Anonim halk şiiri: mâni, türkü, ninni, ağıt

Halk edebiyatının üç kolundan anonim olanı: mâninin aaxa iskeletini ve cinaslı mâni kurmayı adım adım, türküde bent ile kavuştağı, ninni ve ağıtı; ÖSYM'nin mâni sıralama ve cinaslı mâni sorularının çözüm yoluyla.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · HALK EDEBİYATI

Halk edebiyatının üç kolu ve anonim halk şiirinin özellikleri

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halk edebiyatının kolları nelerdir, anonim halk şiirinin özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi sözlü geleneğin devamıdır ve üç kolda gelişti: anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı, dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı. Anonim halk şiiri, söyleyeni bilinmeyen, sözlü doğup ağızdan ağıza değişerek yayılan, hece ölçüsüyle (en çok 7'li) ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen şiirdir; başlıca ürünleri mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerlemedir.

Bir köy düğününde biri bir mâni söyler; yıllar sonra aynı mâniyi başka bir ilde, iki sözcüğü değişmiş olarak duyarsın ve kimse onu ilk kimin söylediğini bilmez.

Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra edebiyat iki yatakta aktı. Medrese ve saray çevresinde Arap ve Fars edebiyatının etkisiyle divan edebiyatı gelişti. Halkın arasında ise İslamiyet öncesinin sözlü geleneği yaşamaya devam etti; bu yatağa halk edebiyatı denir. MEB'in dönemler şemasına göre iki kol XIII. yüzyıldan itibaren yan yana yürüdü ve halk edebiyatı bugün de sürüyor. Dönemlerin genel çerçevesini edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında görmüştük; burada halk kolunun içine giriyoruz.

Üç kol, üç ayrı ses

Halk edebiyatı tek parça değildir. Kolları ayıran soru basittir: şiiri kim söyledi, nerede ve ne için söyledi? TDV İslâm Ansiklopedisi de halk edebiyatı denince bugün üç ayrı dalın anlaşıldığını yazar.

  • Anonim halk edebiyatı: söyleyeni unutulmuş, halkın ortak malı olmuş ürünler. Şiir tarafında mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerleme bu kola girer. Bu sayfanın konusu budur.
  • Âşık tarzı halk edebiyatı: saz eşliğinde şiir söyleyen, adı bilinen halk şairlerinin (âşıkların) şiiri. Şair adını son dörtlükte söyler (tapşırma); koşma, semai, varsağı ve destan bu kolun biçimleridir. Ayrıntı âşık tarzı halk şiiri sayfasında.
  • Dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı: tarikat çevrelerinde, tasavvufi düşünceyi anlatmak için söylenen şiir. İlahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye bu kolun türleridir; en büyük temsilcisi Yunus Emre'dir. Ayrıntı dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında.
Kolları ayıran ilk ölçüt söyleyenin bilinip bilinmemesidir; ikinci ölçüt şiirin söylendiği çevre ve amaçtır.Görsel: Sınav Defteri

Anonim halk şiirinin özellikleri

  • Söyleyeni bilinmez. İlk söyleyenin adı zamanla unutulur, şiir toplumun ortak malı olur. Bu yüzden anonim şiirde şairin adını andığı bir son dörtlük (tapşırma) bulunmaz.
  • Sözlü doğar, dolaşarak yaşar. Kervanlar, gezgin âşıklar, askerler ve göçler eskiden bu şiirleri yöreden yöreye taşırdı; bugün radyo ve televizyon aynı işi hızla yapıyor (MEB TDE10 s.44).
  • Değişir, çoğalır. Her söyleyen bir sözcüğü, bir dizeyi ya da ezgiyi biraz değiştirir. Bir ürünün ilk biçiminden farklılaşmış benzerlerine varyant denir (MEB TDE10 s.51).
  • Hece ölçüsüyle söylenir. Mâni ve ninnide en yaygın kalıp 7'li hecedir; türküde 7, 8 ve 11'li kalıplar sık görülür.
  • Birimi dörtlüktür. Mâni tek dörtlüktür; türkü bentlerle ve bentlerden sonra dönen kavuştakla kurulur. Kafiye düzeni olarak mâni tipi aaxa öne çıkar.
  • Ezgiyle yaşar. Türkü her zaman bir ezgiyle söylenir; mâni, ninni ve ağıt da çoğunlukla ezgilidir.
  • Dili sade halk dilidir. Söylendiği yörenin ağız özelliklerini taşır; konuları aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, doğa ve gündelik hayattır.
Akılda kalsın: Anonim şiir adsızdır ama sahipsiz değildir: sahibi halkın kendisidir. Son dörtlükte bir imza görürsen âşık tarzı, tarikat ve tasavvuf dili görürsen tekke; ne imza ne tarikat varsa ve dörtlük dilden dile dolaşmış gibiyse anonim.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında halk şiirini üç kolun toplamında 9 soruda sordu; anonim koldan en çok mâni geldi. Kolu ayırmanın en hızlı ipucu tapşırmadır: adı geçen şair varsa şiir anonim değildir.

Tuzak“halk şiirinin bütün kolları yalnız hece ölçüsünü kullanır” gibi aşırı genellemedir: tekke şiirinde aruz da vardır, âşıkların aruzla söylediği şiirler de bilinir.

⇄Bilgi eşleştirme kol ve ürün

?Soru çöz

Söyleyeni bilinmeyen, sözlü olarak doğup ağızdan ağıza yayılırken değişen, hece ölçüsüyle ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen, son dörtlüğünde şairin adının geçtiği bir bölüm bulunmayan şiirler aşağıdakilerden hangisinin ürünüdür?

✓ C. Söyleyenin bilinmemesi, ağızdan ağıza değişerek yayılma ve tapşırmanın yokluğu anonim halk edebiyatını gösterir. Âşık tarzında şair bellidir ve adını son dörtlükte söyler; tekke şiirinin şairi de bellidir; divan şiiri yazılı ve aruzludur.
HALK ŞİİRİ · MÂNİ

Mâni: dört dize, yedi hece, üçüncü dize serbest

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.

Kafiye düzeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mâni nedir, özellikleri nelerdir ve kafiye düzeni nasıldır?

Kısa cevap: Mâni, anonim halk şiirinin tek dörtlükten oluşan nazım biçimidir. Çoğunlukla 7'li hece ölçüsüyle söylenir (8'li olanları da vardır) ve kafiye düzeni aaxa'dır: birinci, ikinci ve dördüncü dizeler kafiyeli, üçüncü dize serbesttir. İlk iki dize kafiyeyi kurup dinleyiciyi hazırlar, asıl söylenmek istenen üçüncü ve özellikle dördüncü dizededir. Yapısına göre düz, kesik (cinaslı) ve yedekli mâni olmak üzere üçe ayrılır.

Mâni dört dizelik bir yolculuktur: ilk iki dize seni bir manzaranın önüne getirir, son dize asıl sözü söyler.

Mâni, anonim halk şiirinin en kısa ve en yaygın biçimidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre adının kökeni kesin değildir; en yaygın görüş sözcüğü Arapça-Farsça ma'nâ (anlam) ile ilişkilendirir, çünkü mâni az sözle çok şey söyleyen, anlamlı bir doğaçlamadır. Mâninin üç biçimi vardır: düz, kesik ve yedekli. Önce temel biçim olan düz mâniyi tanıyalım.

Dalda kalan son yaprak
Altında kara toprak
Sılam gözümde tüter
Yolum uzun, el ırak

Heceleri say: Dal-da-ka-lan-son-yap-rak yedi hece; öteki dizeler de yedişer hecedir. Dize sonlarına bak: “yaprak”, “toprak” ve “ırak” kafiyeli, “tüter” kafiyesiz. Düzen aaxa'dır. Şimdi anlama bak: ilk iki dize bir güz manzarası çizer, dalda tek başına kalmış bir yaprak ve altında toprak. Asıl duygu üçüncü dizede açılır, dördüncü dizede tamamlanır: söyleyici gurbettedir, memleketi gözünde tütmektedir ve yol uzundur. Dalda kalan son yaprak bu yalnızlığın resmidir.

Mâninin iskeleti: iki dize hazırlık, bir dize nefes, bir dize asıl söz. Kafiye düzeni bu iskeletin sesli hâlidir.Görsel: Sınav Defteri

Neden ilk iki dize “boş” görünür?

Mânide ilk iki dize çoğu zaman asıl konuyla doğrudan ilgili görünmez; bir ağaç, bir çiçek, bir dağ ya da gündelik bir nesne anılır. TDV maddesi bunlara doldurma dizeler der: kafiyeyi kurarlar ve dinleyiciyi asıl söze hazırlarlar. Üçüncü dizenin kafiyesiz olması söyleyene serbestlik verir; duygunun açıldığı yer çoğunlukla burasıdır. Dördüncü dize ilk kafiyeye döner ve mâninin “vuruşunu” yapar. Bu yüzden bir mânide asıl anlamı ararken önce son dizeye bakılır.

Kim söyler, nerede söylenir?

Mâninin en çok işlediği konu aşk ve sevgidir; toplumsal olaylar ve dinî konular da mâniye girer. TDV, söylenme sebebine göre niyet, atışma, bekçi, davulcu, satıcı, mektup ve düğün mânileri gibi adlandırmalar sayar. Ramazan gecelerinde bekçilerin ve davulcuların söylediği mânilerin çoğu 8 hecelidir. Anadolu köylerinde mâniyi çoğunlukla kadınlar söyler; mâniyi ustaca doğaçlayan kişiye mânici denir. Mâni Türk dünyasında başka adlarla da yaşar: Irak Türkleri arasında hoyrat, Azerbaycan Türkleri arasında bayatı adıyla anılır.

Akılda kalsın: Mâniyi bir ok atışı gibi düşün: ilk iki dize yayı gerer (kafiyeyi kurar), üçüncü dize nişan alır (serbesttir), dördüncü dize oku bırakır (asıl söz, ilk kafiyeye döner). 4 dize × 7 hece, aaxa.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2021'de bir mâninin dört dizesini karışık verdi ve mâninin biçim ve içerik özelliklerine göre doğru sıralamayı sordu. Çözüm yolu: kafiyeli üç dizeyi bul; kafiyesiz dizeyi üçüncü sıraya koy; anlamı tamamlayan kafiyeli dizeyi sona al; kalan iki dizeyi başa yerleştir.

TuzakKafiyeli bir dizeyi üçüncü sıraya, kafiyesiz dizeyi başa ya da sona koyan sıralamalardır (axaa, xaaa, aaax).

▭Boşluk doldurma

Mâniler çoğunlukla heceli dizelerden oluşur. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri kafiyeli, üçüncü dizesi serbest olduğu için kafiye düzeni biçiminde gösterilir.

7aaxa11abab

?Soru çöz

I. Sensiz geçen bir günüm
II. Ağaçta kuşlar öter
III. Bana bir yıldan beter
IV. Bahar gelmeye yeter
Mâninin biçim ve içerik özellikleri dikkate alınarak bu dizelerle bir mâni oluşturulmak istense sıralama aşağıdakilerden hangisi olur?

✓ A. “öter, yeter, beter” kafiyeli, “günüm” kafiyesizdir; kafiyesiz dize üçüncü sıraya gelir. Kuşların ötüşü baharın gelişine yeter (doldurma), sevgilisiz bir gün bir yıldan beterdir (asıl söz): aaxa. B'de düzen axaa, C'de xaaa, D'de aaax olur.
HALK ŞİİRİ · CİNASLI MÂNİ

Kesik (cinaslı) mâni ve yedekli mâni: kısa dize, çift anlam, eklenen dize

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesik (cinaslı) mâni ve yedekli mâni nedir, cinaslı mâni nasıl kurulur?

Kısa cevap: Kesik mâni, ilk dizesi yedi heceden kısa (üç ya da dört heceli) olan ve kafiyesi cinasa dayanan mânidir; bu yüzden cinaslı mâni de denir. Yedekli mâni, dört dizelik mâniye iki ya da daha çok dize eklenerek oluşur; eklenen her çiftin ikinci dizesi ilk kafiyeye bağlanır (aaxaxa). Düz mâni ise dört dizesi de yedi heceli olan temel biçimdir.

“Kır” dendiğinde aklına ne gelir: yeşil bir çayır mı, bir atın kır rengi mi, yoksa bir şeyi kırmak mı? Kesik mâni bu üç cevabın üçünü birden kullanır.

Cinaslı kafiyeyi şiirin yapısı sayfasında tanımıştık: yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcüklerle kurulan kafiye. Bu kafiyenin en sevildiği yer mânidir. Cinasın kendisi ve tevriyeden farkı söz sanatları II sayfasında; burada cinasın mânide nasıl iş gördüğüne bakıyoruz.

Kesik (cinaslı) mâni

Atım kır
Bahar geldi, yeşil kır
Ayrılık bir zincirdir
Gel sen bu zinciri kır

İlk dize yalnız üç hecedir: A-tım-kır. Öteki üç dize yedişer hecedir. Mâni bu kısa ilk dize yüzünden “kesik” adını alır. Şimdi kafiye sözlerine bak: üç dizenin sonunda aynı söyleyiş var, ama üç ayrı anlam. Birincisinde kır, atın kır (beyaza çalan gri) rengidir; ikincisinde yeşillenen çayır, ova; dördüncüsünde “kırmak” eyleminin emridir. Kafiye düzeni yine aaxa'dır, üçüncü dize serbesttir. TDV maddesi de kesik mâniyi böyle tanımlar: ilk dizesi hece sayısı bakımından eksik, üç ya da dört heceli ve cinasa zemin hazırlayan mâni. Kısa ilk dizenin başına zaman zaman “adam aman”, “azizem” gibi sözler eklenir.

Kesik mâni yalnız köyde değil, şairler arasında da sevildi. Kerkük Türkleri şu mâniyi XVI. yüzyıl şairi Fuzûlî'ye mal eder:

Güle naz
Bülbül eyler güle naz
Girdim bir dost bağına
Ağlayan çok gülen az

Kerkük'te Fuzûlî'ye mal edilen mâni (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mâni” maddesi)

İlk dize üç hecedir; kafiye sözleri “güle naz” (güle karşı naz) ile “gülen az” (gülen kişi azdır) aynı söylenip başka anlam taşır. Bağda bülbül güle naz eder, ama dünya bağında ağlayan çok, gülen azdır: asıl söz yine son dizededir.

Yedekli mâni

Dalda kalan son yaprak
Altında kara toprak
Sılam gözümde tüter
Yolum uzun, el ırak
Bir mektup yaz da gönder
Kalmasın gönlüm çorak

Önceki konudaki düz mâninin sonuna iki dize eklendi. Beşinci dize serbest, altıncı dize yine “-rak” kafiyesine bağlanıyor: düzen aaxaxa oldu. Dört dizeyi aşan bu mânilere yedekli mâni denir. TDV aynı yapıyı “artık mâni” adıyla anlatır: asıl kafiye değişmeden mâniye dize eklenir, eklenen dizeler çoğunlukla çift sayıdadır. Doğaçlama söylerken kafiye bulmanın güçlüğü mâniciyi bu yola götürür.

Üç mâni aynı iskeleti paylaşır: üçüncü dize hep serbesttir. Fark ilk dizenin uzunluğunda (kesik) ve eklenen dizelerdedir (yedekli).Görsel: Sınav Defteri

Adım adım cinaslı mâni kurmak

  • 1. Sesteş bir söz seç. Yazılışı ve söylenişi aynı, anlamları farklı bir söz: kır, yüz, yaz, dolu, ya da “yaşa” gibi ekli biçimler.
  • 2. Kısa ilk dizeyi kur. Sözü üç ya da dört heceli ilk dizenin sonuna yerleştir; burada bir anlamını kullan.
  • 3. İkinci dizeyi başka bir anlamla bitir. Dize yedi hece olsun, son sözü aynı söyleyişle ama farklı anlamla kapat.
  • 4. Üçüncü dizeyi serbest bırak, dördüncüyü yeni anlamla bitir. Asıl duyguyu son dizeye sakla; kafiye sözü burada da aynı söyleyişte olsun.

Hazır bir mâniyi denetlerken soruyu tersinden sor: kafiye sözlerinin söylenişi harfi harfine aynı mı, anlamları gerçekten farklı mı, ilk dize kısa mı? “yaşa” ile “başa” arasında güçlü bir ses benzerliği vardır, ama yazılışları farklı olduğu için bu bir cinas değil, zengin kafiyedir.

Kendin dene: “yüz” sözüyle cinaslı bir mâninin ilk iki dizesini kur (önce yaz, sonra aç)

“Yüz” üç anlam taşır: çehre, sayı (100) ve “yüzmek” eyleminin emri. Bir örnek cevap: Ay gibi yüz
Gir aşk denizine yüz
. İlk dize dört hece, “yüz” burada sevgilinin ay gibi çehresidir; ikinci dize yedi hece (Gir-aşk-de-ni-zi-ne-yüz), “yüz” burada yüzme emridir. Kendi cevabını üç soruyla denetle: ilk dize üç ya da dört heceden kısa mı, ikinci dize yedi hece mi, iki “yüz” gerçekten ayrı anlamda mı? Dördüncü dizede üçüncü anlamı (sayı: “bir değil yüz”) kullanırsan mâni tamamlanır.

Akılda kalsın: Kesikte kısalık ve çift anlam, yedekte ek dize ve aynı kafiye. Bir mâninin ilk dizesini say: üç ya da dört hece görürsen kafiye sözlerinde cinası ara.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2023'te son iki dizesi verilen bir dörtlüğün başına hangi dizeler getirilirse cinaslı mâni oluşacağını sordu. Doğru şıkta kısa bir ilk dize ve aynı söylenip farklı anlam taşıyan kafiye sözleri vardır.

TuzakÇeldiriciler üç yoldan kurulur: kafiye sözleri yalnız benzer sesli olur (zengin kafiye), dizeler kafiyesiz kalır ya da söz aynı anlamda tekrarlanır. Tuzak, kesik mâniyle yedekli mâniyi karıştırmaktır: kesik dize eksiltir, yedekli dize ekler.

Sınavda işaretledörtten çok dizeli, asıl kafiyesi süren mâni “yedekli mâni”dir; bazı kaynaklardaki “artık mâni” adı aynı yapıyı anlatır.

↕Adımları sırala cinaslı mâni kurmak

  1. İkinci dizeyi aynı söyleyişte ama başka anlamda bir sözle bitir
  2. Yazılışı ve söylenişi aynı, anlamları farklı bir söz seç
  3. Üçüncü dizeyi kafiyesiz bırak, dördüncü dizeyi sözün yeni bir anlamıyla kapat
  4. Bu sözle üç ya da dört heceli kısa ilk dizeyi kur

?Soru çöz

Gözüm yaşa
Bin yıl gönlüm sen yaşa
Ayrılık ömrü yedi
----
Bu dizelerin sonuna aşağıdaki dizelerden hangisi eklenirse bir cinaslı mâni elde edilir?

✓ D. “yaşa” üç dizede aynı söylenir, üç ayrı anlam taşır: gözyaşına, yaşamak (emir), yetmiş yaşına. İlk dize dört heceli, kafiye aaxa: kesik (cinaslı) mâni. B'de “başa” yalnız benzer sesli (zengin kafiye), C'de “yaşta” söyleyişçe farklı, A'da kafiye yok.
HALK ŞİİRİ · TÜRKÜ

Türkü: bent, kavuştak ve ezgi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir: tek satır dize (mısra), iki dize beyit, dört dize dörtlük, üç, beş ya da daha çok dizelik küme bent adını alır. Nazım biçimi şekle (birim, kafiye düzeni, ölçü), nazım türü içeriğe (konu, tema) bakılarak belirlenir.

Nazım birimi, biçim ve tür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkü nedir, bent ve kavuştak (bağlama) ne demektir?

Kısa cevap: Türkü, söz ile ezginin birlikte doğduğu anonim halk şiiri biçimidir; dizeleri çoğunlukla 7, 8 ya da 11 hecelidir. Konunun ilerlediği bölümlere bent, her bentten sonra aynen dönen dize ya da dize kümesine kavuştak (bağlama) denir. Türküler yöreden yöreye değişerek yaşar; aynı türkünün farklılaşmış biçimleri onun varyantlarıdır.

Bir türküyü ilk kez duyduğunda bile ikinci bentten sonra ona eşlik edebilirsin: türkü her bentten sonra aynı kapıdan geri döner.

Türkü, anonim halk şiirinin ezgiden ayrılamayan biçimidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yaygın kanaat, adın Türk sözcüğüne nispet eki getirilerek oluşan Türkî biçiminden geldiği yönündedir. Türküde söz ve ezgi çoğunlukla birlikte üretilir; ezgi türkünün kimliğini belirler ve yayılmasını sağlar. Halk bu yüzden türkü “yazılır” demez, “yakılır” der: “türkü yakmak” ve “türkü yakıcı” sözleri XVI. yüzyılda Merkezzâde Ahmed Efendi'nin sözlüğünde bile geçer.

Türkü neden yakılır?

Türküyü bir olay ya da güçlü bir duygu doğurur. TDV aşk, gurbet, ölüm, kahramanlık, savaş ve seferberlik, doğal afetler, eşkıya baskınları ve talihe küsmeyi türkü yakılma sebepleri arasında sayar. Olayı yaşayan ya da duyguyu taşıyan, söz ve ezgi yeteneği olan biri onu dile getirir; sonra türkü dilden dile geçer. MEB kitabında aktarılan bir çalışmaya göre efsaneleşmiş aşkları ve büyük felaketleri anlatan türküler uzun yaşar, yalnız bir köyü ilgilendiren olaylar üzerine yakılanlar ise dar çevrede kalır ve çabuk unutulur.

Bent ve kavuştak

Türküde konu bent adı verilen bölümlerde ilerler; her bentte yeni bir söz söylenir. Bentlerin sonunda tekrarlanan dize ya da dizelere kavuştak denir; bağlama adı da kullanılır. Kavuştak, şiir bilgisindeki nakaratın halk şiirindeki karşılığıdır (şiirin yapısı sayfasında ahenk unsuru olarak geçti). Bentlerin ve kavuştağın dize sayısı ve kafiye düzeni türküden türküye değişir; bentler çoğunlukla dörtlüktür, kavuştak bir ya da birkaç dizedir. Şu küçük örnekte dört dizelik bir bendin ardından iki dizelik kavuştak gelir:

Karlı dağlar, yüce dağlar
Gurbet elde gönlüm ağlar
Yollarımı kar mı bağlar
Bir haber gelmez yârimden

Gel yârim gel, yollar ırak
Gönlüm sensiz kaldı çorak

Bent 8 heceli dizelerle aaab düzenindedir; kavuştak kendi kafiyesini (ırak, çorak) taşır. İkinci bent başka sözlerle gelir, ardından aynı iki dize yine söylenir. Bentler değişir, kavuştak sabit kalır.

Bentler konuyu ilerletir, kavuştak her seferinde aynı dizelerle geri gelir. Dinleyicinin türküye katıldığı yer çoğunlukla kavuştaktır.Görsel: Sınav Defteri

Türlü türlü türkü

Türküler ezgiye göre ikiye ayrılır: belirli bir ritim kalıbına (usule) bağlı olmayan uzun havalar ve usullü olan kırık havalar (oyun havaları ve oturak havaları bu gruptadır). Konuya göre ise olaya dayanan ve duyguyu öne çıkaran türküler vardır; TDV bunları lirik, taşlama ve güldürü, hikâye eden, tören ve mevsim, iş ve meslek, pastoral, öğretici ve oyun türküleri diye gruplar. Bazı türküler bir hikâyeye dayanır ve bölüm bölüm ilerler; bu hikâyeli türkülerin sözünü tam anlamak için arkasındaki hikâyeyi bilmek gerekir. Ölçü olarak hece ölçüsünün beşliden on altılıya kadar kalıpları görülse de en sık kalıplar 7, 8 ve 11'li hecedir; mâni dörtlüklerinden ya da koşma biçiminden oluşan türküler de vardır.

Yöre, varyant ve ilk kayıtlar

Türkü dolaşırken değişir, zenginleşir, bazen de bozulur; bu yüzden aynı türkü birden çok yöreye ait sayılabilir ve söz ya da ezgide farklılaşmış biçimleriyle yaşar. Bu biçimlerin her biri o türkünün bir varyantıdır. Türkünün yazıya geçmiş eski örnekleri de vardır: XVII. yüzyılda Ali Ufkî Bey'in Mecmûa-i Sâz ü Söz'ü doksanı aşkın türkü örneği içerir, Evliya Çelebi Seyahatnâme'sinde “türkî” ve “türkü” yazımlarını kullanır. MEB kitabı, bugün sözünü kimin yazdığı ve ezgisini kimin yaptığı bilinen türkülerin de olduğunu hatırlatır; bu yüzden “her türkünün söyleyeni bilinmez” biçimindeki mutlak bir yargı yanlıştır.

Akılda kalsın: Bent yürür, kavuştak döner. Türküde değişen bölüm benttir, her seferinde aynen gelen bölüm kavuştak (bağlama). Türkü yazılmaz, yakılır: söz ve ezgi birlikte doğar.
Sınavda

Nasıl sorulurTürkü sorularında iki terim yer değiştirir: asıl konunun bentte işlendiği, kavuştağın tekrar eden bölüm olduğu unutulur. Varyant da sorulur: bir türkünün farklı yörelerdeki biçimleri ayrı türküler değil, aynı türkünün varyantlarıdır.

Tuzak“kavuştak” ile “nakarat”ı farklı şeyler sanmaktır; kavuştak halk şiirindeki nakarattır. “Her türkünün söyleyeni bilinmez” gibi mutlak yargılar da yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme türkü terimleri

?Soru çöz

Türküyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Görevler ters verilmiş: asıl konu bentlerde ilerler, her bentten sonra aynen dönen bölüm kavuştaktır (bağlama). A doğru: türküde söz ile ezgi çoğunlukla birlikte doğar; C doğru: türkü ağızdan ağıza yayılırken yöreden yöreye değişir, bu biçimler varyanttır; D doğru: türkülerde 7, 8 ve 11'li hece kalıpları yaygındır.
HALK ŞİİRİ · NİNNİ, AĞIT, TEKERLEME

Ninni, ağıt ve tekerleme: beşikten mezara anonim söz

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSav, sagu ve koşuk nedir, özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sav, deneyimi öğüt biçiminde aktaran atasözüdür. Sagu, yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen ağıttır. Koşuk, sığır ve şölenlerde kopuz eşliğinde söylenen; aşk, doğa ve yiğitlik konulu şiirdir. Koşuklar genellikle 7, 8 ya da 11 heceli ölçüyle, dörtlükle ve aaab, cccb düzeniyle kurulur.

Sav, sagu, koşuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ninni, ağıt ve tekerleme nedir, ağıt ile mersiye arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Ninni, bebeği uyutmak için ezgiyle söylenen, genellikle yedi heceli ve aaxa düzenli anonim şiirdir. Ağıt, ölen birinin ardından ya da büyük bir acı karşısında yakılan, ölenin iyiliklerini ve duyulan acıyı dile getiren şiirdir; İslamiyet öncesindeki sagunun devamıdır ve mâni, koşma, türkü gibi farklı biçimlerde söylenebilir. Tekerleme, anlamdan çok ses ve kafiye oyununa dayanan kalıp sözlerdir; masalların başındaki döşeme bölümünde söylenir.

Anonim şiir insanı beşikte karşılar, mezar başında uğurlar: birinin adı ninni, ötekinin adı ağıttır.

Önce bu sayfadaki anonim ürünleri tek tabloda yan yana koyalım; ninni ve ağıtın ayrıntısı tablonun altında.

Anonim halk şiirinin ürünleri: birim, ölçü, işlev
ÜrünBirim ve biçimÖlçüİşlev ve konuAyırt edici ipucu
Mânitek dörtlük, aaxaçoğunlukla 7'liaşk, gurbet; doğaçlama söz3. dize serbest, asıl söz 4. dizede
Türkübentler + kavuştaksık 7, 8, 11'liolay ya da güçlü duygu üzerine “yakılır”, ezgiylekavuştak her bentten sonra döner
Ninniçoğunlukla mâni dörtlüğü, aaxaçoğunlukla 7'libebeği uyutmak, iyi dileksöyleniş amacı; “ninni” sözü tekrarlanır
Ağıtbiçim değil tür: mâni, koşma, türkü, destan biçimindesık 7, 8, 11'liölüm ve büyük acılar; sagunun devamıacı ve ölenin iyilikleri birlikte
Tekerlemekalıp sözbelirli değilmasalın girişi (döşeme) ve sonuanlamdan çok ses ve kafiye oyunu

Ninni: beşik başındaki şiir

TDK ninniyi bebeklerin uyumasına yardımcı olmak için söylenen türkü diye tanımlar; aynı sözcük bu türkülerin sonunda tekrarlanan “ninni” sözünün de adıdır. MEB kitabı ninniyi türkü ve mâniyle birlikte ezgiyle söylenen sözlü kültür ürünleri arasında anar. TDV'deki halk edebiyatı maddesine göre ninniler de mâniler gibi genellikle yedili hece ölçüsüyle ve aaxa kafiyesiyle söylenir. Ninnide uyku çağrısının yanında çocuğa iyi dilekler, onun geleceğine dair umutlar dile gelir; dinî ninnilerde besmele ve tevhit sözleri de görülür.

Dağda kuzular meler
Annen başında bekler
Uyu da büyü yavrum
Seni yarınlar gözler

Yapı tanıdık: yedi heceli dört dize, aaxa düzeni, ilk iki dizede bir manzara (dağ, kuzular), son dizede asıl dilek. Ninni biçim bakımından çoğu zaman bir mâni dörtlüğüdür; onu ninni yapan, söyleniş amacı ve ezgisidir.

Ağıt: yasın şiiri

Ağıt sözcüğü “ağlama” anlamından gelir; ölen birinin ardından ezgiyle söylenen sözlere ve bunları söylemeye ağıt denir. Türün kökü eskidir: Orhun Yazıtlarında yas törenleri yuğ adıyla anılır, Divânu Lugâti't-Türk'teki Alp Er Tunga sagusu ağıtın ilk örneklerinden sayılır (sagu ve yuğ İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sayfasında). TDV'ye göre ağıtları çoğunlukla kadınlar yakar; bunu ücret ya da hediye karşılığı yapan ağıtçılar da vardır. Ağıt ölünün başında, ölü evinde, mezarlıkta ve anma günlerinde söylenir; kına gecelerinde gelin ağlatmak için yakılan ağıtlar da vardır.

Ağıtın konusu yalnız ölüm değildir: kaza, afet, yangın, kıtlık, göç, ayrılık, gurbet ve hapse düşme de ağıta konu olur. Ağıtta acının yanında ölenin iyilikleri ve yiğitlikleri de övülür. Ağıt bir nazım biçimi değil, konusuna göre verilen bir addır: hece ölçüsüyle (en çok 7, 8 ve 11'li) ve mâni, koşma, türkü ya da destan biçiminde söylenebilir. Konu bakımından lirik şiirin halk şiirindeki başlıca karşılıklarındandır (şiir türleri sayfasında).

  • Anonim ağıt: çoğunlukla söyleyeni bilinmez; ölüm dışındaki acılar için de yakılır.
  • Âşık tarzında ağıt: MEB'e göre koşmanın türlerinden biridir: birinin ölümünden duyulan acıyı dile getiren koşma (âşık tarzı halk şiiri sayfasında).
  • Mersiye: divan şiirinde ölen biri için yazılan, şairi belli şiirdir; yalnız ölüm üzerine yazılır (divan şiiri sayfasında).

Tekerleme: sesle oynamak

TDK tekerlemeyi birbiriyle uyumlu hazır söz kalıbı diye tanımlar; en bilinen kullanımı masalların başındaki “Bir varmış bir yokmuş” diye açılan kafiyeli giriş sözleridir. MEB'e göre masalın başında dinleyiciyi hazırlamak için söylenen tekerlemenin bulunduğu bölüme döşeme denir; masalın sonundaki dilek bölümünde de bir tekerleme söylenir. Tekerlemede anlam geri plandadır, iş ses tekrarı, kafiye ve ritimle yürür. Sözcük orta oyununda Kavuklu'nun kalıp sözleri ve saz şairleri arasındaki deyiş yarışı için de kullanılır. Masalın bölümleri halk anlatıları, orta oyunu geleneksel Türk tiyatrosu sayfasındadır; tekerleme ve bilmecenin ayrıntısı bu serinin kapsamında değildir.

Akılda kalsın: Ninni beşikte, ağıt mezar başında, tekerleme masalın kapısında. Ağıtı biçim sanma: mâni de olabilir, koşma da, türkü de; adını konusundan alır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM masal sorularında döşemeyi üç kez sordu (2019, 2024, 2026): tekerleme o bölümde söylenen sözdür, döşeme bölümün adıdır. Ağıt ile mersiye de karşılaştırılır: ikisi de yas şiiridir, ama ağıt halk şiirinde ve çoğunlukla anonimdir, mersiye divan şiirinde ve şairi bellidir.

Tuzak“ağıt bir nazım biçimidir” yargısıdır; ağıt tür adıdır, mâni, koşma ya da türkü biçiminde söylenir.

⇄Bilgi eşleştirme ürün ve işlev

▭Boşluk doldurma

Masalın başında dinleyiciyi hazırlamak için söylenen tekerlemenin yer aldığı bölüme denir. Divan şiirinde ölen biri için yazılan, şairi belli olan yas şiirine ise adı verilir.

döşememersiyedileksagu
KAVRAM · TANIMA

Mâni mi, türkü mü, koşma mı? Dörtlüğe bakıp karar vermek

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde ahenk unsurları nelerdir, aliterasyon ve asonans nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ahenk, şiirde dize, sözcük, hece ve seslerin belli bir düzen içinde kullanılmasından doğan uyumdur. Ölçü, kafiye ve redifin yanında nakarat, ses tekrarları (ünsüz tekrarı aliterasyon, ünlü tekrarı asonans), sözcük ve söz grubu tekrarları ve ses akışı ahenk unsurlarıdır.

Ahenk ve şekil–içerik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir halk şiirinin mâni, türkü ya da koşma olduğu nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Önce imzaya bak: son dörtlükte şairin adı (tapşırma) geçiyorsa şiir âşık tarzındadır; koşma 11'li, semai 8'li hecedir. İmza yoksa birime ve tekrara bak: tek dörtlük, 7'li hece ve aaxa düzeni mâniyi; bentlerden sonra dönen dizeler (kavuştak) türküyü gösterir. Konu bebeği uyutmaksa ninni, ölüm ve yas ise ağıttır; bu iki ad biçimden değil konudan gelir.

Halk şiirinde birbirine benzeyen dörtlükleri ayırmak için uzun ezberlere gerek yok; sırayla sorulan dört soru yeter.

Mâni, koşma ve türkü aynı halk dilini, aynı dörtlük birimini, aynı hece ölçüsünü paylaşır. Bu yüzden sınavda birbirinin çeldiricisi olurlar. Onları ayıran ipuçları ise somuttur ve metnin üstünde görülür.

Dört soruluk kontrol listesi

  • 1. İmza var mı? Son dörtlükte şairin adı geçiyorsa (tapşırma) şiir anonim değildir. 11 heceli ve aaab cccb düzenliyse koşma, 8 heceliyse semai; 8 heceli ve “bire, hey, behey” gibi ünlemler taşıyorsa varsağıdır. Ayrıntı âşık tarzı halk şiiri sayfasında.
  • 2. Tarikat ve tasavvuf dili var mı? Allah aşkı, vahdet, mürşit, tarikat adabı gibi kavramlar öne çıkıyorsa şiir tekke kolundadır (dinî-tasavvufi halk şiiri).
  • 3. Kaç dize, kaç hece, hangi düzen? Tek dörtlük, 7 hece, aaxa ise mâni. İlk dize 3–4 heceli ve kafiye sözleri cinaslı ise kesik mâni; dört dizeyi aşan, aaxaxa diye süren yedekli mâni.
  • 4. Tekrar eden bir bölüm var mı? Bentlerden sonra aynı dizeler dönüyorsa türkü; o dizeler kavuştaktır.

Konuya göre verilen adlar bu listenin üstüne eklenir: bebeği uyutmak için söylenen ninni, yas için yakılan ağıttır. Bu yüzden aynı dörtlük hem bir mâni dörtlüğü hem de bir ninni olabilir; biri biçimi, öteki konuyu ve işlevi söyler. Biçim ile tür ayrımını şiirin yapısı sayfasında kurmuştuk.

Koşmayla karıştırmamak

ÖSYM 2024'te koşmanın 11'li, semainin 8'li hece ölçüsüyle yazıldığını sordu. Mâni ise çoğunlukla 7'lidir ve anonimdir. Bir dörtlük 11 heceli ve tapşırmalıysa onu mâni sanma. Öte yandan koşma biçiminde söylenmiş türküler de vardır: ezgiyle söylenen, söyleyeni bilinmeyen ve kavuştak taşıyan bir şiir, dizeleri 11 heceli olsa da türküdür.

Ortak temalar: gurbet, ayrılık, felek

Anonim şiirle âşık şiirinin temaları büyük ölçüde ortaktır: aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, doğa. Bunlardan biri de felekten şikâyettir: felek, yani talih, çoğu zaman kişileştirilir ve söyleyicinin başına gelen dertlerin sebebi sayılır. ÖSYM 2024'te bu temayı halk şiirinden örneklerle sordu. Felek bir dizede insan gibi davranıyorsa orada teşhis de vardır (söz sanatları I sayfasında).

Akılda kalsın: Sırayla sor: İmza? Tarikat? Birim-hece-düzen? Tekrar? İmza âşığı, tarikat tekkeyi, “4 dize, 7 hece, aaxa” mâniyi, dönen dizeler türküyü ele verir. Ninni ve ağıt en sonda, konudan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurT1 tipinde bir mâni ya da türkü verilir, şıklar ölçü, kafiye düzeni, nazım biçimi, tema ve söz sanatını yoklar; biri yanlıştır. Halk şiiri sorularında cinas (ÖSYM 2023) ve teşhis de sık görülen sanatlardır.

TuzakMâniye “11'li hece”, “çapraz kafiye” ya da “koşma biçimi” yakıştıran, türküde kavuştağın yerini yanlış gösteren ya da ağıta “nazım biçimi” diyen şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme ipucu ve biçim

?Soru çöz

Adam aman kuzusu
Çay kuru çeşme kuru
Nerden içsin kuzu su
Beni yakıp bitiren
Bir ananın kuzusu

Anonim, İstanbul mânisi (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mâni” maddesi)

Bu mâni için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Mânide imza (tapşırma) yoktur; “Bir ananın kuzusu” sevilen kişiyi anlatır, söyleyeni adlandırmaz. Söyleyeni bilinmeyen bir İstanbul mânisidir. Her dize yedi hecedir (B: A-dam-a-man-ku-zu-su). “kuzusu” (kuzunun kendisi, bir annenin evladı) ile “kuzu su” (kuzunun içeceği su) aynı söylenip ayrı anlam taşır: cinas (C). “Adam aman” açılışı İstanbul mânilerinin bilinen özelliğidir ve kafiyeyi ardından gelen söz belirler (D).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Divân-ı Hikmet'teki hikmetlerin çoğu ---- ölçüsüyle ve ---- nazım birimiyle söylenmiştir.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ A. Hikmetlerin çoğu dörtlüklerden oluşur ve 12 heceli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Aruz ve beyit Kutadgu Bilig'in; aruz ve dörtlük birlikteliği Atabetü'l-Hakâyık'ın asıl kısmının özelliğidir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Divân-ı Hikmet ve Ahmet Yesevi

?Soru 2

Geçiş döneminde ---- devlet yönetimini konu alan bir mesnevi, ---- tasavvufi şiirleri toplayan bir eser, ---- ise Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan bir sözlüktür.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Devlet yönetimini anlatan mesnevi Kutadgu Bilig, tasavvufi şiirleri (hikmetleri) toplayan eser Divân-ı Hikmet, Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan sözlük Divânu Lugâti't-Türk'tür. Atabetü'l-Hakâyık bir ahlak kitabıdır; ne mesnevidir ne tasavvufi şiir derlemesi ne de sözlük.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Dört eseri ayırmak

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi durum hikâyesinin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Serim-düğüm-çözüm planı olay hikâyesinin (Maupassant tarzı) belirleyici özelliğidir. A, B ve C durum hikâyesine (Çehov tarzı) uyar.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Olay hikâyesi, durum hikâyesi, roman

?Soru 4

XI. yüzyılda yaşayan şair, devletin nasıl yönetileceğini ve insanın iki dünyada nasıl mutlu olacağını anlatan eserine Balasagun'da başlamış, Kaşgar'da tamamlamıştır; eserini aruzla ve beyitler hâlinde yazmıştır. Eserini sunduğu Karahanlı hükümdarı, ona saray teşkilatının en itibarlı makamlarından birini vermiş; şair de bu unvanla tanınmıştır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Balasagun ve Kaşgar, devlet yönetimi, aruzla yazılmış beyitler ve hükümdarın verdiği unvan (has haciplik) Yusuf Has Hacip'i gösterir. Kaşgarlı Mahmut bir sözlük yazdı, Edip Ahmet'in eseri dörtlüklü bir ahlak kitabıdır, Ahmet Yesevi hece ölçülü tasavvufi hikmetler söyledi.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Kutadgu Bilig ve Yusuf Has Hacip

?Soru 5

İstasyona vardığımda tren çoktan kalkmıştı. Bekleme salonunun soğuk tahta sırasına oturdum; karşımdaki yaşlı kadın sepetindeki yumurtaları tek tek sayıyordu. Annemin de pazardan dönünce aynı titizlikle yumurta saydığını hatırladım ve içimde, utanarak bastırmaya çalıştığım bir özlem kıpırdadı.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Parça kahraman bakış açısıyla yazılmıştır: anlatıcı yalnız kendi içini bilir, yaşlı kadının ne düşündüğünü bilmez. Soğuk tahta sıra ve sepet betimleyici ayrıntıdır; özlem duygusu anlatıcının ruh hâlidir.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Anlatıcı ve bakış açıları

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi adı belli bir şairin, yakın tarihteki bir olayı destan havasında işlediği yapma destandır?

✓ D. Üç Şehitler Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Kurtuluş Savaşı'nı işleyen yapma destanıdır. Göç ve Manas anonim doğal destanlardır; Keşanlı Ali Destanı Haldun Taner'in tiyatro eseridir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Dünya destanları ve yapma destan

?Soru 7

İç konuşma tekniğinde kişi, sesli söylemediği düşüncelerini kendi kendine ve kendi sesiyle dile getirir. Düşünceler birinci kişi ağzından, belli bir düzen ve mantık sırası içinde verilir.

Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi iç konuşma tekniğine örnek gösterilebilir?

✓ A. Kişi birinci kişi ağzından, düzenli ve mantık sırası izleyen bir iç sesle konuşuyor. B'de anlatıcı kişinin içini üçüncü kişiyle aktarıyor (iç çözümleme); C'de çağrışımlar düzensiz akıyor (bilinç akışı); D'de karşılıklı konuşma ve eylem var (diyalog, gösterme).Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı

?Soru 8

Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet'i ilk kabul eden kişinin hayatını konu alan bu destan; kahramanın Müslüman oluşunu, yeni dini yaymak için verdiği mücadeleyi ve gösterdiği kerametleri anlatır. Bu yönüyle bir din büyüğünün hayatını anlatan menâkıbnâmelere de benzer.

Bu parçada söz edilen destan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İslamiyet'i ilk kabul eden Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'dır. Battal Gazi ve Danişmend Gazi Anadolu'nun gazi destanlarıdır; Manas Kırgızların millî destanıdır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · İslamiyet sonrası Türk destanları

?Soru 9

Doğuştan kör olduğu bilinen şairin bu eseri, XII. yüzyılda sade bir Doğu Türkçesiyle yazılmış bir öğüt kitabıdır. Aruz ölçüsüyle yazılan eserde öğütler aaba düzeninde kafiyelenen dörtlüklerle verilir. Eserin sonunda, başka kişilerin şairi ve eserini öven şiirleri de yer alır.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Doğuştan kör şair (Edip Ahmet), aruzla yazılmış aaba kafiyeli dörtlükler ve sona eklenmiş övgü şiirleri Atabetü'l-Hakâyık'ı gösterir. Kutadgu Bilig beyitlerle yazılmış bir mesnevidir, Divân-ı Hikmet'in dörtlükleri hece ölçülüdür, Risaletü'n-Nushiyye ise Yunus Emre'nin 1307'de Anadolu'da yazdığı bir mesnevidir.Kaynak: Geçiş dönemi eserleri · Atabetü'l-Hakâyık ve Edip Ahmet

?Soru 10

VIII. yüzyılda taşa kazınan bu metinde hükümdar, beylerine ve halkına doğrudan seslenir; geçmişte devletin yıkılmasına yol açan hataları hatırlatır, birlik içinde kalmalarını öğütler. Metin bu yönüyle bir söylevin, olayları yaşayan kişinin ağzından anlatılması yönüyle de bir anının özelliklerini taşır.

Bu parçada söz edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Taşa kazınma, VIII. yüzyıl, halka sesleniş ve öğüt Orhun Yazıtlarının ipuçlarıdır. Altun Yaruk ve Kalyanamkara ve Papamkara Uygur dönemi kâğıt metinleridir; Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın sözlüğüdür.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Orhun Yazıtları ve söylev
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →