Cumhuriyet romanı 1950 sonrası: köy romanı, modernist ve postmodern roman, Türk dünyası

Köy Enstitüsü kuşağından Çukurova romancılarına, Devlet Ana ile Osmancık'tan Tutunamayanlar'a ve 1980 sonrasının postmodern romanına; yazar, eser ve ÖSYM ipuçları.

8 durakAYT
18 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 18tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1950–2000 · CUMHURİYET ROMANI

1950 sonrası Türk romanı: köyden kente, toplumdan bireye

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet döneminde 1923–1950 arası Türk romanının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet romanı 1923–1950). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1923–1950 arasında Türk romanı önce Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'in kuruluşunu ve Anadolu'yu anlattı; bu çizgiyi Millî Edebiyat'tan gelen Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin sürdürdü. 1930'lardan sonra roman çeşitlendi: Sabahattin Ali toplumcu gerçekçi, Peyami Safa psikolojik, Ahmet Hamdi Tanpınar modernist bir çizgide yazdı; Memduh Şevket Esendal yeni başkentin sıradan insanlarını anlattı.

1923–1950 romanının üç çizgisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1950 sonrası Türk romanının özellikleri nelerdir, hangi eğilimler ortaya çıktı?

Kısa cevap: 1950 sonrası Türk romanı dört ana yolda ilerledi: köy romanı ve toplumcu gerçekçilik (Mahmut Makal, Fakir Baykurt, Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Necati Cumalı), tarihî roman ve millî-manevi duyarlılık (Kemal Tahir, Tarık Buğra, Mustafa Necati Sepetçioğlu), bireyin iç dünyasını yeni tekniklerle anlatan modernist roman (Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Adalet Ağaoğlu) ve 1980 sonrasında kurmacanın kendisini sorgulayan postmodern roman (Orhan Pamuk, Latife Tekin). Bunlara Türk dünyası romanı da eklenir (Cengiz Aytmatov).

1948'de Varlık dergisinde genç bir köy öğretmeninin notları yayımlanmaya başlar. Yazar, öğretmenlik yaptığı köyde gördüklerini süslemeden anlatır; iki yıl sonra notlar kitap olur ve okur, köyü ilk kez içeriden bakan birinin gözüyle görür.

Öğretmenin adı Mahmut Makal'dı, kitabın adı Bizim Köy (1950). Aynı yıl Türkiye'de iktidar seçimle el değiştirdi ve çok partili hayat fiilen başladı. Önceki kuşağın romanını Cumhuriyet romanı 1923–1950 sayfasında gördük: Millî Mücadele, yeni devletin kuruluşu, Doğu–Batı çatışması ve Tanpınar'ın iç dünyası. 1950'den sonra sahne genişledi. Köyden kente göç, tarımda makineleşme, sanayileşme ve bunun doğurduğu işçi sınıfı, MEB'in de saydığı gibi anlatının başlıca konuları oldu. 1960, 1971 ve 1980'deki askerî müdahaleler de yazarların yakın tarihe dönüp bakmasına yol açtı.

Dört yol

Bu dönemin romanı tek bir yoldan ilerlemedi; dört ana eğilim yan yana yürüdü:

  • Köy romanı ve toplumcu gerçekçilik: Köy Enstitülerinden yetişen yazarlar köyü içeriden anlattı; Yaşar Kemal ve Orhan Kemal Çukurova'yı, Necati Cumalı Ege kasabasını yazdı.
  • Tarihî roman ve millî-manevi duyarlılık: Kemal Tahir Osmanlı'nın kuruluşunu ve Millî Mücadele'yi yeniden yorumladı; Tarık Buğra ve Mustafa Necati Sepetçioğlu tarihe millî ve manevi değerler açısından baktı.
  • Modernist roman: Yalnız, yabancılaşmış bireyin iç dünyası öne geçti; bilinç akışı, iç konuşma, zamanda sıçramalar gibi teknikler yaygınlaştı (teknikleri hikâye ve roman sayfasında gördük).
  • 1980 sonrası ve postmodern roman: Kurmaca ile gerçek arasındaki sınır bulanıklaştı; masal, belge, tarih ve oyun aynı metinde buluştu (akımın kendisi Batı akımları II sayfasında).
Dört şerit aynı yıllarda yan yana aktı; 1980'de biri bitip öbürü başlamadı. Tutunamayanlar 1970'teki TRT roman ödülünün yılında gösterildi; Gece Bilge Karasu'nun, Puslu Kıtalar Atlası İhsan Oktay Anar'ın romanıdır.Görsel: Sınav Defteri (şema, ölçekli değildir)

Yazar iki şeritte birden

Şeritler arasındaki duvarlar kalın değildir. Kemal Tahir köy romanlarıyla başlayıp tarihî romana geçti; Adalet Ağaoğlu modernist bir yazar olarak başladı, 1980'den sonra postmodern tekniklere yöneldi (TEİS); Attilâ İlhan hem toplumcu bir şair hem de yakın tarihi anlatan uzun bir roman dizisinin yazarıdır. Bu yüzden sınavda yazarı bir şeride kilitlemek yerine ipucunu aramak gerekir: Köy Enstitüsü, Çukurova, tütün, Osmanlı'nın kuruluşu, yabancılaşma, kurmacanın oyunu.

Akılda kalsın: 1950 sonrası romanın yönü dört durakla özetlenir: köyden tarihe, tarihten bireye, bireyden kurmacanın oyununa. Köy: Bizim Köy, İnce Memed; tarih: Devlet Ana; birey: Aylak Adam; oyun: Beyaz Kale.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu dönemi çoğunlukla yazar tanıtım paragrafıyla sorar: konum (dönem, eğilim), iki üç özellik ve eser adları verilir, "Bu parçada sözü edilen yazar hangisidir?" denir. 2018'de Necati Cumalı, 2019'da Latife Tekin, 2025'te Attilâ İlhan böyle soruldu; 2022'de Adalet Ağaoğlu'nun romanları boşlukla istendi.

TuzakÇeldiriciler aynı kümeden gelir: Cumalı sorusunda Yaşar Kemal ve Orhan Kemal, İlhan sorusunda Tarık Buğra, Kemal Tahir ve Yaşar Kemal vardı. Tuzak: Cumhuriyet'in ilk dönemiyle karıştırmak; Kemal Tahir'in Yorgun Savaşçı'sı ile Tarık Buğra'nın Küçük Ağa'sı Millî Mücadele'yi anlatır ama 1950'den sonra yazıldı.

⇄Bilgi eşleştirme yazar ↔ eğilim

?Soru çöz

1950'lerden sonra Türk romanında yazarların bir kısmı kentlerden çok Anadolu'nun köylerine yöneldi. Bu yazarların önemli bir bölümü köyde doğmuş, öğretmen yetiştiren okullarda okumuş ve köyü dışarıdan bir gözlemci gibi değil, içinden biri olarak anlatmıştı. Romanlarında toprak ağası ile yoksul köylü arasındaki çatışma, eğitim, makineleşme ve göç öne çıktı.

Bu parçada sözü edilen eğilimin temsilcileri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

✓ C. Talip Apaydın Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsünde okudu; ilk romanı Sarı Traktör köyü içeriden anlatır. Oğuz Atay ve Yusuf Atılgan modernist, Orhan Pamuk 1980 sonrası postmodern romanın temsilcisidir.
1950–1970 · KÖY ROMANI

Köy romanı: Karabibik'ten Köy Enstitüsü kuşağına

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNabizade Nâzım'ın Zehra ve Karabibik adlı eserlerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Tanzimat edebiyatı II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nabizade Nâzım (ö. 1893), Tanzimat'ın son yıllarında realizmi ve natüralizmi uygulayan asker yazardır. Tek romanı Zehra, kıskançlık temasını kalıtımla açıklar; ilk natüralist roman ve ilk psikolojik roman denemesi sayılır. Kaş'ta geçen Karabibik (1891) Anadolu köylüsünü gerçekçi bir gözle anlatır; ilk köy romanı sayılır, yazarı ise eseri uzun hikâye olarak tanımlar.

Nabizade Nâzım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köy romanı nedir, Köy Enstitüsü kökenli yazarlar kimlerdir ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Köy romanı köy hayatını, köylünün yoksulluğunu, toprak ve ağa sorununu, eğitimi ve göçü anlatan romandır. MEB'e göre ilk köy romanı Nabizade Nâzım'ın Karabibik'idir. 1950'lerde Köy Enstitülerinden yetişen yazarlar köyü içeriden anlattı: Mahmut Makal (Bizim Köy, 1950), Talip Apaydın (Sarı Traktör, 1958), Fakir Baykurt (Yılanların Öcü, 1959; Irazca Üçlemesi, Tırpan). Kemal Bilbaşar'ın Cemo'su da dönemin çok okunan köy romanlarındandır.

Köy, Türk romanına 1891'de Kaş'ta geçen bir eserle girmişti. Altmış yıl sonra köyü yazanlar artık İstanbullu bir memur değil, köyde doğmuş, köy okulunda öğretmenlik yapan gençlerdi.

MEB, Türk romanındaki "ilk"leri sayarken ilk köy romanı olarak Nabizade Nâzım'ın Karabibik'ini verir (romanın kendisini Tanzimat II sayfasında gördük). Ardından gelen dönemlerde de Anadolu romana girdi; ama Anadolu çoğunlukla bir şehirlinin gözünden, bazen Yaban'daki gibi aydının yabancılığıyla anlatıldı. 1950'lerde bu bakış değişti.

Köy Enstitüleri ve "içeriden bakış"

Köy Enstitüleri 1940'ta köy çocuklarını öğretmen olarak yetiştirip yeniden köye göndermek için kuruldu, 1954'te kapatıldı (tarih serisinde Köy Enstitüleri). Bu okullardan çıkan bir kuşak, öğretmenlik yaptığı köylerde gördüklerini yazmaya başladı. TEİS'in Talip Apaydın maddesi bu farkı tek bir karşıtlıkla verir: köy hayatına dışarıdan değil içeriden bakış. Romanlarda ağa–köylü çatışması, toprak paylaşımı, eğitimsizlik, makinenin köye girişi ve kente göç işlendi.

Mahmut Makal: Bizim Köy

İvriz Köy Enstitüsü mezunu Mahmut Makal (1930–2018), öğretmenlik yaptığı köyde gördüklerini "Bir Köy Öğretmeninin Notları" başlığıyla 1948–1949'da Varlık dergisinde yayımladı; notlar 1950'de Bizim Köy adıyla kitap oldu. Kitap bir roman değil, gözlem notlarından oluşan bir tanıklıktır; TEİS'e göre köy ve köylü ilk kez bu kadar gerçekçi anlatılmıştı. Etkisi bu yüzden köy romanının başlangıcı olarak anılır.

Fakir Baykurt: Irazca'dan Tırpan'a

Gönen Köy Enstitüsünde okuyan Fakir Baykurt (1929–1999), TEİS'e göre eserleri köy romanı ya da köy edebiyatı kategorisinde değerlendirilir. İlk romanı Yılanların Öcü (1959) köydeki varsıl–yoksul çatışmasını anlatır; Irazca'nın Dirliği (1961) ve Kara Ahmet Destanı (1977) bu romanın devamıdır ve üçü birlikte Irazca Üçlemesi diye anılır. Üçlemenin asıl kahramanı Irazca'dır; TEİS onu Türk romanındaki marjinal karakterli yaşlı kadınların ilk örneklerinden sayar. Onuncu Köy'de (1961) enstitü mezunu bir öğretmenin köylüyü bilinçlendirme çabası, Kaplumbağalar'da (1967) bir köy eğitmeninin köyü değiştirme uğraşı vardır. Tırpan (1970) TRT Roman Ödülü'nü aldı; yaşlı bir ağayla evlendirilmek istenen genç bir kızın direnişini anlatır. Yazar sonraki yıllarda Almanya'daki göçmenleri de hikâyelerine taşıdı (Duisburg Treni).

Talip Apaydın ve Kemal Bilbaşar

Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü mezunu Talip Apaydın'ın (1926–2014) ilk romanı Sarı Traktör (1958), 1950'lerin köyünü ve makinenin köye girişini sade bir dille anlatır; TEİS onu içeriden bakışın ürünü sayar. Yarbükü, Emmioğlu, Ortakçılar öteki romanlarındandır. Öğretmen ve yazar Kemal Bilbaşar (1910–1983) ise köy ve kasaba hayatını, inançları ve gelenekleri hikâyelerinde işledi; TEİS'e göre en tanınan ve en çok basılan eseri Cemo'dur (kitap 1966), Memo (1969) onun devamıdır. MEB onun Zühre Ninem'ini biyografik roman örneği olarak verir.

  • Mahmut Makal: Bizim Köy (1950; gözlem notları)
  • Fakir Baykurt: Yılanların Öcü (1959), Irazca'nın Dirliği (1961), Kara Ahmet Destanı (1977), Onuncu Köy, Kaplumbağalar, Tırpan (1970)
  • Talip Apaydın: Sarı Traktör (1958), Yarbükü, Emmioğlu, Ortakçılar
  • Kemal Bilbaşar: Cemo, Memo, Zühre Ninem
Akılda kalsın: Üç öğretmenin üç okulu: Makal İvriz'den, Baykurt Gönen'den, Apaydın Hasanoğlan'dan. İlk romanları da köyün üç derdini taşır: Sarı Traktör makineyi, Yılanların Öcü ağa ile yoksulun kavgasını getirir; Bizim Köy ise roman değil, notlardır.
Sınavda

Nasıl sorulurKöy romanı ÖSYM'de tek başına cevap olmaktan çok, toplumcu gerçekçi yazarları tanıtan paragrafların arka planında görünür; ipuçları Köy Enstitüsü, öğretmenlik, ağa–köylü çatışmasıdır.

TuzakKöyü anlatan her romanı köy romanı saymak. Yaşar Kemal de köyü anlatır ama Köy Enstitüsü kuşağından değildir; onu Çukurova ve destansı anlatımıyla tanırız (sonraki konu).

Sınavda işaretleilk köy romanı Karabibik'tir; Bizim Köy roman değil, köy notlarıdır.

▭Boşluk doldurma

MEB'e göre Türk edebiyatının ilk köy romanı Nabizade Nâzım'ın adlı eseridir. Varlık dergisinde yayımlanan köy öğretmeni notları 1950'de Mahmut Makal'ın adlı kitabında toplandı.

KarabibikBizim KöySarı TraktörZehra

?Soru çöz

Köy Enstitüsünde yetişen yazar, öğretmenliğin yanı sıra köyün sorunlarını romanlarına taşıdı. İlk romanında köydeki varsıl ile yoksul arasındaki çatışmayı işledi; bu romanın devamı olan iki eserle birlikte, yaşlı bir köylü kadının adıyla anılan bir üçleme oluşturdu. Ağa ile evlendirilmek istenen genç bir kızın direnişini anlatan romanı TRT Roman Ödülü'nü kazandı.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Irazca Üçlemesi (Yılanların Öcü, Irazca'nın Dirliği, Kara Ahmet Destanı) ve TRT ödüllü Tırpan Fakir Baykurt'u gösterir. Apaydın'ın ilk romanı Sarı Traktör, Makal'ın kitabı Bizim Köy'dür; Bilbaşar Cemo ile tanınır.
1950–1980 · TOPLUMCU GERÇEKÇİ ROMAN

Toplumcu gerçekçiler: Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Necati Cumalı

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumcu gerçekçi hikâyenin özellikleri nelerdir; Sabahattin Ali ve Orhan Kemal'in hikâye kitapları hangileridir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet hikâyesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumcu gerçekçi hikâye, yoksul ve ezilen insanların hayatını, toplumsal sorunları gerçekçi bir bakışla ve edebiyatın topluma yön vermesi gerektiği düşüncesiyle anlatır. Cumhuriyet döneminde ilk büyük adı Sabahattin Ali'dir (Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk); 1940'lardan sonra Orhan Kemal (Ekmek Kavgası, Sarhoşlar, Çamaşırcının Kızı, Grev) ve köy enstitüsü çıkışlı yazarlar bu çizgiyi sürdürdü.

Toplumcu gerçekçi hikâye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumcu gerçekçi roman nedir; Yaşar Kemal, Orhan Kemal ve Necati Cumalı'nın romanları hangileridir?

Kısa cevap: Toplumcu gerçekçi roman toplumsal çatışmaları, özellikle yoksul köylünün, işçinin ve küçük insanın sorunlarını sınıfsal bir bakışla anlatır. Yaşar Kemal Çukurova köylüsünü destan ve efsane diliyle yazdı (İnce Memed, Ortadirek, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu); Orhan Kemal Çukurova'nın ve İstanbul'un işçilerini, yoksullarını diyaloglarla anlattı (Bereketli Topraklar Üzerinde, Cemile, Murtaza); Necati Cumalı Urla'yı ve tütün üreticilerini Tütün Üçlemesi'nde işledi (Tütün Zamanı, Yağmurlar ve Topraklar, Acı Tütün).

1951'de Kadirli'den İstanbul'a gelen bir arzuhalci, bir gazetede röportaj yazmaya başlar. Diyarbakır'dan başlayıp Anadolu'yu dolaşır; birkaç yıl sonra aynı gazetede bir eşkıyanın hikâyesi tefrika edilir.

Toplumcu gerçekçilik bu kuşakta Sabahattin Ali'den devralınan bir çizgiydi (Sabahattin Ali 1923–1950 sayfasında). TEİS, Orhan Kemal'i Hüseyin Rahmi'ye uzanan gerçekçi geleneği Sadri Ertem ve Sabahattin Ali yoluyla devralan bir yazar olarak tanımlar. Bu romanlarda sosyal çatışma sınıflar arasında görülür: ağa ile ırgat, fabrika sahibi ile işçi, kasabanın eşrafı ile üretici. Aynı yazarların hikâyeleri Cumhuriyet hikâyesi sayfasında.

Yaşar Kemal: Çukurova'nın destancısı

Asıl adı Kemal Sadık Göğceli olan Yaşar Kemal (1923–2015) Osmaniye'nin Gökçedam (Hemite) köyünde doğdu. Gençliğinde ırgat kâtipliği, çeltik tarlalarında su bekçiliği, arzuhalcilik gibi işlerde çalıştı; bu yaşantı romanlarının başlıca kaynağı oldu. 1951'de Cumhuriyet gazetesine girdi ve "Yaşar Kemal" imzasıyla röportajlarıyla tanındı; TEİS'e göre Türk edebiyatına röportaj-öykü türünü kazandırdı (röportaj türü Öğretici metinler sayfasında; ÖSYM 2026'da onu bu türün ustası olarak andı).

İlk romanı İnce Memed 1953–1954'te tefrika edildi, 1955'te kitap oldu; dört ciltlik dizinin öteki kitapları 1969, 1984 ve 1987'de çıktı. Dizi, "soylu eşkıya" İnce Memed'in çevresinde yoksul Çukurova köylüsü ile toprak ağaları arasındaki ilişkiyi işler. TEİS'e göre yazar sözlü kültürün dil gücünü kullandı, destan, masal ve efsaneyi romanda yeniden yorumladı. Dağın Öteki Yüzü üçlemesinde (Ortadirek 1960, Yer Demir Gök Bakır 1963, Ölmez Otu 1968) pamuk mevsiminde Çukurova'ya ırgatlığa inen köylüleri ve bir mitin doğuşunu anlattı. Teneke (1955) aynı coğrafyada genç ve idealist bir kaymakamın ağalarla çatışmasını trajedi biçiminde anlatır. 1970'lerde Demirciler Çarşısı Cinayeti ve Yusufçuk Yusuf'la eski ağaların sanayiciye dönüşümünü, Deniz Küstü'yle İstanbul'u ve denizi yazdı; Kimsecik üçlemesinin (Yağmurcuk Kuşu, Kale Kapısı, Kanın Sesi) ilk kitabı otobiyografik nitelikler taşır.

Orhan Kemal: "aydınlık gerçekçilik"

Asıl adı Mehmet Raşit olan Orhan Kemal (1914–1970) Adana'nın Ceyhan ilçesinde doğdu. Bursa Cezaevi'nde tanıştığı Nâzım Hikmet onu şiirden hikâye ve romana yöneltti; bu yılları Nâzım Hikmet'le Üç Buçuk Yıl'da anlattı. TEİS'e göre malzemesini seçerken sosyal gerçekçi, onu yansıtırken gözlemci ve eleştirel gerçekçidir; kendisinin aydınlık gerçekçilik dediği bu tutumda bozuk olan kişiler değil sosyal düzendir, kişiler bu düzen yüzünden yozlaşır. Romanlarında anlatıcı kişilerine karışmaz, olayı diyaloglarla yürütür.

TEİS romanlarını dört grupta toplar: çocukluk ve gençliğini anlatan otobiyografik romanlar (Baba Evi, Avare Yıllar), Çukurova'da tarımın ve fabrikanın sanayileşmesini yansıtan romanlar, 1950'den sonra İstanbul'un küçük ve yoksul insanlarını anlatan romanlar ve mizahi eleştiri romanları. MEB Bereketli Topraklar Üzerinde'yi sosyal roman örneği olarak verir. Hikâyecilikteki yeri ve Sağ İç (anıdan beslenen hikâye) Millî Edebiyat nesri ve Cumhuriyet hikâyesi sayfalarında geçti.

Necati Cumalı: Urla ve tütün

Necati Cumalı (1921–2001) bugün Yunanistan'da kalan Florina'da doğdu; mübadele sırasında ailesiyle 1924'te İzmir'in Urla ilçesine yerleşti. Şiirle başladı, hikâye, oyun ve romanla sürdürdü. Susuz Yaz (1962) köy ve köylü sorunlarına değinen hikâye kitabıdır; yazar bunu ve iki kitabını "Urla Hikâyeleri" diye adlandırdı. İlk romanı Tütün Zamanı 1959'da tefrika edildi, 1971'den sonra Zeliş adıyla basıldı. Yazarın kendisinin Tütün Üçlemesi dediği Tütün Zamanı, Yağmurlar ve Topraklar (1973) ve Acı Tütün (1974), 1950'lerin Urla'sında kasaba yaşamına ayna tutar (TEİS). Makedonya 1900'de çocukluğunda dinlediği olayları, Viran Dağlar'da (1994) Osmanlı'nın son dönemini ve Balkan Savaşı'nı yazdı.

Üçü de toplumcu gerçekçidir; onları yer ve ipucu ayırır. Çukurova iki yazarda ortaktır: dağ ve eşkıya Yaşar Kemal'i, diyalog ve işçi Orhan Kemal'i gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç yazarın kahramanlarını üç yerde ara: Memed dağda (Yaşar Kemal, İnce Memed), Orhan Kemal'in insanları tarla ve fabrikada (Bereketli Topraklar Üzerinde), Cumalı'nınkiler tütün tarlasında (Acı Tütün).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de toplumcu gerçekçi bakışla yazılmış, Urla'da toprakla uğraşan insanların dramını anlatan ve bir üçlemenin parçası olan romanı tarif etti; cevap Necati Cumalı'ydı, çeldiriciler Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Oktay Akbal ve Haldun Taner'di.

TuzakOrhan Kemal 2018, 2019 ve 2023'te; Yaşar Kemal 2018 ve 2025'te çeldirici oldu. Ayırıcı ipuçları: Urla ve tütün Cumalı'yı, röportaj ve eşkıya Yaşar Kemal'i, Nâzım Hikmet'le cezaevi ve diyalog ustalığı Orhan Kemal'i gösterir. Tuzak: Kemal Tahir de köy ve eşkıyalık romanları yazdı; ama TEİS'e göre onun eşkıya tipolojisi Yaşar Kemal'inkinden ayrılır ve asıl şöhreti tarihî romandan gelir.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ yazar

?Soru çöz

Cezaevinde tanıştığı büyük bir şairin yönlendirmesiyle şiiri bırakıp düzyazıya geçti. Çukurova'nın tarla ve fabrika işçilerini, büyük kentin kenar mahallelerinde yaşayan yoksulları anlattı. Kişilerine karışmayan bir anlatıcı kullandı, olayları canlı diyaloglarla yürüttü. Kişilerin değil, toplum düzeninin bozuk olduğu düşüncesine dayanan gerçekçiliğine kendisi bir ad verdi.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Nâzım Hikmet'in yönlendirmesi, diyalog ustalığı, Çukurova ve İstanbul'un yoksulları ve "aydınlık gerçekçilik" Orhan Kemal'i gösterir. Yaşar Kemal röportaj ve destansı dille, Cumalı Urla ve tütünle, Kemal Tahir tarihî romanla öne çıkar; Kemal Tahir de cezaevinde yattı ama şiirden romana geçişi bir şairin yönlendirmesine bağlanmaz.
1955–1990 · TARİHÎ ROMAN

Tarihî roman ve millî-manevi duyarlılık: Devlet Ana'dan Osmancık'a

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kemal Tahir ve Tarık Buğra'nın tarihî romanları nelerdir; Devlet Ana ile Osmancık arasındaki ilişki nedir?

Kısa cevap: Kemal Tahir, köy ve hapishane romanlarından sonra Osmanlı'nın kuruluşunu anlatan Devlet Ana (1967), Millî Mücadele'yi işleyen Yorgun Savaşçı (1965) ve Mütareke İstanbul'unu anlatan Esir Şehir Üçlemesi'yle tarihî romanın önde gelen adı oldu. Tarık Buğra dönemin toplumcu gerçekçiliğine alternatif olarak millî ve manevi değerlere dayanan romanlar yazdı: Küçük Ağa, Osmancık, İbiş'in Rüyası, Firavun İmanı. Mustafa Necati Sepetçioğlu Kilit (1971) ile başlayan Dünkü Türkiye serisini yazdı. MEB'in tarihî roman örnekleri Devlet Ana ile Küçük Ağa'dır.

1950'de çıkan bir af yasası, on iki yılını hapishanelerde geçirmiş bir yazarı özgürlüğüne kavuşturur. On yedi yıl sonra Türk Dil Kurumunun roman ödülü, onun Osmanlı'nın kuruluş yıllarını anlatan romanına verilecektir.

Tarihî roman, tarihte yaşamış kişi ve olayları kurmaca bir çerçevede işler (tür tanımı ve örnekleri hikâye ve roman sayfasında). 1950'lerden sonra bu tür yeni bir canlılık kazandı. Yazarlar tarihe yalnız kahramanlık anlatısı olarak değil, bugünü açıklayan bir ayna olarak baktı: Osmanlı neden bu kadar uzun yaşadı, Millî Mücadele'yi kimler, nasıl yaptı, Batılılaşma Türk toplumuna ne getirdi?

Kemal Tahir: hapishaneden Söğüt'e

Asıl adı İsmail Kemalettin olan Kemal Tahir (1910–1973) İstanbul'da doğdu. 1938'de mahkûm edildi; 1938–1950 arasını İstanbul, Çorum, Nevşehir ve Malatya hapishanelerinde geçirdi, 1950'deki af yasasıyla çıktı (TEİS). TEİS'e göre bu yıllar onun Anadolu ve Türkiye algısını derinden etkiledi. MEB onu gerçekçi roman yazarı olarak anar.

  • Köy ve eşkıyalık romanları: Sağırdere, Kördüman, Rahmet Yolları Kesti, Yediçınar Yaylası, Köyün Kamburu, Büyük Mal. Son üçü Yediçınar Üçlemesi diye anılır. TEİS, bu romanlardaki eşkıya tipinin Yaşar Kemal'inkinden ciddi biçimde ayrıldığını belirtir.
  • Esir Şehir Üçlemesi: Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu, Yol Ayrımı. İşgal altındaki İstanbul'dan Cumhuriyet'in ilk yıllarına; Yol Ayrımı 1930'daki Serbest Fırka denemesini anlatır.
  • Millî Mücadele: Yorgun Savaşçı (1965), 1919'da Kuva-yı Milliye'nin örgütlenmesini Cehennem Yüzbaşı Cemil'in şahsında İttihatçı subaylara odaklanarak işler.
  • Kuruluş: Devlet Ana (1967; Türk Dil Kurumu Roman Ödülü). Osmanlı'yı bir aşiretten cihan devletine taşıyan gücü daha çok iktisadi düzen, özellikle toprağın mülkiyeti üzerinden açıklar (TEİS).
  • Ötekiler: Bozkırdaki Çekirdek (TEİS'e göre bir Köy Enstitüleri romanı), hapishane romanları Kelleci Memet, Namuscular, Karılar Koğuşu; hikâye Göl İnsanları.

Tarık Buğra: toplumcu gerçekçiliğe alternatif

Akşehirli Tarık Buğra (1918–1994) edebiyata hikâyeyle girdi; "Oğlum" hikâyesi 1948'de Yunus Nadi yarışmasında ikinci oldu. MEB onu Sait Faik ve Esendal'la birlikte durum hikâyesinin temsilcileri arasında sayar. TEİS'e göre dönemin hâkim anlayışı olan sosyal gerçekçilik ve köy romancılığına alternatif romanlar yazdı; toplumsal gerçekleri çıplak biçimde aktarmaya karşı çıktı, insanı ve onun manevi gücünü öne çıkardı. Romanlarında ruh çözümlemesi ile tarih birleşir: Osmanlı'nın kuruluşu, çok partili hayata geçiş denemeleri, 1960 ve 1980'lerin anarşi ortamı.

Küçük Ağa Millî Mücadele yıllarında Anadolu'da Kuvâ-yı Milliye'ye yardım tartışmalarını anlatır; devamı Küçük Ağa Ankara'da'dır. Osmancık Osmanlı'nın kuruluşunu anlatır. TEİS'in Kemal Tahir maddesine göre Devlet Ana kuruluş dönemindeki dinî-manevi güdülere yer vermediği için eleştirildi ve bu eleştiri Tarık Buğra'ya Osmancık'ı yazdırdı.

  • Roman: Siyah Kehribar, Küçük Ağa, Küçük Ağa Ankara'da, İbiş'in Rüyası, Firavun İmanı, Gençliğim Eyvah, Dönemeçte, Yağmur Beklerken, Osmancık
  • Hikâye: Oğlumuz, İki Uyku Arasında, Yarın Diye Bir Şey Yoktur; oyun: Ayakta Durmak İstiyorum

Sepetçioğlu, Işınsu, Çokum

Mustafa Necati Sepetçioğlu (1932–2006) "Dünkü Türkiye", "Bugünkü Türkiye" ve "Yarınki Türkiye" diye tasarladığı büyük roman yapısının ilk örneğini Malazgirt'in 900. yılında Kilit'le (1971) verdi (TEİS). Türk tarihini kesintisiz bir bütün olarak gördü, kahramanlarında Türklüğü ve Müslümanlığı birlikte yansıttı; Anahtar, Kapı, üç ciltlik ... Ve Çanakkale öteki romanlarındandır. Emine Işınsu (1938–2021) Türkiye dışında baskı altında yaşayan Türkleri romanlarının merkezine aldı: Azap Toprakları (1969) Batı Trakya Türklerini, Cumhuriyet Türküsü Millî Mücadele yıllarını anlatır. Sevinç Çokum Hilâl Görününce'de dış Türkler konusunu, Bizim Diyar'da Balkan göçünü işledi (TEİS).

Akılda kalsın: Kuruluşu iki yazar iki gözle anlattı: Kemal Tahir'in Devlet Ana'sı toprağa ve iktisada, Tarık Buğra'nın Osmancık'ı manevi güce bakar. Sepetçioğlu da aynı tartışmaya Kilit'le başlayan Dünkü Türkiye serisiyle katıldı.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2024'te tarihî romanı tarif edip hangi eserin bu türde yazılmadığını sordu; şıklarda Küçük Ağa ve Devlet Ana vardı, cevap Reşat Nuri'nin aile ve toplum romanı Yaprak Dökümü'ydü (1923–1950 sayfasında). 2025'teki Millî Mücadele romanları sorusunda Küçük Ağa ve Yorgun Savaşçı çeldiriciydi. Kemal Tahir ve Tarık Buğra 2018'de ve 2025'te yazar tanıtım sorularının şıklarında da yer aldı.

TuzakMillî Mücadele'yi anlatan her romanı Millî Edebiyat ya da 1923–1950'ye yerleştirmek; Yorgun Savaşçı 1965'te çıktı, Küçük Ağa da 1950 sonrasının romanıdır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ konu

?Soru çöz

Bu tür romanlarda yazar, tarihte yaşamış kişileri ve gerçekten olmuş olayları kurmaca bir çerçeveye yerleştirir. Tarihçinin titizliğine bağlı kalmak zorunda değildir; gerçek kişilerin arasına uydurma kahramanlar katabilir. Türk edebiyatında 1950'lerden sonra bu türde yazanlar, geçmişi bugünün sorunlarını açıklamak için de kullandı.

Aşağıdaki romanlardan hangisi bu parçada sözü edilen türün örneği değildir?

✓ D. Adalet Ağaoğlu'nun Fikrimin İnce Gülü'sü Almanya'dan dönen bir gurbetçinin, toplumsal değişme karşısındaki yabancılaşmasını anlatır; tarihî roman değildir. Devlet Ana (Kemal Tahir) ve Osmancık (Tarık Buğra) Osmanlı'nın kuruluşunu, Kilit (Sepetçioğlu) Malazgirt dönemini işler.
1959–1977 · MODERNİST ROMAN

Modernist roman: Aylak Adam'dan Tutunamayanlar'a

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaİç konuşma, iç çözümleme ve bilinç akışı tekniği arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üç teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır; fark, sözü kimin söylediği ve düşüncenin ne kadar düzenli olduğudur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin duygu ve düşüncelerini kendi cümleleriyle, üçüncü kişiyle aktarır. İç konuşmada (iç monolog) kişi kendi kendine, kendi sesiyle ve bir mantık sırası içinde konuşur. Bilinç akışında zihinden geçenler çağrışımlarla, düzensiz ve aracısız akar; cümleler bölünür, zaman ve konu atlar.

İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay'ın romanları nelerdir, modernist romanın özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Modernist roman iç dünyasına çekilen, yabancılaşan, toplumla çatışan bireyi geleneksel anlatım yapısının dışına çıkarak anlatır (MEB). Yusuf Atılgan Aylak Adam (1959; kahramanı C.) ve Anayurt Oteli (1973; Zebercet) ile, Oğuz Atay Tutunamayanlar (1970'te TRT roman ödülü; Selim Işık), Tehlikeli Oyunlar (1973) ve biyografik Bir Bilim Adamının Romanı ile bu çizginin önde gelen adlarıdır. MEB Aylak Adam'ı varoluşçu, Tutunamayanlar'ı postmodern roman örneği olarak verir.

1958'de bir gazetenin roman yarışmasında ikincilik ödülü, adı tek harften ibaret bir kahramanın romanına verilir. Kahraman İstanbul sokaklarında dolaşır, kalabalığın içinde gerçek bir sevgi arar.

Köy romanı ve tarihî roman toplumu anlatırken bir grup yazar bakışını bireyin içine çevirdi. Modernist romanda kahraman çoğu zaman yalnızdır, çevresine yabancılaşmıştır; olay örgüsü zayıflar, zaman kesintiye uğrar, iç konuşma ve bilinç akışı öne çıkar (teknikler hikâye ve roman sayfasında). Bu yazarların varoluşçulukla ilişkisini varoluşçuluk, postmodernizmle ilişkisini postmodernizm konusunda gördük; burada eserlerine ve ipuçlarına bakıyoruz.

Yusuf Atılgan: iki roman, iki yalnız

Manisalı Yusuf Atılgan (1921–1989) yalnız iki roman tamamlayabildi ve ikisi arasında on beş yıl vardır. Aylak Adam 1958'de Yunus Nadi Roman Ödülü'nde ikinci oldu, 1959'da yayımlandı. Kahramanı C. İstanbul'da yaşayan aydın bir adamdır; boyuna gerçek bir sevgi arar ve romanın sonunda bu umudu da yitirir (TEİS). İkinci romanı Anayurt Oteli (1973) küçük bir kasabada bir otelin kâtibi olan Zebercet'in yalnızlığını anlatır; roman 1987'de Ömer Kavur tarafından filme alındı. Üçüncü romanı Canistan'ı bitiremeden öldü, eser ölümünden sonra yayımlandı. Öykü kitapları Bodur Minareden Öte (1959) ve Eylemci'dir. TEİS, Dostoyevski, Çehov ve Faulkner'ı severek okuduğu yazarlar arasında sayar.

Oğuz Atay: tutunamayanların yazarı

İnebolulu Oğuz Atay (1934–1977) mühendis ve öğretim üyesiydi. İlk romanı Tutunamayanlar 1970'te TRT roman yarışmasını kazandı. Romanın merkezinde kendini topluma uyduramayan, hayata "tutunamayan" Selim Işık vardır; TEİS, Atay'ın Joyce'un Ulysses'ini coşkuyla okuduğunu ve oradaki söylem çeşitliliğini Tutunamayanlar'da kullandığını belirtir. Tehlikeli Oyunlar'da (1973) Hikmet'in iç dünyası ve oyunları anlatılır. Bir Bilim Adamının Romanı hocası Mustafa İnan'ın hayatını anlatır; MEB bu eseri biyografik roman örneği olarak verir. Öyküleri Korkuyu Beklerken'de (1975) toplandı; Oyunlarla Yaşayanlar oyunu, Eylembilim yarım kalmış romanıdır. Atay'ın hem varoluşçu-modernist hem postmodern yanının nasıl değerlendirildiği postmodernizm konusunda anlatıldı; sınav için MEB'in sınıflaması esastır.

Aynı çizgide: Ferit Edgü

Öyküleriyle varoluşçu bir atmosfer kuran Ferit Edgü (1936–2024), ilk romanı Kimse'nin (1976) ardından O / Hakkâri'de Bir Mevsim'i (1977) yayımladı; TEİS yazarlığını Hakkâri öncesi ve sonrası diye iki döneme ayırır. Bu romanda anlatıcı kendinden "o" diye söz eder; ben yerine o olmanın yabancılığı romanın temel duygusudur.

  • Yusuf Atılgan: Aylak Adam (1959), Anayurt Oteli (1973), Canistan (yarım; ölümünden sonra); öykü Bodur Minareden Öte, Eylemci
  • Oğuz Atay: Tutunamayanlar, Tehlikeli Oyunlar (1973), Bir Bilim Adamının Romanı (biyografik roman), Eylembilim (yarım); öykü Korkuyu Beklerken (1975); oyun Oyunlarla Yaşayanlar
  • Ferit Edgü: Kimse (1976), O / Hakkâri'de Bir Mevsim (1977); öykü Kaçkınlar
Akılda kalsın: Kahramanların adlarıyla ayır: C. ve Zebercet Atılgan'ın (biri kentte aydın, öbürü kasabada otel kâtibi), Selim Işık ile Hikmet Atay'ın. Atay'ın üçüncü kitabı ise bir kurgu kahramanını değil, gerçek bir hocayı anlatır: Mustafa İnan, biyografik roman.
Sınavda

Nasıl sorulurAtılgan ve Atay ÖSYM'de henüz yazar sorusu olarak çıkmadı; ama 2023'te Bir Bilim Adamının Romanı paragraf sorusunda, Atay'ın adı da bu bağlamda geçti. Bu yazarlar en çok roman türü ve akım sorularında karşına çıkar. Anlatım tekniği sorularında (bilinç akışı, iç konuşma, iç çözümleme) parça bu tür romanlardan seçilebilir.

TuzakBiyografik roman ile otobiyografik romanı karıştırmak; Atay'ın romanı kendi hayatını değil, hocasının hayatını anlatır. Sınavda işaretle (MEB): Aylak Adam varoluşçu, Tutunamayanlar postmodern, Bir Bilim Adamının Romanı biyografik romandır.

▭Boşluk doldurma

Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ının kahramanı tek harfle anılan 'dir. Yazarın ikinci romanı ise kasabada bir otel kâtibi olan Zebercet'i anlatır.

C.Anayurt OteliSelim IşıkTehlikeli Oyunlar

?Soru çöz

Mühendislik eğitimi alan ve üniversitede ders veren yazarın ilk romanı, bir devlet kurumunun düzenlediği roman yarışmasında birincilik kazandı. Bu romanın merkezinde, topluma uyum sağlayamayan bir aydının hayatı ve ölümü vardır. Yazar, ikinci romanından sonra hocası olan bir bilim insanının hayatını romanlaştırdı; tamamlayamadığı son eseri ise ölümünden sonra yayımlandı.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. TRT roman ödülünü kazanan Tutunamayanlar, hocası Mustafa İnan'ı anlatan Bir Bilim Adamının Romanı ve yarım kalan Eylembilim Oğuz Atay'ı gösterir. A Atılgan'ın da yarım kalan romanı (Canistan) var, ama Aylak Adam yarışmada ikinci oldu ve biyografik romanı yok; C Ferit Edgü O / Hakkâri'de Bir Mevsim'le, D Bilge Karasu çoğul anlatıcılı Gece'yle tanınır, ikisinde de biyografik roman yok.

?Soru çöz parçadan eğilim

Saat on ikiyi vurdu mu, vurmadı mı, annem de böyle sayardı çanları, mutfakta, elleri unlu, okul önlüğümün yakası kolalı, öğretmen kızmıştı o gün, neden, bilmiyorum, hâlâ bilmiyorum, bu tren neden durdu şimdi, kimse inmiyor, ben de inmem belki, belki hiç binmedim ki.

Bu parçada ağırlıklı olarak kullanılan anlatım tekniği ve parçanın taşıdığı roman eğilimi aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ A. Düşünceler zaman ve mantık sırası gözetilmeden, birbirine çağrışımla bağlanarak akıyor (saat, anne, okul, tren); cümleler bitmiyor, virgüllerle uzuyor. Bu bilinç akışıdır ve iç dünyasına kapanan bireyi anlatan modernist romanın tekniğidir. Parçada konuşan iki kişi yoktur (B); olaylar özetlenmez, tarihî kişi ya da olay da geçmez (C); anlatıcı yazdığı metni tartışmadığı için üstkurmaca yoktur (D).
1960–1990 · MODERNİST VE TOPLUMCU ROMAN

Adalet Ağaoğlu ve Attilâ İlhan: Dar Zamanlar ve Aynanın İçindekiler

MEB 12. sınıf · Roman · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1960 sonrası Türk hikâyesinin özellikleri nelerdir, temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet hikâyesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1960 sonrasında, 1950'lerde geri çekilen toplumcu gerçekçilik 1960'ların ortasında yeniden canlandı (Bekir Yıldız) ve Almanya'ya işçi göçü gibi yeni konular hikâyeye girdi. 1970'lerde Füruzan, Tomris Uyar, Selim İleri ve Adalet Ağaoğlu bireyin ve kadının dünyasını öne çıkardı, Oğuz Atay ironik bir anlatım getirdi. Aynı yıllarda Diriliş dergisi çevresinde Rasim Özdenören, Cahit Zarifoğlu ve Mustafa Kutlu millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdürdü.

1960 sonrası hikâye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adalet Ağaoğlu ve Attilâ İlhan'ın romanları nelerdir; Dar Zamanlar ve Aynanın İçindekiler hangi kitaplardan oluşur?

Kısa cevap: Adalet Ağaoğlu (1929–2020) tiyatroyla başladı, romancı olarak Dar Zamanlar üçlemesiyle tanındı: Ölmeye Yatmak (1973), Bir Düğün Gecesi (1979), Hayır... (1987); 2014'te Dert Dinleme Uzmanı eklenince seri dörtleme oldu. Fikrimin İnce Gülü ve Üç Beş Kişi öteki önemli romanlarıdır. Attilâ İlhan (1925–2005) şair ve romancıdır; Kurtlar Sofrası'nın ardından Türkiye'nin 1906–1960 arasını anlatan Aynanın İçindekiler dizisini yazdı (Bıçağın Ucu, Sırtlan Payı, Yaraya Tuz Basmak, Dersaadet'te Sabah Ezanları…).

Bir sosyoloji doçenti bir otel odasına girer, çantasını bir kenara atıp yatağa uzanır. Roman bir buçuk saati bile bulmayan bir zaman diliminde geçer; ama kadının zihninde bütün bir Cumhuriyet kuşağının hayatı akar.

Bu sahne Adalet Ağaoğlu'nun ilk romanı Ölmeye Yatmak'ın açılışıdır (TEİS). 1960'lardan sonra roman, toplumsal sorunları bırakmadan bireyin iç dünyasına yeni tekniklerle inmeye başladı. Ağaoğlu ve Attilâ İlhan bu iki yönü birleştiren yazarlardır: biri aydının ve kadının gözünden yakın tarihi, öbürü yüzyılın ilk yarısından 1960'a kadar Türkiye'yi uzun bir dizide anlattı.

Adalet Ağaoğlu: oyundan romana

Adalet Ağaoğlu edebiyata tiyatro eleştirileriyle girdi, uzun yıllar oyun yazdı; ilk kez 1963–64'te sahnelenen Evcilik Oyunu kadın–erkek ilişkileri üzerinden toplumu eleştirir (oyunları Modern tiyatro sayfasında). İlk romanı Ölmeye Yatmak 1973'te çıktı; Aysel'in geçmişiyle hesaplaşmasını farklı tekniklerle anlatır. TEİS, Ağaoğlu'nun romanlarını yeni teknikleri özümseyen romanların hazırlayıcısı ve öncüsü sayar; Yazsonu (1980) ile modernist çizgiden postmodern tekniklere yöneldiğini belirtir.

  • Dar Zamanlar: Ölmeye Yatmak (1973), Bir Düğün Gecesi (1979; yalnızlık ve iletişimsizlik; MEB'in modernist roman örneği), Hayır... (1987). Seri bu üç kitapla Dar Zamanlar Üçlemesi diye bilinir; TEİS'e göre 2014'te Dert Dinleme Uzmanı eklenince dörtleme oldu.
  • Fikrimin İnce Gülü (1976): Almanya'dan otomobiliyle köyüne dönen gurbetçi Bayram'ın toplumsal değişme karşısındaki yabancılaşması; TEİS onu çağdaş bir Araba Sevdası olarak niteler (Araba Sevdası). Tunç Okan romanı Sarı Mercedes adıyla filme aldı.
  • Üç Beş Kişi (1984): varlıklı bir ailenin çevresinde 1960–1980 arasının panoraması; aynı olaylar farklı kişilerin bakışından yeniden anlatılır.
  • Ötekiler: Göç Temizliği (anı-roman), Romantik Bir Viyana Yazı (1993); hikâye Yüksek Gerilim (1974); oyun Evcilik Oyunu.

Attilâ İlhan: kurtlar sofrasından aynaya

Attilâ İlhan Garip'e tepki gösteren toplumcu bir şair olarak tanındı (şiiri Garip, İkinci Yeni ve sonrası sayfasında); sinema eleştirileri ve senaryolar da yazdı. TEİS'e göre ilk romanları Sokaktaki Adam ve Zenciler Birbirine Benzemez, şiirlerindeki "ben"in roman kahramanına dönüşmüş hâlidir. Kurtlar Sofrası cinayet, gazetecilik ve aydın sorununu Mahmut Ersoy ve Gazeteci Ümit gibi kişiler çevresinde kurar ve yazarın asıl büyük işine zemin hazırlar.

O iş Aynanın İçindekiler dizisidir: Türkiye'nin 1906–1960 arasındaki olaylarını konu alan, TEİS'in deyişiyle nehir (ırmak) roman diye adlandırılan tarihsel bir roman dizisi. Bıçağın Ucu Demokrat Parti dönemini, Sırtlan Payı (Yunus Nadi Roman Ödülü) Mütareke ve Kurtuluş Savaşı yıllarıyla 27 Mayıs sonrasını, Yaraya Tuz Basmak Kore Savaşı ve NATO'ya girişi, Dersaadet'te Sabah Ezanları İttihat ve Terakki dönemini işler; O Karanlıkta Biz ve dizinin son romanı Allah'ın Süngüleri: Reis Paşa ile tamamlanır. Bazı kişiler dizi boyunca yaşamayı sürdürür. Yazarın Fena Halde Leman, Haco Hanım Vay ve Gazi Paşa adlı romanları da vardır.

ÖSYM'nin sorduğu iki seri
SeriYazarKitaplarİpucu
Dar ZamanlarAdalet AğaoğluÖlmeye Yatmak (1973) · Bir Düğün Gecesi (1979) · Hayır... (1987); 2014'te Dert Dinleme Uzmanı ile dörtlemeaydının ve kadının gözünden yakın tarih (ÖSYM 2022)
Aynanın İçindekilerAttilâ İlhanBıçağın Ucu · Sırtlan Payı · Yaraya Tuz Basmak · Dersaadet'te Sabah Ezanları · O Karanlıkta Biz · Reis Paşa1906–1960 Türkiye'si, ırmak roman (ÖSYM 2025)
Ek bilgi: öteki üçlemeler

Bu seriler sınavda şimdiye kadar sorulmadı; yazar tanıtımında ipucu olarak geçebilir. Kitaplar TEİS'ten; Yediçınar'da kitapların sırası belirtilmedi.

Öteki üçlemeler
SeriYazarKitaplar
Irazca ÜçlemesiFakir BaykurtYılanların Öcü · Irazca'nın Dirliği · Kara Ahmet Destanı
Dağın Öteki YüzüYaşar KemalOrtadirek · Yer Demir Gök Bakır · Ölmez Otu
KimsecikYaşar KemalYağmurcuk Kuşu · Kale Kapısı · Kanın Sesi
Tütün ÜçlemesiNecati CumalıTütün Zamanı · Yağmurlar ve Topraklar · Acı Tütün
Yediçınar ÜçlemesiKemal TahirYediçınar Yaylası · Köyün Kamburu · Büyük Mal
Esir Şehir ÜçlemesiKemal TahirEsir Şehrin İnsanları · Esir Şehrin Mahpusu · Yol Ayrımı

Aynı kuşaktan kadın romancılar

ÖSYM'nin kadın romancıları birbirinin çeldiricisi yaptığını (sonraki konu) düşünürsek iki adı da tanımak gerekir. Sevgi Soysal (1936–1976) Tante Rosa (1968), Yürümek (1970), Yenişehir'de Bir Öğle Vakti ve Şafak (1975) romanlarını yazdı; Yürümek 12 Mart döneminde toplatıldı, yazar bu dönemde tutuklandı (TEİS). Leylâ Erbil (1931–2013) öykücülükle başladı, ilk romanı Tuhaf Bir Kadın 1971'de yayımlandı.

Akılda kalsın: Ağaoğlu'nun dar zamanları bir kadının üç anı gibi sıralanır: önce yatar (Ölmeye Yatmak), sonra düğüne gider (Bir Düğün Gecesi), en sonunda hayır der (Hayır...). Attilâ İlhan'da yol sofradan aynaya uzanır: Kurtlar Sofrası → Aynanın İçindekiler.
Sınavda

Nasıl sorulur2022'de Ağaoğlu'nu anlatan bir parçada boşluğa Dar Zamanlar'ın bir kitabı istendi; parça Üç Beş Kişi'yi aynı olayı farklı kişilerin bakışından anlatan roman, Fikrimin İnce Gülü'nü bir gurbetçinin Almanya'dan otomobiliyle dönüşünü anlatan roman olarak tarif ediyordu; cevap Ölmeye Yatmak'tı. 2025'te bir yazar–eleştirmen diyaloğunda Kurtlar Sofrası ve Aynanın İçindekiler anıldı; cevap Attilâ İlhan, çeldiriciler Tarık Buğra, Kemal Tahir, Yaşar Kemal ve Sabahattin Ali'ydi.

TuzakÖSYM "üçleme" der; dördüncü kitap 2014'te eklendi, sınavdaki üç kitap Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi, Hayır...'dır.

↕Dar Zamanlar'ı sırala oklarla diz

  1. Hayır...
  2. Ölmeye Yatmak
  3. Dert Dinleme Uzmanı
  4. Bir Düğün Gecesi

?Soru çöz

Şiirleriyle tanınan sanatçı, roman türünde de uzun soluklu bir girişimde bulundu. Bir gazetecinin ve bir cinayetin çevresinde aydın sorununu işleyen romanından sonra, yüzyılın başından 1960'a kadar Türkiye'de yaşanan olayları kişilerin birbirine bağlandığı bir dizi hâlinde anlattı. Dizinin kitaplarında Demokrat Parti dönemi, Mütareke yılları, Kore Savaşı ve İttihat ve Terakki dönemi ele alınır.

Bu parçada tanıtılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Şairliği, Kurtlar Sofrası (gazeteci ve cinayet) ve 1906–1960'ı anlatan Aynanın İçindekiler dizisi Attilâ İlhan'ı gösterir. Kemal Tahir'in Esir Şehir Üçlemesi de yakın tarihi anlatır ama Kemal Tahir şair olarak tanınmaz; Ağaoğlu'nun serisi Dar Zamanlar'dır; Tarık Buğra'nın tarihî romanları bir dizi oluşturmaz.
1980 SONRASI · POSTMODERN ROMAN

1980 sonrası roman: Latife Tekin'in masalları, Orhan Pamuk'un aynaları

MEB 12. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaPostmodernizm nedir, postmodern romanın özellikleri nelerdir ve Türk edebiyatındaki örnekleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Batı edebiyatı akımları II). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Postmodernizm, modernist arayışın canlılığını yitirmesinden sonra XX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan üslup ve yönelişlerin adıdır. Postmodern romanda kurmaca ile gerçek arasındaki sınır bulanıklaşır; üstkurmaca, metinlerarasılık, parodi, pastiş ve kolaj kullanılır, anlam çoğulluğu hedeflenir. Dünyada Umberto Eco ve Italo Calvino, Türk edebiyatında Oğuz Atay (Tutunamayanlar), İhsan Oktay Anar (Puslu Kıtalar Atlası, Suskunlar) ve Orhan Pamuk (Beyaz Kale, Kara Kitap) önde gelen örneklerdir.

Postmodernizm ve postmodern roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1980 sonrası Türk romanının özellikleri nelerdir; Latife Tekin ve Orhan Pamuk'un romanları hangileridir?

Kısa cevap: 1980 sonrası Türk romanında yakın geçmişle hesaplaşma, bireyin iç dünyası, fantastik ve masalsı anlatım, tarihin yeniden yazılması ve postmodern teknikler öne çıktı. Latife Tekin göç ve yoksulluğu masalsı bir dille anlattı (Sevgili Arsız Ölüm, Berci Kristin Çöp Masalları, Gece Dersleri); Orhan Pamuk Cevdet Bey ve Oğulları'ndan sonra Beyaz Kale ve Kara Kitap ile postmodern romanın önde gelen adı oldu, 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Bilge Karasu (Gece), Nazlı Eray (fantastik) ve İhsan Oktay Anar da dönemin yenilikçi adlarıdır.

Bir aile köyden büyük kente göç eder. Romanın anlatıcısı onların yoksulluğunu bir sosyolog gibi değil, bir masalcı gibi anlatır: batıl inanışlar ve olağanüstü olaylar gerçeğin yanında hiç şaşırtmadan durur.

1983'te çıkan bu roman Latife Tekin'in Sevgili Arsız Ölüm'üdür. TEİS'e göre köyden kente göçü bir sosyolojik sorun olarak tespit etmeyi önemseyen toplumcu gerçekçi roman anlayışının kalıplarını kırdı. 12 Eylül 1980'den sonra romanın gündemi değişti: TEİS yakın geçmişle hesaplaşmayı ve darbe öncesi anarşiyi dönemin ana temalarından biri olarak sayar. Aynı yıllarda tarih, masal ve belge yeniden yazıldı; kurmacanın kendisi romanın konusu oldu (postmodern romanın teknikleri Batı akımları II sayfasında).

Latife Tekin: göçün masalı

Sevgili Arsız Ölüm (1983) Aktaş ailesinin yoksulluğunu masalsı ve büyülü gerçekçi bir dille anlatır; TEİS'e göre roman Dede Korkut Hikâyeleri'nden, İslamiyet öncesi Türk yaşantısından ve Anadolu'da süren inanışlardan beslenir. Berci Kristin Çöp Masalları (1984) bir şehir çöplüğünün üzerinde kurulan gecekondu mahallesini, yıkılıp yeniden yapılan evleri masal ve halk anlatısı imkânlarıyla yansıtır; yazar romanın biçiminin de gecekondulaşmayı yansıtmasını istediğini söyler. Gece Dersleri (1986) darbe öncesinden yola çıkarak yakın geçmişle hesaplaşır. Buzdan Kılıçlar (1989), Aşk İşaretleri (1995), Ormanda Ölüm Yokmuş, Unutma Bahçesi (2004) ve Muinar öteki romanlarıdır.

Orhan Pamuk: aile romanından postmodern oyuna

Orhan Pamuk'un ilk romanı Cevdet Bey ve Oğulları (1982) İstanbullu bir ailenin üç kuşağı üzerinden Türk toplumunun yaklaşık bir asırlık modernleşmesini klasik roman ölçüleri içinde anlatır. Sessiz Ev (1983) 1970'lerden sonraki şiddetin toplumsal ve bireysel kaynaklarını irdeler. Beyaz Kale (1985) TEİS'e göre yazarın ilk postmodern anlatısıdır ve düş ile gerçeği iç içe geçirir; Kara Kitap (1990) postmodern bir roman olarak kabul edilir (postmodernizm). Bunları Yeni Hayat, Benim Adım Kırmızı (1998), Kar (2002), Masumiyet Müzesi (2008), Kafamda Bir Tuhaflık ve Kırmızı Saçlı Kadın izledi. TEİS'e ve tarih serisine göre 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı (1980 sonrası Türkiye).

Öteki yenilikçi adlar

  • Bilge Karasu: Gece (1985) iç içe geçen olay örgüsü ve çoğul anlatıcısıyla zor bir metindir; TEİS, yazarın eserlerinde postmodern akımın etkilerini görür. Öykü Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı.
  • Nazlı Eray: düş ile gerçek arasında gidip gelen fantastik kurgu; öykü Ah Bayım Ah (1976), ilk romanı Orphée (1983).
  • İhsan Oktay Anar: Puslu Kıtalar Atlası (1995), Suskunlar (MEB'in postmodern roman örneği); ayrıntısı postmodernizm konusunda.
  • Adalet Ağaoğlu: Yazsonu (1980) ile postmodern tekniklere yöneldi (önceki konu).
Akılda kalsın: Pamuk'un adlarında renkler vardır: Beyaz Kale, Kara Kitap, Benim Adım Kırmızı, Kırmızı Saçlı Kadın. İlk ikisi TEİS'e göre postmodern romanlarıdır; renksiz ilk roman Cevdet Bey ve Oğulları ise klasik bir aile romanıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur2019'da 1980 sonrasının yenilikçi bir yazarını tanıtan paragraf geldi: köy gerçekliği, göç ve yabancılaşma toplumcu gerçekçi değil gerçeküstücü bir yaklaşımla işlenmiş, beş roman adı verilmişti; cevap Latife Tekin'di.

TuzakÇeldiriciler aynı kuşağın kadın romancılarıydı: Leylâ Erbil, Sevgi Soysal, Nazlı Eray, Pınar Kür. 2018'de postmodern romanla ilgili bir parçada kurmaca ile gerçeklik arasındaki sınırın belirginleştirilmesi yargısı ulaşılamayacak bilgi olarak soruldu: postmodern roman sınırı belirginleştirmez, bulanıklaştırır. Tuzak: Tekin'i toplumcu gerçekçi saymak; konusu göç ve yoksulluk olsa da anlatımı masalsıdır.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ yazar

?Soru çöz

Yazar, ilk romanında İstanbullu bir ailenin üç kuşağını izleyerek toplumun modernleşme sürecini klasik bir anlatımla verdi. Sonraki romanlarında düş ile gerçeği iç içe geçirdi, tarih ve kimlik sorunlarını kurmacanın kendisini sorgulayan bir oyunla ele aldı. Kültür ve kimlik sorununu işleyen romanı, yazarın ilk postmodern anlatısı sayılır.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üç kuşağı anlatan ilk roman (Cevdet Bey ve Oğulları) ve ilk postmodern anlatısı sayılan, kültür ve kimlik sorununu işleyen Beyaz Kale Orhan Pamuk'u gösterir. Tekin'in ilk romanı göç eden bir aileyi masalsı dille anlatır; Karasu'nun Gece'si, Atay'ın Tutunamayanlar'ı aile kuşaklarını anlatmaz.

?Soru çöz parçadan eğilim

Sevgili okur, bu romanın üçüncü bölümünü üç kez yazdım, üçünü de yırttım. Kahramanım Nuri Bey'i bu sayfada öldürecektim; ama dün gece rüyamda gelip benden biraz daha zaman istedi. Ne dersiniz, yaşasın mı? Sonuçta bu hikâyeyi siz de en az benim kadar biliyorsunuz.

Bu parçada romanın hangi eğilimine özgü bir tutum görülür?

✓ B. Anlatıcı yazdığı romanı okura açıkça gösteriyor: bölümleri yırttığını söylüyor, kahramanının kaderini okurla tartışıyor. Kurmacanın kendisini konu edinen bu tutum üstkurmacadır ve kurmaca ile gerçek arasındaki sınırı bulanıklaştıran postmodern romana özgüdür. Parçada sınıf çatışması (A), köy (C) ya da tarihî kişi ve olay (D) yoktur.
TÜRK DÜNYASI · ROMAN

Türk dünyası romanı: Cengiz Aytmatov ve mankurt

MEB 12. sınıf · Roman · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet sonrası halk şiirinin temsilcileri kimlerdir, Âşık Veysel, Bahtiyar Vahapzade ve Şehriyar kimdir?Bağlantılı konudan (Garip, İkinci Yeni ve sonrası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Âşıklık geleneği Cumhuriyet döneminde de sürdü; XX. yüzyılın önde gelen halk şairleri arasında Âşık Veysel, Ali İzzet Özkan, Davut Sulari, Abdurrahim Karakoç, Âşık Daimi, Sefil Selimi, Şeref Taşlıova, Murat Çobanoğlu ve Feymani vardır. En tanınmışı Âşık Veysel'dir (1894–1973). Türk dünyası şiirinden örnek verilen şairler Azerbaycanlı Bahtiyar Vahapzade (Gülistan) ve İran'daki Tebrizli Şehriyar'dır (Heyder Baba'ya Salam).

Cumhuriyet sonrası halk şiiri ve Türk dünyası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cengiz Aytmatov kimdir, eserleri nelerdir ve mankurt kavramı ne anlama gelir?

Kısa cevap: Cengiz Aytmatov (1928–2008) Kırgızistan'ın millî yazarı kabul edilen romancı ve hikâyecidir. Cemile hikâyesiyle dünyaca tanındı; Gün Olur Asra Bedel romanında anlattığı efsaneyle "mankurt" kavramını dünya edebiyatına kazandırdı. Öteki eserleri arasında Cengiz Han'a Küsen Bulut, Dişi Kurdun Rüyaları (roman), Selvi Boylum Al Yazmalım, Beyaz Gemi (hikâye), Toprak Ana, Elveda Gülsarı (uzun hikâye) ve Fuji-Yama (tiyatro) vardır.

Bir çölde yaşlı bir kadın, yıllar önce kaybettiği oğlunu bulur. Oğlu yaşıyordur ama annesini tanımaz; ona geçmişini hatırlatmaya çalışan hiçbir söz işe yaramaz.

Türk dünyası romanının en tanınmış adı Cengiz Aytmatov'dur. Kırgızistan'ın Talas vadisinde doğan Aytmatov'un yazarlığında MEB'e göre geleneklerine bağlılığı ve II. Dünya Savaşı belirleyici oldu; eserlerinde aşk, özlem, dostluk, Kırgız kültürü, yaşadığı coğrafya, savaş yıllarının acıları ve kahramanlıkları işlendi. 1968'de Kırgızistan'ın millî yazarı seçildi (TEİS). Kırgızistan'ın kendisini tarih serisinde Türk cumhuriyetleri konusunda gördük.

Cemile ve dünya ünü

MEB'e göre Aytmatov'u dünyaca tanınan bir yazar yapan eser Cemile hikâyesidir. TEİS'e göre hikâye 1958'de Sovyetlerin en ünlü edebiyat dergisi Novy Mir'de yayımlandı; 1963'te Cemile, Selvi Boylum Al Yazmalım, Deve Gözü ve İlk Öğretmen'den oluşan kitabıyla Lenin Edebiyat Ödülü'nü aldı. MEB, eserlerinin 150'den fazla dile çevrildiğini belirtir.

Gün Olur Asra Bedel ve mankurt

Girişteki sahne Gün Olur Asra Bedel'deki efsanedendir. TEİS'e göre romanda annesi Nayman Ana'yı tanımayıp onu öldüren Jolaman efsanedeki mankurttur: belleği elinden alınmış, geçmişini hatırlamayan ve hatırlatma çabalarına kapalı insan. Babasının ölümünden sonra köyüne dönen ve yabancılaşmış Sabitcan ise romanın çağdaş mankurtudur. MEB'e göre Aytmatov bu romanla mankurt kavramını dünya edebiyatına kazandırdı; kavram bugün kendi kimliğini ve geçmişini unutan insan için kullanılır. Beyaz Gemi (1970) ise dedesinden dinlediği masallardaki Maral Ana'ya inanan bir çocuğun, o inanç yıkılınca dünyada tutunacak kimsesinin kalmamasını anlatır (TEİS).

  • Roman: Gün Olur Asra Bedel, Cengiz Han'a Küsen Bulut, Dişi Kurdun Rüyaları
  • Hikâye: Cemile, Selvi Boylum Al Yazmalım, Deve Gözü, Beyaz Gemi, Zorlu Geçit
  • Uzun hikâye: Toprak Ana, Elveda Gülsarı
  • Tiyatro: Fuji-Yama
Akılda kalsın: Aytmatov'u iki eserle bağla: Cemile ün getirdi (hikâye, dünya ünü), Gün Olur Asra Bedel kavram getirdi (roman, mankurt). Mankurt = belleği silinen insan.
Sınavda

Nasıl sorulur2018–2026 arasında ÖSYM Türk dünyası romanından soru sormadı; konu sınav kapsamında olduğu için tanıtım paragrafı gelebilir. Belirleyici ipuçları Kırgızistan, mankurt, Cemiledir.

TuzakTuzak 1: Türk dünyası adlarını karıştırmak; Bahtiyar Vahapzade ve Şehriyar Türk dünyasının şairleridir (Garip, İkinci Yeni ve sonrası), Aytmatov romancı ve hikâyecidir. Tuzak 2: Toprak Ana adı iki yerde geçer; Aytmatov'un uzun hikâyesinin yanında Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın da bu adda bir şiir kitabı vardır (ÖSYM 2024'teki Dağlarca sorusunda geçti).

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ tür

▭Boşluk doldurma

Cengiz Aytmatov 'ın millî yazarı kabul edilir. Gün Olur Asra Bedel'deki efsanede belleği silinmiş, annesini bile tanımayan insana denir.

KırgızistanmankurtKazakistantutunamayan

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Sabah vapurunu kaçırdım yine, / Simitçi de çekip gitmiş iskeleden; / Cebimde üç kuruş, bir de bilet, / Ne güzel, deniz kimseyi beklemiyor.
II. Saatlerin tuzu dökülür avucuma / Bir kuş ölür mavinin ikinci katında / Sen bir kapı aç bana aynanın tersinden / Sokaklar uyurken adını içerim
I ve II numaralı dörtlükler sırasıyla hangi şiir anlayışının özelliklerini taşır?

✓ D. I'de sıradan bir sabah konuşma diliyle anlatılır, anlam açıktır, sonda ironi vardır: Garip. II'de “saatlerin tuzu”, “mavinin ikinci katı” gibi alışılmamış bağdaştırmalar ve kapalı anlam İkinci Yeni'yi gösterir. A sırayı ters verir. Hisarcılar gelenekçi, ölçülü bir şiir savundu; Yedi Meşaleciler de heceyle ve benzetmeli bir söyleyişle yazdı, ikisi de bu dörtlüklere uymaz.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · İkinci Yeni şiir anlayışı

?Soru 2

▪ Hece ölçüsü de kafiye de şiirin zorunlu unsuru sayılmamıştır.
▪ Benzetme ve istiare gibi söz sanatlarından ve "şairane" söyleyişten kaçınılmıştır.
▪ Şiire günlük konuşma dili ve sıradan insanın gündelik hayatı girmiştir.
▪ Yer yer ironiye ve alaycı bir söyleyişe başvurulmuştur.
Bazı özellikleri verilen şiir anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ölçüyü, kafiyeyi, söz sanatlarını ve şairaneliği reddeden, günlük dille sıradan insanı yazan anlayış Garip'tir. İkinci Yeni de ölçüsüzdür, ama konuşma diline karşıdır ve anlamı kapalı, imgeli bir şiir ister. Beş Hececiler heceyi benimsedi; 1928'de Yedi Meşale adlı ortak kitabı çıkaran Yedi Meşaleciler ise TEİS'e göre benzetmeye ve resimli söyleyişe düşkün bir şiirle yola çıkmıştı.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Garip (1941) ve şiir anlayışı

?Soru 3

Köye geleli üç ay oldu, hâlâ kimse adımı söylemiyor; kahvenin önünden geçerken arkamdan fısıldaşıyorlar. Ben onlara kardeşim diyorum, onlar bana bakıp susuyor. Akşamları lambanın altında bu defteri açıyor, kendi kendime soruyorum: Aynı topraktan çıkmışken neden bir tek cümleyi bile birlikte kuramıyoruz? Belki suç onların değil; belki ben, yıllarca okuduğum kitapların içinde bu insanları hiç tanımadan büyüdüm.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Anlatıcı olayların içindedir ve “ben” diye kendi duygularını anlatır; bu, kahraman bakış açısıdır. Köylülerle kurulamayan bağ (B), “kendi kendime soruyorum” diye süren iç konuşma (C) ve akşamları açılan defter (D) parçada vardır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Yakup Kadri: Yaban ve devir romanları

?Soru 4

Tütün tarlasında üç yıldır ağanın borcunu ödeyen Hasan, bu yaz da hasadın yarısını kâhyanın ambarına taşıdı. Kasabadaki kâtip, ona imzalattığı kâğıtta ne yazdığını okumamıştı; okusa da Hasan anlamazdı. Akşam kahvede kimse sesini çıkarmadı, herkes kendi borcunu düşünüyordu.

Bu parça, 1923–1950 romanındaki çizgilerden hangisinin özelliklerini taşır?

✓ B. Parçada ağa, kâhya ve kâtip karşısında haksızlığa uğrayan köylü, yani toplumsal düzenin ezdiği insan anlatılıyor; bu, Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf'unda gördüğümüz toplumcu gerçekçi bakıştır. Parçada savaş ya da yeni başkent yoktur (A); kişinin iç çatışması çözümlenmez, olaylar dışarıdan aktarılır (C); geçmişe özlemle bakan bir hatıra anlatımı da yoktur (D).Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · 1923–1950 romanının üç çizgisi

?Soru 5

Aşağıdaki yazar–eser eşleştirmelerinden hangisi, 1960 sonrasında Diriliş dergisi çevresinde millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdüren yazarlardan birine aittir?

✓ A. Rasim Özdenören Diriliş çevresinin hikâyecisidir; Çözülme (1973) onundur. Öteki üç eşleşme de doğrudur ama köke uymaz: Bekir Yıldız toplumcu dönüşün, Tomris Uyar ve Füruzan 1970'lerin bireyi ve kadını öne çıkaran hikâyecileridir.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · 1960 sonrası hikâye

?Soru 6

Güneydoğu Anadolu'da doğan şairin ilk şiiri, lise yıllarında Necip Fazıl'ın çıkardığı bir dergide yayımlandı. 1959'da çıkan ilk kitabı, yeni bir şiir hareketinin kurucu kitapları arasında sayıldı; ama şair bu hareketle bağını yalnız aynı dönemde yazmaya ve bazı biçim benzerliklerine indirgedi. 1960'ta çıkarmaya başladığı ve kesintilerle otuz yılı aşkın süren dergisinin adı, bütün düşünce ve sanat dünyasının da adı oldu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ergani, Büyük Doğu'daki ilk şiir, Körfez (1959), İkinci Yeni'ye mesafe ve Diriliş dergisiyle düşüncesi Sezai Karakoç'u gösterir. Zarifoğlu ile Bayazıt'ın dergisi Mavera'dır (1976) ve ilk kitapları 1959'dan sonradır; İsmet Özel 1974'te Diriliş'te bir şiir yayımlamıştır ama dergiyi çıkaran o değildir.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Dinî-metafizik şiir: Karakoç, Zarifoğlu, Bayazıt

?Soru 7

Hayatının büyük bölümünü siyasette ve diplomaside geçirdi; Tahran ve Kabil'de büyükelçilik yaptı, bir dönem iktidar partisinin genel sekreterliğini üstlendi. Konuşma diline dayanan bir yazı dilinin hikâyede kullanılmasına öncülük etti. Memur, bürokrat, esnaf ve ev kadını gibi kişileri gündelik hayatın içinden, kendiliğinden doğan bir mizahla anlattı; hikâyeleri ölümünden sonra Otlakçı, Sahan Külbastısı gibi kitaplarda toplandı.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tahran ve Kabil büyükelçiliği, CHP genel sekreterliği, konuşma diline dayalı dil ve Otlakçı Esendal'ı gösterir. Sait Faik de durum hikâyecisidir ama siyasetle uğraşmadı; Refik Halit'in ünü Memleket Hikâyeleri'nden gelir; Orhan Kemal Çukurova'nın işçilerini anlattı.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · Memduh Şevket Esendal

?Soru 8

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın ---- adlı romanı, anlatıcısı Hayri İrdal'ın ağzından ironik bir tonla üç devri anlatır. Yazarın ---- adlı romanı ise yaklaşık bir günlük bir zaman dilimine geriye dönüşlerle geniş bir geçmiş sığdırır; Mümtaz ile Nuran'ın aşkı bu romanın merkezindedir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Hayri İrdal Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün anlatıcısıdır; Mümtaz ile Nuran ise Huzur'un kişileridir. A'da sıra ters. Mahur Beste II. Abdülhamit devrinde geçen yarım bir roman, Sahnenin Dışındakiler Mütareke İstanbul'unu anlatan romandır.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Ahmet Hamdi Tanpınar ve Huzur

?Soru 9

I. Kasabanın tek eczacısı o gece kapıyı çalan yabancıya ilacı vermedi; reçetesi yoktu. Sabah karakoldan gelen haberle olduğu yerde donup kaldı: yabancı, yıllardır aradığı oğluymuş.
II. Hilmi Bey dairenin penceresinden avludaki çınara baktı. Çayı soğumuştu. Yan masada Necati Efendi yine aynı hikâyeyi anlatıyordu; Hilmi Bey dinlemedi, ama başını sallamayı unutmadı. Saat beşi vurunca paltosunu aldı.
I ve II numaralı parçalar sırasıyla hangi hikâye anlayışına örnektir?

✓ B. I'de serim (gece gelen yabancı), düğüm (ilacın verilmemesi) ve okuru şaşırtan bir çözüm (yabancının oğlu çıkması) vardır; bu, Maupassant tarzı olay hikâyesidir. II'de merak uyandıran bir olay ve son yoktur; bir memurun gündelik hayatından bir kesit ve ruh hâli verilir; bu, Esendal'ın da yazdığı Çehov tarzı durum hikâyesidir. A sırayı ters kurar; C ve D iki parçayı aynı tarza koyar, oysa birinde olay örgüsü, ötekinde kesit vardır.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · 1923–1940: ilk yıllar ve iki çizgi

?Soru 10

Gençlik yıllarında geçimini sağlamak için takma adla polisiye ve macera romanları yazdı. Kendi adıyla yayımladığı romanlarında ise kişilerin karmaşık ruh hâllerini iç monolog ve bilinçaltı akışı gibi tekniklerle çözümledi. Bir romanında çocukluğunda geçirdiği ağır hastalığı anlattı; bir başkasında iki semt ve iki erkek arasında kalan genç bir kızın Doğu ile Batı arasındaki bocalamasını işledi. 1950'lerde bir düşünce ve sanat dergisi çıkardı.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Server Bedi adıyla yazılan Cingöz Recai, psikolojik çözümleme, otobiyografik Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Fatih-Harbiye ve Türk Düşüncesi dergisi Peyami Safa'yı gösterir. Tanpınar da gelenek ile modernlik arasındaki aydını yazdı, ama takma adla polisiye yazmadı; Refik Halit'in takma adı mizah yazılarındaki “Kirpi”dir.Kaynak: Cumhuriyet romanı 1923–1950 · Peyami Safa: psikolojik roman, Doğu ve Batı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →