfatının öne çıkarılması, aşağıdakilerden hangisini amaçlar?

✓ D. Hristiyan nüfusun büyük bölümü kaybedilince devlet Müslümanları halife etrafında birleştirmeye çalıştı (İslamcılık). A gayrimüslimleri yönetime katmak Osmanlıcılığın hedefidir; B halifelik Batılılarla ittifak değil, Müslümanları birleştirme aracıydı; C II. Abdülhamit meclisi kapattı, yetkisini genişletmedi.
1881 – 1908 · İSTANBUL – HİCAZ

Duyun-u Umumiye ve II. Abdülhamit'in yatırımları: borç, okul, ray

MEB 11. sınıf · Dönüşüm sürecinde Osmanlı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKırım Savaşı'nın sebepleri ve Paris Antlaşması'nın sonuçları nelerdir?Bağlantılı konudan (19. yüzyılda Osmanlı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kırım Savaşı (1853–1856) Osmanlı ile Rusya arasında başladı; İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaşa girdi. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı'nın toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin güvencesine alındı ve Karadeniz tarafsız hâle getirildi.

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyun-u Umumiye nedir, II. Abdülhamit döneminde hangi yatırımlar yapıldı?

Kısa cevap: Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi), Osmanlı'nın dış borçlarını ödeyemez hâle gelmesi üzerine 1881'de Muharrem Kararnamesi ile kurulan ve bazı devlet gelirlerini alacaklılar adına toplayan kurumdur. II. Abdülhamit döneminde ise okullar çoğaldı, Anadolu ve Bağdat demiryolları ile Hicaz Demiryolu yapıldı.

Bir devlet, kendi topraklarındaki vergiyi kendisi toplayamıyorsa ne kadar bağımsızdır? Duyun-u Umumiye bu sorunun cevabıdır.

İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında (1854) alınmıştı; borcu kapatmak için yeni borçlar alındı ve faizler bile ödenemez oldu. Devlet 6 Ekim 1875'te yayımladığı Ramazan Kararnamesi'yle borç taksitlerinin ancak yarısını nakit ödeyebileceğini açıkladı; 1876'da Sırbistan'la savaşa girilince ödemeler tamamen durdu. Bu, Osmanlı'nın mali iflası demekti. 93 Harbi'nden sonra alacaklılarla görüşmeler yeniden başladı ve 20 Aralık 1881'de yayımlanan Muharrem Kararnamesi'yle Duyun-u Umumiye kuruldu; borç da bu kararnameyle yeniden düzenlenip azaltıldı.

İdarede alacaklı Avrupalıların temsilcileri vardı; başkanlığını İngiliz ve Fransız temsilcileri beşer yıllık dönemlerle sırayla yürüttü. Tuz, tütün, ipek, damga gibi önemli gelirleri doğrudan bu idare toplayıp borçlara aktardı. Ülkenin dört bir yanında şubeleri ve kalabalık bir memur kadrosu olan bu kurum için “devlet içinde devlet” benzetmesi yapılır. 1883'te tütünün alım, satım ve işletmesi de yabancı sermayeli Reji şirketine bırakıldı.

Kısa vadede

  • Borç ödemeleri düzene girdi, devletin dış kredisi bir ölçüde toparlandı.

Uzun vadede

  • Devletin gelirleri yabancıların denetimine girdi; kapitülasyonlarla birlikte ekonomik bağımsızlık ciddi biçimde zedelendi.
  • Osmanlı borçları ancak Lozan Barış Antlaşması'nda (1923) paylaştırılarak çözüme bağlandı.

Mektepler: memur ve subay yetiştirmek

İstibdat dönemi yalnızca baskıyla anılmaz; II. Abdülhamit eğitime o kadar önem verdi ki “Maarifperver” (eğitimsever) diye anıldı. İlk, orta ve idadi (lise) düzeyinde okulların sayısı hızla arttı; bugün birçok ilde il adıyla anılan köklü liselerin temeli bu dönemin idadileridir. Devlete memur yetiştiren Mekteb-i Mülkiye genişletildi. Mimar ve ressam yetiştirmek için Osman Hamdi Bey'in müdürlüğünde Sanayi-i Nefise Mektebi (1883) açıldı, üniversite olarak Darülfünun (1900) yeniden kuruldu.

Meslek okulları da bu dönemde çoğaldı; amaç, devletin her alanda ihtiyaç duyduğu uzmanı kendi yetiştirmesiydi:

II. Abdülhamit döneminin meslek okulları
AlanOkullar
Hukuk, mühendislik, ekonomiHukuk, Hendese-i Mülkiye (sivil mühendislik), Hamidiye Ticaret, Maliye
Tarım ve doğaZiraat ve Baytar, Orman ve Maadin (maden)
Kamu hizmetiPolis, Gümrük, Telgraf, Lisan, Dişçi; kızlar için Kız Sanayi Mektebi
EngellilerSağır-Dilsiz ve Körler Mektebi

Bu okulların bir ironisi vardı: istibdada karşı çıkan Jön Türkler tam da bu modern okullarda yetişti.

Müze, hastane, düşkünler evi

Temeli Abdülaziz döneminde, 1869'da atılan Müze-i Hümayun (bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri), 1881'de başına getirilen Osman Hamdi Bey'le modern bir müzeye dönüştü. Osman Hamdi'nin hazırladığı Asar-ı Atika Nizamnamesi (1884) tarihî eserlerin yurt dışına kaçırılmasını yasakladı. Sağlık ve sosyal yardımda da “ilk”ler geldi: Hamidiye Etfal ilk çocuk hastanesi oldu; 1896'da kurulan Darülaceze ise yaşlı, sakat ve kimsesizlere bakan büyük bir sosyal yardım kurumudur. Kimsesiz çocukların eğitimi için Darülhayr-ı Âli (1903) açıldı.

Raylar: Bağdat'a ve Medine'ye

Ulaşım ve haberleşmede de büyük yatırımlar yapıldı. İstanbul–Ankara demiryolu Alman sermayesiyle tamamlandı, ardından Bağdat Demiryolu imtiyazı Almanlara verildi; bu, siyasi tarih sayfasında gördüğün Osmanlı-Alman yakınlaşmasının ekonomik yüzüdür. En sembolik proje ise Hicaz Demiryolu'ydu. Şam'dan Medine'ye uzanan hat 1908'de Medine'ye ulaştı ve büyük ölçüde dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların bağışlarıyla yapıldı. Hac yolculuğunu kolaylaştırıyor, Arabistan'da devletin otoritesini güçlendiriyor ve İslam dünyasını halifenin etrafında toplama fikrine, yani İslamcılığa somut bir hizmet sunuyordu.

Telgraf hatları da ülkenin dört bir yanına uzandı; padişah için telgraf, taşradaki her gelişmeyi Yıldız'dan izlemenin aracıydı. Bağdat hattının İstanbul'daki başlangıç noktası olacak Haydarpaşa Garı'nın inşası da bu yıllarda başladı. Basında ise Ahmet Mithat Efendi'nin Tercüman-ı Hakikat gazetesi ve kadınların çıkardığı ilk dergilerden Şükufezar (1886) dönemin dikkat çeken yayınlarıdır. Sansürün ağır olduğu bu yıllarda gazeteler siyasetten çok bilgi, edebiyat ve ahlak yazılarına yöneldi.

Akılda kalsın: Hicaz Demiryolu üç işe yarar: hac, otorite, İslam birliği. Bağdat Demiryolu ise tek bir kelimeye bağlanır: Almanya.
Sınavda

Nasıl sorulur“Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını zedeleyen gelişmeler” sorusunda kapitülasyonların yanında Duyun-u Umumiye çıkar. “Yabancı sermaye kullanılmadan, bağışla yapılan yatırım” → Hicaz Demiryolu. “İlk” soruları da buradan çıkar: ilk çocuk hastanesi Hamidiye Etfal, düşkünler için Darülaceze.

TuzakMali iflası (1875) Duyun-u Umumiye'nin kuruluşuyla (1881) karıştırmak.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz

Duyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulması, Osmanlı Devleti açısından aşağıdakilerden hangisini doğrudan göstermektedir?

✓ A. Devletin bazı gelirlerini yabancı alacaklıların temsilcileri topluyordu; bu, mali bağımsızlığın zedelenmesidir. B Duyun-u Umumiye borç ödeme kurumudur, sanayileşmeyle ilgisi yoktur; C yabancı denetimi merkezî otoriteyi güçlendirmez, zayıflatır; D kapitülasyonlar 1914'e kadar sürdü.
1889 – 1908 · İSTANBUL – PARİS – SELANİK

Jön Türkler ve İttihat ve Terakki: tıbbiyede başlayan muhalefet

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenç (Yeni) Osmanlılar kimdir, ne istiyorlardı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genç (Yeni) Osmanlılar, 1865'te gizli bir cemiyet olarak örgütlenen ve Osmanlıcılık düşüncesiyle anayasa ve meclis (meşrutiyet) isteyen aydınlardır. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi en tanınmış üyeleridir.

Genç Osmanlılar ve tahtı sarsan 1876

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İttihat ve Terakki Cemiyeti ne zaman ve kimler tarafından kuruldu?

Kısa cevap: İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1889'da Askerî Tıbbiye öğrencileri İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükuti, Mehmet Reşit ve Hüseyinzade Ali tarafından İttihad-ı Osmani adıyla gizlice kuruldu. II. Abdülhamit'in yönetimine karşı Kanun-i Esasi'nin yeniden uygulanmasını istiyordu.

İstibdada karşı ilk kıvılcım, devletin en seçkin okullarından birinin, Askerî Tıbbiye'nin bahçesinde çaktı.

II. Abdülhamit'e muhalif olan, çoğu modern okullarda yetişmiş bu yeni kuşağa Avrupa'da Jön Türkler denildi. En güçlü örgütleri 1889'da Askerî Tıbbiye'de beş öğrencinin kurduğu cemiyetti. Cemiyet önce İttihad-ı Osmani adını taşıdı, zamanla İttihat ve Terakki adıyla tanındı. Amacı açıktı: meclisi yeniden açtırmak, Kanun-i Esasi'yi yeniden işletmek.

Avrupa'da iki yol

Baskı artınca üyelerin bir kısmı Paris'e ve Cenevre'ye geçti. 1902'de Paris'te toplanan Jön Türk Kongresi'nde muhalefet ikiye ayrıldı. Ahmet Rıza Bey güçlü bir merkezî yönetimden ve dış müdahaleye karşı olmaktan yanaydı. Prens Sabahattin ise ilk konuda gördüğümüz adem-i merkeziyet ve teşebbüs-i şahsi fikirlerini savundu. İttihat ve Terakki merkeziyetçi çizgide kaldı; Prens Sabahattin'in görüşleri ise ileride Ahrar Fırkası'na kaynaklık etti.

Sınavda karıştırılan · Ahmet Rıza ve Prens Sabahattin (1902)
Ahmet Rıza BeyPrens Sabahattin
YönetimGüçlü merkezî yönetimAdem-i merkeziyet (yerinden yönetim)
Toplum ve ekonomi—Teşebbüs-i şahsi (bireysel girişim)
Dış müdahaleKarşı—
Mirasıİttihat ve Terakki'nin çizgisiAhrar Fırkası

Selanik ve genç subaylar

Cemiyetin asıl gücü, Makedonya'daki genç subayların katılmasıyla oluştu. Selanik merkezli Osmanlı Hürriyet Cemiyeti 1907'de İttihat ve Terakki ile birleşti; Talat Bey gibi ileride devleti yönetecek isimler bu kanattan geldi. Aynı yıllarda Mustafa Kemal de görev yaptığı Şam'da arkadaşlarıyla Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Cemiyet ilk yıllarda Osmanlıcılık çizgisindeydi; Türkçülük ağırlığı daha sonra arttı.

Akılda kalsın: Jön Türk muhalefetinin iki adresi: Ahmet Rıza → merkeziyet, Prens Sabahattin → adem-i merkeziyet + teşebbüs-i şahsi. Kazanan merkeziyetçi İttihat ve Terakki oldu.
Sınavda

Nasıl sorulur“Adem-i merkeziyet ve teşebbüs-i şahsi” ifadeleri verilip savunucusu sorulur → Prens Sabahattin.

TuzakBu fikri İttihat ve Terakki'ye ya da Ziya Gökalp'e bağlamak.

↕Kronolojik sıralama

  1. Paris'te Jön Türk Kongresi toplandı
  2. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti İttihat ve Terakki ile birleşti
  3. Askerî Tıbbiye'de İttihad-ı Osmani kuruldu
  4. Mustafa Kemal Şam'da Vatan ve Hürriyet'i kurdu

▭Boşluk doldurma

Yönetimin yerel birimlere dağıtılması anlamına gelen fikrini Jön Türkler arasında savunmuştur.

adem-i merkeziyetmeşrutiyetPrens SabahattinAhmet Rıza
23 TEMMUZ 1908 · MAKEDONYA – İSTANBUL

II. Meşrutiyet: Makedonya dağlarından gelen hürriyet

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaI. Meşrutiyet ne zaman ilan edildi, Kanun-i Esasi'nin özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

I. Meşrutiyet, 23 Aralık 1876'da Mithat Paşa başkanlığındaki bir kurulun hazırladığı Kanun-i Esasi'nin II. Abdülhamit tarafından ilan edilmesiyle başladı. Kanun-i Esasi Osmanlı'nın ilk anayasasıdır; Meclis-i Âyan ve Meclis-i Mebusan'dan oluşan iki meclisli bir düzen kurdu, ama yetkilerin çoğu padişahta kaldı.

I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Meşrutiyet ne zaman ve neden ilan edildi, sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: II. Meşrutiyet, İttihat ve Terakki'ye bağlı subayların Makedonya'da ayaklanması üzerine II. Abdülhamit'in 23 Temmuz 1908'de Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymasıyla ilan edildi. Yakın sebebi, İngiltere ile Rusya'nın Reval Görüşmesi'nde Makedonya'nın geleceğini konuşmasıydı.

Bu kez meşrutiyeti bir konferans salonu değil, Makedonya dağlarına çıkan bir avuç subay getirdi.

Makedonya, Osmanlı'nın Avrupa'daki son büyük toprağıydı ve Bulgar, Sırp, Yunan çeteleri yüzünden yıllardır kaynıyordu. Haziran 1908'de İngiltere kralı ile Rus çarı Reval'de (bugünkü Tallinn) bir araya geldi. Bu Reval Görüşmesi, Osmanlı subaylarında Makedonya'nın elden çıkacağı korkusunu doğurdu: İngiltere, Rusya'nın Balkan politikasına artık engel olmuyor gibiydi. Bu korkunun önünde tek çare olarak meşrutiyet görülüyordu.

Dağa çıkan subaylar

Temmuz 1908'de Resneli Niyazi Bey ve Enver Bey gibi İttihatçı subaylar askerleriyle dağa çıktı ve Kanun-i Esasi'nin yeniden ilanını istedi. Ayaklanmayı bastırmak için gönderilen kuvvetler de onlara katılınca II. Abdülhamit direnmenin imkânsız olduğunu gördü ve 23 Temmuz 1908'de meşrutiyeti ikinci kez ilan etti. Otuz yıl bekleyen meclis, Aralık 1908'de yeniden toplandı.

Makedonya korkusuyla başlayan hareket meşrutiyeti getirdi; aynı yıl üç toprak kaybı geldi. Görsel: Sınav Defteri

Sevinç kısa sürdü

Meşrutiyetin ilanı, Osmanlıcılığın son büyük umuduydu: meclise bütün unsurların temsilcileri girecek, ayrılık fikirleri sönecekti. Ama Avrupa devletleri ve Balkan halkları bu karışıklığı bir fırsat olarak gördü. Aynı yıl:

  • Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.
  • Avusturya-Macaristan, yönetimini elinde tuttuğu Bosna-Hersek'i ilhak etti.
  • Girit Yunanistan'a bağlandığını ilan etti.

Çok partili hayatın başlangıcı

II. Meşrutiyet'in kalıcı mirası siyasetin kendisidir. Osmanlı'da ilk kez çok partili hayata geçildi: İttihat ve Terakki'nin karşısında Prens Sabahattin çizgisindeki Ahrar Fırkası, Osmanlı Demokrat Fırkası, İttihad-ı Muhammedi Fırkası ve 1911'de kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası yer aldı; Fedakâran-ı Millet, Ahali Fırkası, Osmanlı Sosyalist Fırkası ve Millî Meşrutiyet Fırkası da bu yılların siyasi örgütleri arasındadır. 1908 seçimlerinden İttihat ve Terakki güçlü çıktı. Basın serbestleşti, gazete ve dergi sayısı birden arttı; ama siyasi kutuplaşma da aynı hızla büyüdü.

Akılda kalsın: I. Meşrutiyet dışarıya verilmiş bir cevaptı (Tersane Konferansı), II. Meşrutiyet içeriden gelen bir zorlamaydı (İttihatçı subaylar). İkisinin de ortak hedefi aynı: dış müdahaleyi önlemek, devleti dağılmaktan kurtarmak.
Sınavda

Nasıl sorulur“II. Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra yaşanan gelişmeler” sorulur; Bulgaristan'ın bağımsızlığı, Bosna-Hersek'in ilhakı ve Girit çıkar.

TuzakBerlin Antlaşması'nın (1878) sonuçlarını (Sırbistan, Karadağ, Romanya'nın bağımsızlığı) bu listeye karıştırmak.

↕Kronolojik sıralama 1908

  1. Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe kondu
  2. İngiltere ve Rusya Reval'de görüştü
  3. Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti
  4. İttihatçı subaylar Makedonya'da dağa çıktı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdakilerden hangisi II. Meşrutiyet'in ilan edildiği 1908 yılında yaşanan gelişmelerden biri değildir?

✓ B. Sırbistan bağımsızlığını 1878 Berlin Antlaşması ile kazanmıştı. A, C ve D 1908'de yaşandı: Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a bağlandığını duyurdu, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etti.
13 NİSAN 1909 · İSTANBUL

31 Mart Olayı ve 1909 değişiklikleri: padişahtan meclise geçen güç

MEB 11. sınıf · Savaşlar sarmalında Osmanlı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaII. Abdülhamit meclisi neden kapattı, İstibdat dönemi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

II. Abdülhamit, 93 Harbi'ni (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) gerekçe göstererek Şubat 1878'de Meclis-i Mebusan'ı kapattı. Meclisin kapatılmasından II. Meşrutiyet'in ilanına (1908) kadar süren baskı dönemine İstibdat dönemi denir; Kanun-i Esasi yürürlükten kaldırılmadı ama uygulanmadı.

Meclisin kapatılması ve İstibdat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

31 Mart Olayı nedir, 1909 Kanun-i Esasi değişiklikleri nelerdir?

Kısa cevap: 31 Mart Olayı, 13 Nisan 1909'da (Rumi 31 Mart 1325) İstanbul'da meşrutiyet yönetimine ve İttihat ve Terakki'ye karşı çıkan ayaklanmadır. Selanik'ten gelen Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı, II. Abdülhamit tahttan indirildi, yerine V. Mehmet Reşat geçti; ardından 1909'da Kanun-i Esasi değiştirilerek padişahın yetkileri kısıldı, meclis güçlendi.

Takvimde 13 Nisan, tarih kitaplarında 31 Mart. Adındaki bu tuhaflık, olayın kendisi kadar akılda kalır.

Olayın adı, o dönem kullanılan Rumi takvimden gelir: Rumi 31 Mart 1325, bugünkü takvimle 13 Nisan 1909'dur. Meşrutiyetin ilk aylarında Balkanlardaki kayıplar, partiler arasındaki sert çekişme ve İttihatçıların orduyu siyasete karıştırması hoşnutsuzluk yaratmıştı. Volkan ve Serbesti gibi gazeteler hükümeti ve İttihatçıları ağır dille eleştiriyordu. Ayaklanmadan birkaç gün önce Serbesti'nin başyazarı Hasan Fehmi'nin Galata Köprüsü'nde öldürülmesi ortalığı iyice gerdi; cinayetin faili bulunamadı, öfke İttihatçılara yöneldi ve Hasan Fehmi “ilk basın şehidi” diye anıldı.

Halkın dinî duyguları da kışkırtıldı. Sonunda İstanbul'daki avcı taburlarından askerler, bazı medrese öğrencileriyle birlikte “şeriat isteriz” diyerek ayaklandı. Bu, meşrutiyete karşı ilk büyük gerici ayaklanmadır.

Hareket Ordusu ve tahtın el değiştirmesi

Ayaklanmanın haberi Selanik'e ulaşınca İttihatçılar orduyu harekete geçirdi. Mahmut Şevket Paşa komutasındaki ordunun kurmay başkanlığını Mustafa Kemal yaptı; orduya Hareket Ordusu adını da o verdi, harekât planını da o hazırladı. Ordu İstanbul'a girip ayaklanmayı bastırdı. Bu görev, Mustafa Kemal'in adının ülke çapında duyulduğu, “tarih sahnesine çıktığı” ilk olay sayılır. Ayaklanmanın arkasında padişahın da olduğu düşünüldü; Meclis-i Umumi'nin kararı ve şeyhülislamın fetvasıyla II. Abdülhamit tahttan indirildi, Selanik'e gönderildi. Yerine V. Mehmet Reşat padişah oldu.

1909 değişiklikleri: anahtarlar meclise geçiyor

Hatırlarsan 1876 anayasası padişaha dört anahtar bırakmıştı. İttihatçılar 1909'da Kanun-i Esasi'yi değiştirerek bu anahtarların çoğunu meclise verdi. Sonuçta Osmanlı, gerçek anlamda bir meşruti monarşiye en çok bu değişiklikle yaklaştı.

1909 değişiklikleri anayasayı yeniden yazmadı, dengesini değiştirdi: yetkiler padişahtan meclise kaydı.Görsel: Sınav Defteri
  • Hükümet meclise karşı sorumlu hâle geldi.
  • Padişahın meclisi kapatma yetkisi sınırlandı.
  • Veto kısıtlandı: padişah bir kanunu yalnız bir kez yeniden görüşülmek üzere geri gönderebilir; meclis kanunu üçte iki çoğunlukla yeniden kabul ederse onaylamak zorundadır.
  • Kanun teklif etme hakkı hükümetin yanında meclislere (Mebusan ve Âyan) de tanındı.
  • Önemli uluslararası antlaşmalar meclis onayına bağlandı.
  • Padişaha sürgün yetkisi veren 113. maddedeki bu hüküm kaldırıldı.
  • Parti ve dernek kurma önündeki engeller kaldırıldı; kişi hak ve özgürlükleri genişletildi.

Kısa bir bağlantı: Babıali Baskını

31 Mart'ı bastıran İttihat ve Terakki zamanla siyasetin tek hâkimi olmaya yöneldi. 1913'te Balkan Savaşları sürerken hükümeti silah zoruyla devirdiği Babıali Baskını bu yolun dönüm noktasıdır; ayrıntısını Balkan Savaşları sayfasında anlatacağız.

1876 Kanun-i Esasi ↔ 1909 değişikliği
Konu18761909
Hükümet kime karşı sorumlu?PadişahaMeclise
Meclisin kapatılmasıPadişah dilediğindeŞarta bağlandı
113. madde (sürgün)Padişaha sürgün yetkisiKaldırıldı
Gücün ağırlığıPadişahMeclis
Akılda kalsın: 1909 değişikliklerinin hepsi tek cümlede toplanır: “Ne padişah isterse” yerine “ne meclis onaylarsa”. Bir şık padişahın yetkisini artırıyorsa 1909'a ait olamaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“1909 değişikliklerinin ortak amacı nedir?” → padişahın yetkilerini kısıtlayıp meclisi güçlendirmek, yani demokratikleşme.

Tuzak31 Mart'ı “ilk askerî darbe” ya da “ilk parti kuruluşu” ile karıştırmak; 31 Mart meşrutiyete karşı ilk gerici ayaklanmadır.

▭Boşluk doldurma

31 Mart Olayı'nı Selanik'ten gelen bastırdı. Olaydan sonra II. Abdülhamit tahttan indirildi ve yerine geçti.

Hareket OrdusuKuvayı MilliyeV. Mehmet ReşatV. Murat

?Soru çöz ÖSYM tarzı

1909 Kanun-i Esasi değişiklikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. 1909 değişiklikleri padişahın yetkilerini kısıtladı ama Âyan üyelerini seçimle belirleyen bir düzenleme getirmedi; Âyan atamayla oluşmaya devam etti. A, B ve D 1909'un gerçek değişiklikleridir: hükümet meclise karşı sorumlu oldu, sürgün yetkisi kaldırıldı, önemli antlaşmalar meclis onayına bağlandı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1878 Berlin Antlaşması ile aşağıdakilerden hangisi bağımsızlığını kazanmamıştır?

✓ B. Bulgaristan Berlin'de üçe ayrıldı ve yalnız özerk bir prenslik oldu; bağımsızlık 1908'de gelecektir. A Sırbistan, C Romanya ve D Karadağ ise Berlin'de bağımsızlık kazandı.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · 93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

?Soru 2

II. Mahmut döneminde 1831'de yapılan nüfus sayımının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Sayım yalnız erkek nüfusu kapsadı; amaç yeni ordu için asker ve hazine için vergi kaynağını tespit etmekti. A seçim ve oy henüz yoktu, meclis 1877'de toplandı; C eşitlik Tanzimat ve Islahat fermanlarının konusudur; D sayım tımar dağıtmak için değil, yeni düzenli ordu içindi.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · II. Mahmut: yönetim yenilikleri

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?

✓ C. Daimi elçilikler III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri'nde elçilikler geçiciydi. A, B ve D Lale Devri'nin gerçek yenilikleridir: İstanbul'da çini imalathanesi kuruldu, yangınlar için Tulumbacı Ocağı açıldı, Doğu ve Batı eserleri için tercüme heyeti oluşturuldu.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · Lale Devri'nde sanat ve Patrona Halil

?Soru 4

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Küçük Kaynarca'da Kırım bağımsız olur; Rusya onu 1783'te ilhak eder, Osmanlı bunu 1792 Yaş Antlaşması ile tanır. B doğrudur: halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı; C doğrudur: Kırım Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız oldu; D doğrudur: ilk kez savaş tazminatı ödendi.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · Küçük Kaynarca ve Kırım'ın kaybı

?Soru 5

1827'de Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yakan güç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Yunan isyanının bastırılmasını istemeyen üç büyük devletin birleşik donanması Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. A Rusya yalnız değildi, İngiltere ve Fransa da vardı; B Yunanlılar isyan hâlindeydi, donanmayı yakan onlar değildi; D Avusturya ve Prusya Navarin'e katılmadı.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Sırp ve Yunan isyanları

?Soru 6

1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonların sürekli hâle getirilmesi, aşağıdakilerden hangisinin karşılığıdır?

✓ D. Fransa 1739'da Belgrad barışını sağladı; karşılığında 1740'ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. A elçi ağırlamak kültürel bir ilişkiydi, ayrıcalık karşılığı değil; B Çeşme'de Osmanlı donanmasını yakan Rusya'ydı, Fransa yardım etmedi; C Fransa'nın Mısır'a girişi 1798'dedir, 1740'tan sonradır.Kaynak: Osmanlı gerileme dönemi · I. Mahmud ve Belgrad Antlaşması

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın sonuçlarından biri değildir?

✓ C. Antlaşma gümrük kolaylıklarıyla yabancı malın önünü açtı; yerli sanayiyi korumak bir yana, onu rekabete açık bıraktı. A, B ve D gerçek sonuçlardır: pazar Avrupa malına açıldı, yerli el sanatları geriledi, tekeller kalktığı için Mehmet Ali Paşa zarar gördü.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Balta Limanı Antlaşması

?Soru 8

Tanzimat Fermanı'nda yer alan “Padişah da dâhil herkes kanunlara uyacaktır.” ilkesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

✓ D. Padişahın da kanuna bağlı olması, kanunun her şeyin üstünde tutulması demektir. A Meclis ve anayasa olmadığı için meşrutiyet söz konusu değildir; B hukuk din esaslı kaldı, laiklik yoktur; C ilke ayanlarla değil, padişahın kanuna bağlanmasıyla ilgilidir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Tanzimat Fermanı (1839)

?Soru 9

Sened-i İttifak ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Sened-i İttifak tamamen iç gelişmelerin sonucudur; hazırlanmasında dış etki ya da baskı yoktur. B doğrudur: ayanların varlığı resmen tanındı; C doğrudur: padişahın yetkileri ilk kez bir belgeyle sınırlandı; D doğrudur: belge taşrada merkezin zayıfladığını gösterir.Kaynak: 19. yüzyıl Osmanlı ıslahatları · Alemdar ve Sened-i İttifak

?Soru 10

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile aşağıdakilerden hangisi kabul edilmiştir?

✓ C. 1841'de Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kaldı ve barışta tüm yabancı savaş gemilerine kapatıldı. B, 1840 Londra Antlaşması'nın maddesidir; A Boğazları yalnız Rusya'ya göre düzenleyen Hünkâr İskelesi'dir, 1841 bunu kaldırdı; D uluslararası komisyon Lozan'da kurulacaktır.Kaynak: 19. yüzyılda Osmanlı · Balta Limanı, Nizip ve Londra
200
Daha fazla soru çözmek ister misin?Osmanlı dağılma dönemi konusundan 200 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →