Şiirde tür ve tema: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik; imge ve sembol

Temayı konudan ayırmaktan beş şiir türünün halk, divan ve modern şiirdeki karşılıklarına, sone ve terza rimadan imge ve sembole kadar; her türü kendi örneğiyle, her soru tipini tuzağıyla.

7 durakAYT
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ŞİİR · TEMA

Şiirde tema ve konu: şiir neyi anlatır, neyi hissettirir?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.

Ölçü: hece, aruz, serbest

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde tema nedir, konudan farkı nedir ve tema nasıl bulunur?

Kısa cevap: Tema, şiirin etrafında döndüğü temel duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: ayrılık, özlem, ölüm, vatan sevgisi. Konu ise temanın somutlaşmış hâlidir, yani şiirde anlatılan durum ya da olaydır. Gazel ve koşma gibi beyit ya da dörtlükleri görece bağımsız şiirlerde birden çok tema bir arada bulunabilir.

Aynı akşam iki şair aynı istasyonda bir treni uğurlar. Biri ayrılığı yazar, öteki yolculuğun verdiği özgürlüğü. Konu aynıdır, tema değil.

Tema bir metindeki temel duygu ve düşüncedir ve temayı karşılayan kavramlar soyuttur. Konu bu soyut duygunun somut bir kılığa girmiş hâlidir. "Gurbetteki bir gencin annesine yazdığı mektup" bir konudur; o mektubun her satırına sinen özlem ise temadır. Bu yüzden konu bir cümleyle anlatılır, tema çoğunlukla tek bir soyut adla söylenir.

Bir şiiri incelemeye temadan başlanır. Ölçü, kafiye ve nazım biçimi şiirin dış yapısıdır (bunları Şiirin yapısı sayfasında gördük); tema ise iç yapının merkezidir.

Konu "ne anlatılıyor?" sorusunun, tema "bu anlatılan neyi hissettiriyor, neyi düşündürüyor?" sorusunun cevabıdır.Görsel: Sınav Defteri

Tema nasıl bulunur?

Önce şiirde tekrarlanan sözcüklere bak: redif ve nakarat çoğu zaman temanın anahtarını taşır. Sonra söyleyicinin ruh hâlini adlandır: yakınıyor mu, övüyor mu, özlüyor mu, öğüt mü veriyor? Üçüncü adımda başlığı ve son dizeleri yokla, çünkü şiirler duyguyu çoğunlukla sonda toplar. En sonda bulduğun duyguyu tek bir soyut adla söyle: "sevgilinin gelmemesi" bir konu, bekleyiş ve hasret bir temadır.

Türk şiirinin en sık işlenen temaları da bu adlarla anılır: aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, doğa, dünyanın geçiciliği, felekten şikâyet, vatan sevgisi, kahramanlık. Halk şiirinde felek çoğu zaman kişileştirilip âşıkla inatlaşan, ona dert üstüne dert veren bir varlık gibi anlatılır; tema burada söz sanatıyla iç içe geçer.

Bir şiirde birden çok tema olabilir mi?

Olabilir. Tematik bütünlüğü olmayan şiirlerde, özellikle gazel ve koşmada, birden çok tema yan yana durabilir ve bu durum türün ya da dönemin bir özelliğidir. Gazelde her beyit kendi içinde tamamlanan bir anlam birimidir; aynı gazelin bir beytinde aşk, ötekinde dünyanın geçiciliği, bir başkasında felekten şikâyet işlenebilir. Bütün beyitleri tek bir duyguya bağlanan yek-ahenk gazel bunun istisnasıdır (gazelin türlerini Divan şiiri sayfasında açıyoruz). Koşmada da dörtlükler arasında aşktan gurbete, gurbetten ölüme geçiş görülebilir.

Batı etkisindeki şiirde ise şiir çoğunlukla bir bütün olarak kurulur ve tek bir tema bütün bentlere yayılır. Bu yüzden bir divan beytini değerlendirirken "şiirin teması" yerine "beytin teması" demek daha doğrudur.

Farklı dönemler, aynı tema

Şiirleri birbiriyle karşılaştırırken en sık ortak payda temadır: XVI. yüzyılda aruzla yazılmış bir gazel ile XX. yüzyılda serbest ölçüyle yazılmış bir şiir, ölçüde, nazım biriminde, dilde ve üslupta tamamen ayrılırken aynı duyguyu, örneğin aşk uğruna her şeyi göze almayı paylaşabilir. Biçim dönemden döneme değişir; aşk, ölüm, özlem gibi temalar ise evrenseldir.

Akılda kalsın: Tema = tek sözcük, soyut ad (özlem). Konu = bir cümle, somut durum (gurbetteki gencin annesine seslenişi). Soru "tema" diyorsa şıklarda soyut bir ad ara.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp var. Birincisinde bir dörtlük ya da beyit verilir ve işlenen tema sorulur. İkincisinde şiir beş yargıyla incelenir; yargılardan biri temayla ilgilidir (redif, söz sanatı ve tema aynı soruda birlikte gelir).

TuzakÜçüncüsünde farklı dönemlerden iki parça verilir ve ortak özellik sorulur: çeldiriciler ölçü, kafiye düzeni, nazım birimi, dil ve üslup olur; ortak olan çoğu zaman yalnız temadır. Tuzak: konuyu tema sanmak ya da tek bir dizedeki duyguyu bütün şiirin teması saymak.

⇄Bilgi eşleştirme dize ↔ tema

?Soru çöz

I. İstasyonda son tren de geçti, / gelmedin. / Bankta adının yarısı kaldı, / yarısını rüzgâr aldı.
II. Yolunu gözlerim ey yâr, bu gün de akşam oldu; / Gelmedin, dîde-i giryânım o yolda kan doldu.
Farklı dönemlerin şiir anlayışını yansıtan bu parçaların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İki parçada da sevgilinin gelmeyişinden doğan bekleyiş ve hasret işlenir. I. parça serbest ölçülü ve sade dilli, II. parça beyit biçiminde ve eski şiirin söz varlığıyla yazılmıştır; nazım birimi, ölçü, dil ve üslup bu yüzden ortak değildir.
TÜR · LİRİK VE EPİK ŞİİR

Lirik ve epik şiir: duygunun sesi, kahramanlığın sesi

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir: tek satır dize (mısra), iki dize beyit, dört dize dörtlük, üç, beş ya da daha çok dizelik küme bent adını alır. Nazım biçimi şekle (birim, kafiye düzeni, ölçü), nazım türü içeriğe (konu, tema) bakılarak belirlenir.

Nazım birimi, biçim ve tür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lirik şiir ve epik şiir nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Şiirler konu bakımından beşe ayrılır: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Lirik şiir duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatır (gazel, şarkı, güzelleme, ağıt; Fuzûlî'nin gazelleri). Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini anlatır (koçaklama, destan; Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si).

Bir anne oğlunu savaşa uğurluyor. Şair kapının eşiğinde akan gözyaşını yazarsa lirik, cephedeki yiğitliği yazarsa epik bir şiir çıkar.

Şiir konu bakımından beş türe ayrılır ve sınav bu beşin dışına çıkmaz: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Bu ayrım şiirin içeriğine bakar, biçimine değil. Aynı koşma biçimi bir şairin elinde lirik, ötekinin elinde epik ya da satirik olabilir. Nazım biçimi ile nazım türü arasındaki farkı Şiirin yapısı sayfasında görmüştük; burada üçüncü bir katman var: şiirin ne yaptığına göre adı.

Bazı kaynaklar tiyatro için manzum yazılmış metinlere "dramatik şiir" der; sınav bu türü saymaz, yalnız beş türü sorar.

Beş tür tek bakışta: tür → konu → halk → divan
TürNe anlatır?Halk ve tekke şiirindeDivan şiirinde
LirikCoşkulu duygu: aşk, ayrılık, ölümGüzelleme, ağıt, ilahiGazel, şarkı, mersiye
EpikSavaş, kahramanlık, yurtKoçaklama, destanSavaş sahneli mesnevi (bağımsız tür yok)
PastoralDoğa, köy, çoban hayatıKaracaoğlan'ın doğa şiirleriBağımsız tür yok; kaside girişlerinde bahar
SatirikKusuru iğneleyerek eleştiriTaşlamaHiciv (hicviye)
DidaktikBilgi ve öğütNutuk, öğüt veren koşmalarHikemî şiir, Hayriyye gibi mesneviler

Tabloyu bu ve sonraki konuda satır satır açacağız. Âşık şiirindeki türlerin (güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt) ayrıntısı âşık tarzı halk şiiri sayfasındadır.

Lirik şiir: "ben hissediyorum"

Lirik şiir duygu, düşünce ve hayallerin coşkulu bir dille anlatıldığı şiirdir. İki ayrıntıya dikkat et: lirik şair coşkuyu mecazlarla, yan anlamlı sözcüklerle besler ve sesin ahengini gözetir; konu bakımından ise sınırı yoktur, insanı ilgilendiren her şey lirik şiire girebilir. Yani aşk, ayrılık, ölüm, özlem, sevinç fark etmez; belirleyici olan duygunun yoğunluğu ve okuru sarsma gücüdür.

Halk şiirinde güzelleme ve ağıt, divan şiirinde gazel, şarkı ve mersiye lirik şiirin başlıca karşılıklarıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi Karacaoğlan'ı hayalden çok duygunun şairi sayar; Fuzûlî için de aşkı, ıstırabı ve dünya zevklerinin boşluğunu olağanüstü bir lirizmle dile getirdiğini yazar. Fuzûlî'nin gazellerinde sevgilinin bitmeyen cefası ile âşığın tükenen sabrı sık sık karşı karşıya durur.

Batı etkisindeki şiirde lirizmin en bilinen örneklerinden biri Abdülhak Hâmit'in Makber'idir: şair, eşi Fatma Hanım'ın 1885'te Beyrut'ta ölümünün acısıyla bu şiirleri yazdı; kitap aynı yıl çıktı. Ölüm temalı bu kitabı Tanzimat ikinci dönem sayfasında ayrıca ele alıyoruz.

Epik şiir: "biz savaştık"

Epik şiirin konusu savaş, kahramanlık, yiğitlik ve yurt sevgisidir. Şiirin malzemesi bir milletin hafızasında iz bırakmış savaşlar, zaferler ve o milletin kahramanlarıdır. Lirik şiirden önemli bir farkı vardır: epik şiirde bir olay bulunur, ama bu olay soğukkanlı bir hikâye gibi değil, coşkuyla anlatılır.

Halk şiirinde epik şiirin karşılığı koçaklama (yiğitliği ve kahramanlığı anlatan koşma) ile nazım biçimi olarak destandır; bunları Âşık tarzı halk şiiri sayfasında ayrıntılı göreceğiz. Köroğlu bu çizginin en bilinen adıdır; XIX. yüzyılda Dadaloğlu'nun "kavga şiirleri"nde de Köroğlu'nun etkisi görülür. İslamiyet öncesinden gelen destan geleneği ve yapma destanlar Destanlar sayfasındadır.

Divan şiirinde epik tür bağımsız olarak pek gelişmedi; kahramanlık daha çok savaş sahneleri barındıran mesnevilerde görülür, Ahmedî'nin İskendernâme'si gibi. Batı etkisindeki dönemin en güçlü epik örneği ise Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine" şiiridir. Şiir aslında Safahat'ın altıncı kitabı Âsım'daki bir konuşmanın parçasıdır:

Şu Boğaz harbi nedir? Var mı ki dünyâda eşi?
En kesîf orduların yükleniyor dördü beşi,

Mehmet Âkif Ersoy (ö. 1936), "Çanakkale Şehitlerine", Safahat (Âsım)

Bir şiir iki türün özelliğini birlikte taşıyabilir. İstiklâl Marşı bağımsızlık mücadelesini anlattığı için epik, bu mücadeleyi büyük bir heyecanla söylediği için lirik özellikler gösterir. Sınav böyle durumlarda şiirde ağır basan türü sorar.

Akılda kalsın: Lirik şiir "ben hissediyorum" der, epik şiir "biz savaştık" der. Şiirde bir savaş, bir yiğit, bir yurt savunması yoksa epik deme; aşk ne kadar yakıcı olursa olsun lirik kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurDivan şiirinden aşk ve şarap mazmunlarıyla örülmüş bir parça verilir, içinde Mecnun ya da Fuzûlî gibi adlar telmihle anılır; yargılardan biri "içerik açısından epik şiir özelliği taşır" der ve yanlış olan odur.

TuzakTelmihle anılan bir ad ya da güçlü bir coşku şiiri epik yapmaz; epik için savaş ve kahramanlık gerekir. Ters yönde de dikkat: epikte olay vardır, ama olay var diye şiiri didaktik ya da hikâye sanma.

▭Boşluk doldurma

Duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatan şiire şiir, savaşı ve kahramanlığı anlatan şiire şiir denir.

lirikdidaktikepikpastoral

?Soru çöz

Sel gibi indik ovaya at üstünde
Kalkanlar parladı güneşin önünde
Yurdu yağıya vermedik, can verdik
Adımız kaldı o dağın göğsünde
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ A. Dörtlükte bir savaş anı, yurt savunması ve kahramanca ölüm coşkuyla anlatılmıştır. B lirik değil: kişisel bir aşk ya da iç acı yok, “vermedik, can verdik” diyen bir topluluk konuşur; C pastoral değil: ova ve dağ yalnız savaşın geçtiği yerdir, kırsal hayata özlem yok; D didaktik değil: dörtlükte öğüt ya da bilgi verilmez.
TÜR · PASTORAL, SATİRİK, DİDAKTİK

Pastoral, satirik ve didaktik şiir: doğa, eleştiri, öğüt

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaManzume nedir, manzume ile şiir arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Manzume, ölçü ve kafiye gibi şiirin dış yapı özelliklerini taşıyan ama duygu ve hayal boyutu zayıf, çoğunlukla bilgi ya da öğüt vermeye dönük nazım metnidir. Şiir ise ahengi duygu, imge ve çağrışımla birleştirir. İkisini biçim değil, sanat değeri ayırır.

Manzume ve şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pastoral, satirik ve didaktik şiir nedir, divan ve halk şiirindeki karşılıkları nelerdir?

Kısa cevap: Pastoral şiir doğayı, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun kusurlarını alaycı, iğneli bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv (hicviye), halk şiirinde taşlama adını alır. Didaktik şiir okura bilgi ve öğüt vermek için yazılır: Kutadgu Bilig, Nâbî'nin Hayriyye'si, Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si.

Bir dağ yamacında sürü otluyor. Bu manzaranın güzelliğini yazan şair pastoral, sürünün sahibinin açgözlülüğünü iğneleyen şair satirik, çobana sabrı öğütleyen şair didaktik bir şiir yazmış olur.

Pastoral şiir: doğaya ve köye özlem

Pastoral şiirin dünyası kırdır: yaylalar, dağ yamaçları, köy evleri, sürüsünün peşindeki çoban. Şair bu dünyanın güzelliğini ve ona duyduğu özlemi dile getirir. Türün adı da buradan gelir: sözcük "çobanlara ilişkin" demektir. Halk şiirinde Karacaoğlan'ın tabiat şiirleri bu türün en bilinen örnekleridir; TDV İslâm Ansiklopedisi onun şiirlerini lirik, didaktik ve pastoral diye üç grupta toplar. Batı etkisindeki şiirde Kemalettin Kamu'nun "Bingöl Çobanları", sürüsünün peşindeki çobanların gözünden dağ hayatını anlatan bir örnektir.

Divan şiirinde pastoral bağımsız bir tür olarak gelişmedi; doğa, kasidelerin bahar tasvirleriyle açılan giriş bölümlerinde ve sevgilinin güzelliğini anlatan benzetmelerde görünür. Burada dikkat edilecek nokta şudur: bir aşk şiirinde "çoban", "sürü" ya da "yayla" sözcüğü bir benzetmenin parçası olarak geçebilir. Şiirin asıl derdi sevgiliyse tür pastoral değil liriktir.

Satirik şiir: iğneleyen dil

Satirik şiir bir kişinin ya da bir toplumun kusurunu, bozuk işleyen yanını iğneleyerek gösterir; özünde her zaman bir eleştiri yatar. Bu tür eleştiri şiirlerine divan edebiyatında hiciv (hiciv içeren manzumeye hicviye), halk edebiyatında taşlama denir. TDV İslâm Ansiklopedisi divan şairlerinin hicivlerini çoğu zaman divanlarına almadığını, halk şairlerinin ise taşlamayı genellikle koşma, bazen semai biçiminde söylediğini yazar.

  • Nef'î (ö. 1635): divan şiirinde hicvin üstadı sayılır; hicivlerini Sihâm-ı Kazâ'da topladı. Kaynaklara göre bu hicivler yüzünden öldürüldü.
  • Seyrânî (ö. 1866): haksızlıkları ve yolsuzlukları cesaretle dile getiren, devlet görevlilerini taşlamalarına hedef alan XIX. yüzyıl saz şairi. Dertli ve Ruhsatî ile birlikte taşlamanın başlıca adlarından sayılır.
  • Ziya Paşa (ö. 1880): Zafernâme'de Girit isyanını isyancıların isteklerini kabul ederek bastıran ve bunu zafer gibi sunan Sadrazam Âli Paşa'yı övüyormuş gibi yapıp alaya alır. TDV bu eseri Batılı satir türünün başarılı bir örneği sayar.
  • Tevfik Fikret (ö. 1915): "Han-ı Yağma", II. Meşrutiyet döneminin ağır bir hicvidir. Şair Eşref ve Neyzen Tevfik de hicivleriyle tanınan adlardır.

Didaktik şiir: öğreten dil

Didaktik şiirin amacı öğretmektir: şair okura bilgi ve öğüt verir, bir düşünceyi ya da ahlak ilkesini ona kabul ettirmeye çalışır. Türk edebiyatında bu türün kökü çok eskidir. Yusuf Has Hacip'in XI. yüzyılda yazdığı Kutadgu Bilig, mesnevi tarzında, alegorik ve didaktik bir eserdir (Geçiş dönemi eserleri sayfasında). Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si de didaktik bir mesnevidir (Dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında).

Divan şiirinde didaktik çizginin en güçlü adı Nâbî'dir (ö. 1712). TDV onu hikemî şiirin divan edebiyatındaki en önemli temsilcisi sayar; Hayriyye'si oğlu Ebülhayr'e seslenerek açılan, dinî görevleri ve ahlakı öğütleyen bir mesnevidir. Tanzimat'ta Ziya Paşa'nın dinî, tasavvufi ve hikemî bir söyleyişle yazdığı terciibenti ve atasözü kıvamında beyitler barındıran terkibibenti bu geleneği sürdürür.

Konu bakımından beş tür, üç geleneğin her birinde kendi adıyla yaşar: satirik şiir halkta taşlama, divanda hicviye olur.Görsel: Sınav Defteri

Nazım türleri bu beşin içine nasıl yerleşir?

Divan ve halk şiirinin nazım türleri konu bakımından bu beş türden birine düşer. Koşmanın türlerinden güzelleme lirik (doğa ağır basıyorsa pastoral), koçaklama epik, taşlama satirik, ağıt liriktir. Divan şiirinde hicviye satirik, mersiye lirik, öğüt veren pendname didaktiktir. Tevhit, münacat ve naat gibi dinî türler ise içerik bakımından çoğunlukla lirik bir coşku taşır. Naat, Hz. Muhammed'i öven şiirdir; Fuzûlî'nin "su" redifli naatı bu türün şaheserleri arasında sayılır. Bu türlerin tanımları Divan şiiri sayfasındadır.

Akılda kalsın: Beş türü tek soruyla ayır: Şiir ne yapıyor? Hissediyorsa lirik, kahramanlık anlatıyorsa epik, doğayı ve köyü özlüyorsa pastoral, iğneliyorsa satirik, öğretiyorsa didaktik. Satirik ile didaktik karışırsa şuna bak: satirik kusuru gösterir, didaktik doğruyu gösterir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp adlandırmadır: bir dörtlük verilir, "içerik açısından hangi şiir türüne örnektir?" diye sorulur ve şıklarda beş türün hepsi bulunur.

TuzakGösteriş meraklısını ya da sözüyle işi tutmayanı alaya alan bir dörtlükte cevap satiriktir; en güçlü çeldirici didaktiktir. İkinci kalıpta beş yargılı incelemede "satirik şiire örnektir" ya da "pastoral bir şiirden alınmıştır" gibi bir şık yanlış olarak durur. Tuzak: satirik konu bakımından tür, taşlama bir koşma türü, koşma ise nazım biçimidir; üçü aynı katmanda değildir.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ tür

?Soru çöz

Kürsüde öğüt verir, kendi tutmaz sözünü
Yetimin hakkını yer, göğe diker gözünü
Dindar geçinir, ağzından düşmez ahlâk
Aynaya baksa görmez kendi iki yüzünü
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ B. Dörtlük, söylediğini yapmayan iki yüzlü bir kişiyi alaycı bir dille iğneler: satirik. A didaktik değil: “öğüt” sözcüğü geçse de şiir okura öğüt vermez, öğüt verenin kusurunu gösterir; C lirik değil: söyleyicinin kendi aşkı ya da acısı yok; D epik değil: savaş ve kahramanlık yok, “aynaya baksa” diye alay var.

?Soru çöz parçadan tür

Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde

Ziya Paşa (ö. 1880), Terkib-i Bent

Bu beyit içerik bakımından hangi şiir türünün özelliğini taşır?

✓ D. Şair genel bir hayat dersi veriyor: insanın aynası işidir, söze bakılmaz; kişinin akıl derecesi eserinde görünür. Okura öğüt veren, atasözü kıvamındaki bu beyit didaktiktir (hikemî). Satirik şiir belli bir kişinin ya da toplumun kusurunu iğneler, burada iğneleme yok; lirik şiirde coşkulu bir kişisel duygu, pastoralde doğa ve köy hayatı bulunur.
BİÇİM · SONE VE TERZA RİMA

Sone ve terza rima: Batı'dan gelen biçimler, şairin kendi buluşları

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.

Kafiye düzeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sone ve terza rima nedir, Türk şiirine Batı'dan hangi biçimler geldi?

Kısa cevap: Sone, iki dörtlük ve iki üçlükten oluşan on dört dizelik bir Batı şiir biçimidir; Türk şiirinde Tevfik Fikret başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini denedi. Terza rima, üç dizelik bentlerin kafiyeyle zincir gibi birbirine bağlandığı (aba, bcb, cdc…) İtalyan kökenli biçimdir. Şairler geleneksel biçimleri değiştirerek kendi buluşlarını da yaptı: Fikret'in serbest müstezadı bunun örneğidir.

Bir şiiri hangi kalıba dökeceğini seçen şairin önünde üç raf vardır: halkın biçimleri, divanın biçimleri ve XIX. yüzyılda açılan Batı rafı.

Nazım biçimleri üç kaynaktan gelir: halk, divan ve dünya şiiri. Bunlara bir dördüncüsü eklenir: şaire özgü yenilikler ve bunların geleneksel biçimlerle ilişkisi. Halkın mâni, koşma, semai, varsağı ve türküsünü halk şiiri sayfalarında, divanın gazel, kaside, mesnevi, rubai ve şarkısını divan sayfalarında açıyoruz. Bu konu üçüncü ve dördüncü rafı tanıtır.

Sone: on dört dizenin düzeni

TDK Güncel Türkçe Sözlük soneyi iki dörtlü ve iki üçlüden oluşan, on dört dizeli bir Batı şiir türü diye tanımlar. Yani bir sone her zaman 4 + 4 + 3 + 3 = 14 dizedir. Türk şiiri bu biçimle Batı edebiyatına yönelişle tanıştı. Servetifünun şairlerinin örnek aldığı yazarlar büyük ölçüde Fransız yazarlardı; TDV İslâm Ansiklopedisi Tevfik Fikret'in başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini denediğini yazar. Servetifünun şiirinin biçim arayışını Servetifünun ve Fecriati sayfasında ayrıca görüyoruz.

Terza rima: zincirleme üçlükler

Terza rima üç dizelik bentlerden kurulur. Her üçlükte birinci ve üçüncü dize kafiyelidir; ortadaki dize ise bir sonraki üçlüğün dış kafiyesini hazırlar: aba, bcb, cdc… Böylece bentler bir zincirin halkaları gibi birbirine geçer. Biçimin en ünlü örneği Dante'nin İlahî Komedya'sıdır.

Sonede bentlerin sayısı ve dize sayısı sabittir; terza rimada bentler kafiyeyle birbirine kenetlenir.Görsel: Sınav Defteri

Şaire özgü yenilikler: gelenekten doğan buluşlar

Yenilik çoğu zaman sıfırdan doğmaz, eski bir biçimi esneterek doğar. Divan şiirindeki müstezat, uzun dizelerin arkasına kısa ek dizeler eklenerek kurulan bir nazım biçimidir (Divan nazım biçimleri sayfasında). Tevfik Fikret bu biçimden yola çıkarak serbest müstezat örnekleri denedi: uzun ve kısa dizeler artık belli bir düzene bağlı kalmadan, anlamın gerektirdiği yerde yer değiştirir. Ahmet Haşim'in Göl Saatleri (1921) kitabının bir bölümünün adı da "Serbest Müstezad Nazımları"dır.

Mehmet Âkif'in manzum hikâyeleri de geleneğe yaslanan bir yeniliktir: şair tasvirlerde tempolu ölçüler, sade bir dil ve dizeden dizeye taşan cümleler (anjambman) kullanarak şiirle hikâyeyi birleştirdi. Manzum hikâye kavramını Millî Edebiyat şiiri sayfasında, ölçüyü ve kafiyeyi bütünüyle bırakan serbest şiiri Garip ve İkinci Yeni sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Sone = 4 + 4 + 3 + 3 = 14 dize. Terza rima = üçlükler, ortadaki kafiye bir sonraki üçlüğe geçer (aba → bcb → cdc). Serbest müstezat adını ve uzun-kısa dize fikrini divanın müstezadından alır.
Sınavda

Nasıl sorulurBu biçimler çoğunlukla bir dönem sorusunun içinde gelir: Servetifünun şiirini tanıtan bir paragrafta "sone ve serbest müstezat gibi biçimler kullanıldı" yargısı yer alır ya da Tevfik Fikret'i tanıtan bir paragrafta belirleyici ipucu olur.

TuzakSerbest müstezat serbest şiir değildir; ölçüyü bırakmaz, yalnız dizelerin uzunluğunu serbest bırakır. Serbest ölçü ise ölçüyü ve düzenli kafiyeyi bütünüyle bırakır.

▭Boşluk doldurma

İki dörtlük ve iki üçlükten oluşan on dört dizelik Batı biçimi 'dir. Üçlüklerin ortadaki dizesinin bir sonraki üçlüğe kafiye taşıdığı biçim ise adını alır.

sonerubaiterza rimamüstezat

?Soru çöz

Başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini deneyen Tevfik Fikret, divan şiirinden aldığı bir biçimi uzun ve kısa dizelerin düzenini serbest bırakarak yenilemiştir.
Bu parçada sözü edilen yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Uzun ve kısa dizelerden oluşan divan biçimi müstezattır; Fikret onun düzenini serbest bıraktı. Manzum hikâye Mehmet Âkif'le, serbest şiir Cumhuriyet dönemiyle anılır; terza rima divandan değil İtalyan şiirinden gelir.
KAVRAM · İMGE VE SEMBOL

İmge ve sembol: şiir sözcüklere nasıl yeni anlam yükler?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde ahenk unsurları nelerdir, aliterasyon ve asonans nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahenk, şiirde dize, sözcük, hece ve seslerin belli bir düzen içinde kullanılmasından doğan uyumdur. Ölçü, kafiye ve redifin yanında nakarat, ses tekrarları (ünsüz tekrarı aliterasyon, ünlü tekrarı asonans), sözcük ve söz grubu tekrarları ve ses akışı ahenk unsurlarıdır.

Ahenk ve şekil–içerik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde imge ve sembol nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: İmge, şairin sözcüklere yeni anlamlar yükleyerek okurun zihninde canlandırdığı özgün görüntüdür; MEB'e göre edebî sanatlar bu zeminde oluşur. Sembol ise soyut bir kavramın yerini tutan somut bir nesne ya da işarettir: zincir esareti, bahar gençliği ve umudu karşılar.

"Akşam oldu" cümlesi bir saati bildirir. "Akşam, kanatlarını pencereme kapadı" cümlesi ise gözünün önünde bir kuş açar. İkincisinde bir imge doğmuştur.

İmgenin doğuşu şöyle açıklanabilir: dildeki sözcüklerin sayısı sınırlıdır, şairin hayal gücü ise sınırsızdır; şair bu açığı kapatmak için sözcüklere yeni anlamlar yükler ve bu dönüşümden imge doğar. Bir adım daha atalım: edebî sanatlar imgenin hazırladığı toprakta yeşerir. Akşamı kanatlı bir varlık gibi görmek hem bir imgedir hem de bir istiaredir; teşbih ve istiareyi Söz sanatları I sayfasında ayrıntılı işliyoruz.

İmge çoğunlukla göze seslenir, ama yalnız görüntü değildir: bir sesi, bir kokuyu, bir dokunuşu da zihinde canlandırabilir. "Kırık bir keman gibi inleyen rüzgâr" işitsel, "ellerime değen ayaz" dokunsal bir imgedir. İmgeyi imge yapan, alışılmış bir sözün yerine şaire özgü, beklenmedik bir bağlantının kurulmasıdır.

İmge mi, mazmun mu?

Divan şiirinde de imgeler vardır, ama bunların büyük bölümü yüzyıllar boyunca bütün şairlerin ortak malı olmuş, anlamı kalıplaşmış imgelerdir: gül sevgiliyi, bülbül âşığı, servi sevgilinin boyunu karşılar. Bu ortak imgelere mazmun denir (ayrıntısı Divan şiiri sayfasında). Fark şudur: mazmun hazırdır ve okur onu tanır; imge ise o şiirde yeni kurulmuştur ve okuru şaşırtır.

Sembol: somutun arkasındaki soyut

MEB'e göre sembol, duyularla kavranamayan bir şeyi gösteren somut bir nesne ya da işarettir. Sembolde ortada tek bir somut varlık vardır ve şiir boyunca bir kavramın yerini tutar: yol hayatı, kış yaşlılığı ve ölümü, zincir esareti, güvercin barışı karşılayabilir. Teşbihten farkı, benzetmenin açıkça yapılmamasıdır: şiir "hayat bir yol gibidir" demez, yalnız yolu anlatır ve okur arkadaki kavramı sezer.

Sembolü şiirin merkezine koyan akım sembolizmdir. Türk şiirinde bu çizginin başında Ahmet Haşim durur: TEİS onun üzerinde Batılı sembolistlerin önemli etkisi olduğunu, Piyâle'deki son şiirlerinde baskın rengin kırmızı, zamanın akşam ve duygunun hüzün olduğunu belirtir. Haşim "Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar" yazısında şiirin açık bir anlam peşinde olmaması, musikiye yaklaşması gerektiğini savundu. Haşim'i Fecriati sayfasında, sembolizmi Batı edebiyatı akımları II sayfasında, imgeyi şiirin temeline koyan İkinci Yeni'yi Garip ve İkinci Yeni sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: İmge göze bir resim çizer; sembol o resmin arkasına bir kavram saklar; mazmun ise divan şairlerinin ortaklaşa kullandığı hazır imgedir. Sembolü bulmak için sor: "Bu somut varlık şiir boyunca soyut bir şeyin yerini tutuyor mu?"
Sınavda

Nasıl sorulurBir şiir beş yargıyla incelenir ve yargılardan biri "soyut kavramlar imgeler aracılığıyla somutlaştırılmıştır" ya da "sembolik bir anlatım vardır" gibi bir cümle olur. Ayrıca altı çizili sözcüklerden hangisinin sembol olarak kullanıldığı sorulabilir.

TuzakBir kış şiirinde geçen "kar" gerçek anlamında da olabilir; sözcük ancak bir kavramın yerini tuttuğunda sembol sayılır. İkinci tuzak: benzetme edatı ve iki öge açıkça duruyorsa (hayat bir yol gibi) bu sembol değil teşbihtir.

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili sözcük soyut bir kavramın sembolü olarak kullanılmıştır?

✓ A. Saçlara inen kış, ağaran saçları ve titreyen ellerle birlikte yaşlılığı karşılar: somut bir mevsim soyut bir kavramın yerini tutmuştur. Öteki dizelerde kış gerçek anlamında, yılın bir mevsimi olarak geçer.

⇄Bilgi eşleştirme sembol ↔ kavram

KAVRAM · DEĞERLER VE ÖGELER

Şiirde millî, manevi, tarihî ve mitolojik ögeler: şiir çağına nasıl ayna tutar?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde millî, manevi, tarihî ve mitolojik ögeler nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Şiirde millî (vatan, bayrak, bağımsızlık), manevi (inanç, dua, Peygamber sevgisi) ve evrensel (sevgi, adalet, özgürlük) değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler aranır. Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si tarihî, Ziya Gökalp'in "Ergenekon"u mitolojik, Dadaloğlu'nun iskâna karşı şiirleri sosyal ve siyasi ögeler taşır.

Bir şiiri okurken yalnız şairin kalbini değil, yaşadığı yüzyılın sesini de duyarsın: bir savaşın gürültüsünü, bir göçün yorgunluğunu, bir duanın fısıltısını.

Bu incelemede iki adım vardır. Önce şiirdeki değerler bulunur: millî, manevi ve evrensel. Sonra şiirin yazıldığı dönemin gerçekliğini yansıtan sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler belirlenir. Bazı şiirlerde bu bağ doğrudandır; bazılarında ise şiirin içeriği doğal, toplumsal ya da bireysel gerçeklikle daha dolaylı bir ilişki kurar.

Sosyal ve siyasi ögeler: şiir olayın içinden konuşur

Dadaloğlu'nun yaşadığı dönemde Avşar boyunun göçebelikten vazgeçirilip yerleşik hayata zorlanması, boyun devlete karşı tavır almasına yol açtı. Dadaloğlu Avşarların sözcüsü olarak iskâna karşı çıktı ve bunu şiirlerinde dile getirdi; bu şiirleri dönemin bu sosyal gerçeği olmadan anlamak zordur. Tevfik Fikret'in "Han-ı Yağma"sı II. Meşrutiyet ortamına, Ziya Paşa'nın Zafernâme'si Girit isyanının bastırılış biçimine yöneltilmiş siyasi eleştirilerdir.

Tarihî ve millî ögeler

Tarihî öge, şiirde adı geçen ya da anlatılan gerçek bir olay veya kişidir. "Çanakkale Şehitlerine" Çanakkale savunmasını anlatır; İstiklâl Marşı Millî Mücadele'nin içinden doğmuştur ve vatan, bayrak, bağımsızlık gibi millî değerleri taşır. Ziya Gökalp'in ilk şiir kitabı Kızıl Elma (1914) da Turancılık temalı şiirleri içerir. Divan şiirinde tarihî ve efsanevi kişiler çoğunlukla telmih yoluyla anılır; bu sanatı Söz sanatları II sayfasında işliyoruz.

Manevi ve evrensel değerler

Manevi değerler inanca dayanır: tevhit, münacat, naat, ilahi ve mevlit bu değerlerin şiirdeki başlıca taşıyıcılarıdır. Evrensel değerler ise bütün insanlığın paylaştığı değerlerdir: sevgi, adalet, özgürlük, merhamet. TEİS, Ziya Paşa'nın terkibibentinin adalet ekseninde kurulduğunu belirtir; aynı şiir hem bir Tanzimat aydınının ruh hâlini hem de evrensel bir adalet arayışını yansıtır.

Mitolojik ögeler

Mitolojik öge, bir topluluğun destan, efsane ve inanç dünyasından gelen kahraman, olay ve semboldür. Türk şiirinde bu ögeleri bilinçli olarak kullanan şairlerin başında Ziya Gökalp gelir: "Ergenekon" gibi destan konularını şiirleştirdi, Altın Işık'ta (1923) Türk destan ve masallarını nazma aktarmaya çalıştı. Destanların kendisini Destanlar sayfasında, Gökalp'in Millî Edebiyat içindeki yerini Millî Edebiyat şiiri sayfasında görüyoruz.

Akılda kalsın: Şiire şu soruyu sor: "Ne zaman, nerede yazıldı?" Dönemin bir olayı (savaş, iskân, meşrutiyet) yankılanıyorsa sosyal-tarihî öge; bir destan ya da efsane kahramanı varsa mitolojik öge; bir inanç dile geliyorsa manevi değer vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurİnceleme sorularında yargılardan biri "tarihî bir olaya gönderme yapılmıştır", "dönemin sosyal hayatına ilişkin ipuçları vardır" ya da "mitolojik ögelere yer verilmiştir" olur.

TuzakTarihî ile mitolojiği karıştırmak. Çanakkale savunması gerçek bir olaydır, tarihî ögedir; Ergenekon'dan çıkış ve yol gösteren bozkurt destan dünyasına aittir, mitolojik ögedir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ↔ öge

?Soru çöz

Demir dağı eritip çıktık o dar vadiden
Önümüzde gök renkli bir kurt yürüdü
Dört yana dağılan oymaklar o günden
Bir kurdun izinde yeniden büyüdü
Bu dörtlükte aşağıdakilerden hangisine yer verilmiştir?

✓ C. Demir dağı eritip dar vadiden çıkmak ve yol gösteren bozkurt, Ergenekon Destanı'ndan gelen mitolojik ögelerdir. Dörtlükte dua, eleştiri ya da kırsal hayata özlem yoktur.
KAVRAM · ŞAİR VE ŞİİR

Şair ile şiir: "Kaldırımlar Şairi", "millî şair" ve mevlit geleneği

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde söyleyici ve muhatap nedir, mahlas ile tapşırma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde konuşan, şairin kendisi değil şiirin kurduğu kurgusal kişilik ya da varlıktır; buna söyleyici denir. Söyleyicinin seslendiği kişi, grup, varlık ya da genel okuyucu muhataptır. Şair adını şiire koyarsa bu divan şiirinde mahlas (gazelde son beyit, makta), halk şiirinde tapşırma (son dörtlük) olur.

Söyleyici, mahlas, tapşırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şair ile şiir arasındaki ilişki nedir; Kaldırımlar Şairi, millî şair ve mevlit geleneği nereden gelir?

Kısa cevap: Bir şiir şairin hayatı ve görüşleriyle ilişkilendirilir; bazı şiirler şairini tanıtır, bazıları toplumda bir gelenek başlatır. Necip Fazıl "Kaldırımlar" şiiriyle "Kaldırımlar Şairi" diye anılır; Mehmet Âkif, 12 Mart 1921'de TBMM'de kabul edilen İstiklâl Marşı ile "millî şair" olarak anılır; Süleyman Çelebi'nin 1409'da yazdığı Vesîletü'n-Necât mevlit geleneğini başlatmıştır.

Bazı şiirler şairinden büyür. Şairin adını unutsan bile dizelerini bir törende, bir okul bahçesinde ya da bir mahalle camisinde yeniden duyarsın.

Şair ile şiir ilişkisinde iki yöne bakılır. Birincisi şiirin şairin hayatı ve görüşleriyle ilişkisidir. İkincisi şiirin şairin tanınmasına katkısı, edebiyat ve toplum hayatındaki yankısıdır. Bu ikinci yönün üç bilinen örneğini aşağıda sırayla ele alıyoruz. Unutma: şiirde konuşan ses kurgusal bir söyleyicidir (Şiirin yapısı sayfasında gördük); şair–şiir ilişkisi ise o sesin arkasındaki gerçek hayatı ve şiirin dünyadaki yolculuğunu sorar.

Şiir ve hayat

Abdülhak Hâmit'in Makber'i eşinin ölümünden doğdu; Tevfik Fikret'in Halûk'un Defteri (1911), oğlu Halûk'un mühendislik öğrenimi için İskoçya'ya gitmesi üzerine yazılan şiirlerden oluşur. İki kitapta da şiiri anlamanın anahtarı şairin hayatındadır: bir kayıp ve bir ayrılık.

"Kaldırımlar Şairi"

Necip Fazıl Kısakürek (1904–1983), kendine özgü bir şiir dili kuran, şiirlerinde metafizik ve mistik ögelere yer veren ve saf şiiri tercih eden bir şairdir. "Kaldırımlar" şiiri gece sokaklarını yalnız bir insanın tek yoldaşı gibi gösterir ve o kadar yaygınlaşır ki şair "Kaldırımlar Şairi" diye anılır. Kendisi ise "Çile"nin şairi olarak anılmak isterdi. Necip Fazıl'ı Cumhuriyet şiiri sayfasında ayrıca tanıyoruz.

İstiklâl Marşı ve "millî şair"

Millî Mücadele yıllarında açılan marş yarışmasında beklenen nitelikte bir metin çıkmayınca Mehmet Âkif'in marşı istendi. Şiir 12 Mart 1921'de Meclisin oturumunda okunup oy birliğiyle İstiklâl Marşı olarak kabul edildi. Âkif "toplumcu şair" ve "millî şair" sıfatlarının yanında dinî-hikemî şiirleri nedeniyle "İslâm şairi" diye de anılır. Safahat'ı ve şiir anlayışını Millî Edebiyat şiiri sayfasında açıyoruz.

Vesîletü'n-Necât ve mevlit geleneği

Süleyman Çelebi'nin (ö. 1422) 1409'da yazdığı Vesîletü'n-Necât, halk arasında kısaca Mevlid diye bilinen bir mesnevidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu eserin ilk mevlit olduğu görüşü yaygın biçimde kabul görür. Eser Hz. Peygamber'in doğumunu, miracını, mucizelerini ve vefatını anlatır.

Eserin asıl önemi edebiyatın dışına taşmasıdır. Mevlit kandilinde ve öteki mübarek gecelerde, ayrıca doğum, ölüm, sünnet, evlenme ve hacdan dönüş gibi vesilelerle okunması bir gelenek hâline geldi. Süleyman Çelebi'yi ve dönemini Divan şairleri XIII–XVI. yüzyıl sayfasında görüyoruz.

Ek bilgi: marş yarışması ve mevlidin okunuşu

Maarif Vekâleti'nin açtığı yarışmaya yedi yüzü aşkın şiir geldi. Mehmet Âkif konulan para ödülü yüzünden yarışmaya katılmamıştı; ödül şartı kaldırılınca marşını tamamlayıp teslim etti, sonra ödülü Dârü'l-mesâî adlı bir hayır kurumuna bağışladı. Vesîletü'n-Necât genellikle tevhit, münacat ve naatla açılır, duayla kapanır; her bölüme "bahir" denir, bölümleri mevlithan okur, aralarda bir topluluk ilahiler söyler. Bu eserin ardından yaklaşık iki yüz Türkçe mevlit yazıldı.

Akılda kalsın: Üç şiir, üç iz: "Kaldırımlar" → Necip Fazıl, "Kaldırımlar Şairi"; İstiklâl Marşı (12 Mart 1921) → Mehmet Âkif, "millî şair"; Vesîletü'n-Necât (1409) → Süleyman Çelebi, mevlit geleneği.
Sınavda

Nasıl sorulurTanıtım paragrafı verilir ve eser ya da şair boş bırakılır: "Hz. Peygamber'in doğumunu anlatan, doğum ve ölüm törenlerinde okunan, 1409'da yazılmış mesnevi" gibi ipuçlarından Süleyman Çelebi ve Vesîletü'n-Necât beklenir.

TuzakÇeldiriciler aynı yüzyılın gerçek şairleridir. Tuzak: eserin halk arasındaki adı (Mevlid) ile tür adı (mevlit) aynıdır; soru eserin asıl adını sorarsa Vesîletü'n-Necât yazılır. Necip Fazıl'ın iki unvanını da karıştırma: halk onu "Kaldırımlar Şairi" diye tanır, kendisi "Çile"nin şairi olmayı seçer.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Abdülhak Hâmit Makber'i yayımladı
  2. Süleyman Çelebi Vesîletü'n-Necât'ı yazdı
  3. İstiklâl Marşı TBMM'de kabul edildi
  4. Fuzûlî Leylâ vü Mecnun'u yazdı

?Soru çöz

Hz. Peygamber'in doğumunu, mucizelerini ve vefatını anlatan bu mesnevi 1409'da yazılmıştır. Bölümleri arasında ilahiler okunur; doğumdan ölüme pek çok törende okunması zamanla bir geleneğe dönüşmüştür.
Bu parçada tanıtılan eserin şairi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 1409'da yazılan ve mevlit geleneğini başlatan Vesîletü'n-Necât Süleyman Çelebi'nindir. Ahmedî İskendernâme'siyle, Fuzûlî Leylâ vü Mecnun'uyla, Nâbî didaktik Hayriyye'siyle tanınır.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Dadaloğlu (ö. 1868?), koşma

Bu dörtlükle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
I. 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
II. Kafiye, sözcük köküne değil çokluk ekine dayanır.
III. “bizimdir” sözcüğü rediftir.
IV. Kafiye düzeni sarma kafiyedir.
V. Söyleyici, topluluğu adına “biz” diye konuşur.

✓ B. Her dize on bir hecedir (Kalk-tı-göç-ey-le-di-Av-şar-el-le-ri), “bizimdir” iki dizede aynı sözcük ve anlamla tekrarlanır, söyleyici de “bizimdir” diyerek oymağı adına konuşur. II yanlıştır: “-ler / -lar” çokluk eki de redife katılır, kafiye kökteki “el / yol” sözcüklerinin “l” sesidir (yarım kafiye). IV yanlıştır: birinci ve üçüncü dize (elleri / ırağı) kafiyelenmez, yalnız ikinci ve dördüncü kafiyelenir; düzen xaxa'dır, abba değil.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi manzume niteliği taşır?

✓ A. Kafiyeli ve redifli (“saat-tir / basit-tir”) bu dizeler yalnız takvim bilgisi aktarır; imge ya da duygu taşımaz. B'de akşam omza konan bir kuşa, C'de gönül rüzgâra açık eski bir hana benzetilmiş, D'de dünyayı bir yaprakta görme imgesi var; üçü de imgeyle duygu kuran şiirdir.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 3

Bir yazar, kızların okula gönderilmemesini eleştiren hikâyeler yayımlar. Hikâyeler okunup tartışıldıkça kız okullarının açılmasını isteyen sesler çoğalır.

Bu durum, edebiyatla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine örnektir?

✓ A. Hikâyeler bir toplumsal sorunu işliyor ve okurun tutumunu değiştiriyor; bu, edebiyat–toplum ilişkisidir. B parçada tarihî bir olay ya da yeniden yorumlanan bir geçmiş yok; C konu dinî hayat değil, kızların eğitimidir; D tek bir yazarın hikâyeleri var, bir akımı oluşturan eserler topluluğu değil.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

?Soru 4

Manzumeyi şiirden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Manzumede de ölçü, kafiye ve düzenli nazım birimi bulunabilir; onu şiirden ayıran, duygu ve hayal boyutunun zayıf olması, metnin bilgi ya da öğüt aktarmaya dönük olmasıdır.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 5

Sessiz sular akıyor
Serin serin esen yel
Gönlüm yola bakıyor
Gurbet uzun, dön de gel

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Birinci dize üçüncüyle (ak-ıyor / bak-ıyor), ikinci dize dördüncüyle (yel / gel) kafiyelidir: abab, yani çapraz kafiye. Dizeler 7 hecelidir, “-ıyor” ek hâlinde rediftir, ilk iki dizede “s” ünsüzü tekrarlanır.Kaynak: Şiirin yapısı · Ahenk ve şekil–içerik

?Soru 6

1909'da ortaya çıkan bu topluluk, Servetifünun edebiyatını aşan bir edebiyat kurmayı amaçlamış ve Türk edebiyatında ilk kez bir edebî bildiriyle kendini duyurmuştur. Yine de anlayışı bakımından Servetifünun'un devamı sayılır.

Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1909, ilk edebî bildiri ve “Servetifünun'un devamı” ipuçları Fecriati'yi gösterir. B Servetifünun, aşılmak istenen topluluğun kendisidir; A Tanzimat Servetifünun'dan önce gelir, onu aşmayı amaçlayamaz; C Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Servetifünun'un devamı değil, sade dille ona karşı çıkışıdır.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Türk edebiyatının dönemleri

?Soru 7

Soğd el yazısından küçük değişikliklerle geliştirilen bu alfabe; Mani, Budist ve Hristiyan metinlerinin yazımında kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmud onu “Türk yazısı” diye anar; XV. yüzyılda Osmanlı sarayında da kullanıldığı bilinir.

Bu parçada sözü edilen alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Soğd kökeni Uygur alfabesinin belirleyici ipucudur. Kök Türk alfabesi Türklere özgüdür, Soğd yazısından gelmez.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Türkçenin gelişimi ve alfabeler

?Soru 8

Ey dağlar, siz de mi küstünüz bana
Ne bir rüzgâr eser ne bir ses gelir

Bu dizelerde söyleyicinin seslendiği muhatap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Ey dağlar” seslenmesi muhatabın dağlar olduğunu gösterir. A soru okura değil, adı anılan dağlara yöneltilir (“siz de mi küstünüz”); D rüzgâr dizede geçer ama ona seslenilmez; C şair kendine seslenmez, konuşan zaten şiirin söyleyicisidir, muhatap değil.Kaynak: Şiirin yapısı · Söyleyici, mahlas, tapşırma

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi Türkçeden çok eski bir çağda ayrıldığı için ses ve yapı bakımından en büyük farkları taşıyan, okul terimleriyle “lehçe” diye adlandırılan kollardandır?

✓ C. Yakutça (Saha) ve Çuvaşça lehçe örnekleridir. Azerbaycan, Türkmen ve Kazak Türkçeleri şivedir.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Standart dil, ağız, şive, lehçe

?Soru 10

Edebî metni öğretici metinden ayıran özelliklerin başında aşağıdakilerden hangisi gelir?

✓ B. Edebî metin dış dünyayı sanatçının süzgecinden geçirerek kurgular. Konu, okur kitlesi ve düzyazı her iki grupta da bulunur.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Edebî ve öğretici metinler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →