Âşık tarzı halk şiiri: koşma, semai, varsağı, destan; Karacaoğlan'dan Dadaloğlu'na

Ozandan âşığa geçişten usta-çırak geleneğine, atışma ve lebdeğmezden koşmanın kafiye düzenine, güzellemeden destana; XVI–XIX. yüzyılın âşıkları belirleyici ipuçlarıyla, her soru tipi çözüm yoluyla.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÂŞIK GELENEĞİ

Âşık geleneği: ozandan âşığa, sazdan mahlasa

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Âşık tarzı halk şiiri nedir, âşık geleneğinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Âşık tarzı halk şiiri, adı bilinen halk şairlerinin (âşık, saz şairi) çoğunlukla saz eşliğinde ve hece ölçüsüyle söylediği şiirdir. Âşık bir usta yanında yetişir, mahlasını ustasından alır ve bu mahlası şiirin son dörtlüğünde söyler (tapşırma); en çok kullandığı nazım biçimi koşmadır.

Bir köy kahvesinin duvarında bir saz asılıdır. Onu eline alan kişi şiirini kâğıda yazmaz; dinleyicinin karşısında, o anda söyler.

Türk edebiyatının dönemleri sayfasında halk edebiyatının üç kolda geliştiğini görmüştük. Anonim halk şiirinde mâninin, türkünün söyleyeni bilinmez; söz halkın ortak malıdır. Dinî-tasavvufi halk şiirinde şair adını verir ama derdi Allah aşkı ve tarikattır. Bu sayfanın konusu üçüncü koldur: adı bilinen, çoğunlukla dünyevi konularda söyleyen, sazıyla diyar diyar dolaşan âşıkın şiiri.

Ozandan âşığa

Çalgısıyla şiir söyleyen sanatçı Türklerde İslamiyet'ten önce de vardı; en yaygın adı ozandı. Dede Korkut hikâyeleri ozanlardan sık sık söz eder. MEB kitabındaki İlhan Başgöz metnine göre XVI. yüzyıldan sonra ozan görülmez olur, yerini ona benzeyen yeni bir sanatçı alır: âşık. Bu değişimi göçebelikten yerleşik hayata geçiş, şehir ve kasabaların büyümesi ve toplum içindeki çatışmaların çoğalması hazırladı. Destan anlatan ozanın yerine, kendi duygusunu ve çevresinin derdini söyleyen âşık geçti.

Adın kendisinin de bir tarihi var. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre “âşık” sözcüğü halk şairi anlamında XV. yüzyıldan beri kullanılır; önce “Hak âşığı” diye anılan tasavvuf şairleri için geçerdi. Dinî olmayan şiirler söyleyen saz şairlerinin bu adı alması ise XVII. yüzyıldan itibaren görülür. Âşığa bugün saz şairi, halk ozanı da denir.

Saz, bade, usta ve mahlas

Saz, âşığın şiirine eşlik eden çalgıdan fazlasıdır. MEB kitabı sazı, doğaçlama söyleyen âşığa düşünme fırsatı veren ve ölçü, kafiye, anlam uyumunu kurmasına yardım eden bir araç olarak tanıtır. Âşıklar düz konuşur gibi söylemeye dilden söylemek, saz eşliğinde söylemeye telden söylemek der (TDV).

Geleneğin efsanevi bir başlangıç sahnesi de vardır. Rivayete göre âşığın rüyasında bir pîr ona bade (kutsal içki) sunar ve bir güzeli gösterir; âşık bunu içer, uyanınca hem söz söyleme gücüne kavuşur hem de rüyada gördüğü sevgiliyi aramaya çıkar. Böyle âşıklara bâdeli âşık denir. TDV'ye göre XIX. yüzyılın sonunda yaşayan Sümmânî on bir yaşında rüyada pîrlerden bade içmiş; pîrler ona mahlasının Sümmânî, sevgilisinin Gülperi olduğunu söylemiştir. XVI. yüzyılın büyük Alevî-Bektaşî şairi Pir Sultan Abdal da TDV'ye göre rüyasında Hacı Bektaş-ı Velî'nin elinden bade içmiş ve mahlasını ondan almıştır; bu rüyayı şu dörtlükte anlatır:

Pîr elinden bâde içtim
Doğdum elinize düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkâr Hacı Bektaş Velî

Pir Sultan Abdal (XVI. yüzyıl) · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Pîr Sultan Abdal” maddesi

Rüya bir başlangıçtır, ama âşığı asıl yetiştiren usta-çırak ilişkisidir. Usta, çırağını seçerken hafızasına, sesine, saz çalma yeteneğine ve ahlakına bakar; çırak ustasının yanında eski âşıkların şiirlerini, hikâye anlatmayı, saz çalmayı ve doğaçlama söylemeyi öğrenir. Çıraklığı biten âşığa ustası bir mahlas verir; bu, ustalığın tescilidir (TDV). Âşık mahlasını şiirin son dörtlüğünde söyler. Halk şiirinde buna tapşırma dendiğini şiirin yapısı sayfasında görmüştük; TDK sözlüğü de tapşırmayı “saz şiirinde şairin mahlası” diye tanımlar. Âşık şiirinin yazıya nasıl geçtiğini (cönk) ve divan şiiriyle komşuluğunu bir sonraki konuda göreceğiz.

  • Söyleyen: adı bilinen âşık; mahlas son dörtlükte (tapşırma).
  • Ölçü ve birim: çoğunlukla hece ölçüsü ve dörtlük; aruzla yazan âşıklar da var.
  • İcra: saz eşliğinde, çoğu zaman doğaçlama; usta-çırak geleneği.
  • Dil: sade halk Türkçesi; divana yaklaşan âşıklarda ağırlaşır.
  • Konular: aşk, ayrılık, gurbet, tabiat, ölüm, yiğitlik, toplumun aksaklıkları.
  • Başlıca biçimler: koşma, semai, varsağı, destan.
Akılda kalsın: Âşığın yolu bir merdivendir: çırak olur, (rivayette) bade içer, ustadan mahlas alır, o mahlası son dörtlükte tapşırır. Anonim şiirde bu merdiven yoktur; şiirin altında imza da yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM halk şiirini çoğu zaman bir dörtlük ya da iki dörtlük verip beş yargıyla yoklar. Dörtlükte şairin adı geçiyorsa (tapşırma) şiir anonim değil, âşık tarzıdır; “anonim halk şiirine örnektir” yargısı o zaman yanlış olur.

TuzakTerimleri karıştırmaktır: takma adın kendisi mahlas, halk şiirinde mahlasın son dörtlükte söylenmesi tapşırma diye adlandırılır.

▭Boşluk doldurma

Rivayete göre rüyasında bir pîrin sunduğu içkiyi içerek söz söyleme gücüne kavuşan saz şairine âşık denir. Çıraklığını tamamlayan âşığa ustası tarafından verilir.

bâdelimahlascönknakarat

?Soru çöz

Pîr elinden bâde içtim
Doğdum elinize düştüm
Ak cenneti gördüm geçtim
Hünkâr Hacı Bektaş Velî

Pir Sultan Abdal

Bu dörtlükte âşık geleneğine ait aşağıdakilerden hangisi dile getirilmektedir?

✓ A. “Pîr elinden bâde içtim” dizesi, rüyada bade içip âşık olma inanışını anlatır; TDV'ye göre Pir Sultan Abdal bu dörtlükte Hacı Bektaş-ı Velî'nin elinden bade içtiği rüyayı söyler. B atışmayı, C cönkü, D lebdeğmezi tanımlar; dörtlükte bunların izi yoktur.
KAVRAM · CÖNK VE DİVAN

Cönk ve divan komşuluğu: sözlü şiirin yazıya geçtiği yer

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMâni nedir, özellikleri nelerdir ve kafiye düzeni nasıldır?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mâni, anonim halk şiirinin tek dörtlükten oluşan nazım biçimidir. Çoğunlukla 7'li hece ölçüsüyle söylenir (8'li olanları da vardır) ve kafiye düzeni aaxa'dır: birinci, ikinci ve dördüncü dizeler kafiyeli, üçüncü dize serbesttir. İlk iki dize kafiyeyi kurup dinleyiciyi hazırlar, asıl söylenmek istenen üçüncü ve özellikle dördüncü dizededir. Yapısına göre düz, kesik (cinaslı) ve yedekli mâni olmak üzere üçe ayrılır.

Mâni: 7'li hece ve aaxa

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cönk nedir, hangi âşıklar aruzla yazıp şiirlerini divanda topladı?

Kısa cevap: Cönk, uzunlamasına açılan, ensiz ve uzun yazma defterdir (halk arasında “sığır dili”, “dana dili”); içinde en çok âşık şiirleri, yanında türkü, mâni, ilahi bulunur ve halk edebiyatının ilk derlemelerini barındırır. Bazı âşıklar aruzla da yazıp şiirlerini divanda topladı: Âşık Ömer Divanı, Erzurumlu Emrah'ın Dîvân-ı Emrah'ı, Dertli'nin Dîvân-ı Derdli'si.

Sözlü yaşayan bir şiir, ancak biri onu bir deftere yazınca yüzyıllar sonrasına ulaşır.

Cönk: âşığın defteri

Âşık şiiri sözlü yaşar, ama bir kısmı yazıya da geçti. Bunun en önemli aracı cönktür: uzunlamasına açılan, ensiz ve uzun yazma defterler. Halk arasında bu biçimleri yüzünden “sığır dili” ya da “dana dili” de denir. TDV'ye göre cönklerde en çok âşık şiirleri bulunur; yanlarında türkü, mâni, ilahi, hatta seyrek olarak divan şairlerinin şiirleri de yer alır. Cönkler, halk edebiyatı ürünlerinin ilk derlemelerini barındıran yazılı kaynakların başında gelir.

Divan şiiriyle komşuluk

Halk şiiri ile divan şiiri ayrı kaynaklardan beslendi ama birbirine kapalı kalmadı. Bazı âşıklar aruzla da gazel yazıp şiirlerini divan şairleri gibi bir divanda topladı: Âşık Ömer Divanı, Erzurumlu Emrah Divanı, Dertli'nin Dîvân-ı Derdli'si bunun örnekleridir (MEB TDE10). TDV bir farkı da not eder: heceyle söylenen şiir doğaçlama söylenebilir, aruzla yazılan şiir önceden hazırlık ister ve dili sadelikten biraz uzaklaşır. Bu yüzden âşığın asıl kimliği çoğu zaman hece şiirlerinde aranır. Bu âşıkları yüzyıllarıyla birlikte bu sayfanın âşık kartları tablosunda bulacaksın.

Akılda kalsın: Cönk = âşığın defteri (uzun, ensiz, “sığır dili”), divan = şairin kitabı. Bir âşığın adına “divan” görürsen aruza ve divan şiirine yaklaşmış bir saz şairi düşün: Âşık Ömer, Erzurumlu Emrah, Dertli.
Sınavda

Nasıl sorulurCönk çoğunlukla tanıtım paragrafıyla gelir: biçimi, halk arasındaki adı ve içeriği verilir, yazma eser türü sorulur; çeldiriciler tezkire, divan, münşeat, mecmua gibi yazma türleridir.

TuzakCönkü bir şairin şiirlerini topladığı divanla ya da şairlerin hayatını anlatan tezkireyle karıştırmaktır. Divan şiirine yakınlık bir âşık tanıtımında ipucu olarak da verilir: “aruzla divan oluşturdu” gören, Karacaoğlan'ı eler.

▭Boşluk doldurma

Âşıkların ve halkın şiirlerini kaydettiği, uzunlamasına açılan yazma defterlere denir. Erzurumlu Emrah'ın aruzla yazdığı şiirleri ise adıyla toplanmıştır.

cönkDîvân-ı EmrahtezkireDîvân-ı Derdli

?Soru çöz

Saz şairlerinin kendi şiirlerini ya da başkalarından duyduklarını kaydettiği bu yazma defterler uzunlamasına açılır; halk arasında bu yüzden “sığır dili” diye de anılır. İçlerinde âşık şiirlerinin yanında türkü, mâni ve ilahiler, seyrek olarak da divan şairlerinin şiirleri bulunur. Bu defterler, halk edebiyatı ürünlerinin ilk derlemelerini barındıran yazılı kaynakların başında gelir.
Bu parçada sözü edilen yazma eser türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uzunlamasına açılan biçim, “sığır dili” adı ve âşık şiirleriyle türkü, mâni, ilahiyi bir arada toplaması cönkün belirleyici özellikleridir. Tezkire şairlerin hayatını anlatan eser, divan bir şairin şiirlerinin toplandığı kitap, münşeat ise mektup ve yazı örneklerinin derlemesidir.
KAVRAM · ATIŞMA, AYAK, MUAMMA

Atışma, ayak, muamma, lebdeğmez: âşığın ustalık sınavları

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir halk şiirinin mâni, türkü ya da koşma olduğu nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önce imzaya bak: son dörtlükte şairin adı (tapşırma) geçiyorsa şiir âşık tarzındadır; koşma 11'li, semai 8'li hecedir. İmza yoksa birime ve tekrara bak: tek dörtlük, 7'li hece ve aaxa düzeni mâniyi; bentlerden sonra dönen dizeler (kavuştak) türküyü gösterir. Konu bebeği uyutmaksa ninni, ölüm ve yas ise ağıttır; bu iki ad biçimden değil konudan gelir.

Mâni mi, türkü mü, koşma mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Âşık atışması nedir, ayak açmak, muamma ve lebdeğmez ne demektir?

Kısa cevap: Atışma, saz şairlerinin belli bir ayak (kafiye) üzerine karşılıklı şiir söyleyerek yarışmasıdır. Ayak açmak (ayak vermek) karşıdakine sürdürmesi için bir kafiye vermek, ayak uydurmak o kafiyeyle devam etmektir. Muamma âşıklık geleneğinde içinde bir ad gizlenen manzum bilmece, lebdeğmez ise dudakların birleştiği b, f, m, p, v sesleri kullanılmadan söylenen şiirdir.

İki âşık karşılıklı oturur, sazlar akort edilir. Birinin söylediği dörtlüğün son sesi, ötekinin önüne konmuş bir engeldir.

Âşığın ustalığı en açık biçimde dinleyicinin karşısında, hazırlıksız söylediği şiirde görünür. Hazırlıksız, o anda şiir söylemeye eski adıyla irticâl, bugün doğaçlama denir. TDV'ye göre irticâl Türk edebiyatında çoğunlukla âşık geleneği içinde yaşadı ve usta-çırak ilişkisi içinde kazanılan bir yetenekti; âşıklar doğaçlama söylemekle övünürdü. Bu yeteneğin sınandığı birkaç oyun ve yarışma, geleneğin kendine özgü terimlerini doğurdu.

Atışma ve deyişme

Atışma, TDK sözlüğüne göre saz şairlerinin belli bir ayak üzerine karşılıklı deyiş söylemesidir; bir yarışmadır ve sonunda bir taraf yenik sayılabilir. Aynı sözlük, yarışma amacı gütmeden saz eşliğinde karşılıklı şiir söylemeyi deyişme diye ayrı bir ada bağlar. Atışmalar bir kişiyi iğneleyen şakalardan ciddi öğütlere kadar her konuyu işleyebilir. TDV'ye göre XIX. yüzyılın sonunda yaşayan Sümmânî, Çıldırlı Âşık Şenlik başta olmak üzere birçok âşıkla atışmıştır. Gelenek bugün de sürüyor; Cumhuriyet döneminin atışmalarıyla tanınan âşıklarını Garip, İkinci Yeni ve sonrası sayfasında anıyoruz.

Ayak açmak, ayak uydurmak

Halk edebiyatında ayak sözcüğü kafiye anlamına da gelir (TDK). Yarışmada bir âşık bir dörtlük söyleyip karşısındakinden aynı kafiyeyle cevap ister; buna ayak açmak ya da ayak vermek denir. Karşıdaki âşığın açılan ayağa uygun kafiyeyle şiiri sürdürmesi ayak uydurmaktır. Ayağa uyamayan âşık yenik düşmüş sayılır (MEB TDE11). Günlük dildeki “ayak uydurmak” deyimini hatırlarsan anlam kendiliğinden yerine oturur: karşıdakinin temposuna uymak.

Muamma ve lebdeğmez

Muamma, TDK'nin âşıklık geleneği için verdiği anlamıyla manzum bilmecedir. TDV âşık edebiyatındaki muammaları, içinde bir kişinin ya da varlığın adı gizlenen ve çözülmesi beklenen şiirler diye tarif eder; âşık meclislerinde muamma çözene ödül verildiğini de yazar. Bir Karagöz oyununda Çelebi'nin âşıkları sınamak için “muamma asmak” istemesi, bu geleneğin şehir eğlencelerinde de bilindiğini gösterir; Karagöz'ün kendisini geleneksel Türk tiyatrosu sayfasında açıyoruz.

Lebdeğmez (dudakdeğmez) ise bir söyleyiş oyunudur: âşık, dudakların birbirine değerek çıkardığı b, f, m, p, v seslerini hiç kullanmadan şiir söyler. TDV'ye göre saz şairleri bunu kanıtlamak için dudaklarının arasına dikey olarak bir toplu iğne ya da kibrit çöpü yerleştirir; dudaklar birbirine değerse iğne bunu hemen ele verir. TDK sözlüğü lebdeğmezi bu seslerin kullanılmadığı bir koşma türü olarak tanımlar.

Akılda kalsın: Ayak = kafiye. Ayak açan kafiyeyi verir, ayak uyduran o kafiyeyle sürdürür, uyduramayan yenilir. Leb “dudak” demektir: lebdeğmez, dudağın dudağa değmediği şiirdir.
Sınavda

Nasıl sorulurBu terimler en çok tanıtım paragrafı ve boşluk doldurma kalıbıyla gelir: tanım verilir, terim sorulur.

TuzakÇeldiriciler aynı kümeden seçilir: atışmanın yanında deyişme, muamma, lebdeğmez, tapşırma. Ayırt etmek için tek soru sor: Yarışma mı var (atışma), yarışmasız karşılıklı söyleyiş mi (deyişme), gizli bir ad mı (muamma), yasak sesler mi (lebdeğmez)? Tuzak, ayak açmak ile ayak uydurmanın yer değiştirerek şıklara konmasıdır: kafiyeyi veren açar, sürdüren uydurur.

⇄Bilgi eşleştirme terim ↔ açıklama

?Soru çöz

Saz şairlerinin yarışmalarında âşıklardan biri bir dörtlük söyleyip karşısındakinden aynı kafiyeyle cevap ister; buna ---- denir. Karşıdaki âşığın bu kafiyeye uygun biçimde şiiri sürdürmesi ise ---- olarak adlandırılır. Sürdüremeyen âşık yenik sayılır.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ B. Kafiyeyi veren âşık ayak açar (ayak verir), o kafiyeyle devam eden âşık ayak uydurur. A'da iki terim yer değiştirmiştir; muamma asmak bilmece sormaktır, tapşırma ise şairin mahlasını son dörtlükte söylemesidir.
BİÇİM · KOŞMA

Koşma: âşık şiirinin en çok kullanılan nazım biçimi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSav, sagu ve koşuk nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sav, deneyimi öğüt biçiminde aktaran atasözüdür. Sagu, yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen ağıttır. Koşuk, sığır ve şölenlerde kopuz eşliğinde söylenen; aşk, doğa ve yiğitlik konulu şiirdir. Koşuklar genellikle 7, 8 ya da 11 heceli ölçüyle, dörtlükle ve aaab, cccb düzeniyle kurulur.

Sav, sagu, koşuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Koşma nedir, özellikleri nelerdir, koşmanın kafiye düzeni nasıldır?

Kısa cevap: Koşma, âşık tarzı halk şiirinin en yaygın nazım biçimidir: 11'li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı) ve genellikle üç ile beş dörtlükle söylenir. Kafiye düzeni aaab (ya da abab), cccb, dddb… biçimindedir; şair adını ya da mahlasını son dörtlükte söyler.

Koşmanın adı bir fiilden gelir: koşmak. Ama burada koşan ayak değil, ezgidir.

TDV İslâm Ansiklopedisi koşmayı Türk halk edebiyatında en çok kullanılan nazım şekli diye tanımlar; ad, “koşmak” fiilinden gelir ve güfteye beste eklemek anlamını taşır. MEB kitabı da koşmayı halk şairlerinin kendilerine özgü bir ezgiyle, çoğu zaman saz eşliğinde söyledikleri şiir olarak tanıtır ve köklerini İslamiyet öncesinin koşuklarına bağlar: koşma, koşuktan zaman içinde evrilerek ortaya çıktı. Koşuğu İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sayfasında görüyoruz.

Ölçü ve nazım birimi

Koşma 11'li hece ölçüsüyle söylenir; duraklar genellikle 6+5 ya da 4+4+3'tür. TDV farklı hece sayılarıyla söylenmiş koşmalar da bulunduğunu not eder, ama sınavın bildiği koşma 11'lidir. Nazım birimi dörtlüktür; dörtlük sayısı genellikle üçtür, dört, beş ya da daha fazla olabilir. ÖSYM 2024'te koşmanın 11'li, semainin 8'li hece ölçüsüyle söylendiğini doğrudan sordu.

Kafiye düzeni ve bağlama dizesi

Koşmanın kafiye düzeni şiirin iskeletidir. İlk dörtlük aaab ya da abab diye kafiyelenir. Sonraki dörtlüklerin ilk üç dizesi kendi arasında kafiyelidir, son dizesi ise ilk dörtlüğün “b” kafiyesine bağlanır: cccb, dddb, eeeb… Baştan sona süren bu ana kafiyeyi taşıyan dizelere TDV bağlama dizesi (bağlama mısraı) der; bağlama dizesi bazen her dörtlükte aynen tekrarlanarak nakarata dönüşür. Kafiye türlerini ve harflerle kafiye düzeni göstermeyi şiirin yapısı sayfasında öğrenmiştik.

Koşma üç ayrı odadan kurulmuş bir ev gibidir; odaları birbirine bağlayan koridor, her dörtlüğün son dizesindeki “b” kafiyesidir.Görsel: Sınav Defteri

Tema ve gazelle akrabalık

Koşmalarda en sık aşk, tabiat, ayrılık, gurbet ve ölüm işlenir; felekten şikâyet de yaygındır. Dörtlükler görece bağımsız olduğu için bir koşmada birden çok tema yan yana durabilir; bu çok temalılık gazelde de görülür (bkz. şiir türleri, tema ve imge). TDV, koşmanın lirik yapısıyla divan şiirindeki gazeli andırdığını söyler: biri dörtlükle ve heceyle, öteki beyitle ve aruzla kurulur, ama ikisi de duygunun şiiridir.

Koşmalar şekil ve ezgi farkına göre de adlandırılır: düz koşma, yedekli koşma, ayaklı koşma, zincirleme koşma, musammat koşma ve cinaslı kafiyeyle kurulan tecnis bunlardan bazılarıdır (TDV). Bu adlar sınavda ayrı konu olarak sorulmaz; cinaslı kafiyenin mânideki kullanımını anonim halk şiiri sayfasında görebilirsin.

Akılda kalsın: Koşmanın kimliği 11 – 3 – b: 11 hece, genellikle 3 dörtlük, her dörtlüğü ilk dörtlüğe bağlayan b dizesi. Son dörtlükte de imza: tapşırma.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM koşmanın kafiye düzenini (2020), nazım özelliklerini (2023) ve hece sayısını (2024) sordu. Kalıp çoğunlukla bir koşmadan iki dörtlük verip “bu dörtlüklerle ilgili hangisi söylenemez?” demektir; ölçü, kafiye düzeni, redif, tema ve nazım türü ayrı şıklara dağılır.

TuzakKoşmayı 8'li semaiyle karıştırmak (heceyi say), tek dörtlüğe bakıp bütün şiirin kafiye düzenine hüküm vermek ve biçim ile türü karıştırmaktır. Koşma bir biçimdir; güzelleme, taşlama bir türdür.

▭Boşluk doldurma

Koşma 'li hece ölçüsüyle söylenir. İlk dörtlükten sonraki her dörtlüğün son dizesi ilk dörtlüğün kafiyesine bağlanır; şair adını ya da mahlasını dörtlükte söyler.

11son8ilk

?Soru çöz

Karac'Oğlan size bakar sevinir
Sevinirken kalbi yanar gövünür
Kımıldanır hep derdlerim devinir
Yas ile sevincim yıkışır dağlar

Karacaoğlan, “Çukurova bayramlığın geyerken…” koşmasının son dörtlüğü (TEİS, “Karaca Oğlan”)

Önceki dörtlükleri “yakışır dağlar”, “akışır dağlar”, “bakışır dağlar” diye biten bir koşmanın son dörtlüğü olan bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Söyleyen bellidir (Karac'Oğlan adı tapşırmada geçer), şiir birden çok dörtlüklü bir koşmadır; tek dörtlük ve 7'li hece mâninin özelliğidir. Dizeler 11 hecedir (A: Ka-rac-oğ-lan-si-ze-ba-kar-se-vi-nir). Mahlas son dörtlüktedir (B). İlk üç dize kendi arasında kafiyeli (sevinir, gövünür, devinir), son dize “-ışır dağlar” ile önceki dörtlüklerin bağlama dizelerine bağlanır: dddb (C).
TÜR · GÜZELLEME, KOÇAKLAMA, TAŞLAMA, AĞIT

Güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt: koşmaya adını içeriği verir

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNinni, ağıt ve tekerleme nedir, ağıt ile mersiye arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ninni, bebeği uyutmak için ezgiyle söylenen, genellikle yedi heceli ve aaxa düzenli anonim şiirdir. Ağıt, ölen birinin ardından ya da büyük bir acı karşısında yakılan, ölenin iyiliklerini ve duyulan acıyı dile getiren şiirdir; İslamiyet öncesindeki sagunun devamıdır ve mâni, koşma, türkü gibi farklı biçimlerde söylenebilir. Tekerleme, anlamdan çok ses ve kafiye oyununa dayanan kalıp sözlerdir; masalların başındaki döşeme bölümünde söylenir.

Ninni, ağıt, tekerleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt nedir, örnek şairleri kimlerdir?

Kısa cevap: Koşmalar konularına göre dört türe ayrılır: güzelleme sevgilinin ve doğanın güzelliğini över, koçaklama yiğitliği, savaşı ve kahramanlığı anlatır, taşlama kişilerin ya da toplumun aksaklıklarını iğneleyerek eleştirir, ağıt bir ölümün ya da felaketin acısını dile getirir. Karacaoğlan güzellemeleriyle, Köroğlu ve Dadaloğlu koçaklamalarıyla, Seyrânî taşlamalarıyla anılır.

Aynı saz, aynı 11 hece, aynı kafiye düzeni. Bir âşık sevgilisini över, öteki düşmana meydan okur, bir başkası kadıyı iğneler: biçim aynı kalır, türün adı değişir.

Koşmanın biçimini önceki konuda kurduk. Bu konu ikinci soruyu sorar: koşma ne anlatıyor? Bu soruya verilen ad nazım türüdür. Konu bakımından beş şiir türünden (lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik) farklı bir katmandır, ama aralarında karşılık vardır; bunu şiir türleri sayfasında tablo hâlinde görmüştük.

Güzelleme: övgü

Güzelleme, TDK'ye göre sevgiliyi, güzel şeyleri ve doğa güzelliklerini övmek için söylenen lirik bir şiirdir. Âşık şiirinin en geniş alanı budur. MEB kitabı Karacaoğlan'ın koşmalarını genellikle güzelleme türünde söylediğini yazar. Doğa ve yayla güzellikleri ağır bastığında güzelleme pastoral şiire de yaklaşır; TDV, Dadaloğlu'nun şiirleri arasında “yurt güzellemeleri”ni ayrı bir grup olarak sayar.

Koçaklama: meydan okuma

Koçaklama (yiğitleme) yiğitliği, savaşı, kahramanlığı anlatan ya da bir kahramanı öven şiirdir. Adı “yürekli” anlamındaki koçak sözcüğüne bağlanır. TDK tanımında önemli bir ayrıntı vardır: konusu kahramanlık olduğu sürece koçaklamanın biçimi ne olursa olsun bu adı alır; ama halk şiirinde koçaklamalar çoğunlukla koşma biçiminde söylenir. Türün en bilinen adı Köroğlu'dur. Ona mal edilen bir koçaklamanın son dörtlüğünde söyleyici, Şirvan seferinden zaferle dönen ordunun sesiyle konuşur: dualar okunmuş, sancak taşınmış, ganimet getirilmiştir.

Köroğlu eydür gülbangı yetirdik
Erenlerin sancağını götürdük
Katar katar mayaların getirdik
Giden ordu senin Şirvan bizimdir

Köroğlu, koçaklama (TEİS, “Köroğlu”; Sakaoğlu 1989)

TDV'ye göre XIX. yüzyılda Dadaloğlu'nun “kavga şiirleri”nde de Köroğlu'nun etkisi görülür. Koçaklama, konu bakımından epik şiirin halk şiirindeki karşılığıdır.

Taşlama: iğneleme

Taşlama, bir kişiyi yermek ya da toplumun aksayan yönlerini eleştirmek için söylenen koşmadır (TDV); divan şiirindeki hicvin halk şiirindeki karşılığıdır. Adı da anlamını taşır: TDK'de “taş atmak”, birine dolaylı yoldan iğneleyici bir söz söylemektir; taşlama sözcüğünün bir anlamı da tarizdir. Bu bağı tariz sanatıyla birlikte düşün. Taşlamanın XIX. yüzyıldaki en güçlü adı Seyrânî'dir: TDV'ye göre devlet görevlilerinden birçok kişi onun taşlamalarının hedefi oldu. Ruhsatî'nin de devlet ileri gelenlerini kötülediği şiirleri yüzünden hapse girdiği anlatılır.

Ağıt: yas

Ağıt, ölen biri için ya da acıklı bir olay üzerine söylenen koşmadır (TDV). TDK'nin edebiyat anlamında ağıt, ölenin gençliğini, iyiliklerini, geride bıraktıklarının acısını ve büyük felaketlerin acılı etkilerini dile getirir; eski Türklerdeki sagu, divan şiirindeki mersiye aynı ailedendir. Ağıtın âşık ağzında koşma biçiminde söylenenleri olduğu gibi, söyleyeni bilinmeyen anonim ağıtlar da çoktur; onları anonim halk şiiri sayfasında görüyoruz.

Tür → konu → karşılık

  • Güzelleme → güzellik, sevgili, doğa → lirik (doğa ağırsa pastoral)
  • Koçaklama → yiğitlik, savaş → epik
  • Taşlama → eleştiri, alay → satirik; divanda hiciv
  • Ağıt → ölüm, felaket → lirik; divanda mersiye, eskide sagu

Örnek adlar (kaynaktaki gibi)

  • Güzelleme: Karacaoğlan (MEB); Dadaloğlu'nun yurt güzellemeleri (TDV)
  • Koçaklama: Köroğlu; Dadaloğlu'nun kavga şiirleri (TDV)
  • Taşlama: Seyrânî, Ruhsatî (TDV)
  • Ağıt: âşık ağıtları ve anonim ağıtlar
Akılda kalsın: Türlerin adı işini söyler: güzeli öven güzelleme, koçakı (yürekliyi) anlatan koçaklama, taş atan (iğneleyen) taşlama, ağlayan ağıt.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2022'de güzellemenin tanımını verip iki âşıktan, Sümmânî ve Karacaoğlan'dan alınmış dörtlüklerin bu türde olup olmadığını sordu.

TuzakTuzak şairin ününde: Karacaoğlan “güzelleme şairi” diye bilinir, ama önüne konan dörtlük bir öğüt ya da ölüm dörtlüğü olabilir. Türü şairin adından değil, dörtlüğün içeriğinden bul. Katmanları da ayır: koşma biçim, güzelleme tür, lirik ise konu bakımından şiir türüdür; “bu dörtlük koşma türündedir” gibi bir yargı yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme tür ↔ konu

?Soru çöz

Mahallede herkese öğüt satar
Kendi terazisine hile katar
Yetimin hakkıyla rahatça yatar
Söyleyin ağalar, öğüt bu mudur

Bu dörtlük, nazım türü bakımından aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Söyleyici herkese öğüt verip kendisi hile yapan, yetimin hakkını yiyen birini iğneleyerek eleştirir; bu, taşlamadır. Dörtlükte güzellik övgüsü (güzelleme), savaş ve yiğitlik (koçaklama) ya da bir ölümün acısı (ağıt) yoktur.
BİÇİM · SEMAİ, VARSAĞI, DESTAN

Semai, varsağı, destan: koşmanın üç kardeşi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDestan nedir, doğal ve yapma destan arasındaki fark nedir, destan hangi aşamalarda oluşur?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Destan, bir milletin hayatını derinden etkileyen savaş, göç, doğal afet, kahramanlık gibi olayları olağanüstü kahramanlar çevresinde anlatan uzun, manzum eserdir. Halkın ortak hafızasında doğup sözlü gelenekte yaşayan anonim destanlara doğal destan, bir şairin tarihî bir olayı destan havasında yazdığı eserlere yapma destan denir. Doğal destan doğuş, yayılma ve yazıya geçirilme aşamalarından geçer.

Destan: doğal, yapma, oluşum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Semai, varsağı ve destan nedir, koşmadan farkları nelerdir?

Kısa cevap: Semai 8'li hece ölçüsüyle, kendine özgü bir ezgiyle söylenen ve koşma gibi kafiyelenen biçimdir; konusu çoğunlukla aşk, ayrılık, gurbet ve doğadır. Varsağı da 8'lidir; “bre, hey, behey, bire” gibi ünlemlerle tanınır ve adını Güney Anadolu'daki Varsak Türklerinden alır. Destan ise toplumu etkileyen büyük olayları (savaş, deprem, yangın, salgın, kıtlık) koşma tarzında ve çok sayıda dörtlükle anlatır.

Dörtlük aynı, kafiye düzeni hemen hemen aynı. Ayrımı kimi zaman bir hece sayısı, kimi zaman tek bir ünlem, kimi zaman da dörtlüklerin sayısı yapar.

Semai: sekiz hece, kendi ezgisi

Semai sözcüğü sözlükte bir kurala bağlı olmadan yalnız işitilerek öğrenilen söz demektir. TDV'ye göre semai, saz şairlerinin koşmadan sonra en çok kullandığı nazım biçimidir. Heceyle söylenen semai 8'li hece ölçüsüyle kurulur; dörtlük sayısı genellikle üç ile beş arasındadır. Kafiye düzeni koşmaya benzer: ilk dörtlük abcb (abab, aaab), sonrakiler dddb, eeeb… Semaiyi koşmadan ayıran ikinci özellik kendine özgü ezgisidir. Konuları aşk, ayrılık, gurbet, tabiat ve özlemdir; az sözle yoğun anlam ve ahenk kurmak semainin gücüdür.

TDV'ye göre saz şairleri arasında en güzel semaileri Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Ruhsatî ve Sümmânî söylemiştir. Aruzla yazılmış ve semai diye anılan şiirler de vardır, ama âşık geleneğinin ve sınavın semaisi hecelidir. Semai geleneğin başka alanlarına da taşar: Karagöz oyununun giriş bölümünde Hacivat perdeye bir semai söyleyerek gelir (MEB TDE11).

Varsağı: “bre, hey, behey”

Varsağı, TDK sözlüğüne göre Güney Anadolu'da yaşayan Varsak Türklerinin özel bir ezgiyle söyledikleri koşmadır. Ölçüsü 8'li hecedir. Onu semaiden ayıran işaret ünlemlerdir: dizelerde bre, hey, behey, bire gibi seslenmeler geçer. ÖSYM 2023'te varsağıyı tam bu iki ipucuyla, ünlemler ve 8'li hece ölçüsüyle sordu. Bu ünlemler şiire bir hitap ve coşku havası verir. TDV, Karacaoğlan'ın da Dadaloğlu'nun da varsağı biçimini kullandığını yazar.

Destan: olayın şiiri

Âşık edebiyatında destan, toplum hayatında meydana gelen büyük olaylar üzerine hece ölçüsüyle ve koşma tarzında söylenen uzun şiirdir (TDV). Dizeler çoğunlukla 11'li, bazen 7'li ya da 8'li hecedir; TDK sözlüğü de bu anlamdaki destanı koşma biçiminde, on bir heceli halk şiiri diye tanımlar. Destanı koşmadan ayıran şey uzunluğu ve anlattığı olaydır: TDV'ye göre dörtlük sayısı üçten yüze kadar çıkabilir, yüzü aşanlar bile vardır. Konular savaş, deprem, yangın, salgın hastalık, kıtlık, kuraklık ve göçtür; XIX. yüzyıl sonundan itibaren mizahi, hicivli ve öğretici destanlar da söylendi.

Bu türün ünlü örneklerinden biri XVII. yüzyıl saz şairi Kayıkçı Kul Mustafa'nın Genç Osman Destanı'dır: IV. Murad'ın Bağdat seferinde bir okla vurularak şehit düşen genç bir komutanı anlatır (TDV). Burada dikkat: bu “destan” bir nazım biçimidir. Bir milletin ortak hafızasından doğan Oğuz Kağan, Ergenekon gibi büyük anlatılar ise destan türüne girer; onları destanlar sayfasında görüyoruz.

Önce heceyi say: 11'liyse koşma ya da destan, 8'liyse semai ya da varsağı. Sonra ipucuna bak: uzunluk ve olay destanı, ünlemler varsağıyı ayırır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: İki sekizliyi ünlem ayırır: “bre, hey, behey” duyuyorsan varsağı, duymuyorsan semai. İki on birliyi uzunluk ve olay ayırır: üç dörtlükte bir duygu koşma, onlarca dörtlükte bir deprem, bir sefer destan.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te ünlemleri ve 8'li ölçüsü verilen nazım biçimini (varsağı), 2024'te koşma ile semainin hece sayısını sordu.

TuzakKalıp tanıtım paragrafıdır: özellikler sıralanır, “bu parçada sözü edilen nazım biçimi” istenir; çeldiriciler koşma, semai, varsağı, destan ve mânidir. Tuzak 1: semai ile varsağıyı yalnız hece sayısıyla ayırmaya çalışmak (ikisi de 8'li; ünleme bak). Tuzak 2: nazım biçimi olan destanı, İslamiyet öncesinin destan türüyle karıştırmak.

?Soru çöz

Bir saz şairi, köyünü yerle bir eden depremin ardından olayı başından sonuna anlatan uzun bir şiir söyler. Şiiri koşma tarzında ve hece ölçüsüyle kurar; dörtlüklerin sayısını olayın ayrıntıları belirler ve şiir onlarca dörtlüğe ulaşır. Saz eşliğinde söylenen bu şiir, felaketi yaşayanların acısını da dinleyiciye taşır.
Bu parçada sözü edilen nazım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Toplumu etkileyen büyük bir olayın (deprem) koşma tarzında ve onlarca dörtlükle anlatılması âşık edebiyatındaki destanın özelliğidir. Koşma genellikle üç ile beş dörtlükten oluşur; semai ve varsağı 8'li ve kısa biçimlerdir.

▭Boşluk doldurma

8'li hece ölçüsüyle söylenen ve dizelerinde “bre, hey, behey” gibi ünlemler geçen halk şiiri biçimi 'dır. Yine 8'li olan, koşma gibi kafiyelenen ve kendine özgü bir ezgiyle söylenen biçim ise 'dir.

varsağısemaikoşmamâni
XVI–XVII. YÜZYIL · ÂŞIK ŞİİRİ

Köroğlu'ndan Gevherî'ye: XVI ve XVII. yüzyılın âşıkları

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalk edebiyatının kolları nelerdir, anonim halk şiirinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anonim halk şiiri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi sözlü geleneğin devamıdır ve üç kolda gelişti: anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı, dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı. Anonim halk şiiri, söyleyeni bilinmeyen, sözlü doğup ağızdan ağıza değişerek yayılan, hece ölçüsüyle (en çok 7'li) ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen şiirdir; başlıca ürünleri mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerlemedir.

Halk edebiyatının üç kolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

XVI. ve XVII. yüzyılın önemli âşıkları kimlerdir: Köroğlu, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî?

Kısa cevap: XVI. yüzyılın en bilinen adı Bolu çevresi ve Çamlıbel'le anılan Köroğlu'dur. XVII. yüzyılda Karacaoğlan sade dili ve güzellemeleriyle, Âşık Ömer ve Gevherî aruzla da yazıp divan şiirine yaklaşan saz şiirleriyle, Kayıkçı Kul Mustafa da Genç Osman Destanı'yla öne çıkar.

1580'lerin Osmanlı belgelerinde Bolu çevresinde köyleri basan, yol kesen bir eşkıyanın adı geçer: Köroğlu. Aradan dört yüzyıl geçti; o ad bugün bir yiğitlik şiirinin, bir halk hikâyesinin, bir ezginin adıdır.

Âşık tarzı şiirin adı bilinen ilk büyük temsilcileri XVI. yüzyılda belirir, XVII. yüzyılda gelenek bütün biçimleriyle olgunlaşır. Bu yüzyılda bir yol ayrımı da görülür: bir kol sade halk Türkçesinde kalır, öteki divan şiirine yaklaşır. Bu konuda iki yüzyılın temsilcilerini, sonraki konuda XIX. yüzyılı göreceğiz. Önce bütün âşıkları tek tabloda gör; anlatım bu kartların açıklamasıdır.

Âşık kartları: yüzyıl, yöre, biçim ve tek ipucu
ÂşıkYüzyılYöreÖne çıkan biçim / türTek ipucu
KöroğluXVIBolu, Çamlıbelkoçaklamayiğit, sert ses; adı bir halk hikâyesine de geçti
KaracaoğlanXVIIÇukurova, Toroslarkoşma, semai; güzellemesade dil, hep hece, tasavvuf yok
Âşık ÖmerXVII (ö. 1707?)Konyakoşma + aruzla gazeldivan şiirine yaklaştı; ardından nazireler yazıldı
GevherîXVIIİstanbul (?)koşma, semai + aruzMehmed Bahri Paşa'nın divan kâtibi
Kayıkçı Kul MustafaXVIIyeniçeridestanGenç Osman Destanı (Bağdat seferi)
DadaloğluXIX (ö. 1868?)Avşar boyukavga şiirleri, yurt güzellemeleriiskâna karşı, “biz” diye konuşan boy sesi
Erzurumlu EmrahXIX (ö. 1860?)Erzurumkoşma + aruzmedrese, Nakşibendî; Dîvân-ı Emrah
DertliXIX (1772–1846?)Boluhece + aruzBektaşî; Dîvân-ı Derdli
SeyrânîXIX (1800?–1866)Kayseri, Develitaşlamadevlet görevlilerini iğneledi
SümmânîXIX (1860?–1915)Erzurum, Narmankoşma, atışmabade, Gülperi; Âşık Şenlik'le atışma

XVI. yüzyıl: Köroğlu

Köroğlu, TDV'ye göre 1580–1585 tarihli sekiz Osmanlı belgesinde Bolu çevresinde köyleri basan, yolcuları soyan Geredeli Köroğlu Rûşen olarak geçer; Çamlıbel'de kervanlardan “yol bacı” aldığı anlatılır. Halk anlatıları onu ideal bir yiğide, sihirli bir atın sahibine dönüştürdü; bu anlatıların bütünü olan Köroğlu hikâyesini halk hikâyesi sayfasında görüyoruz. Ona mal edilen şiirler koçaklamanın en bilinen örnekleridir; meydan okuyan, savaş sahneleri kuran, sert bir sesleri vardır.

XVII. yüzyıl: Karacaoğlan

Karacaoğlan, MEB kitabına göre âşık tarzı halk edebiyatının önde gelen şairlerindendir; şiirleri ve hakkındaki anlatılar onun XVII. yüzyılda Çukurova ve Toroslardaki Türkmen aşiretleri arasında yaşadığını gösterir. Sıla özlemini, aşkı, tabiatı, ayrılığı, ölümü ve gurbeti işledi; koşmada ustaydı ve koşmalarını genellikle güzelleme türünde söyledi. TDV iki özelliğini öne çıkarır: sade, anlaşılır bir Türkçe ve hayalden çok duygu. Bütün şiirlerini heceyle söyledi; koşma, türkü, semai, varsağı ve destan biçimlerini kullandı. Dinî motiflere çok az yer verir, tasavvuf düşüncesi şiirinde hemen hemen yoktur. TDV şiirlerini lirik, didaktik ve pastoral diye üç grupta toplar.

Ek bilgi: Karacaoğlan'ın etkisi

Karacaoğlan'ın etkisi uzun sürdü: Dadaloğlu, Ruhsatî, Dertli, Seyrânî gibi âşıklarda, Batı etkisindeki dönemde Rıza Tevfik, Faruk Nafiz ve Cahit Külebi'de izleri görülür (TDV).

XVII. yüzyıl: divana yaklaşanlar

Âşık Ömer (ö. 1707?) XVII. yüzyıl saz şairidir; TDV'ye göre Konya'nın Hadım ilçesinde doğduğu rivayeti en inandırıcı olanıdır, bir süre asker ocağında, sınır kalelerinde bulunduğu tahmin edilir. Divan şiirinden büyük ölçüde etkilendi: aruzla yazdığı şiirlerde divan şiirinin mazmunlarını ve hayal dünyasını kullandı, şiirlerini divanda topladı (Âşık Ömer Divanı, MEB). Yine de TDV'ye göre heceyle söylediği şiirlerinde daha başarılıdır. Sonraki âşıkların çoğu ona nazire yazdı; şiirleri meclislerde ve tekkelerde okundu.

Gevherî'nin şöhreti XVII. yüzyılın ikinci yarısında yükseldi. TDV onun İstanbullu olma ihtimalini daha güçlü bulur ve hattat şair Mehmed Bahri Paşa'nın divan kâtipliğini yaptığını yazar. Heceyle koşma ve semai, aruzla divan, kalenderî, gazel ve müstezat söyledi; terkipleri, teşbih ve mecazları divan şiirinin etkisini gösterir. Koşma ve semailerinde ise halk Türkçesinin zenginliği görülür. Kendisinden sonra yetişen birçok âşık onu üstat kabul etti.

Kayıkçı Kul Mustafa da XVII. yüzyıl saz şairidir. TDV'ye göre yeniçeriydi; “kayıkçı” lakabını gençliğinde Cezayir'deki ocaklarda bulunmasından aldı. Katıldığı savaşları ve dönemin olaylarını şiirlerine taşıdı. Şöhretini yayan şiiri, IV. Murad'ın Bağdat seferinde şehit düşen genç komutanı anlatan Genç Osman Destanı'dır; bu destan sonradan bir halk hikâyesine ve efsanelere kaynaklık etti.

Âşık tarzı şiirin başlıca temsilcileri yüzyıl sırasıyla. Yaşam tarihleri TDV İslâm Ansiklopedisi'ndendir; soru işaretliler kaynakta da kesin değildir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: XVII. yüzyılı bir çatal gibi düşün: bir uçta Karacaoğlan (sade dil, hece, güzelleme, tasavvuf yok), öbür uçta Âşık Ömer ile Gevherî (aruz, gazel, divan mazmunları). Yanlarında savaşların sesi: Kayıkçı Kul Mustafa ve Genç Osman Destanı.
Sınavda

Nasıl sorulurBaş tip tanıtım paragrafıdır: yüzyıl ve bölge, iki sanat özelliği, bir belirleyici ipucu. “XVII. yüzyıl, aruzla da yazdı, divan şiirinin mazmunlarını saz şiirine taşıdı, sonraki âşıklar ona nazire yazdı” Âşık Ömer'i; “Çukurova, sade dil, güzelleme, tasavvuf yok” Karacaoğlan'ı; “yeniçeri, Bağdat seferi, genç bir komutanın şehadeti” Kayıkçı Kul Mustafa'yı gösterir.

TuzakÇeldiriciler aynı kümedendir. Tuzak: Karacaoğlan'a divan şiiri etkisi ya da tasavvuf yüklemek.

⇄Bilgi eşleştirme âşık ↔ ipucu

?Soru çöz

XVII. yüzyılda yaşamış bu saz şairinin Konya yöresinde doğduğu, bir süre asker ocağında bulunduğu tahmin edilir. Divan şiirinden büyük ölçüde etkilenmiş, aruzla yazdığı şiirlerde divan şiirinin mazmunlarına yer vermiş ve şiirlerini bir divanda toplamıştır. Kendisinden sonra gelen âşıkların birçoğu onun şiirlerine nazire yazmıştır.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. XVII. yüzyıl, Konya, asker ocağı, aruzla divan ve sonraki âşıkların nazireleri Âşık Ömer'i gösterir. Karacaoğlan bütün şiirlerini heceyle söylemiş, divan şiirinden etkilenmemiştir; Kayıkçı Kul Mustafa Genç Osman Destanı'yla, Dadaloğlu XIX. yüzyılda Avşarların sözcülüğüyle tanınır.
XIX. YÜZYIL · ÂŞIK ŞİİRİ

Dadaloğlu'ndan Sümmânî'ye: XIX. yüzyılın büyük saz şairleri

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

XIX. yüzyılın önemli âşıkları kimlerdir: Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli, Seyrânî?

Kısa cevap: XIX. yüzyılda Dadaloğlu Avşar boyunun zorla iskânına karşı söylediği kavga şiirleriyle, Erzurumlu Emrah ve Dertli divan şiirine yakın söyleyişleriyle, Seyrânî devlet görevlilerini hedef alan taşlamalarıyla öne çıkar. Yüzyılın sonunda Ruhsatî ve Sümmânî geleneği XX. yüzyıla taşır.

Toroslarda bir boy, yüzyıllardır yaz ve kış arasında göç eder. Devlet onu bir yere yerleştirmek ister; boyun âşığı ise sazını alıp dağları savunur.

XIX. yüzyıl âşık şiirinin hem en kalabalık hem en renkli yüzyılıdır. Bir yanda dağların, göçün, iskânın şairi Dadaloğlu durur; öbür yanda medresede okumuş, gazeller yazmış, saz şiirinin dilini divan şiirinin sözlüğüne açmış Erzurumlu Emrah. Taşlamanın sert sesi de bu yüzyılda yükselir.

Dadaloğlu: dağların sözcüsü

Dadaloğlu (ö. 1868?) Oğuzların Avşar boyundandır; TDV'ye göre XVIII. yüzyılın son çeyreğinde doğduğu söylenebilir. Avşarların göçebelikten vazgeçirilmek için iskân edilmesine karşı çıktı ve bunu şiirlerinde dile getirdi. Bu şiirleri yaşadığı dönemin sosyal gerçeğinden ayrı düşünmek zordur; şiir ile dönem ilişkisini şiir türleri, tema ve imge sayfasında da görmüştük. TDV şiirlerini üç grupta toplar: sevda şiirleri, yurt güzellemeleri ve kavga şiirleri. Kavga şiirlerinde dili sert ve pervasız, ötekilerde içli ve sadedir; kavga şiirlerinde Köroğlu'nun, sevda şiirleriyle yurt güzellemelerinde Karacaoğlan'ın etkisi görülür. Koşma, türkü, semai, varsağı ve destan söyledi, 11'li heceyi tercih etti. Kavga şiirlerinde söyleyici çoğu zaman tek bir kişi değil, bütün boydur: göçün, yolların, dağların boya ait olduğunu “biz” diye konuşarak ilan eder. TDV, Dadaloğlu'nun şiirindeki bu “biz” duygusunu kabile anlayışının yansıması olarak değerlendirir.

Divana yaklaşanlar: Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihnî

Erzurumlu Emrah (ö. 1860?) Erzurum'un Ilıca ilçesinde doğdu, Erzurum'da medresede okudu ve divan şiirinin zevkini orada tattı. Nakşibendî tarikatına girdi; şiirlerinde vahdet-i vücûd düşüncesine sık yer verdi. TDV'ye göre şiirlerinin genel havası divan şiirine çok yakındır; Fuzûlî, Bâkî ve Nedîm'e nazireler yazdı, saz şairlerinin dilini divan edebiyatının sözlüğüne açtı. Aruz şiirleri Dîvân-ı Emrah adıyla basıldı. Ama asıl kişiliği heceyle söylediği şiirlerdedir. Dikkat: Ercişli Emrah adlı başka bir âşığın şiirleri uzun süre daha ünlü olan Erzurumlu Emrah'a mal edilmiştir.

Dertli (1772–1846?) Bolu'da doğdu, asıl adı İbrahim'dir; önce Lutfî mahlasını kullandı. Hem aruz hem heceyle söyledi, ama başarılı olduğu alan hecedir; aruzlu şiirlerinde Fuzûlî ve Bağdatlı Rûhî'nin etkisi görülür. Bektaşî tekkelerinin serbest anlayışını benimsedi. MEB kitabı onu elinde sazıyla diyar diyar dolaşan bir halk âşığı olarak anar; şiirleri Dîvân-ı Derdli adıyla yayımlandı. TDV'ye göre XIX. yüzyılda Erzurumlu Emrah ve Seyrânî'den sonra âşık edebiyatının en tanınmış temsilcisidir.

Ek bilgi: Bayburtlu Zihnî ve Ruhsatî

Bayburtlu Zihnî (1797–1859) medrese öğrenimi görmüş, devlet kalemlerinde kâtiplik ve mal müdürlüğü yapmış bir şairdir. Çoğunlukla aruzla divan şiiri yazdı, heceyle de halk şiirine yakın koşmalar söyledi; TDV onu iki gelenek arasında bağ kurmaya çalışan bir şair olarak değerlendirir. Eserleri: Divan ve Sergüzeştnâme. Ruhsatî (1835–1911?) Sivas'ın Kangal ilçesinde doğdu ve yaşadı; asıl adı Mustafa'dır. Yaklaşık beş yüz şiirinin yarıdan fazlası koşma, kalanı semaidir; aşk, ölüm, gurbet, yoksulluk ve zamandan şikâyet başlıca konularıdır. Devlet ileri gelenlerini kötülediği için hapse girdiği anlatılır (TDV).

Taşlamanın sesi: Seyrânî

Seyrânî (1800?–1866) Kayseri'nin Develi (Everek) ilçesinde doğdu. TDV'ye göre insani zaafları ve yolsuzlukları cesaretle dile getirdi; devlet görevlilerinden birçok kişi taşlamalarının hedefi oldu. En çok koşma ve semai söyledi; destan, ilahi, nefes de söyledi, aruzla gazel ve divan biçiminde şiirleri de vardır. Şiirlerini saz eşliğinde doğaçlama söylerdi. Taşlamaları yüzünden cezalandırılacağı sırada İstanbul'dan Halep'e kaçtı; Halep günlerini anlattığı bir koşmasının son dörtlüğünde mahlasını ilk dizeye koyar:

Seyrânî'nin yâre dönmez yolları
Başına zindandır Halep çölleri
Sert esiyor bana seher yelleri
Tâlihim yüzüme gülmez ağlarım

Seyrânî (ö. 1866), koşma · TDV İslâm Ansiklopedisi, “Seyrânî” maddesi

Dörtlük 11 hecelidir, ilk üç dize kendi arasında kafiyelidir (yolları, çölleri, yelleri), son dize ayrı kalır; koşmada bu dize öteki dörtlüklerin son dizeleriyle (bağlama dizeleri) kafiyelenir. Konusu gurbet ve talihten (felekten) şikâyettir; mahlasın ilk dizede geçmesi de tapşırmadır.

Yüzyılın sonu: Sümmânî

Sümmânî (1860?–1915) Erzurum'un Narman ilçesinde doğdu, asıl adı Hüseyin'dir. Bade içtiği rüyayı ilk konuda anlatmıştık. Âşık Erbâbî'nin çırağı oldu, Kafkasya'dan Hindistan'a kadar dolaştı, Çıldırlı Âşık Şenlik gibi âşıklarla atıştı. Şiirlerinin çoğu koşmadır; semai, destan ve atışmaları da vardır (TDV). Ruhsatî ve Sümmânî'den sonra gelen, Âşık Veysel gibi Cumhuriyet dönemi halk şairlerini Garip, İkinci Yeni ve sonrası sayfasında ele alıyoruz.

Akılda kalsın: XIX. yüzyılın üç sesi: dağ (Dadaloğlu: göç, iskân, kavga), medrese (Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihnî: aruz, divan, nazire), meydan (Seyrânî: taşlama). Yüzyıl, bade içen Sümmânî ile kapanır.
Sınavda

Nasıl sorulurTanıtım paragrafı yine baş tiptir. “Avşar, iskân, kavga şiirleri” Dadaloğlu; “medrese, Nakşibendî, Fuzûlî'ye nazire, saz şiirinin dilini divana açma” Erzurumlu Emrah; “Develi, devlet görevlilerini hedef alan taşlamalar” Seyrânî; “bade, Gülperi, Narman” Sümmânî demektir.

TuzakDadaloğlu ile Köroğlu'nu (ikisi de sert, meydan okuyan bir ses; yüzyıllar farklı) ve Erzurumlu Emrah ile Ercişli Emrah'ı karıştırmaktır. Bir de halk şiirinden alınan dörtlüklerde şairi mahlastan tanımak: ÖSYM şiirin yazarını yazmaz, adı tapşırmada gizler.

↕Kronolojik sıralama yaşadıkları döneme göre

  1. Seyrânî (1800?–1866)
  2. Köroğlu (XVI. yüzyıl)
  3. Sümmânî (1860?–1915)
  4. Âşık Ömer (XVII. yüzyıl)

?Soru çöz

XIX. yüzyılda Kayseri yöresinde yetişen bu saz şairi, insanların zaaflarını ve yolsuzlukları cesaretle dile getirmiştir; devlet görevlilerinden birçok kişi şiirlerinin hedefi olmuştur. En çok koşma ve semai biçimini kullanmış, şiirlerini saz eşliğinde doğaçlama söylemiştir.
Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kayseri (Develi), devlet görevlilerini hedef alan taşlamalar ve doğaçlama söylenen koşma ve semailer Seyrânî'yi gösterir. Erzurumlu Emrah divan şiirine yakınlığıyla, Dadaloğlu Avşarların iskânına karşı kavga şiirleriyle, Sümmânî bade içtiği rüya ve Gülperi'yle tanınır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonraki ilk iki yüzyılı kapsayan bu dönemde eserlerin çoğu Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Bir yandan Arap ve İran şiirinden gelen aruz ve beyit kullanılmış, öte yandan eski Türk şiirinin hece ölçüsü ve dörtlüğü sürdürülmüştür. Eserlerde töre, kut gibi eski kavramlar İslami değerlerle birlikte işlenir.

Bu parçada sözü edilen dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. XI–XII. yüzyıl, Karahanlı Türkçesi, aruzla hecenin ve eski kavramlarla İslami değerlerin bir arada bulunması geçiş döneminin ipuçlarıdır. İslamiyet öncesi yazılı dönemde (Orhun, Uygur) İslami değer ve aruz yoktur; tekke ve divan edebiyatı XIII. yüzyıldan sonra iki ayrı kol olarak gelişir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Geçiş dönemi ve özellikleri

?Soru 2

Türküyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Görevler ters verilmiş: asıl konu bentlerde ilerler, her bentten sonra aynen dönen bölüm kavuştaktır (bağlama). A doğru: türküde söz ile ezgi çoğunlukla birlikte doğar; C doğru: türkü ağızdan ağıza yayılırken yöreden yöreye değişir, bu biçimler varyanttır; D doğru: türkülerde 7, 8 ve 11'li hece kalıpları yaygındır.Kaynak: Anonim halk şiiri · Türkü: bent ve kavuştak

?Soru 3

Alp Er Tonga öldi mü
Issız ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur

Anonim, Alp Er Tunga Sagusu (Divânu Lugâti't-Türk)

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Dörtlük bir kahramanın ölümü üzerine söylenmiştir ve yasın acısını dile getirir; bu yüzden koşuk değil, yuğ töreninin ağıtı olan sagudur. Biçim iki türde aynı olabilir, ayıran konu ve törendir. Dizeler 7 hecelidir (A), “öldi mü / kaldı mu / aldı mu” aaab düzeninin ilk üç dizesini kafiyeler (C), üç dize de soru cümlesidir (D).Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Sav, sagu, koşuk

?Soru 4

Geçiş döneminde ---- devlet yönetimini konu alan bir mesnevi, ---- tasavvufi şiirleri toplayan bir eser, ---- ise Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan bir sözlüktür.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Devlet yönetimini anlatan mesnevi Kutadgu Bilig, tasavvufi şiirleri (hikmetleri) toplayan eser Divân-ı Hikmet, Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan sözlük Divânu Lugâti't-Türk'tür. Atabetü'l-Hakâyık bir ahlak kitabıdır; ne mesnevidir ne tasavvufi şiir derlemesi ne de sözlük.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Dört eseri ayırmak

?Soru 5

Doğuştan kör olduğu bilinen şairin bu eseri, XII. yüzyılda sade bir Doğu Türkçesiyle yazılmış bir öğüt kitabıdır. Aruz ölçüsüyle yazılan eserde öğütler aaba düzeninde kafiyelenen dörtlüklerle verilir. Eserin sonunda, başka kişilerin şairi ve eserini öven şiirleri de yer alır.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Doğuştan kör şair (Edip Ahmet), aruzla yazılmış aaba kafiyeli dörtlükler ve sona eklenmiş övgü şiirleri Atabetü'l-Hakâyık'ı gösterir. Kutadgu Bilig beyitlerle yazılmış bir mesnevidir, Divân-ı Hikmet'in dörtlükleri hece ölçülüdür, Risaletü'n-Nushiyye ise Yunus Emre'nin 1307'de Anadolu'da yazdığı bir mesnevidir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Atabetü'l-Hakâyık ve Edip Ahmet

?Soru 6

VIII. yüzyılda taşa kazınan bu metinde hükümdar, beylerine ve halkına doğrudan seslenir; geçmişte devletin yıkılmasına yol açan hataları hatırlatır, birlik içinde kalmalarını öğütler. Metin bu yönüyle bir söylevin, olayları yaşayan kişinin ağzından anlatılması yönüyle de bir anının özelliklerini taşır.

Bu parçada söz edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Taşa kazınma, VIII. yüzyıl, halka sesleniş ve öğüt Orhun Yazıtlarının ipuçlarıdır. Altun Yaruk ve Kalyanamkara ve Papamkara Uygur dönemi kâğıt metinleridir; Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın sözlüğüdür.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Orhun Yazıtları ve söylev

?Soru 7

I. Sensiz geçen bir günüm
II. Ağaçta kuşlar öter
III. Bana bir yıldan beter
IV. Bahar gelmeye yeter
Mâninin biçim ve içerik özellikleri dikkate alınarak bu dizelerle bir mâni oluşturulmak istense sıralama aşağıdakilerden hangisi olur?

✓ A. “öter, yeter, beter” kafiyeli, “günüm” kafiyesizdir; kafiyesiz dize üçüncü sıraya gelir. Kuşların ötüşü baharın gelişine yeter (doldurma), sevgilisiz bir gün bir yıldan beterdir (asıl söz): aaxa. B'de düzen axaa, C'de xaaa, D'de aaax olur.Kaynak: Anonim halk şiiri · Mâni: 7'li hece ve aaxa

?Soru 8

Söyleyeni bilinmeyen, sözlü olarak doğup ağızdan ağıza yayılırken değişen, hece ölçüsüyle ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen, son dörtlüğünde şairin adının geçtiği bir bölüm bulunmayan şiirler aşağıdakilerden hangisinin ürünüdür?

✓ C. Söyleyenin bilinmemesi, ağızdan ağıza değişerek yayılma ve tapşırmanın yokluğu anonim halk edebiyatını gösterir. Âşık tarzında şair bellidir ve adını son dörtlükte söyler; tekke şiirinin şairi de bellidir; divan şiiri yazılı ve aruzludur.Kaynak: Anonim halk şiiri · Halk edebiyatının üç kolu

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi adı belli bir şairin, yakın tarihteki bir olayı destan havasında işlediği yapma destandır?

✓ D. Üç Şehitler Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Kurtuluş Savaşı'nı işleyen yapma destanıdır. Göç ve Manas anonim doğal destanlardır; Keşanlı Ali Destanı Haldun Taner'in tiyatro eseridir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Dünya destanları ve yapma destan

?Soru 10

Gözüm yaşa
Bin yıl gönlüm sen yaşa
Ayrılık ömrü yedi
----
Bu dizelerin sonuna aşağıdaki dizelerden hangisi eklenirse bir cinaslı mâni elde edilir?

✓ D. “yaşa” üç dizede aynı söylenir, üç ayrı anlam taşır: gözyaşına, yaşamak (emir), yetmiş yaşına. İlk dize dört heceli, kafiye aaxa: kesik (cinaslı) mâni. B'de “başa” yalnız benzer sesli (zengin kafiye), C'de “yaşta” söyleyişçe farklı, A'da kafiye yok.Kaynak: Anonim halk şiiri · Kesik (cinaslı) ve yedekli mâni
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →