Şiirde tema ve konu: şiir neyi anlatır, neyi hissettirir?
MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.
✎Konu anlatımı
Şiirde tema nedir, konudan farkı nedir ve tema nasıl bulunur?
Kısa cevap: Tema, şiirin etrafında döndüğü temel duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: ayrılık, özlem, ölüm, vatan sevgisi. Konu ise temanın somutlaşmış hâlidir, yani şiirde anlatılan durum ya da olaydır. Gazel ve koşma gibi beyit ya da dörtlükleri görece bağımsız şiirlerde birden çok tema bir arada bulunabilir.Aynı akşam iki şair aynı istasyonda bir treni uğurlar. Biri ayrılığı yazar, öteki yolculuğun verdiği özgürlüğü. Konu aynıdır, tema değil.
Tema bir metindeki temel duygu ve düşüncedir ve temayı karşılayan kavramlar soyuttur. Konu bu soyut duygunun somut bir kılığa girmiş hâlidir. "Gurbetteki bir gencin annesine yazdığı mektup" bir konudur; o mektubun her satırına sinen özlem ise temadır. Bu yüzden konu bir cümleyle anlatılır, tema çoğunlukla tek bir soyut adla söylenir.
Bir şiiri incelemeye temadan başlanır. Ölçü, kafiye ve nazım biçimi şiirin dış yapısıdır (bunları Şiirin yapısı sayfasında gördük); tema ise iç yapının merkezidir.
Tema nasıl bulunur?
Önce şiirde tekrarlanan sözcüklere bak: redif ve nakarat çoğu zaman temanın anahtarını taşır. Sonra söyleyicinin ruh hâlini adlandır: yakınıyor mu, övüyor mu, özlüyor mu, öğüt mü veriyor? Üçüncü adımda başlığı ve son dizeleri yokla, çünkü şiirler duyguyu çoğunlukla sonda toplar. En sonda bulduğun duyguyu tek bir soyut adla söyle: "sevgilinin gelmemesi" bir konu, bekleyiş ve hasret bir temadır.
Türk şiirinin en sık işlenen temaları da bu adlarla anılır: aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, doğa, dünyanın geçiciliği, felekten şikâyet, vatan sevgisi, kahramanlık. Halk şiirinde felek çoğu zaman kişileştirilip âşıkla inatlaşan, ona dert üstüne dert veren bir varlık gibi anlatılır; tema burada söz sanatıyla iç içe geçer.
Bir şiirde birden çok tema olabilir mi?
Olabilir. Tematik bütünlüğü olmayan şiirlerde, özellikle gazel ve koşmada, birden çok tema yan yana durabilir ve bu durum türün ya da dönemin bir özelliğidir. Gazelde her beyit kendi içinde tamamlanan bir anlam birimidir; aynı gazelin bir beytinde aşk, ötekinde dünyanın geçiciliği, bir başkasında felekten şikâyet işlenebilir. Bütün beyitleri tek bir duyguya bağlanan yek-ahenk gazel bunun istisnasıdır (gazelin türlerini Divan şiiri sayfasında açıyoruz). Koşmada da dörtlükler arasında aşktan gurbete, gurbetten ölüme geçiş görülebilir.
Batı etkisindeki şiirde ise şiir çoğunlukla bir bütün olarak kurulur ve tek bir tema bütün bentlere yayılır. Bu yüzden bir divan beytini değerlendirirken "şiirin teması" yerine "beytin teması" demek daha doğrudur.
Farklı dönemler, aynı tema
Şiirleri birbiriyle karşılaştırırken en sık ortak payda temadır: XVI. yüzyılda aruzla yazılmış bir gazel ile XX. yüzyılda serbest ölçüyle yazılmış bir şiir, ölçüde, nazım biriminde, dilde ve üslupta tamamen ayrılırken aynı duyguyu, örneğin aşk uğruna her şeyi göze almayı paylaşabilir. Biçim dönemden döneme değişir; aşk, ölüm, özlem gibi temalar ise evrenseldir.
Nasıl sorulurÜç kalıp var. Birincisinde bir dörtlük ya da beyit verilir ve işlenen tema sorulur. İkincisinde şiir beş yargıyla incelenir; yargılardan biri temayla ilgilidir (redif, söz sanatı ve tema aynı soruda birlikte gelir).
TuzakÜçüncüsünde farklı dönemlerden iki parça verilir ve ortak özellik sorulur: çeldiriciler ölçü, kafiye düzeni, nazım birimi, dil ve üslup olur; ortak olan çoğu zaman yalnız temadır. Tuzak: konuyu tema sanmak ya da tek bir dizedeki duyguyu bütün şiirin teması saymak.
⇄Bilgi eşleştirme dize ↔ tema
?Soru çöz
I. İstasyonda son tren de geçti, / gelmedin. / Bankta adının yarısı kaldı, / yarısını rüzgâr aldı.
II. Yolunu gözlerim ey yâr, bu gün de akşam oldu; / Gelmedin, dîde-i giryânım o yolda kan doldu.
Farklı dönemlerin şiir anlayışını yansıtan bu parçaların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?