Söz sanatları I: teşbih, istiare, mecazımürsel, teşhis-intak, kinaye, tariz

Teşbihin dört ögesinden istiareye, mecazımürselin ilgilerinden teşhis ve intaka, kinayeden tarize; her sanat beyit ve dörtlük üzerinde, komşu sanatlarla ayrılarak ve ÖSYM'nin soru kalıplarıyla.

7 durakAYT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SANAT · TEŞBİH

Teşbih (benzetme) ve dört ögesi: şair neyi neye benzetir?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

İmge ve sembol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşbih (benzetme) nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?

Kısa cevap: Teşbih (benzetme), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Dört ögesi vardır: benzeyen ve benzetilen (temel ögeler), benzetme yönü ve benzetme edatı (yardımcı ögeler). Benzeyen ile benzetilen her teşbihte bulunmak zorundadır; ikisinden biri düşerse sanat istiareye dönüşür.

Divan şairi sevgilinin boyunu anlatmak için arşın ya da karış kullanmaz; bahçedeki serviyi gösterir.

Benzetme, sınavın sorduğu on dört edebî sanatın ilki ve en temelidir. Bu sayfadaki istiare ile teşhis, bir benzetmenin kısaltılmasından doğar; o yüzden teşbihi doğru parçalamayan, ötekileri de karıştırır. Türkçe serisinin Sözcükte anlam sayfasında benzetmeyi bir anlam olayı olarak, cümle düzeyinde görmüştük. Burada aynı sanatı şiirin içinde, beyit ve dörtlük üzerinde ve eski adlarıyla ele alıyoruz.

Dört öge

Teşbih, anlatımı güçlendirmek amacıyla benzerliği olan iki varlık ya da kavramdan niteliği zayıf olanı niteliği güçlü olana benzetmektir. Şu dizeyi parçalayalım: Gözlerin bir göl gibi derin ve sessiz.

  • Benzeyen (nitelikçe zayıf olan): gözler
  • Benzetilen (nitelikçe güçlü olan, özelliğini ödünç veren): göl
  • Benzetme yönü (güçlüden zayıfa geçen ortak özellik): derin ve sessiz olmak
  • Benzetme edatı: gibi. MEB gibi, kadar, sanki edatlarını sayar; şiirde misali da aynı işi görür, divan şiirinde Farsça -âsâ eki de edat yerine kullanılır.

İlk ikisi temel ögelerdir ve her teşbihte bulunmak zorundadır. Yön ile edat yardımcı ögelerdir, düşebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “teşbih” maddesi de aynı sınırı çizer: taraflardan yalnız biri anılırsa söz teşbih olmaktan çıkar, istiare olur.

Ögeler düştükçe teşbih yoğunlaşır

Aynı benzetme dört ögeden ikiye kadar inebilir ve hâlâ teşbih kalır. Gözlerin bir göl gibi dersen yön okura bırakılır. Gözlerin derin bir göl dersen edat düşer. Gözlerin göl dersen yalnız iki temel öge kalır; bu, benzetmenin en sıkı, en güçlü hâlidir. Kaynaklarda bu basamakların her birinin ayrı bir adı vardır; sınavın sorduğu ise yalnız şudur: iki temel öge de söyleniyor mu?

Güçlü teşbih şiirde çok sık görülür. XVIII. yüzyıl şairi Şeyh Gâlip insana şöyle seslenir:

Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen

Şeyh Gâlip (ö. 1799), Divan, “Ey dil ey dil…” musammatının vasıta beyti

Zübde “öz, en seçkin parça”, merdüm-i dîde “göz bebeği”, ekvân “varlıklar” demektir. Şair, kendine iyi bakmasını istediği insanı âlemin özüne ve varlıkların göz bebeğine benzetir. Benzeyen (sen, insan) ile benzetilen (göz bebeği) yan yanadır; edat yok, yön de söylenmemiş. Göz bebeğinin değerli olduğunu ve yüzün tam ortasında durduğunu okur kendisi tamamlar.

Tamlamanın içine saklanan teşbih

Divan ve halk şiiri benzetmeyi çoğu zaman iki sözcüklük bir tamlamaya sıkıştırır: servi boy, gül yanak, hilal kaş, lal dudak, inci diş. Bunların hepsi teşbihtir, çünkü iki temel öge de oradadır. Dikkat edilecek nokta sıradır: bu tamlamalarda benzetilen önde, benzeyen arkada durur. “Servi boy” boyun serviye benzetilmesidir, servinin boya değil. Sevgilinin güzelliğini bahçedeki çiçeklerle anlatan bir beyit de bu yüzden bir benzetme beytidir; bu imgelerin divan şiirindeki yeri divan şiiri sayfasında.

Akılda kalsın: Teşbihi bulmak için edatı değil, iki varlığı ara. Dizede hem benzeyen hem benzetilen duruyorsa teşbih vardır; edat olsa da olmasa da. “Gözlerin göl” edatsızdır ama teşbihtir; “Söylediğim gibi yaptı” edatlıdır ama teşbih değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurTeşbih iki biçimde gelir. Birincisi, şıklarda ayraç içinde sanat adı verilen dizelerdir: “Aşağıdaki dizelerin hangisinde ayraç içinde verilen edebî sanat yoktur?” İkincisi, bir beytin beş özelliğinin sıralandığı inceleme sorusudur; şıklardan biri “Sevgilinin yüzü aya benzetilmiştir.” gibi bir benzetme iddiasıdır. Her iki durumda da dizede iki temel ögeyi tek tek göster: ikisi de söylenmişse teşbih vardır.

TuzakTuzak 1: edatsız teşbihi atlamak; en sık kaçırılan teşbih “gibi”siz olanıdır. Tuzak 2: benzeyen ile benzetileni ters okumak; özelliği ödünç veren her zaman benzetilendir. Benzetme ile kişileştirmenin cümle düzeyindeki farkı Türkçe serisinin Sözcükte anlam sayfasında da var.

⇄Bilgi eşleştirme “Gözlerin bir göl gibi derin ve sessiz.”

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yalnız iki temel ögeyle kurulmuş bir teşbih vardır?

✓ B. “Sen” hem güle hem aya benzetilmiş; edat da benzetme yönü de yok, yalnız benzeyen ve benzetilen var. A'da “gibi” ve “parlamak”, D'de “kadar” ve “hafif” olduğu için dört ögeli teşbih vardır. C'de rüzgâra insana özgü ağlama verilmiştir; bu teşhistir.
SANAT · İSTİARE

İstiare (eğretileme): benzetmenin bir yarısı gidince

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSone ve terza rima nedir, Türk şiirine Batı'dan hangi biçimler geldi?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sone, iki dörtlük ve iki üçlükten oluşan on dört dizelik bir Batı şiir biçimidir; Türk şiirinde Tevfik Fikret başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini denedi. Terza rima, üç dizelik bentlerin kafiyeyle zincir gibi birbirine bağlandığı (aba, bcb, cdc…) İtalyan kökenli biçimdir. Şairler geleneksel biçimleri değiştirerek kendi buluşlarını da yaptı: Fikret'in serbest müstezadı bunun örneğidir.

Sone, terza rima ve yenilikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstiare nedir, açık istiare ile kapalı istiare nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: İstiare (eğretileme), teşbihin temel ögelerinden yalnız biriyle yapılan sanattır. Yalnız benzetilen söylenirse açık istiare, yalnız benzeyen söylenip benzetilenin bir özelliği ona verilirse kapalı istiare olur. Divan şiirinde sevgili yerine yalnız “servi” demek açık istiaredir.

Bir divan beytinde servi yürüyorsa bahçeden bir ağaç kopup gelmemiştir; gelen sevgilidir.

İstiare sözcüğü “ödünç almak, eğreti almak” anlamındadır; MEB Türkçe karşılığını eğretileme diye verir. TDV'ye göre istiarenin temeli teşbihtir: teşbihin taraflarından biri atılır ve kalan sözcük artık gerçek anlamında değil, mecaz anlamında kullanılır. Teşbihte göl yine göldür; istiarede “servi” bir ağaç değil, sevgilinin kendisidir. Okurun bunu anlamasını sağlayan şey dizedeki bir ipucudur: servi yürüyemez, demek ki başka bir şey kastediliyor. Belâgat kitapları bu ipucuna karine der.

Çizginin üstünde iki temel öge de var: teşbih. Çizginin altında yalnız biri kalmış: istiare. Hangisinin kaldığı, istiarenin açık mı kapalı mı olduğunu belirler.Görsel: Sınav Defteri

Açık istiare: yalnız benzetilen

Benzeyen hiç söylenmez, onun yerine benzetilen konur. Mehmet Emin Yurdakul'un “Anadolu'dan Bir Ses yahut Cenge Giderken” şiiri şöyle açılır:

Ben bir Türk'üm, dinim, cinsim uludur;
Sinem, özüm ateş ile doludur.

Mehmet Emin Yurdakul (ö. 1944), “Anadolu'dan Bir Ses yahut Cenge Giderken”

Göğüs gerçekten ateşle dolu olamaz; bu karine bizi mecaza götürür. Şairin içini dolduran şey coşku ve heyecandır, ama o söylenmemiş, yalnız kendisine benzetildiği “ateş” söylenmiştir. Benzetilen kalmış, benzeyen düşmüş: açık istiare.

Divan şiiri açık istiarenin en zengin alanıdır, çünkü şairler yüzyıllar boyunca aynı benzetmeleri ortak bir dağarcık gibi kullandı. Okur “servi” görünce boyu ya da sevgiliyi, “lal” ya da “gonca” görünce dudağı ve ağzı, “hilal” ya da “yay” görünce kaşı, “ok” görünce kirpiği, “sünbül” görünce saçı, “inci” görünce dişi ya da gözyaşını anlar. ÖSYM 2023'te bu dağarcığın tarihini bir parçayla sordu. Parçaya göre XIII. yüzyılda edatla kurulan benzetme, sonraki yüzyılda tamlamaya, XV ve XVI. yüzyıllarda tek sözcüğe indi; benzetme kısaldıkça istiare çoğaldı. Salınarak yürüyen servi anlamındaki “serv-i hırâmân” söyleyişi de bu yüzden ÖSYM'nin istiare örneğidir.

Kapalı istiare: yalnız benzeyen

Bu kez benzetilen söylenmez; benzeyen kalır ve benzetilene ait bir özellik ona yüklenir. Hasret, yıllardır göğsümde kök salıyor. dizesinde hasret bir bitkiye benzetilmiştir. Bitki söylenmemiş, yalnız onun “kök salmak” özelliği bırakılmış: kapalı istiare. Kısaca: benzeyen kullanılır, benzetileni okur zihninde tamamlar.

Kapalı istiarede benzetilen bir insan olursa ortaya teşhis çıkar. Bu yüzden bir sonraki duraktaki kişileştirmelerin hepsi aynı zamanda kapalı istiaredir. Hasret örneği ise teşhis değildir: hasret insana değil, bitkiye benzetilmiştir.

Akılda kalsın: Dizede gördüğün tek varlığa bak. Okur onu başka bir şeyin yerine okuyorsa (servi = sevgili, ateş = coşku) açık istiaredir. Varlık kendisidir ama başka bir şeyin işini yapıyorsa (hasret kök salıyor) kapalı istiaredir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn tipik kalıp bir beyitteki altı çizili sözün sanatını sormaktır: “Bu beyitte altı çizili sözle yapılan edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir?” Çeldiriciler komşu sanatlardan gelir: mecazımürsel, teşhis, intak, tevriye. Çözüm yolu: altı çizili söz neyin yerine kullanılmış, bunu yaz. Yerine kullanıldığı şeye benziyorsa istiare, benzemiyor ama onunla ilgiliyse mecazımürsel. Bir başka kalıp tanım ister: ÖSYM istiareyi “benzetmenin temel ögelerinden yalnız biriyle yapılan sanat” diye tarif edip adını sordu.

Tuzak“servi boy” gibi tamlamaları istiare sanmak. İki temel öge de söylendiği için bunlar teşbihtir; istiare için “boy” da düşmeli, yalnız “servi” kalmalıdır.

↕Sıralama ögeler azalsın

  1. Gece saçların omzuna dökülmüştü
  2. Saçların gece gibi kara ve uzun
  3. Omuzlarına bir gece dökülmüştü
  4. Saçların gece gibi

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde açık istiare vardır?

✓ D. Gözden inci dökülmez; bu karine “inci”nin gözyaşı yerine kullanıldığını gösterir. Benzeyen (gözyaşı) söylenmemiş, yalnız benzetilen (inci) söylenmiştir. A'da iki temel öge de olduğu için teşbih, B'de hasret bitkinin özelliğini aldığı için kapalı istiare, C'de köy orada yaşayanların yerine kullanıldığı için mecazımürsel vardır.
SANAT · MECAZIMÜRSEL

Mecazımürsel (ad aktarması): benzetme yok, ilgi var

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde millî, manevi, tarihî ve mitolojik ögeler nasıl belirlenir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde millî (vatan, bayrak, bağımsızlık), manevi (inanç, dua, Peygamber sevgisi) ve evrensel (sevgi, adalet, özgürlük) değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler aranır. Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si tarihî, Ziya Gökalp'in "Ergenekon"u mitolojik, Dadaloğlu'nun iskâna karşı şiirleri sosyal ve siyasi ögeler taşır.

Millî, tarihî, mitolojik ögeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mecazımürsel (ad aktarması) nedir, mecazımürselin ilgileri nelerdir?

Kısa cevap: Mecazımürsel (ad aktarması), bir sözü benzetme amacı gütmeden, aralarındaki bir ilgiye dayanarak başka bir söz yerine kullanma sanatıdır. Başlıca ilgiler parça–bütün, bütün–parça, yer–orada bulunanlar, kap–içindeki, sebep–sonuç ve sanatçı–eserdir. İstiareden farkı, iki söz arasında benzerlik değil ilgi bulunmasıdır.

Bir şair “Bütün şehir uyurken ben uyanığım” dediğinde taş duvarları değil, o duvarların arasında uyuyan insanları kasteder.

Mecazımürsel, bir sözün benzetme kastı taşımadan, gerçek anlamı dışında başka bir sözün yerine kullanılmasıdır. Bilinen örnek İstiklâl Marşı'ndaki “hilâl”dir: şair bu sözcükle bayrağın tamamını anar. Hilal bayrağa benzetilmemiştir; bayrağın bir parçasıdır ve bütünün yerine geçmiştir. TDV'nin “mecaz” maddesi aynı ayrımı terimle koyar: iki anlam arasındaki bağ benzerlikse istiare, benzerlik dışında bir ilgiyse mürsel mecaz vardır. Maddeye göre bu ilgilerin sayısı otuzu aşar; sınavda karşına çıkanlar birkaç tanedir.

Başlıca ilgiler

  • Parça → bütün: Ufukta beyaz yelkenler göründü. (yelkenli gemiler) · hilâl (bayrak)
  • Bütün → parça: Gök gürleyince çocuk parmaklarını kulaklarına tıkadı. (kulağa parmağın yalnız ucu girer)
  • Yer → orada bulunanlar: Bütün köy düğüne koştu. · divan şiirinde âlem ve cihan çoğu zaman “insanlar” demektir: Âlem bu sırrı bilir.
  • Kap → içindeki: Bir bardak içti, bir bardak daha istedi. · divan şiirindeki câm, kadeh çoğu zaman içkinin kendisidir.
  • Sebep ↔ sonuç: Bulutlar bu yıl köye bereket yağdırdı. (yağan yağmurdur; sonucu olan bereket onun yerine anılmış)
  • Araç → iş: Bu memleketi kılıç kurdu, kalem yaşattı. (savaş gücü ve bilim, yazı)
  • Sanatçı → eser: Bütün kış Fuzûlî okudu. (Fuzûlî'nin şiirleri)
  • Durum → onu yaşayanlar: Gençlik meydanı doldurdu. (gençler)

Bir dizede iki ayrı bağ: hilal ve güneş

Mehmet Âkif Ersoy'un “Çanakkale Şehitlerine” şiirindeki ünlü dize, bir hilal uğruna nice güneşin battığını söyler. İki sözcük iki ayrı yoldan anlam kazanır. “Hilal” bayrağın bir parçasıdır ve bayrağın, onunla birlikte vatanın yerine geçer: ilgi var, benzerlik yok, mecazımürsel. “Güneşler” ise şehit düşen gençlerdir: gençler parlaklıkları ve değerleri yüzünden güneşe benzetilmiş, yalnız benzetilen söylenmiştir, “batmak” da ölmeyi karşılar: benzerlik var, açık istiare. Aynı dizede iki sanatı ayıran tek soru budur: Benziyor mu, yoksa ilgili mi?

Mecazımürsel mi, teşhis mi?

Yer adları iki sanata da kapı açar, karar bağlamındadır. Bütün şehir uyudu. dizesinde uyuyanlar şehirdeki insanlarsa mecazımürsel vardır. Şehir, yorgun gözlerini denize çevirip uykuya daldı. dizesinde ise şehrin kendisi göz kapayan bir insan gibi düşünülmüştür; bu, teşhistir. İlk dizede “şehirdekiler” diye çevirebilirsin, ikincisinde çeviremezsin.

Akılda kalsın: Türkçe serisindeki ipucu burada da işler: sözcüğe “-daki” ya da “-ın eseri” ekleyebiliyorsan (köydekiler, bardaktaki, Fuzûlî'nin şiirleri) bağ ilgidir, sanat mecazımürseldir. Ek oturmuyor ve iki şey birbirine benziyorsa (güneş → genç) istiareye bak.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM mecazımürseli son yıllarda adıyla değil tanımıyla da soruyor: şıklarda sanatların tanımları sıralanır, beyitte hangisinin örneği bulunduğu istenir. Mecazımürselin tanımı “benzetme amacı gütmeden bir sözü başka bir söz yerine kullanma” biçiminde gelir. Altı çizili sözlü sorularda da istiare ve teşhisle birlikte şıktadır.

TuzakHilal, servi, inci gibi tek sözcükleri hep aynı sanata bağlamak. Hilal bayrak yerine kullanılmışsa mecazımürsel, sevgilinin kaşı yerine kullanılmışsa (kaş hilale benzer) açık istiaredir. Sözcük aynı, bağ farklı.

⇄Bilgi eşleştirme söz ve ilgisi

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde mecazımürsel vardır?

✓ A. Pencerelere koşan mahalle değil, mahallede oturanlardır; yer, orada bulunanların yerine kullanılmış, benzetme yoktur. B'de kirpik oka edatsız benzetilmiş (teşbih), C'de dağlara insana özgü ağlama verilmiş (teşhis), D'de ömür muma “gibi” ile benzetilmiştir (teşbih).
SANAT · TEŞHİS VE İNTAK

Teşhis ve intak: insan olmayana insan kişiliği vermek

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLirik şiir ve epik şiir nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirler konu bakımından beşe ayrılır: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Lirik şiir duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatır (gazel, şarkı, güzelleme, ağıt; Fuzûlî'nin gazelleri). Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini anlatır (koçaklama, destan; Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si).

Lirik ve epik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Teşhis (kişileştirme), insana ait duygu, düşünce ve davranışları hayvanlara, bitkilere, cansız varlıklara ve soyut kavramlara yükleme sanatıdır. İntak (konuşturma), bu varlıkları insan gibi konuşturmaktır. Bir varlığı konuşturmak için önce onu kişileştirmek gerektiğinden her intakta teşhis de vardır; ama her teşhiste intak yoktur.

Divan şiirinde bülbül güle âşıktır, gül nazlanır, felek âşığa kötülük eder; bahçe, insanlarla dolu bir sahne gibidir.

İnsana özgü nitelikleri insan olmayan varlıklara vermeye teşhis, bu varlıklara insan gibi söz söyletmeye intak denir. TDV'nin “teşhis” maddesi alanı açıkça çizer: hayvanlar, bitkiler, cansız varlıklar ve soyut kavramlar. Sonuncusu en çok atlanan gruptur. Aşk, ölüm, zaman, hasret ya da felek bir insan gibi davranıyorsa teşhis vardır.

Ben yürürem yana yana
Işk boyadı beni kana

Yunus Emre (ö. 1320?), Divan (Tatçı neşri); ilahi olarak “Ben yürürem yane yane” diye bilinir

Boyamak bir insan işidir; Yunus bu işi soyut bir kavrama, aşka vermiştir. Aşk, âşığı kana boyayan bir boyacı gibi davranır. Divan ve halk şiirinde “felek” de böyledir: gökyüzünü ve kaderi anlatan bu söz, âşığın talihiyle oynayan, ona zulmeden bir kişi gibi anılır. Felek bir dizede bu biçimde davranıyorsa teşhis yapılmıştır.

Teşhis bir kapalı istiaredir

Teşhiste benzetilen (insan) hiç söylenmez, yalnız onun bir davranışı benzeyene verilir. Bu, bir önceki durakta gördüğümüz kapalı istiarenin tanımıdır. TDV de Türk belâgatinde Tâhirülmevlevî ile Ali Nihad Tarlan'ın teşhisi bir tür kapalı istiare saydığını belirtir. Sınav açısından sonucu önemlidir: kişileştirme bulunan bir dizede istiare de vardır. “Hangisinde istiare yoktur?” sorusunda teşhisli dizeyi cevap sanma.

İntak: konuşan her varlık önce kişileşir

İntakta varlık bir adım daha ileri gider ve söz alır: Dedi deniz: “Ben her gece ağlarım; / Kıyıya vuran dalga gözyaşımdır benim.” Deniz konuşuyor (intak), ağlıyor (teşhis); dalga da gözyaşına edatsız benzetilmiş (teşbih). TDV'ye göre konuşamayan varlıkları konuşturmak için önce onlara insan kişiliği vermek gerekir, bu yüzden her intakta teşhis bulunur; divan şairleri de teşhisi çoğu zaman intak yoluyla kullanmıştır. Madde örnekleri de verir: Hayâlî'de bülbül çiçeklere kuş dilini öğretir, Nâbî'de gül, gül bahçesini terk eder; Namık Kemal'in “Baykuş Sesi” şiirinde can veren vatan yardım ister, Faruk Nafiz Çamlıbel'in “Çoban Çeşmesi”nde ırmaklar ağlar, çeşme konuşur. Hayvanların konuştuğu fabllar intakın en yaygın alanıdır; Kelile ve Dimne ile La Fontaine geleneğini halk hikâyesi, masal ve fabl sayfasında görüyoruz.

Akılda kalsın: Yön her zaman insandan insan dışınadır. Varlık kendi doğasında olanı yapıyorsa (kuş öter, su akar) sanat yoktur. İnsana özgü olanı yapıyorsa (bülbül dert yanar, rüzgâr inler) teşhis vardır. Bir de konuşuyorsa intak.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM teşhisi hem tanımıyla (cansız varlık ve kavramlara insanca duygu ve davranış verme) hem de beyit incelemesinin bir şıkkı olarak sorar; 2018'de tanımı, 2023'te bir divan beytinde tevriye ile birlikte geldi. Altı çizili sözlü sorularda teşhis, istiare ve intak yan yana şıktadır.

TuzakTuzak 1: insanın bir hayvana benzetilmesini teşhis sanmak; aslan gibi asker teşbihtir. Tuzak 2: konuşma olmayan dizeye intak demek; intak için varlığın söz söylemesi gerekir. Tuzak 3: yer adlarında mecazımürselle karıştırmak; şehirdekiler kastediliyorsa teşhis yoktur.

▭Boşluk doldurma

İnsan dışındaki bir varlığa insana ait bir özellik verilirse yapılmış olur. Bu varlık insan gibi konuşturulursa vardır. Benzetilen insan söylenmediği için her teşhis aynı zamanda bir istiaredir.

teşhisintakkapalıaçıkmecazımürsel

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem teşhis hem intak vardır?

✓ C. Gül bir insan gibi bülbüle dönüp öğüt veriyor (teşhis) ve konuşuyor (intak). A'da rüzgâra kapı çalıp kaçmak gibi insanca bir davranış verilmiş ama konuşma yok: yalnız teşhis. B'de insan aslana benzetilmiş (teşbih), D'de inci gözyaşı yerine kullanılmış (açık istiare).
SANAT · KİNAYE

Kinaye: gerçek anlamı da doğru olan dolaylı söz

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde tema nedir, konudan farkı nedir ve tema nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tema, şiirin etrafında döndüğü temel duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: ayrılık, özlem, ölüm, vatan sevgisi. Konu ise temanın somutlaşmış hâlidir, yani şiirde anlatılan durum ya da olaydır. Gazel ve koşma gibi beyit ya da dörtlükleri görece bağımsız şiirlerde birden çok tema bir arada bulunabilir.

Tema ve konu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kinaye nedir, kinaye ile mecaz ve istiare arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kinaye, gerçek anlamı da düşünülebilen bir sözü asıl mecaz anlamını kastederek kullanma sanatıdır. “Saçları ağardı” sözünde saçlar gerçekten ağarmış olabilir, ama asıl söylenmek istenen kişinin yaşlandığıdır. Kinayeyi mecazdan ve istiareden ayıran şey, gerçek anlamın da mümkün olmasıdır.

Bir halk şairi “ocağım söndü” dediğinde evinin dağıldığını anlatır; ama o evde ateş de gerçekten sönmüştür.

TDV'nin “kinaye” maddesi bu sanatı örtülü anlatım diye tanımlar: söylenen anlam ile kastedilen anlam ayrıdır, ama birbirini dışlamaz. Maddenin örneğiyle “eli açık” cömertliği, “eli sıkı” cimriliği dolaylı yoldan anlatır. Asıl fark mecazla karşılaştırınca görünür: kinayede gerçek anlam da doğru olabilir, mecazda ise gerçek anlamı engelleyen bir ipucu vardır. Türkçe serisinin Sözcükte anlam sayfası kinayeyi aynı ölçütle tanımlar; burada onu şiirin içinde arıyoruz.

Şiirde kinaye

Kırk yıl bu yolun başında bekledim,
Saçlarım ağardı, gözüm yolda kaldı.
Bu iki dizede iki kinaye vardır. Kırk yıl bekleyen birinin saçları gerçekten ağarır, gözü gerçekten yola bakar; ama şair asıl yaşlandığını ve özlemle beklemekten vazgeçmediğini anlatmaktadır. Halk ve divan şiirinde sık geçen kinayelerden bazıları:

  • kapısı herkese açık → konuksever (TDV'nin andığı Türk belâgati örneklerinden biri “kapıyı akşama kadar açık tutmak”tır)
  • saçı başı ağarmak → yaşlanmak
  • gözü yolda → sürekli, özlemle bekleyen
  • ocağı sönmek → ailesi dağılmak, yok olmak
  • musalla taşı → ölüm; el bağlamak → saygı göstermek (TDV bu ikisini Bâkî'nin bir beytinden örnek verir)

Deyimlerin bir bölümü de kinaye yoluyla doğmuştur; ama deyim kalıplaşmış bir dil birimidir ve Türkçe serisinde ayrıca ele alınır. Şiir sorusunda bakacağın şey kalıp değil, sözün iki anlamıdır.

Kinaye mi, istiare mi?

Gözlerimden inciler döküldü. dizesinin gerçek anlamı imkânsızdır; gözden inci dökülmez, demek ki inci gözyaşının yerine geçmiştir: istiare. Gözüm yolda kaldı. dizesinin gerçek anlamı ise mümkündür; kişi gerçekten yola bakmaktadır: kinaye. Kinayeye çok benzeyen bir başka sanat, bir sözcüğün iki anlamından uzak olanını kasteden tevriyedir; tevriye ile kinaye ve tarizi yan yana koyan karşılaştırma Söz sanatları II sayfasında.

Akılda kalsın: Kinaye için iki “evet” gerekir: “Söz gerçek anlamıyla da doğru olabilir mi?” ve “Şair asıl başka bir şeyi mi anlatıyor?” İlk soruya “hayır” diyorsan kinaye değil, istiare ya da mecazımürsel arıyorsundur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te sanatların adını vermeden tanımlarını şıklara dizdi; kinayenin şıkkı, gerçek anlamı da akla gelen bir sözün mecaz anlamıyla kullanılmasını tarif ediyordu; yanında mecazımürsel, tezat, teşhis ve tarizin tanımları vardı. Bu yüzden sanatın adını bilmek yetmez, tanımındaki ayırt edici sözü de bilmek gerekir: kinayede “gerçek anlam da”, mecazımürselde “benzetme amacı gütmeden”, tarizde “tersini kastederek”.

TuzakHer dolaylı sözü kinaye saymak; gerçek anlamı imkânsız olan söz kinaye değildir.

⇄Bilgi eşleştirme kinayeli söz ve kastedilen

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde kinaye vardır?

✓ B. Kırk yıl bekleyen birinin saçları gerçekten ağarabilir; ama asıl anlatılan, beklerken yaşlanmış olmasıdır: gerçek anlam da doğru, kastedilen mecaz. A'da göğüsten yıldız kaymaz, yıldız bir umudun yerine kullanılmıştır (istiare); C'de şehir oradaki insanların yerine kullanılmıştır (mecazımürsel); D'de aya insanca bir davranış verilmiştir (teşhis).
SANAT · TARİZ

Tariz: söylenenin tersini kastederek iğnelemek

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastoral, satirik ve didaktik şiir nedir, divan ve halk şiirindeki karşılıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastoral şiir doğayı, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun kusurlarını alaycı, iğneli bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv (hicviye), halk şiirinde taşlama adını alır. Didaktik şiir okura bilgi ve öğüt vermek için yazılır: Kutadgu Bilig, Nâbî'nin Hayriyye'si, Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si.

Pastoral, satirik, didaktik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tariz nedir, tariz sanatı şiirde nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Tariz, bir kişiyi ya da durumu eleştirmek, iğnelemek için sözü, kastedilenin tam tersini söyleyerek kullanma sanatıdır: tembel birine “Maşallah, ne çalışkansın!” demek gibi. Klasik belâgatte daha geniş anlamıyla sözün ucunu dolaylı yoldan birine dokundurmak diye tanımlanır ve kinayenin bir türü sayılır.

Kırk dakika geç gelen arkadaşına “Erkencisin bugün” dersen ikiniz de saate bakmadan ne demek istediğini anlarsınız.

Bu sanatta söz düz okunduğunda bir övgüdür, niyet okunduğunda bir eleştiri. Tarizde söylenen anlam doğru değildir; kastedilen, onun tam tersidir ve amaç iğnelemek, alay etmek, yermektir. ÖSYM tarizi bu biçimde tanımlar: birini ya da bir olayı eleştirmek için, kastedilenin tam tersini söylemek. TDV'nin “kinaye” maddesi ise tarizi kinayenin en ince çeşitlerinden biri sayar ve daha geniş tanımlar: ortaya söylenen sözün bir ucunun, kastedilen kişiye dokundurulması, onu iğnelemesi. İki tanımın ortak noktası dolaylı iğnelemedir; sınavın aradığı ayırt edici iz ise ters anlamdır.

Şiirde tariz

Ne cömert efendisin, bir lokma ekmeği
Üç gün düşünür, dördüncü gün vazgeçersin.
İlk dizede “cömert” denir; ikinci dize, bu sözün tam tersini, efendinin cimriliğini gösterir. Övgü sözcüğü ile onu çürüten ayrıntı yan yana konmuştur: tariz.

Tariz, yerme amaçlı şiirin en keskin aracıdır. Hiciv, taşlama ve satirik şiir doğrudan söverek de yazılabilir, ama ustaları çoğu zaman över gibi yapar. Tanzimat şairi Ziya Paşa'nın Zafernâmesi bunun en bilinen örneğidir: TEİS'e göre eser, Girit isyanını isyancıların isteklerini kabul ederek bastırıp bunu zafer gibi sunan Sadrazam Âli Paşa'yı övüyormuş gibi yaparak alaya alır. Satirik şiir şiir türleri sayfasında, Ziya Paşa Tanzimat birinci dönem sayfasında.

Tariz mi, kinaye mi?

İkisi de dolaylıdır, ama farklı yollardan. Kinayede gerçek anlam da doğrudur: “saçları ağardı” sözünde saçlar gerçekten ağarmıştır. Tarizde ise düz anlam yanlıştır: “cömert efendi” cömert değildir. Bir de amaca bak: kinaye övebilir, üzülebilir, anlatabilir; tariz her zaman eleştirir. Ters söyleyiş anlatı türlerinde ironi adıyla da karşına çıkar; ironi bir anlatım tekniği olarak hikâye ve roman anlatım teknikleri sayfasında.

Akılda kalsın: Tarizin formülü: övgü sözcüğü + onu yalanlayan ayrıntı = iğne. Dizede bir övgü görüp de bağlam o övgünün tam tersini söylüyorsa, aradığın sanat tarizdir.
Sınavda

Nasıl sorulurTariz sınavın 14 sanatlık listesindedir ve ÖSYM onu 2025'te tanımıyla şıklara koydu. Tanım şıkkındaki anahtar söz “eleştirmek amacıyla, söylenenin tersini kastederek”tir.

TuzakTuzak 1: açıkça eleştiren her dizeyi tariz saymak; “Bu efendi cimridir” diyen dize yerer ama tariz yapmaz, çünkü ters söyleyiş yoktur. Tuzak 2: tarizi kinayeyle karıştırmak; kinayede gerçek anlam da doğrudur, tarizde düz anlam yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Tembel bir öğrenciye “Ne kadar çalışkansın!” diyerek onu iğnelemek sanatıdır. Gerçek anlamı da düşünülebilen bir sözü asıl mecaz anlamıyla kullanmaya ise denir.

tarizkinayetevriyeteşhis

?Soru çöz

Bir şair, halkın sırtından zenginleşen bir yöneticiyi “Ne merhametli efendi, yetimin lokmasını bile paylaşır.” diye anmıştır. Şairin bu söyleyişte başvurduğu edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Merhametli” bir övgü sözcüğüdür, ama yöneticinin yetimin lokmasına bile ortak olduğu ayrıntısı bu sözün tersini gösterir; amaç eleştiridir. Kinayede gerçek anlam da doğru olurdu, burada düz anlam (merhamet) yanlıştır. Dizede insan dışı bir varlığa insanca özellik verilmediği için teşhis, bir söz ilgi yoluyla başka bir sözün yerine geçmediği için mecazımürsel de yoktur.
SANAT · KARŞILAŞTIRMA

Komşu sanatları ayırmak: yedi sanat, beş soru

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTeşbih (benzetme) nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşbih (benzetme), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Dört ögesi vardır: benzeyen ve benzetilen (temel ögeler), benzetme yönü ve benzetme edatı (yardımcı ögeler). Benzeyen ile benzetilen her teşbihte bulunmak zorundadır; ikisinden biri düşerse sanat istiareye dönüşür.

Teşbih ve dört ögesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşbih, istiare, mecazımürsel, teşhis, kinaye ve tariz nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Bu sanatları ayırmanın yolu iki varlık arasındaki bağa ve sözün gerçek anlamına bakmaktır. Benzerlik varsa ve iki temel öge de söylenmişse teşbih, biri söylenmişse istiare; söylenmeyen benzetilen insansa teşhis, varlık konuşuyorsa intak vardır. Benzerlik yerine ilgi varsa mecazımürsel; gerçek anlam da doğruysa kinaye; söylenenin tersi kastedilip eleştiriliyorsa tariz vardır.

Aynı dize, dört şıkta dört ayrı sanat adıyla karşına çıkabilir; doğru olanı bulmak için dizeye birkaç soruyu sırayla sorman yeter.

Bu yedi sanatın ortak yanı, sözü düz anlatımın dışına taşımalarıdır. Teşbih, istiare, teşhis ve intak benzerliğe, mecazımürsel ilgiye, kinaye ve tariz dolaylı söyleyişe dayanır. Şıklarda yan yana durdukları için ÖSYM'nin en sevdiği çeldiriciler de bunlardır: istiare sorusunda mecazımürsel ve teşhis, kinaye sorusunda tariz ve tevriye.

Sorular yukarıdan aşağı sorulur; her cevap ya bir sanata ya da sıradaki soruya götürür. İlk soru zinciri ikiye böler: benzerlik ailesi (1–3) ve dolaylı söyleyiş ile ilgi ailesi (4–5).Görsel: Sınav Defteri

Bir dizede birden çok sanat

Sanatlar birbirini dışlamaz; tek dizede üç dört tanesi bulunabilir. Teşhis bulunan her dizede kapalı istiare de vardır, intak bulunan her dizede teşhis de. Teşbih çoğu zaman bir abartmayla birlikte gelir. ÖSYM 2026'da tek bir beyitte tenasüp, teşbih, mübalağa ve tecahülüarif sanatlarını birlikte sordu; 2023'te bir divan beytinde tevriye ile teşhisi yan yana koydu. Programın açıklaması da ölçüyü koyar: şiirdeki bütün edebî sanatların tespitine gidilmez. Sınavda yapman gereken, dizedeki her sanatı saymak değil, şıktaki ya da ayraçtaki sanatın gerçekten bulunup bulunmadığını sınamaktır. Tezat, tenasüp, mübalağa gibi bu sayfanın dışındaki sanatlar Söz sanatları II sayfasında.

Üst üç satırı ayıran şey öge sayısı ve bağın türü, alt iki satırı ayıran şey sözün düz anlamının doğru olup olmadığıdır. Teşhis, benzetilen insan olan kapalı istiaredir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Önce aileyi bul, sonra üyeyi. Benzerlik ailesi: kaç öge var (teşbih ↔ istiare), benzetilen insan mı (teşhis), konuşuyor mu (intak). Öteki aile: ilgi mi (mecazımürsel), gerçek anlam da doğru mu (kinaye), tersi mi kastediliyor (tariz).
Sınavda

Nasıl sorulurBu sanatlar dört kalıpla gelir. Birincisi ayraçlı şıklar: “Aşağıdaki dizelerin hangisinde ayraç içinde verilen edebî sanat yoktur?” Her şıkta yalnız ayraçtaki sanatı sına; dizede başka sanat olması sonucu değiştirmez. İkincisi altı çizili söz: o sözün neyin yerine geçtiğini yaz, bağın türünü belirle. Üçüncüsü tanım şıkları: sanatın adı yerine tanımı verilir. Dördüncüsü beyit incelemesi: beş yargıdan biri bir sanat iddiasıdır.

TuzakAyraçta “istiare” yazan teşbihli dize. İki temel öge de varsa orada istiare yoktur; bu, en sık kurulan komşu kavram çeldiricisidir. Teşbih türlerinin ayrı ayrı adları ve 14 sanatın dışındaki sanatlar ise sınav kapsamı dışındadır.

⇄Bilgi eşleştirme dize ve sanat

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde ayraç içinde verilen edebî sanat yoktur?

✓ D. Kalp (benzeyen) ve kuş (benzetilen) ikisi de söylenmiş, “gibi” edatı ve “çırpınmak” yönü de var: bu bir teşbihtir, istiare değildir. A'da şair kendini muma benzetmiş (teşbih), B'de rüzgâra insana özgü inleme verilmiş (teşhis), C'de meydan oradaki insanların yerine kullanılmıştır (mecazımürsel).

▭Sanatı adlandır karışık tekrar

Her dizedeki asıl sanatın adını yaz.
1. Yüzün bir bahar sabahı gibi aydınlık →
2. Bir servi geçti bu sabah penceremin önünden →
3. Bütün mahalle pencerelere koştu →
4. Yorgun sokak lambası başını öne eğdi →
5. Dağ dedi: “Ben bu yolu yüz yıldır beklerim” →
6. Onun evinde ocak hiç sönmez →
7. Ne çalışkansın, sabahtan beri tek sayfa okudun →

teşbihaçık istiarekapalı istiaremecazımürselteşhisintakkinayetariztevriye

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ey dağlar, siz de mi küstünüz bana
Ne bir rüzgâr eser ne bir ses gelir

Bu dizelerde söyleyicinin seslendiği muhatap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Ey dağlar” seslenmesi muhatabın dağlar olduğunu gösterir. A soru okura değil, adı anılan dağlara yöneltilir (“siz de mi küstünüz”); D rüzgâr dizede geçer ama ona seslenilmez; C şair kendine seslenmez, konuşan zaten şiirin söyleyicisidir, muhatap değil.Kaynak: Şiirin yapısı · Söyleyici, mahlas, tapşırma

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi manzume niteliği taşır?

✓ A. Kafiyeli ve redifli (“saat-tir / basit-tir”) bu dizeler yalnız takvim bilgisi aktarır; imge ya da duygu taşımaz. B'de akşam omza konan bir kuşa, C'de gönül rüzgâra açık eski bir hana benzetilmiş, D'de dünyayı bir yaprakta görme imgesi var; üçü de imgeyle duygu kuran şiirdir.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 3

Sessiz sular akıyor
Serin serin esen yel
Gönlüm yola bakıyor
Gurbet uzun, dön de gel

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Birinci dize üçüncüyle (ak-ıyor / bak-ıyor), ikinci dize dördüncüyle (yel / gel) kafiyelidir: abab, yani çapraz kafiye. Dizeler 7 hecelidir, “-ıyor” ek hâlinde rediftir, ilk iki dizede “s” ünsüzü tekrarlanır.Kaynak: Şiirin yapısı · Ahenk ve şekil–içerik

?Soru 4

Kürsüde öğüt verir, kendi tutmaz sözünü
Yetimin hakkını yer, göğe diker gözünü
Dindar geçinir, ağzından düşmez ahlâk
Aynaya baksa görmez kendi iki yüzünü
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ B. Dörtlük, söylediğini yapmayan iki yüzlü bir kişiyi alaycı bir dille iğneler: satirik. A didaktik değil: “öğüt” sözcüğü geçse de şiir okura öğüt vermez, öğüt verenin kusurunu gösterir; C lirik değil: söyleyicinin kendi aşkı ya da acısı yok; D epik değil: savaş ve kahramanlık yok, “aynaya baksa” diye alay var.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Pastoral, satirik, didaktik şiir

?Soru 5

Demir dağı eritip çıktık o dar vadiden
Önümüzde gök renkli bir kurt yürüdü
Dört yana dağılan oymaklar o günden
Bir kurdun izinde yeniden büyüdü
Bu dörtlükte aşağıdakilerden hangisine yer verilmiştir?

✓ C. Demir dağı eritip dar vadiden çıkmak ve yol gösteren bozkurt, Ergenekon Destanı'ndan gelen mitolojik ögelerdir. Dörtlükte dua, eleştiri ya da kırsal hayata özlem yoktur.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Millî, tarihî, mitolojik ögeler

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bilimin edebiyattan yararlandığına örnektir?

✓ C. Dil bilimi bir edebî kaynağı veri olarak kullanıyor. A'da edebiyat bilimden yararlanıyor; B ve D edebiyatın güzel sanatlarla ilişkisidir.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Edebiyat nedir? Bilim ve güzel sanatlar

?Soru 7

1909'da ortaya çıkan bu topluluk, Servetifünun edebiyatını aşan bir edebiyat kurmayı amaçlamış ve Türk edebiyatında ilk kez bir edebî bildiriyle kendini duyurmuştur. Yine de anlayışı bakımından Servetifünun'un devamı sayılır.

Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1909, ilk edebî bildiri ve “Servetifünun'un devamı” ipuçları Fecriati'yi gösterir. B Servetifünun, aşılmak istenen topluluğun kendisidir; A Tanzimat Servetifünun'dan önce gelir, onu aşmayı amaçlayamaz; C Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Servetifünun'un devamı değil, sade dille ona karşı çıkışıdır.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Türk edebiyatının dönemleri

?Soru 8

Bir yazar, kızların okula gönderilmemesini eleştiren hikâyeler yayımlar. Hikâyeler okunup tartışıldıkça kız okullarının açılmasını isteyen sesler çoğalır.

Bu durum, edebiyatla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine örnektir?

✓ A. Hikâyeler bir toplumsal sorunu işliyor ve okurun tutumunu değiştiriyor; bu, edebiyat–toplum ilişkisidir. B parçada tarihî bir olay ya da yeniden yorumlanan bir geçmiş yok; C konu dinî hayat değil, kızların eğitimidir; D tek bir yazarın hikâyeleri var, bir akımı oluşturan eserler topluluğu değil.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

?Soru 9

Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde

Ziya Paşa (ö. 1880), Terkib-i Bent

Bu beyit içerik bakımından hangi şiir türünün özelliğini taşır?

✓ D. Şair genel bir hayat dersi veriyor: insanın aynası işidir, söze bakılmaz; kişinin akıl derecesi eserinde görünür. Okura öğüt veren, atasözü kıvamındaki bu beyit didaktiktir (hikemî). Satirik şiir belli bir kişinin ya da toplumun kusurunu iğneler, burada iğneleme yok; lirik şiirde coşkulu bir kişisel duygu, pastoralde doğa ve köy hayatı bulunur.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Pastoral, satirik, didaktik şiir

?Soru 10

Sel gibi indik ovaya at üstünde
Kalkanlar parladı güneşin önünde
Yurdu yağıya vermedik, can verdik
Adımız kaldı o dağın göğsünde
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ A. Dörtlükte bir savaş anı, yurt savunması ve kahramanca ölüm coşkuyla anlatılmıştır. B lirik değil: kişisel bir aşk ya da iç acı yok, “vermedik, can verdik” diyen bir topluluk konuşur; C pastoral değil: ova ve dağ yalnız savaşın geçtiği yerdir, kırsal hayata özlem yok; D didaktik değil: dörtlükte öğüt ya da bilgi verilmez.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Lirik ve epik şiir
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →