Teşbih (benzetme) ve dört ögesi: şair neyi neye benzetir?
MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaŞiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.
✎Konu anlatımı
Teşbih (benzetme) nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?
Kısa cevap: Teşbih (benzetme), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Dört ögesi vardır: benzeyen ve benzetilen (temel ögeler), benzetme yönü ve benzetme edatı (yardımcı ögeler). Benzeyen ile benzetilen her teşbihte bulunmak zorundadır; ikisinden biri düşerse sanat istiareye dönüşür.Divan şairi sevgilinin boyunu anlatmak için arşın ya da karış kullanmaz; bahçedeki serviyi gösterir.
Benzetme, sınavın sorduğu on dört edebî sanatın ilki ve en temelidir. Bu sayfadaki istiare ile teşhis, bir benzetmenin kısaltılmasından doğar; o yüzden teşbihi doğru parçalamayan, ötekileri de karıştırır. Türkçe serisinin Sözcükte anlam sayfasında benzetmeyi bir anlam olayı olarak, cümle düzeyinde görmüştük. Burada aynı sanatı şiirin içinde, beyit ve dörtlük üzerinde ve eski adlarıyla ele alıyoruz.
Dört öge
Teşbih, anlatımı güçlendirmek amacıyla benzerliği olan iki varlık ya da kavramdan niteliği zayıf olanı niteliği güçlü olana benzetmektir. Şu dizeyi parçalayalım: Gözlerin bir göl gibi derin ve sessiz.
- Benzeyen (nitelikçe zayıf olan): gözler
- Benzetilen (nitelikçe güçlü olan, özelliğini ödünç veren): göl
- Benzetme yönü (güçlüden zayıfa geçen ortak özellik): derin ve sessiz olmak
- Benzetme edatı: gibi. MEB gibi, kadar, sanki edatlarını sayar; şiirde misali da aynı işi görür, divan şiirinde Farsça -âsâ eki de edat yerine kullanılır.
İlk ikisi temel ögelerdir ve her teşbihte bulunmak zorundadır. Yön ile edat yardımcı ögelerdir, düşebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “teşbih” maddesi de aynı sınırı çizer: taraflardan yalnız biri anılırsa söz teşbih olmaktan çıkar, istiare olur.
Ögeler düştükçe teşbih yoğunlaşır
Aynı benzetme dört ögeden ikiye kadar inebilir ve hâlâ teşbih kalır. Gözlerin bir göl gibi dersen yön okura bırakılır. Gözlerin derin bir göl dersen edat düşer. Gözlerin göl dersen yalnız iki temel öge kalır; bu, benzetmenin en sıkı, en güçlü hâlidir. Kaynaklarda bu basamakların her birinin ayrı bir adı vardır; sınavın sorduğu ise yalnız şudur: iki temel öge de söyleniyor mu?
Güçlü teşbih şiirde çok sık görülür. XVIII. yüzyıl şairi Şeyh Gâlip insana şöyle seslenir:
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Şeyh Gâlip (ö. 1799), Divan, “Ey dil ey dil…” musammatının vasıta beyti
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
Zübde “öz, en seçkin parça”, merdüm-i dîde “göz bebeği”, ekvân “varlıklar” demektir. Şair, kendine iyi bakmasını istediği insanı âlemin özüne ve varlıkların göz bebeğine benzetir. Benzeyen (sen, insan) ile benzetilen (göz bebeği) yan yanadır; edat yok, yön de söylenmemiş. Göz bebeğinin değerli olduğunu ve yüzün tam ortasında durduğunu okur kendisi tamamlar.
Tamlamanın içine saklanan teşbih
Divan ve halk şiiri benzetmeyi çoğu zaman iki sözcüklük bir tamlamaya sıkıştırır: servi boy, gül yanak, hilal kaş, lal dudak, inci diş. Bunların hepsi teşbihtir, çünkü iki temel öge de oradadır. Dikkat edilecek nokta sıradır: bu tamlamalarda benzetilen önde, benzeyen arkada durur. “Servi boy” boyun serviye benzetilmesidir, servinin boya değil. Sevgilinin güzelliğini bahçedeki çiçeklerle anlatan bir beyit de bu yüzden bir benzetme beytidir; bu imgelerin divan şiirindeki yeri divan şiiri sayfasında.
Nasıl sorulurTeşbih iki biçimde gelir. Birincisi, şıklarda ayraç içinde sanat adı verilen dizelerdir: “Aşağıdaki dizelerin hangisinde ayraç içinde verilen edebî sanat yoktur?” İkincisi, bir beytin beş özelliğinin sıralandığı inceleme sorusudur; şıklardan biri “Sevgilinin yüzü aya benzetilmiştir.” gibi bir benzetme iddiasıdır. Her iki durumda da dizede iki temel ögeyi tek tek göster: ikisi de söylenmişse teşbih vardır.
TuzakTuzak 1: edatsız teşbihi atlamak; en sık kaçırılan teşbih “gibi”siz olanıdır. Tuzak 2: benzeyen ile benzetileni ters okumak; özelliği ödünç veren her zaman benzetilendir. Benzetme ile kişileştirmenin cümle düzeyindeki farkı Türkçe serisinin Sözcükte anlam sayfasında da var.
⇄Bilgi eşleştirme “Gözlerin bir göl gibi derin ve sessiz.”
?Soru çöz
Aşağıdaki dizelerin hangisinde yalnız iki temel ögeyle kurulmuş bir teşbih vardır?