Âşık geleneği: ozandan âşığa, sazdan mahlasa
MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
Âşık tarzı halk şiiri nedir, âşık geleneğinin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Âşık tarzı halk şiiri, adı bilinen halk şairlerinin (âşık, saz şairi) çoğunlukla saz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylediği şiirdir. Âşık bir usta yanında yetişir, mahlasını ustasından alır ve bu mahlası şiirin son dörtlüğünde söyler (tapşırma); en çok kullandığı nazım biçimi koşmadır.Bir köy kahvesinin duvarında bir saz asılıdır. Onu eline alan kişi şiirini kâğıda yazmaz; dinleyicinin karşısında, o anda söyler.
Türk edebiyatının dönemleri sayfasında halk edebiyatının üç kolda geliştiğini görmüştük. Anonim halk şiirinde mâninin, türkünün söyleyeni bilinmez; söz halkın ortak malıdır. Dinî-tasavvufi halk şiirinde şair adını verir ama derdi Allah aşkı ve tarikattır. Bu sayfanın konusu üçüncü koldur: adı bilinen, çoğunlukla dünyevi konularda söyleyen, sazıyla diyar diyar dolaşan âşıkın şiiri.
Ozandan âşığa
Çalgısıyla şiir söyleyen sanatçı Türklerde İslamiyet'ten önce de vardı; en yaygın adı ozandı. Dede Korkut hikâyeleri ozanlardan sık sık söz eder. MEB kitabındaki İlhan Başgöz metnine göre XVI. yüzyıldan sonra ozan görülmez olur, yerini ona benzeyen yeni bir sanatçı alır: âşık. Bu değişimi göçebelikten yerleşik hayata geçiş, şehir ve kasabaların büyümesi ve toplum içindeki çatışmaların çoğalması hazırladı. Destan anlatan ozanın yerine, kendi duygusunu ve çevresinin derdini söyleyen âşık geçti.
Adın kendisinin de bir tarihi var. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre “âşık” sözcüğü halk şairi anlamında XV. yüzyıldan beri kullanılır; önce “Hak âşığı” diye anılan tasavvuf şairleri için geçerdi. Dinî olmayan şiirler söyleyen saz şairlerinin bu adı alması ise XVII. yüzyıldan itibaren görülür. Âşığa bugün saz şairi, halk ozanı da denir.
Saz, bade, usta ve mahlas
Saz, âşığın şiirine eşlik eden çalgıdan fazlasıdır. MEB kitabı sazı, doğaçlama söyleyen âşığa düşünme fırsatı veren ve ölçü, kafiye, anlam uyumunu kurmasına yardım eden bir araç olarak tanıtır. Âşıklar düz konuşur gibi söylemeye dilden söylemek, saz eşliğinde söylemeye telden söylemek der (TDV).
Geleneğin efsanevi bir başlangıç sahnesi de vardır. Rivayete göre âşığın rüyasında bir pîr ona bade (kutsal içki) sunar ve bir güzeli gösterir; âşık bunu içer, uyanınca hem söz söyleme gücüne kavuşur hem de rüyada gördüğü sevgiliyi aramaya çıkar. Böyle âşıklara bâdeli âşık denir. TDV'ye göre XIX. yüzyılın sonunda yaşayan Sümmânî on bir yaşında rüyada pîrlerden bade içmiş; pîrler ona mahlasının Sümmânî, sevgilisinin Gülperi olduğunu söylemiştir. XVI. yüzyılın büyük Alevî-Bektaşî şairi Pir Sultan Abdal da TDV'ye göre rüyasında Hacı Bektaş-ı Velî'nin elinden bade içmiş ve mahlasını ondan almıştır; bu rüyayı şu dörtlükte anlatır:
Pîr elinden bâde içtim
Pir Sultan Abdal (XVI. yüzyıl) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Pîr Sultan Abdal” maddesi
Doğdum elinize düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkâr Hacı Bektaş Velî
Rüya bir başlangıçtır, ama âşığı asıl yetiştiren usta-çırak ilişkisidir. Usta, çırağını seçerken hafızasına, sesine, saz çalma yeteneğine ve ahlakına bakar; çırak ustasının yanında eski âşıkların şiirlerini, hikâye anlatmayı, saz çalmayı ve doğaçlama söylemeyi öğrenir. Çıraklığı biten âşığa ustası bir mahlas verir; bu, ustalığın tescilidir (TDV). Âşık mahlasını şiirin son dörtlüğünde söyler. Halk şiirinde buna tapşırma dendiğini şiirin yapısı sayfasında görmüştük; TDK sözlüğü de tapşırmayı “saz şiirinde şairin mahlası” diye tanımlar. Âşık şiirinin yazıya nasıl geçtiğini (cönk) ve divan şiiriyle komşuluğunu bir sonraki konuda göreceğiz.
- Söyleyen: adı bilinen âşık; mahlas son dörtlükte (tapşırma).
- Ölçü ve birim: çoğunlukla hece ölçüsü ve dörtlük; aruzla yazan âşıklar da var.
- İcra: saz eşliğinde, çoğu zaman doğaçlama; usta-çırak geleneği.
- Dil: sade halk Türkçesi; divana yaklaşan âşıklarda ağırlaşır.
- Konular: aşk, ayrılık, gurbet, tabiat, ölüm, yiğitlik, toplumun aksaklıkları.
- Başlıca biçimler: koşma, semai, varsağı, destan.
Nasıl sorulurÖSYM halk şiirini çoğu zaman bir dörtlük ya da iki dörtlük verip beş yargıyla yoklar. Dörtlükte şairin adı geçiyorsa (tapşırma) şiir anonim değil, âşık tarzıdır; “anonim halk şiirine örnektir” yargısı o zaman yanlış olur.
TuzakTerimleri karıştırmaktır: takma adın kendisi mahlas, halk şiirinde mahlasın son dörtlükte söylenmesi tapşırma diye adlandırılır.
▭Boşluk doldurma
Rivayete göre rüyasında bir pîrin sunduğu içkiyi içerek söz söyleme gücüne kavuşan saz şairine âşık denir. Çıraklığını tamamlayan âşığa ustası tarafından verilir.
?Soru çöz
Pîr elinden bâde içtim
Pir Sultan Abdal
Doğdum elinize düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkâr Hacı Bektaş Velî
Bu dörtlükte âşık geleneğine ait aşağıdakilerden hangisi dile getirilmektedir?