Söz sanatları II: tezat, tenasüp, telmih, hüsnütalil, tecahülüarif, tevriye, irsalimesel, mübalağa

Sekiz edebî sanatı divan şairlerinin beyitleriyle, her biri için bir tanıma sorusuyla ve komşu sanatlarla karşılaştırarak anlatıyoruz; tevriye, kinaye ve tariz farkı ile 14 sanatın tek tablodaki özeti sayfanın sonunda.

8 durakAYT
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SANAT · TENASÜP VE TEZAT

Tenasüp ve tezat: aynı dünyadan sözcükler, karşıt uçlardan sözcükler

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeşbih (benzetme) nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşbih (benzetme), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. Dört ögesi vardır: benzeyen ve benzetilen (temel ögeler), benzetme yönü ve benzetme edatı (yardımcı ögeler). Benzeyen ile benzetilen her teşbihte bulunmak zorundadır; ikisinden biri düşerse sanat istiareye dönüşür.

Teşbih ve dört ögesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tenasüp ve tezat nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Tenasüp (uygunluk), anlamca birbiriyle ilgili, aynı alana ait sözcüklerin bir arada kullanılmasıdır: gül, bülbül, diken, bahçıvan. Tezat (zıtlık), anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerin ya da kavramların bir arada kullanılmasıdır: dert ile derman, kavuşma ile ayrılık, gece ile gündüz.

Bir divan şairi “gül” dediğinde okur bülbülü, bahçeyi, dikeni de bekler; “dert” dediğinde ise çoğu zaman dermanı.

Söz sanatları I sayfasında benzetmeden doğan sanatları gördük: orada bir varlık başka bir varlığın yerine geçiyordu. Bu sayfadaki sanatların çoğu benzetmeye dayanmaz; sözcükler arasındaki ilişkiye, söylenenin nedenine ya da sözün gerisindeki bilgiye dayanır. İlk iki sanat en yalın olanlarıdır, çünkü yalnız sözcüklerin birbirine nasıl baktığıyla ilgilenir: aynı yöne mi, karşı yöne mi?

Tenasüp: aynı fotoğrafa giren sözcükler

MEB tenasüp (uygunluk) sanatını, tek bir konuya bağlı sözcükleri ve söz öbeklerini aynı dizede ya da beyitte buluşturmak diye açıklar. Şair bir sözcük seçtiğinde onun dünyasından başka sözcükleri de çağırır; böylece beyit tek bir sahnenin içinde kalır ve okurun zihninde bütünlüklü bir resim kurulur. Divan şiirinde bu sözcük kümeleri neredeyse kalıplaşmıştır:

  • Bahçe dünyası: gül, bülbül, gonca, diken, gülşen (gül bahçesi), bâğ-bân (bahçıvan)
  • Mum ve aşk dünyası: şem (mum), pervane, yanmak, ateş
  • Meclis dünyası: saki, mey (şarap), kadeh, meyhane
  • Halk şiirinde göç ve yayla: dağ, yayla, çeşme, kervan, göç

Tenasüp için benzetme gerekmez, iki ya da daha çok sözcüğün aynı alana ait olması yeter. Bahçede gül açtı, bülbül dalda öter / Bahçıvan dikene bile su verir dizelerinde bahçe, gül, bülbül, dal, bahçıvan ve diken aynı bahçenin parçalarıdır. Bu kümelerin divan şiirindeki mazmun değerini (gülün sevgili, bülbülün âşık olması) Divan şiiri sayfasında ayrıca ele alıyoruz.

Tezat: terazinin iki kefesi

Anlamca birbirine karşıt düşen sözcükleri yan yana getirmeye MEB tezat (zıtlık) adını verir. Karşıtlık sözcükte olabileceği gibi kavramda ya da durumda da olabilir: Kavuşmanın sevinci ayrılığın acısına karıştı. dizesinde kavuşma ile ayrılık, sevinç ile acı karşı karşıya durur. ÖSYM 2025'te sanatın tanımını “dert ile derman” örneği üzerinden sordu. Divan şiirinin en sık tezat çiftleri vasl (kavuşma) ile hicran (ayrılık), yâr (sevgili) ile ağyâr (yabancılar, rakipler), şeb (gece) ile ruz (gündüz), dert ile dermandır. Telmih bölümünde okuyacağımız Neşâtî beyti de yâr ile ağyârı karşı karşıya getirir.

Tezat, Türkçe serisinin Sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasındaki zıt anlamın şiirdeki karşılığıdır; ama sınav yalnız sözlükteki karşıtlığı aramaz. Karşıtlık bir duygu durumu ile ötekinin yan yana gelmesiyle de kurulabilir; önemli olan, şairin bu karşıtlıktan bir anlam çıkarmasıdır: ayrılık, kavuşmanın değerini büyütür.

Tenasüpte sözcükler bir merkezin çevresinde toplanır, tezatta iki uca ayrılır. Örnek sözcükler MEB TDE 9 s.30–31'deki tanımlara göre seçildi.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sözcükleri iki soruyla sına. “Aynı fotoğrafa girerler mi?” (gül, bülbül, diken) → tenasüp. “Terazinin iki kefesine mi konurlar?” (dert, derman) → tezat. İkisine de evet diyorsan iki sanat birlikte vardır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu iki sanatı çoğunlukla bir beyitteki birkaç sanattan biri olarak sorar (2026'da tenasüp, beyitte aranan sanatlar arasındaydı) ya da şıklarda sanatın adı yerine tanımını verir: “Anlamca karşıt kavramları bir arada kullanma” ifadesini gördüğünde tezatı düşün.

TuzakTuzak 1: gül ile diken aynı bitkinin parçalarıdır; öncelikle tenasüp kurar, tezat aramak için karşıt bir anlam gerekir. Tuzak 2: tenasüpte sözcüklerin birbirine benzemesi gerekmez, aynı alana ait olması yeter; benzerlik ararsan teşbihe kayarsın.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük kümesi ve sanat

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tezat sanatına yer verilmiştir?

✓ B. Kavuşma ile ayrılık, sevinç ile acı karşıt kavramlardır. A'da bahçe, C'de mum ve pervane, D'de kervan ve yol dünyasından sözcükler bir araya gelmiştir; bu dizelerde tenasüp vardır, tezat yoktur.
SANAT · MÜBALAĞA

Mübalağa (abartma): elli bin yıl süren bir gece

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLirik şiir ve epik şiir nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirler konu bakımından beşe ayrılır: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Lirik şiir duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatır (gazel, şarkı, güzelleme, ağıt; Fuzûlî'nin gazelleri). Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini anlatır (koçaklama, destan; Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si).

Lirik ve epik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mübalağa (abartma) sanatı nedir, nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Mübalağa (abartma), bir durumu, duyguyu ya da niteliği olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermektir. Ahmet Paşa'nın ayrılık gecesinin elli bin yıldan uzun sürdüğünü söylemesi mübalağadır. Divan şiirinde mübalağalı övgü ve hicivleriyle tanınan şair Nef'î'dir.

“Sana bin kere söyledim” diyen kimse gerçekten bin kez saymamıştır; abartı, günlük konuşmanın da en eski araçlarından biridir.

Günlük dilde abartı bir alışkanlıktır, şiirde ise bilinçli bir sanattır. MEB'in açıklamasında mübalağa (abartma), bir durumu abartıp gerçekte olduğundan başka türlü göstermektir. ÖSYM 2022'de tanımı iki yönüyle birlikte sordu: bir şeyi olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermek. Şair abartıya, duygunun gücünü olağan ölçülerle anlatamadığı için başvurur: ayrılık acısı bir gecede bitmiyorsa, o gece yıllar kadar uzun olmalıdır.

Büyütme: Ahmet Paşa'nın gecesi

Hey kıyâmet gel hesâbın gönlüme sor zülfünün
Elli bin yıldan uzundur her şeb-i hicran ona

Ahmet Paşa (ö. 1496-97); örnek TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Mübalağa” maddesinden

Şair kıyameti çağırır ve ondan sevgilinin zülfünün (saçının) hesabını kendi gönlüne sormasını ister: ayrılık gecelerinin her biri o gönle elli bin yıldan uzun gelmektedir. Bir gecenin elli bin yıl sürmesi gerçekte olamaz; şair özlemin ağırlığını zamanı büyüterek anlatmıştır. Beyitte tek sanat da yoktur: kıyamet ile hesap aynı inanç dünyasından geldiği için tenasüp kurar; siyah ve uzun olan zülüf ile ayrılık gecesi de divan şiirinde birbirini çağıran bir ikilidir.

Küçültme ve nasıl tanınır?

Abartı yalnız büyütme yönünde olmaz. Öyle zayıfladım ki gölgem bile görünmez oldu dizesinde âşığın ayrılıktan eriyip gözle görülmez hâle gelmesi küçültme yönünde bir abartıdır. Tanımanın yolu ölçüye bakmaktır: Söylenen şey gerçek hayatta olabilir mi, olsa bu ölçüde mi olur? Gözyaşının ırmak olması, bir âhın dağları eritmesi, gecenin yıllarca sürmesi gerçeğin ölçüsünü aşar. Mübalağa çoğu zaman bir benzetmenin ya da kişileştirmenin üstüne biner; o yüzden bir dizede abartıyı bulmak öteki sanatları aramaktan vazgeçirmemeli.

Divan şiirinde bu sanatın adı en çok Nef'î ile anılır: XVII. yüzyılın kaside ustası, kasidelerinde övdüğü kişileri ölçüsüz övgülerle yüceltmiş, hicivlerinde de aynı abartıyı ters yönde kullanmıştır (ÖSYM 2022). Nef'î'nin kasidelerini Divan şairleri (XVII–XIX. yüzyıl) sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Mübalağanın testi bir cetveldir: “Bu, gerçek hayatın ölçüsüne sığar mı?” Gözyaşı → ırmak, gece → elli bin yıl, âşık → görünmez: cetvel taşıyorsa mübalağa vardır. Abartının iki yönü var: büyütme ve küçültme.
Sınavda

Nasıl sorulurMübalağa çoğunlukla bir şiir incelemesi sorusunun şıklarından biridir: “Dizelerde mübalağa sanatına başvurulmuştur.” Ayrıca sanatçı tanıtımında ipucu olur: “kaside ustası, mübalağalı övgü ve hicivleriyle tanınan şair” ifadesinin cevabı Nef'î'dir.

TuzakTuzak 1: her benzetme abartı değildir; “yüzün gül gibi” bir benzetmedir, ölçüyü aşan bir iddia taşımaz. Tuzak 2: hüsnütalille karıştırmak; mübalağada ölçü büyür, hüsnütalilde ise olaya uydurulmuş güzel bir neden verilir.

▭Boşluk doldurma

Bir şeyi olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermeye denir. Kasidelerindeki ölçüsüz övgüler ve sert hicivlerle tanınan XVII. yüzyıl şairi bu sanatın en çok anılan ustasıdır.

mübalağaNef'îhüsnütalilNâbî

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde mübalağa sanatına başvurulmuştur?

✓ D. Gözyaşının yedi denizi taşırması gerçeğin ölçüsünü aşan bir abartıdır. A'da rüzgâra insan gibi fısıldama verilmiş (teşhis), B'de bahçe dünyasından sözcükler var (tenasüp), C'de Leylâ ile Mecnun hikâyesine gönderme yapılmış (telmih); hiçbirinde ölçü abartılmamıştır.
SANAT · TELMİH

Telmih (hatırlatma): tek bir adla bütün bir hikâyeyi çağırmak

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde millî, manevi, tarihî ve mitolojik ögeler nasıl belirlenir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde millî (vatan, bayrak, bağımsızlık), manevi (inanç, dua, Peygamber sevgisi) ve evrensel (sevgi, adalet, özgürlük) değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler aranır. Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si tarihî, Ziya Gökalp'in "Ergenekon"u mitolojik, Dadaloğlu'nun iskâna karşı şiirleri sosyal ve siyasi ögeler taşır.

Millî, tarihî, mitolojik ögeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Telmih (hatırlatma) sanatı nedir, nasıl bulunur?

Kısa cevap: Telmih (hatırlatma), anlatımı güçlendirmek için herkesçe bilinen bir olaya, kıssaya, kişiye ya da söze ayrıntısını anlatmadan gönderme yapmaktır. Yusuf'u anmak güzelliği ve kuyuya atılışı, Ferhat'ı anmak dağları delen aşkı, Mecnun'u anmak Leylâ için çöllere düşen âşığı hatırlatır.

Şair yalnız “Ferhat” der ve susar; okur dağları delen âşığı, Şirin'i ve bütün hikâyeyi kendi zihninde tamamlar.

Bir hikâyeyi beyitte baştan sona anlatmaya yer yoktur. Divan ve halk şairleri bu sınırı, okurla ortak bildikleri hikâyelere yaslanarak aşar: tek bir ad, tek bir nesne bütün bir kıssayı açar. MEB'in açıklamasına göre telmihte şair, sözünü güçlendirmek için okura geçmişten önemli bir olayı ya da tanınmış bir kişiyi anımsatır. TDV İslâm Ansiklopedisi tanımı genişletir: âyet, hadis, kıssa, olay, vecize ya da atasözüne, onu açıkça aktarmadan gönderme yapmak. ÖSYM 2024'te tanımı Yusuf-ı Kenan örneğiyle sordu.

Telmihin kaynakları

Telmihin işlemesi için okurun göndermeyi tanıması gerekir; tanımazsa söz bir bilmeceye döner. Bu yüzden şairler herkesin bildiği kaynaklara başvurur. TDV bu kaynakları kabaca şöyle gruplar:

  • Dinî kıssalar: Yusuf (güzellik, kuyuya atılma), Süleyman (saltanat, kuşların dili, hüdhüd), Hızır (âb-ı hayat, yani ölümsüzlük suyu), Hz. Peygamber'in hayatı ve mucizeleri, Kerbelâ
  • Aşk hikâyeleri: Leylâ ile Mecnun, Ferhat ile Şirin
  • İran destanları ve tarih: Şâhnâme kahramanları; Hülâgû, Cengiz gibi tarihî kişiler
  • Türk kaynakları: atasözleri, Mevlânâ ve Yunus Emre gibi mutasavvıfların menkıbeleri; XIX. yüzyıldan sonra Batı etkisiyle Yunan mitolojisi

Hâl-i dili ne yâr ü ne ağyâr ile söyleş
Ferhâd-ı belâkeş gibi kûhsâr ile söyleş

Neşâtî (ö. 1674); örnek TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Telmih” maddesinden

Şair, gönlün hâlini ne sevgiliye (yâr) ne yabancılara, rakiplere (ağyâr) anlatmayı öğütler: dert çeken Ferhat gibi dağlarla (kûhsâr) konuşmak gerekir. Ferhat'ın adı dağla yan yana gelince okur, Şirin için dağları delen âşığın bütün hikâyesini hatırlar; telmih budur. Beyit aynı zamanda “Ferhat gibi” diyerek bir benzetme kurar ve yâr ile ağyârı karşı karşıya getirerek tezat yapar.

Başka örnekler de aynı düzenle işler (TDV, “Telmih”). Nâbî, gelen mektuba hüdhüd kuşu diye seslenip onun Sabâ'dan (Sebe ülkesinden) gelip gelmediğini sorar; gönderme Hz. Süleyman ile Belkıs kıssasınadır. Fuzûlî Su Kasidesi'nde Hz. Peygamber'in parmaklarından su akıtması mucizesine işaret eder. Ziya Paşa ise Şâhnâme'deki zalim Dahhâk'ın ülkesini bir demircinin, Gâve'nin perişan etmesini anar.

Açık ve kapalı gönderme

Gönderme bazen apaçıktır: Ferhat'ın adı dağla birlikte söylenir. Bazen de kapalıdır ve okurun kaynağı kendisinin bulması gerekir; TDV, Şeyhî'nin emanetin insana yüklenmesini anlatan Kur'an âyetine adını anmadan işaret ettiği beyti örnek verir. Sınav açık göndermeyi sorar: bir özel ad (Yusuf, Mecnun, Hızır, Rüstem) ya da o hikâyeye ait tanınmış bir nesne (kuyu, dağ, âb-ı hayat).

Telmih başka sanatlarla sık sık birleşir. Yusuf gibi sattılar beni kardeşlerim dizesinde hem benzetme (ben → Yusuf) hem telmih (kardeşlerinin Yusuf'u satması) vardır. Şiirdeki her özel ad ise telmih değildir: Ahmet'e uğradım, selam söyledim dizesindeki ad bilinen bir hikâyeyi çağırmaz.

Akılda kalsın: Telmih bir anahtardır: kapıyı açar, odayı göstermez. Adı ya da nesneyi gördüğünde sor: “Bu, arkasında herkesin bildiği bir hikâye taşıyor mu?” Yusuf → kuyu ve güzellik, Ferhat → dağ, Mecnun → çöl, Hızır → âb-ı hayat.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM telmihi hem ayrı bir sanat sorusunda (2024: tanım + Yusuf-ı Kenan) hem de şiir incelemesi sorularının şıklarında (2026: telmih, redif, tema birlikte) sordu.

TuzakŞıklarda sanatın adı yerine tanımı gelebilir: “geçmişte yaşanmış, bilinen bir olaya ya da kişiye gönderme yapma.” Tuzak 1: telmihi irsalimeselle karıştırmak; telmih işaret eder, irsalimesel atasözünü dizeye getirir. Tuzak 2: telmih bulunan bir dizede benzetme de olabilir; “Yusuf gibi” diyen dizede iki sanat birden vardır.

⇄Bilgi eşleştirme ad ve çağırdığı hikâye

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde telmih sanatı vardır?

✓ A. Dize, Yusuf'un kuyuya atılıp sonunda kurtulduğu kıssayı hatırlatır. B'de gözler gökyüzüne benzetilmiş (teşbih), C'de sabah yeline insan davranışı verilmiş (teşhis), D'de bahçe dünyasından sözcükler kullanılmıştır; bunlar bilinen bir hikâyeye gönderme yapmaz.
SANAT · HÜSNÜTALİL

Hüsnütalil (güzel nedene bağlama): su neden taştan taşa çarpar?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstiare nedir, açık istiare ile kapalı istiare nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstiare (eğretileme), teşbihin temel ögelerinden yalnız biriyle yapılan sanattır. Yalnız benzetilen söylenirse açık istiare, yalnız benzeyen söylenip benzetilenin bir özelliği ona verilirse kapalı istiare olur. Divan şiirinde sevgili yerine yalnız “servi” demek açık istiaredir.

İstiare: açık ve kapalı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hüsnütalil (güzel nedene bağlama) nedir, nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Hüsnütalil (güzel nedene bağlama), gerçekte başka bir nedene bağlı olan bir olayı, gerçek nedenini bir yana bırakıp daha güzel, hayalî bir nedene bağlamaktır. Fuzûlî'ye göre su, Hz. Peygamber'in ayağının toprağına ulaşmak için başını taştan taşa vurarak dolaşır.

Bir dere taşların arasından köpürerek akar; fizikçi bunun nedenini eğimde arar, Fuzûlî ise bir özlemde.

MEB'e göre hüsnütalilde gerçek hayatta olup biten bir şey, hayal ürünü ve güzel bir sebebe bağlanır; terimin sözlük anlamı da “güzel sebep gösterme”dir. Sanatın üç parçası vardır: gerçekte olan bir olay, bu olayın herkesçe bilinen gerçek nedeni ve şairin onun yerine koyduğu güzel neden. Üçüncü parça yoksa sanat da yoktur.

Fuzûlî'nin suyu

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Hüsn-i ta‘lîl” maddesi sanatı Fuzûlî'nin (ö. 1556) Su Kasidesi'nden bir beyitle örnekler. Su Kasidesi, Hz. Peygamber'i öven bir naattır ve her beyti “su” redifiyle biter. Söz konusu beyitte olay, suyun taşlara çarparak akmasıdır; bunun gerçek nedeni suyun eğim boyunca akıp önündeki taşlara çarpmasıdır. Şair ise suyun ömürler boyu, durmadan, “Onun ayağının toprağına ulaşayım” diyerek başını taştan taşa vurduğunu ve avare dolaştığını söyler. Doğal bir olay, övgünün hizmetine giren güzel bir nedene bağlanmıştır. Suya bir istek ve söz verildiği için beyitte kişileştirme de vardır.

Neden kişileştirmeyle birlikte gelir?

Bir varlığa bir amaç yüklemek, onu düşünen ve isteyen bir varlık gibi göstermek demektir. Bu yüzden hüsnütalil çoğu zaman kişileştirmenin üstüne kurulur: ağaçlar sevinçten yeşerir, güneş kıskançlıktan bulutlara saklanır. İkisini ayıran şey şudur: kişileştirmede insan özelliği verilir, hüsnütalilde bir olaya neden uydurulur. Güneş bulutların arkasına girdi dizesi gerçekçidir; Senin yüzünü görmesin diye güneş bulutlara saklandı dizesinde ise bulutlanmanın nedeni sevgilinin güzelliğidir.

Nedeni bildiren sözler ipucu verir: için, diye, -dığından, çünkü, ondan. Neden bazen açıkça söylenmez, sezdirilir. TDV, nedenin “sanki, galiba” gibi şüphe bildiren sözlerle verildiği örneklerde sanatın klasik belagatte “yarım” sayıldığını da not eder.

Akılda kalsın: Hüsnütalil bir “çünkü” sanatıdır. Dizedeki olayı bul ve sor: “Bu neden gerçek mi, yoksa güzel bir uydurma mı?” Gerçek neden (eğim, yağmur, mevsim) → sanat yok. Güzel uydurma (özlem, kıskançlık, hayret) → hüsnütalil.
Sınavda

Nasıl sorulurHüsnütalil en çok bir beyitteki sanatların sayıldığı sorularda karşına çıkar. ÖSYM 2026'da bir beyitte tenasüp, teşbih, mübalağa ve tecahülüarif vardı, hüsnütalil yoktu; aranan cevap tam da olaya neden gösterilmeyen o eksik sanattı. Bu yüzden seçenekte hüsnütalil gördüğünde önce dizede bir olay ve ona verilmiş bir neden var mı diye bak.

TuzakKişileştirme gördüğün her dizeye hüsnütalil demek; neden yoksa yalnız teşhis vardır.

↕Sıralama hüsnütalili bulma adımları

  1. Şairin olaya hangi nedeni yüklediğine bak (sevgilinin yüzünü kıskanması)
  2. Dizede anlatılan olayı bul (güneşin bulutlara girmesi)
  3. Neden gerçek değil ama güzel ve hayalîyse hüsnütalil olduğuna karar ver
  4. Olayın herkesçe bilinen gerçek nedenini düşün (bulutların güneşin önünden geçmesi)

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde bir olay, gerçek nedeninin dışında güzel ve hayalî bir nedene bağlanmıştır?

✓ C. Güneşin bulutların arkasında kalması, sevgilinin yüzünü görüp kıskanmasın diye saklanmasına bağlanmıştır: hüsnütalil. A'daki neden (rüzgâr) gerçektir. B'de ayın ışığı gümüş bir yola benzetilmiş (teşbih), D'de bahçe dünyasından sözcükler bir araya gelmiştir (tenasüp).
SANAT · TECAHÜLÜARİF

Tecahülüarif (bilmezlikten gelme): cevabını bildiğin soruyu sormak

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTariz nedir, tariz sanatı şiirde nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tariz, bir kişiyi ya da durumu eleştirmek, iğnelemek için sözü, kastedilenin tam tersini söyleyerek kullanma sanatıdır: tembel birine “Maşallah, ne çalışkansın!” demek gibi. Klasik belâgatte daha geniş anlamıyla sözün ucunu dolaylı yoldan birine dokundurmak diye tanımlanır ve kinayenin bir türü sayılır.

Tariz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tecahülüarif (bilmezlikten gelme) nedir, nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Tecahülüarif (bilmezlikten gelme), şairin bildiği bir gerçeği bir nükte uğruna bilmiyormuş gibi göstermesidir; çoğunlukla soru biçiminde kurulur. Nedîm'in sevgilisine “Hülâgû Han mısın?” diye sorması, onun Hülâgû olmadığını bildiği hâlde zalimliğini vurgulamanın yoludur.

Sevgilisine “Sen melek misin?” diye soran âşık cevabı bilmez değildir; asıl söylemek istediği, onun bir melek kadar güzel olduğudur.

MEB tecahülüarif sanatını, şairin bildiği bir gerçeği bilmiyor gibi davranması diye açıklar; sözcüğün kendisi de “bilenin bilmezlikten gelmesi” demektir. TDV bu sanatı bir nükteye dayanan bilmezlik olarak açıklar: şair muhatabına cevabını bildiği bir soru yöneltir, cevap da soruyla birlikte sezdirilir. Bilgi edinmek için sorulan soru bu sanata girmez. Sanatın değeri, doğrudan söylenince sıradanlaşacak bir övgüyü, şaşkınlığı ya da yergiyi bu dolaylı yoldan daha etkili kılmasındadır.

Nedîm'in sorusu

Tahammül mülkünü yıktın Hülâgû Han mısın kâfir

Nedîm (ö. 1730); örnek TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Tecâhül-i ârif” maddesinden

Şair, sevgilinin sabır ülkesini yıktığını söyler ve sorar: Yoksa sen Hülâgû Han mısın? Sevgilinin Hülâgû olmadığını elbette bilir; soruyu, onun zulmünü Bağdat'ı yakıp yıkan Moğol hükümdarınınkine eşitlemek için sorar. “Kâfir” sözü burada din bildirmez, divan şiirinde acımasız sevgiliye yöneltilen bir sitem hitabıdır. Bu tek mısra, bir sayfanın üç sanatını birden taşır: bilinen şeyi soran tecahülüarif, Hülâgû'yu anarak tarihî bir kişiye gönderme yapan telmih ve sabrın yıkılabilir bir ülke gibi gösterilmesiyle kurulan benzetme (Söz sanatları I).

Amaçları ve sorusuz biçimi

TDV'nin örneklerine göre şair bu sanata çeşitli amaçlarla başvurur: övgü (sevgiliye melek mi, peri mi diye sormak), aşk ve şaşkınlık (bu gizli âhların ne olduğunu sormak), kınama ve yergi (Nedîm'in Hülâgû sorusu). Sanat her zaman soru işaretiyle gelmez; bilinen bir gerçeği yeni öğrenmiş gibi söylemek de bilmezlikten gelmektir: Meğer ayrılık da bir gece kadar uzunmuş. Bu kullanımda şair, herkesin bildiği şeyi şaşırarak keşfediyormuş gibi yapar.

Akılda kalsın: Soru işaretini görünce cevabı sen ver. Cevap herkesçe biliniyorsa (sevgili melek değildir, Hülâgû değildir) ve soru bir övgü, şaşkınlık ya da sitem taşıyorsa tecahülüarif vardır. Cevabı gerçekten bilinmeyen soru sanat değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu sanatı iki kez sordu: 2019'da iki koşmanın ortak özellikleri arasında ve 2026'da bir beyitte aranan sanatlar arasında. Kalıp çoğunlukla “… sanatından yararlanılmıştır” şıkkıdır.

TuzakTuzak 1: her soru cümlesini tecahülüarif saymak; şair cevabı gerçekten bilmiyorsa ya da soru bilgi almak için soruluyorsa bu sanat yoktur. Tuzak 2: tecahülüarif ile hüsnütalil aynı dizede birleşebilir; “Bulutlar benim için mi ağlıyor?” sorusu hem bilmezlikten gelir hem yağmura güzel bir neden arar.

▭Boşluk doldurma

Bilinen bir gerçeği bir nükte uğruna bilmiyormuş gibi göstermeye denir. Bu sanat çoğunlukla biçiminde kurulur ve cevap bu biçimin içinde sezdirilir.

tecahülüarifsorutevriyeünlem

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tecahülüarif sanatı vardır?

✓ B. Şair gelenin yâr olduğunu bildiği hâlde onu bahara benzer bulduğu için bilmezlikten gelerek sorar; övgü soru içinde sezdirilmiştir. A'da Mecnun'a gönderme ve benzetme (telmih, teşbih), C'de kişileştirme ve abartı (teşhis, mübalağa), D'de atasözü (irsalimesel) vardır.
SANAT · TEVRİYE

Tevriye: yakın anlam perde, uzak anlam asıl söz

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKinaye nedir, kinaye ile mecaz ve istiare arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kinaye, gerçek anlamı da düşünülebilen bir sözü asıl mecaz anlamını kastederek kullanma sanatıdır. “Saçları ağardı” sözünde saçlar gerçekten ağarmış olabilir, ama asıl söylenmek istenen kişinin yaşlandığıdır. Kinayeyi mecazdan ve istiareden ayıran şey, gerçek anlamın da mümkün olmasıdır.

Kinaye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tevriye nedir, kinaye ve tariz ile farkı nedir?

Kısa cevap: Tevriye, birden çok anlamı olan bir sözcüğü, akla ilk gelen yakın anlamı perde gibi kullanılıp asıl uzak anlamı kastedilecek biçimde söylemektir. Kinayede bir sözün gerçek anlamı da düşünülebilir ama mecaz anlamı kastedilir; tarizde ise söylenenin tersi kastedilerek iğneleme yapılır.

Bir şair sevgilisinin nerede olduğunu sorar, dostları onun Vefa semtinde, doğru yolda olduğunu söyler; dinleyen önce İstanbul'daki semti düşünür, şair ise sevgilinin vefalı olduğunu anlatmıştır.

TDK tevriye sanatını, birden çok anlamı olan bir sözün yakın anlamının değil de uzak anlamının kullanılması diye tanımlar. ÖSYM 2022'de aynı tanımı sordu: bir sözcüğün yakın ve uzak iki anlamını birlikte düşündürerek uzak anlamın kastedilmesi. Yakın anlam, çevredeki sözcüklerin desteğiyle ilk akla gelen anlamdır ve bir perde işi görür; uzak anlam perdenin arkasındaki asıl sözdür. Girişteki örnek, TDV'nin Hüsnî'den aktardığı bir beyte dayanır: Vefa, İstanbul'da bir semttir (yakın anlam); kastedilen ise sevgilinin sadakatidir (uzak anlam).

Tevriye nasıl kurulur?

Tevriye çoğunlukla bir sözcüğün iki ayrı anlamına dayanır. TDV'nin Türk edebiyatından verdiği örnekler bu düzeneği iyi gösterir: gül yüzlü sevgilinin “âl”ine aldanıp gönül verdiğini söyleyen beyitte gül ve yüz sözcükleri “âl”i önce kırmızı diye okutur, kastedilen ise hiledir. Nâilî bir beytinde “hicaz” ve “uşşak” sözcüklerini hem musiki makamlarının adı hem de Hicaz bölgesi ve âşıklar anlamıyla oynatır. Bugünün Türkçesiyle kurulmuş bir örnek de aynı işi görür: Dikenler arasında kalsan da sen gül. Diken sözcüğü “gül”ü önce çiçek diye okutur (yakın anlam); öğüt ise gülümsedir (uzak anlam).

Divan şairleri tevriyeyi en çok mahlaslarında kullanır. Anlamlı bir mahlas iki yöne birden bakar: Bâkî, adının bu dünyada kalıcı olacağını söylediği mısrada “bâkî” sözcüğünü hem “kalıcı” hem kendi mahlası olarak kullanır; Hayâlî için söylenen bir mısrada da “hayâl” hem hayal hem şairin adıdır (TDV, “Tevriye”). ÖSYM 2022 ve 2023'te tevriyeyi divan beyitleri üzerinden sordu.

Tevriye mi, cinas mı?

İki sanat da anlamı farklı, söylenişi aynı sözcüklerle çalışır; Türkçe serisinin Sesteş sözcükler bölümü ikisinin de hammaddesidir. Fark sözcüğün kaç kez geçtiğindedir. Cinasta aynı söyleyiş iki kez kullanılır ve her biri ayrı anlamdadır: Kır atına binip kıra çıktı. (kır renk, kır kırsal). Tevriyede sözcük bir kez geçer, iki anlam o tek sözcükte üst üste biner. Cinası mâni ve cinaslı kafiye bağlamında Şiirin yapısı sayfasında anlattık.

Tevriye, kinaye, tariz: üç dolaylı söyleyiş

Üç sanat da düz söylemez, söylediğinin arkasında başka bir anlam taşır; bu yüzden ÖSYM'nin komşu kavram çeldiricisi olarak sık yan yana gelir. Kinaye ve tarizi Söz sanatları I sayfasında ayrıntılı anlattık; burada yalnız ayırt etme ölçütünü veriyoruz. TDV'ye göre temel fark şudur: kinayede ve mecazda iki anlam arasında bir bağ vardır (bacası tütmeyen evin gerçekten ocağı yanmaz, bu da yoksulluğu gösterir); tevriyede böyle bir bağ aranmaz, iki anlam çoğu zaman yalnız aynı söylenişi paylaşır. Tarizde ise anlam ikiye bölünmez, tersine döner.

Tevriye tek sözcükte iki anlam taşır, kinaye gerçekten mecaza geçer, tariz anlamı tersine çevirir. Ayrım ölçütü TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Tevriye” maddesine dayanır; örnek cümleler bu sayfa için kuruldu.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç soru, üç sanat. “Tek bir sözcük iki ayrı anlama mı geliyor?” → tevriye. “Söz gerçekten olabilir ama başka bir şeyi mi sezdiriyor?” → kinaye. “Söylenen, kastedilenin tam tersi mi?” → tariz.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM tevriyeyi ayrı bir sanat sorusundan çok divan şiiri sorularının içinde sordu: 2022'de tanım (yakın ve uzak anlam, uzak anlamın kastedilmesi), 2022 ve 2023'te beyit incelemesinin şıklarında “tevriye sanatına yer verilmiştir”. Beyitte önce mahlasa bak: anlamlı bir mahlas (Bâkî, Hayâlî) çoğu zaman tevriyenin yeridir.

TuzakTuzak 1: tevriyeyi kinayeyle karıştırmak; kinayede tek bir anlamın gerçek ve mecaz yüzü vardır, tevriyede iki ayrı anlam vardır. Tuzak 2: aynı sözcük iki kez geçip iki ayrı anlam taşıyorsa bu cinastır, tevriye değil.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve söyleyiş

?Soru çöz

Bu sanatta bir sözcüğün akla ilk gelen anlamı perde gibi kullanılır; şair ise sözcüğün daha uzak, gizli anlamını kasteder. Divan şairleri bu sanatı çoğu zaman mahlaslarında da kullanır.
Bu açıklamada sözü edilen edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yakın anlamın perde, uzak anlamın asıl olması ve mahlasta kullanılması tevriyeyi gösterir. Kinayede tek bir sözün gerçek ve mecaz yüzü vardır, tarizde söylenenin tersi kastedilir, tecahülüarifte bilinen şey bilinmiyormuş gibi sorulur.
SANAT · İRSALİMESEL

İrsalimesel: şiirin içine yerleşen atasözü

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTelmih (hatırlatma) sanatı nedir, nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Telmih (hatırlatma), anlatımı güçlendirmek için herkesçe bilinen bir olaya, kıssaya, kişiye ya da söze ayrıntısını anlatmadan gönderme yapmaktır. Yusuf'u anmak güzelliği ve kuyuya atılışı, Ferhat'ı anmak dağları delen aşkı, Mecnun'u anmak Leylâ için çöllere düşen âşığı hatırlatır.

Telmih

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İrsalimesel nedir, telmihten farkı nedir?

Kısa cevap: İrsalimesel, bir düşünceyi kanıtlamak, açıklamak ya da güçlendirmek için şiire atasözü, vecize ya da herkesçe kabul edilmiş bir söz getirmektir. Beyitte çoğunlukla bir mısra yargıyı söyler, öteki mısra onu atasözüyle ya da genel bir gerçekle destekler.

Uzun bir tartışmanın sonunda biri “Damlaya damlaya göl olur” der ve söz orada biter; atasözü, kimsenin itiraz etmediği bir tanıktır.

TDV İslâm Ansiklopedisi irsalimesel sanatını, bir fikri ispat etmek, açıklamak, söze güç ve güzellik katmak için söz arasında atasözü, vecize, hikmetli söz, delil ve misal getirmek diye tanımlar. ÖSYM 2019'da sanatı en yalın hâliyle sordu: beyitte atasözü kullanılması. Şair kendi yargısını tek başına bırakmaz; onu herkesin doğruluğunu bildiği bir sözün yanına koyar ve böylece okurun itirazını baştan keser.

Ziya Paşa'nın beyti

Bed-asla necâbet mi verir hîç üniforma
Zerdûz palan vursan eşek yine eşektir

Ziya Paşa (ö. 1880); örnek TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “İrsâl-i mesel” maddesinden

Birinci mısrada yargı var: Aslı kötü olana (bed-asl) üniforma hiç soyluluk (necâbet) kazandırır mı? İkinci mısra bu yargıyı halkın bildiği bir sözle kanıtlar: sırma işlemeli (zerdûz) bir semer (palan) vursan da eşek yine eşektir. TDV'deki açıklamaya göre irsalimeselin klasik düzeni budur: ilk mısra asıl fikri ortaya koyar, ikinci mısra onu daha güçlü bir gerçekle ya da bir atasözüyle pekiştirir.

Atasözü, vecize ve dönüşen beyitler

Getirilen söz bir atasözü olabileceği gibi söyleyeni belli bir vecize de olabilir. Atasözü çoğunlukla az bir değişiklikle ölçüye uydurulur. Bir dizeye atasözü çoğu zaman şöyle yerleşir: Damlaya damlaya göl olur derler / Sabreden gönüle bir gün yol olur. Burada ilk dize bilinen bir atasözünü taşır, ikinci dize ondan kendi sonucunu çıkarır. Bazen de yol ters işler: bir şairin mısraı o kadar sevilir ki atasözü gibi dolaşmaya başlar. TDV'nin örnekleri arasındaki Koca Râgıb Paşa'nın, yiğitliğini anlatırken hırsızlığını ağzından kaçıran adamı anlatan mısraı böyledir. Atasözünün özelliklerini Türkçe serisinin Atasözleri ve özdeyişler bölümünde anlattık.

Telmihten ve öğüt veren dizeden farkı

TDV bu iki komşuyu net ayırır: telmih bir kaynağa yalnız işaret eder, onu aktarmaz; irsalimesel atasözünü, çoğunlukla az değişiklikle, metnin içine getirir. Bir de öğüt meselesi var: öğüt veren her dize irsalimesel değildir. Şairin kendi öğüdü, halka mal olmuş kalıplaşmış bir söz değilse sanat yoktur. Ölçüt, dizeyi şiirden çıkarıp tek başına söylediğinde herkesin tanıdığı bir söz olup olmadığıdır.

Akılda kalsın: İrsalimesel şiire çağrılmış bir tanıktır. Dizeyi şiirden çıkar, tek başına söyle: “Bunu herkes bilir mi, halkın ortak sözü mü?” Evetse irsalimesel. Telmih bir hikâyeyi hatırlatır, irsalimesel bir sözü getirir.
Sınavda

Nasıl sorulur2019'da kalıp şuydu: “Aşağıdaki beyitlerin hangisinde irsalimesel sanatına yer verilmemiştir?” Dört şıkta bilinen bir atasözü vardı, cevap beyitte ise atasözü yerine karşıt sözcükler (bir tezat) bulunuyordu. Çözüm yolu: her beyitte tek başına söylenince tanınan bir söz ara; bulamadığın beyit cevaptır.

TuzakÖğüt veren ya da genel bir yargı bildiren her mısrayı irsalimesel sanmak; söz kalıplaşmış ve halka mal olmuş olmalıdır.

▭Boşluk doldurma

Şiirde bir yargıyı güçlendirmek için atasözü ya da vecize kullanmaya denir. Bilinen bir olaya ya da kişiye yalnız işaret edilip ayrıntısı anlatılmıyorsa sanatın adı olur.

irsalimeseltelmihtenasüptevriye

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerin hangisinde irsalimesel sanatına yer verilmiştir?

✓ A. İkinci dize “Damlaya damlaya göl olur” atasözünü getirerek ilk dizedeki öğüdü destekler. B'de gözler geceye, saçlar buluta benzetilmiş (teşbih), C'de Yusuf kıssasına gönderme var (telmih), D'de rüzgâra seslenilip bilinen bir şey soruluyor (teşhis, tecahülüarif).
SANAT · 14 SANATIN ÖZETİ

14 edebî sanat tek tabloda: beyitte sanat nasıl bulunur?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTeşbih, istiare, mecazımürsel, teşhis, kinaye ve tariz nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bu sanatları ayırmanın yolu iki varlık arasındaki bağa ve sözün gerçek anlamına bakmaktır. Benzerlik varsa ve iki temel öge de söylenmişse teşbih, biri söylenmişse istiare; söylenmeyen benzetilen insansa teşhis, varlık konuşuyorsa intak vardır. Benzerlik yerine ilgi varsa mecazımürsel; gerçek anlam da doğruysa kinaye; söylenenin tersi kastedilip eleştiriliyorsa tariz vardır.

Komşu sanatları ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edebî sanatlar nelerdir, bir beyitteki sanatlar nasıl bulunur?

Kısa cevap: 9. sınıfta ele alınan ve sınavın sorduğu 14 edebî sanat şunlardır: teşbih, istiare, mecazımürsel, teşhis ve intak, kinaye, tariz, tenasüp, tezat, telmih, hüsnütalil, tecahülüarif, tevriye, irsalimesel ve mübalağa. ÖSYM bir beyitteki birkaç sanatı birlikte sorar; her sanatı kendi tanıma sorusuyla tek tek sınamak gerekir.

Bir beyit iki mısradır ama içinde dört beş sanat birden saklanabilir; onları bulmanın yolu beyti bir kez değil, her sanat için bir kez okumaktır.

Lise edebiyatında 9. sınıfta şiirde öne çıkan, yaygın olarak bilinen 14 sanat tek tek öğretilir ve iki sınır vardır: şiirdeki bütün sanatlar aranmaz; 10, 11 ve 12. sınıflarda şiirde öne çıkan sanatlar bulunur. Sınav da bu çerçevede kalır: ÖSYM 2018–2026 arasında sekiz yılda bir edebî sanat sorusu sordu; bu sorularda en çok teşbih ve istiare (ikişer kez) geçti; teşhis, tenasüp, tezat, telmih, tecahülüarif, mübalağa ve irsalimesel de en az birer kez yer aldı. Divan şiiri sorularında tevriye iki kez, şiir incelemelerinde telmih, tecahülüarif ve teşbih birer kez daha aranan sanatlar arasındaydı.

Sınavın sorduğu 14 sanat ve her birini ayırt ettiren soru. Altın satırlar bu sayfada, düz satırlar Söz sanatları I sayfasında anlatılır. MEB kitabı kinaye, tariz, tevriye ve irsalimesel için Türkçe karşılık vermez.Görsel: Sınav Defteri

Adım adım: bir beytin sanat avı

Şu iki dizeyi ele alalım: Bahçede gül açtı, bülbül dile geldi / Mecnun gibi ağladım, gözyaşım derya oldu. Tablodaki soruları sırayla sorarsan sonuç şöyle çıkar. Gül, bülbül ve bahçe aynı alandandır: tenasüp. Bülbülün “dile gelmesi”, ona konuşma yetisi verir: teşhis. “Mecnun gibi” hem bir benzetmedir (teşbih) hem Leylâ ile Mecnun hikâyesini hatırlatır (telmih). Gözyaşının derya olması gerçeğin ölçüsünü aşar: mübalağa. Karşıt sözcük yoktur (tezat yok), bilinen bir şey sorulmaz (tecahülüarif yok), olaya güzel bir neden gösterilmez (hüsnütalil yok), atasözü yoktur (irsalimesel yok), iki anlamlı bir sözcükle oynanmaz (tevriye yok).

Bu yöntem ÖSYM'nin iki baş kalıbına da uyar. “Bu beyitte aşağıdaki edebî sanatlardan hangisi yoktur?” sorusunda her şıkkı tablodaki sorusuyla sınarsın ve “hayır” cevabı alan tek şıkkı seçersin. Şıklarda sanat adı yerine tanım verilmişse (“anlamca karşıt kavramları bir arada kullanma”) önce tanımı tablodan sanatın adına çevirirsin. Beyitteki sanatları ararken sıra da işe yarar: önce sözcük ilişkilerine (tenasüp, tezat, tevriye), sonra söylenene (mübalağa, hüsnütalil, tecahülüarif), en son sözün dışına (telmih, irsalimesel) bak.

Akılda kalsın: Bu sayfanın sekiz sanatını üç kümede tut. Sözcükler arasında: tenasüp, tezat, tevriye. Söyleyişte: mübalağa, hüsnütalil, tecahülüarif. Sözün dışından gelen bilgiyle: telmih (bir hikâye), irsalimesel (bir atasözü).
Sınavda

Nasıl sorulurDört kalıp tekrar ediyor: tek bir beyitte birkaç sanatın arandığı “hangisi yoktur” sorusu (2026), şıklardaki beyitlerden birinde sanatın bulunmadığı soru (2019, irsalimesel), sanatın tanımını bilmeyi isteyen soru (2022 mübalağa, 2023 istiare, 2024 telmih, 2025 tezat) ve şiir incelemesi sorularında beş yargıdan birinin sanat olması.

TuzakBir sanatı bulunca durmak; ÖSYM beyti birden çok sanat taşıyacak biçimde seçer.

Sınavda işaretlecevap her zaman bu 14 sanattan biridir; başka kaynaklarda görebileceğin leffüneşr, tedriç, tekrir gibi adlar kapsam dışıdır.

⇄Bilgi eşleştirme sanat ve tanıma sorusu

?Soru çöz

Bahçede gül açtı, bülbül dile geldi
Mecnun gibi ağladım, gözyaşım derya oldu
Bu dizelerde aşağıdaki edebî sanatlardan hangisi yoktur?

✓ C. Dizelerde iki ayrı anlamıyla oynanan, uzak anlamı kastedilen bir sözcük yoktur. Gül, bülbül ve bahçe tenasüp; “Mecnun gibi” telmih; gözyaşının derya olması mübalağadır.

?Parçadan soru beytin sanat avı

Hâl-i dili ne yâr ü ne ağyâr ile söyleş
Ferhâd-ı belâkeş gibi kûhsâr ile söyleş

Neşâtî (ö. 1674); TDV İslâm Ansiklopedisi, “Telmih” maddesi

Bu beyitte aşağıdaki edebî sanatlardan hangisi yoktur?

✓ B. Beyitte iki anlamı birlikte düşündürüp uzak anlamı kastedilen bir sözcük yoktur. “Ferhâd-ı belâkeş” adı dağları delen Ferhat'ın hikâyesini hatırlatır (telmih); “yâr” (sevgili) ile “ağyâr” (rakipler, yabancılar) karşıt kavramlardır (tezat); şair “gibi” edatıyla kendini dertli Ferhat'a benzetir (teşbih).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki dizelerin hangisinde kinaye vardır?

✓ B. Kırk yıl bekleyen birinin saçları gerçekten ağarabilir; ama asıl anlatılan, beklerken yaşlanmış olmasıdır: gerçek anlam da doğru, kastedilen mecaz. A'da göğüsten yıldız kaymaz, yıldız bir umudun yerine kullanılmıştır (istiare); C'de şehir oradaki insanların yerine kullanılmıştır (mecazımürsel); D'de aya insanca bir davranış verilmiştir (teşhis).Kaynak: Söz sanatları I · Kinaye

?Soru 2

Sel gibi indik ovaya at üstünde
Kalkanlar parladı güneşin önünde
Yurdu yağıya vermedik, can verdik
Adımız kaldı o dağın göğsünde
Bu dörtlük içerik bakımından aşağıdaki şiir türlerinden hangisine örnektir?

✓ A. Dörtlükte bir savaş anı, yurt savunması ve kahramanca ölüm coşkuyla anlatılmıştır. B lirik değil: kişisel bir aşk ya da iç acı yok, “vermedik, can verdik” diyen bir topluluk konuşur; C pastoral değil: ova ve dağ yalnız savaşın geçtiği yerdir, kırsal hayata özlem yok; D didaktik değil: dörtlükte öğüt ya da bilgi verilmez.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Lirik ve epik şiir

?Soru 3

Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Dadaloğlu (ö. 1868?), koşma

Bu dörtlükle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
I. 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
II. Kafiye, sözcük köküne değil çokluk ekine dayanır.
III. “bizimdir” sözcüğü rediftir.
IV. Kafiye düzeni sarma kafiyedir.
V. Söyleyici, topluluğu adına “biz” diye konuşur.

✓ B. Her dize on bir hecedir (Kalk-tı-göç-ey-le-di-Av-şar-el-le-ri), “bizimdir” iki dizede aynı sözcük ve anlamla tekrarlanır, söyleyici de “bizimdir” diyerek oymağı adına konuşur. II yanlıştır: “-ler / -lar” çokluk eki de redife katılır, kafiye kökteki “el / yol” sözcüklerinin “l” sesidir (yarım kafiye). IV yanlıştır: birinci ve üçüncü dize (elleri / ırağı) kafiyelenmez, yalnız ikinci ve dördüncü kafiyelenir; düzen xaxa'dır, abba değil.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 4

Aşağıdaki dizelerin hangisinde açık istiare vardır?

✓ D. Gözden inci dökülmez; bu karine “inci”nin gözyaşı yerine kullanıldığını gösterir. Benzeyen (gözyaşı) söylenmemiş, yalnız benzetilen (inci) söylenmiştir. A'da iki temel öge de olduğu için teşbih, B'de hasret bitkinin özelliğini aldığı için kapalı istiare, C'de köy orada yaşayanların yerine kullanıldığı için mecazımürsel vardır.Kaynak: Söz sanatları I · İstiare: açık ve kapalı

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi manzume niteliği taşır?

✓ A. Kafiyeli ve redifli (“saat-tir / basit-tir”) bu dizeler yalnız takvim bilgisi aktarır; imge ya da duygu taşımaz. B'de akşam omza konan bir kuşa, C'de gönül rüzgâra açık eski bir hana benzetilmiş, D'de dünyayı bir yaprakta görme imgesi var; üçü de imgeyle duygu kuran şiirdir.Kaynak: Şiirin yapısı · Manzume ve şiir

?Soru 6

Bir şair, halkın sırtından zenginleşen bir yöneticiyi “Ne merhametli efendi, yetimin lokmasını bile paylaşır.” diye anmıştır. Şairin bu söyleyişte başvurduğu edebî sanat aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Merhametli” bir övgü sözcüğüdür, ama yöneticinin yetimin lokmasına bile ortak olduğu ayrıntısı bu sözün tersini gösterir; amaç eleştiridir. Kinayede gerçek anlam da doğru olurdu, burada düz anlam (merhamet) yanlıştır. Dizede insan dışı bir varlığa insanca özellik verilmediği için teşhis, bir söz ilgi yoluyla başka bir sözün yerine geçmediği için mecazımürsel de yoktur.Kaynak: Söz sanatları I · Tariz

?Soru 7

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “yâre”deki “-e” ek, “çâre”deki “e” kökün parçasıdır; görevleri farklı olduğu için redif sayılmaz. Ortak sesler “â-r-e” (üç ses): zengin kafiye. A'da “-lar” redif, kafiye “ş” (yarım); B'de “-üm”, D'de “-da” redif, kafiyeler “öz” ve “ol” (tam).Kaynak: Şiirin yapısı · Kafiye ve redif

?Soru 8

I. İstasyonda son tren de geçti, / gelmedin. / Bankta adının yarısı kaldı, / yarısını rüzgâr aldı.
II. Yolunu gözlerim ey yâr, bu gün de akşam oldu; / Gelmedin, dîde-i giryânım o yolda kan doldu.
Farklı dönemlerin şiir anlayışını yansıtan bu parçaların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. İki parçada da sevgilinin gelmeyişinden doğan bekleyiş ve hasret işlenir. I. parça serbest ölçülü ve sade dilli, II. parça beyit biçiminde ve eski şiirin söz varlığıyla yazılmıştır; nazım birimi, ölçü, dil ve üslup bu yüzden ortak değildir.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Tema ve konu

?Soru 9

Başta sone olmak üzere Fransız nazım şekillerini deneyen Tevfik Fikret, divan şiirinden aldığı bir biçimi uzun ve kısa dizelerin düzenini serbest bırakarak yenilemiştir.
Bu parçada sözü edilen yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Uzun ve kısa dizelerden oluşan divan biçimi müstezattır; Fikret onun düzenini serbest bıraktı. Manzum hikâye Mehmet Âkif'le, serbest şiir Cumhuriyet dönemiyle anılır; terza rima divandan değil İtalyan şiirinden gelir.Kaynak: Şiirde tür ve tema · Sone, terza rima ve yenilikler

?Soru 10

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yalnız iki temel ögeyle kurulmuş bir teşbih vardır?

✓ B. “Sen” hem güle hem aya benzetilmiş; edat da benzetme yönü de yok, yalnız benzeyen ve benzetilen var. A'da “gibi” ve “parlamak”, D'de “kadar” ve “hafif” olduğu için dört ögeli teşbih vardır. C'de rüzgâra insana özgü ağlama verilmiştir; bu teşhistir.Kaynak: Söz sanatları I · Teşbih ve dört ögesi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →