Halk edebiyatının üç kolu ve anonim halk şiirinin özellikleri
MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
Halk edebiyatının kolları nelerdir, anonim halk şiirinin özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi sözlü geleneğin devamıdır ve üç kolda gelişti: anonim halk edebiyatı, âşık tarzı halk edebiyatı, dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı. Anonim halk şiiri, söyleyeni bilinmeyen, sözlü doğup ağızdan ağıza değişerek yayılan, hece ölçüsüyle (en çok 7'li) ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen şiirdir; başlıca ürünleri mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerlemedir.Bir köy düğününde biri bir mâni söyler; yıllar sonra aynı mâniyi başka bir ilde, iki sözcüğü değişmiş olarak duyarsın ve kimse onu ilk kimin söylediğini bilmez.
Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra edebiyat iki yatakta aktı. Medrese ve saray çevresinde Arap ve Fars edebiyatının etkisiyle divan edebiyatı gelişti. Halkın arasında ise İslamiyet öncesinin sözlü geleneği yaşamaya devam etti; bu yatağa halk edebiyatı denir. MEB'in dönemler şemasına göre iki kol XIII. yüzyıldan itibaren yan yana yürüdü ve halk edebiyatı bugün de sürüyor. Dönemlerin genel çerçevesini edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında görmüştük; burada halk kolunun içine giriyoruz.
Üç kol, üç ayrı ses
Halk edebiyatı tek parça değildir. Kolları ayıran soru basittir: şiiri kim söyledi, nerede ve ne için söyledi? TDV İslâm Ansiklopedisi de halk edebiyatı denince bugün üç ayrı dalın anlaşıldığını yazar.
- Anonim halk edebiyatı: söyleyeni unutulmuş, halkın ortak malı olmuş ürünler. Şiir tarafında mâni, türkü, ninni, ağıt ve tekerleme bu kola girer. Bu sayfanın konusu budur.
- Âşık tarzı halk edebiyatı: saz eşliğinde şiir söyleyen, adı bilinen halk şairlerinin (âşıkların) şiiri. Şair adını son dörtlükte söyler (tapşırma); koşma, semai, varsağı ve destan bu kolun biçimleridir. Ayrıntı âşık tarzı halk şiiri sayfasında.
- Dinî-tasavvufi (tekke) edebiyatı: tarikat çevrelerinde, tasavvufi düşünceyi anlatmak için söylenen şiir. İlahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye bu kolun türleridir; en büyük temsilcisi Yunus Emre'dir. Ayrıntı dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında.
Anonim halk şiirinin özellikleri
- Söyleyeni bilinmez. İlk söyleyenin adı zamanla unutulur, şiir toplumun ortak malı olur. Bu yüzden anonim şiirde şairin adını andığı bir son dörtlük (tapşırma) bulunmaz.
- Sözlü doğar, dolaşarak yaşar. Kervanlar, gezgin âşıklar, askerler ve göçler eskiden bu şiirleri yöreden yöreye taşırdı; bugün radyo ve televizyon aynı işi hızla yapıyor (MEB TDE10 s.44).
- Değişir, çoğalır. Her söyleyen bir sözcüğü, bir dizeyi ya da ezgiyi biraz değiştirir. Bir ürünün ilk biçiminden farklılaşmış benzerlerine varyant denir (MEB TDE10 s.51).
- Hece ölçüsüyle söylenir. Mâni ve ninnide en yaygın kalıp 7'li hecedir; türküde 7, 8 ve 11'li kalıplar sık görülür.
- Birimi dörtlüktür. Mâni tek dörtlüktür; türkü bentlerle ve bentlerden sonra dönen kavuştakla kurulur. Kafiye düzeni olarak mâni tipi aaxa öne çıkar.
- Ezgiyle yaşar. Türkü her zaman bir ezgiyle söylenir; mâni, ninni ve ağıt da çoğunlukla ezgilidir.
- Dili sade halk dilidir. Söylendiği yörenin ağız özelliklerini taşır; konuları aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, doğa ve gündelik hayattır.
Nasıl sorulurÖSYM 2018–2026 arasında halk şiirini üç kolun toplamında 9 soruda sordu; anonim koldan en çok mâni geldi. Kolu ayırmanın en hızlı ipucu tapşırmadır: adı geçen şair varsa şiir anonim değildir.
Tuzak“halk şiirinin bütün kolları yalnız hece ölçüsünü kullanır” gibi aşırı genellemedir: tekke şiirinde aruz da vardır, âşıkların aruzla söylediği şiirler de bilinir.
⇄Bilgi eşleştirme kol ve ürün
?Soru çöz
Söyleyeni bilinmeyen, sözlü olarak doğup ağızdan ağıza yayılırken değişen, hece ölçüsüyle ve çoğunlukla bir ezgiyle söylenen, son dörtlüğünde şairin adının geçtiği bir bölüm bulunmayan şiirler aşağıdakilerden hangisinin ürünüdür?