Şiirin yapısı: nazım birimi, ölçü, durak, uyak, redif ve ahenk

Dize ve beyitten kafiye düzenine, hece sayısından aruzun açık-kapalı hece ilkesine, redifi kafiyeden ayırmaktan söyleyici ve mahlasa kadar; her kavram örnek dizesiyle, her soru tipi çözüm yoluyla.

7 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ŞİİR · NAZIM BİRİMİ

Nazım birimi: dize, beyit, dörtlük ve bent

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebî metin ile öğretici metin arasındaki farklar nelerdir, metinler nasıl sınıflandırılır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metinler ikiye ayrılır. Edebî (sanatsal) metinler kurmacadır; öznel, çok anlamlıdır ve hissettirir, sezdirir, çağrıştırır. Öğretici metinler gerçekliği olduğu gibi aktarır; nesnel, açık ve tek anlamlıdır, okuru bilgilendirir. Edebî metinler de coşku ve heyecana bağlı (şiir) ve olay çevresinde gelişen metinler olarak ikiye, olay çevresindekiler de anlatmaya bağlı (hikâye, roman, destan, masal) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olarak ikiye ayrılır.

Edebî ve öğretici metinler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir: tek satır dize (mısra), iki dize beyit, dört dize dörtlük, üç, beş ya da daha çok dizelik küme bent adını alır. Nazım biçimi şekle (birim, kafiye düzeni, ölçü), nazım türü içeriğe (konu, tema) bakılarak belirlenir.

Bir şiiri sayfada görür görmez, tek satırını okumadan bile bir şey söyleyebilirsin: dizeler ikişer ikişer mi, dörder dörder mi kümelenmiş?

Şiirin en küçük parçası satırdır; şiirde buna dize ya da eski adıyla mısra denir. Dizeler rastgele art arda dizilmez, anlamca birbirine bağlanan kümeler kurar. Şiiri oluşturan ve kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşıyan bu en küçük kümeye nazım birimi denir. Bir şiiri incelemeye başlarken ilk bakılan şey de budur, çünkü birim çoğu zaman şiirin hangi gelenekten geldiğini ele verir.

Dört birim, dört gelenek izi

  • Dize (mısra): tek satır. Bazı şiirlerde bir dize tek başına bir küme olarak durur.
  • Beyit: iki dizelik küme. Divan şiirinin temel birimidir; gazel, kaside, mesnevi beyitlerle kurulur ve her beyit anlamca kendi içinde tamamlanmaya çalışır.
  • Dörtlük: dört dizelik küme. Halk şiirinin (mâni, koşma, türkü) ve hece ölçülü modern şiirin en yaygın birimidir. Divan şiirindeki rubai de dört dizelik, tek dörtlükten oluşan bir biçimdir.
  • Bent: üç, beş ya da daha çok dizeden oluşan küme. Divan şiirinde muhammes gibi bentlerle kurulan biçimler vardır; serbest şiirde ise dize sayısı kümeden kümeye değişen bölümler bent olarak adlandırılır.
Dize sayısı birimin adını verir; birim de çoğu zaman şiirin geleneğini ele verir.Görsel: Sınav Defteri

Biçim şekle, tür içeriğe bakar

Bir şiire iki ayrı soruyla ad verilir. Birincisi “Nasıl kurulmuş?” sorusudur: kaç dizelik birimlerle, hangi kafiye düzeniyle, hangi ölçüyle? Bu soruya verilen ad nazım biçimidir (nazım şekli de denir): gazel, kaside, mesnevi, rubai, murabba, koşma, semai, mâni birer biçimdir. İkinci soru “Ne anlatıyor?” sorusudur. Konuya ve temaya göre verilen bu ad nazım türüdür: Hz. Muhammed'i öven şiir naat, Allah'ın birliğini anlatan tevhit, ölümün ardından yazılan mersiye; halk şiirinde güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt birer türdür.

İki ad aynı şiire birlikte verilebilir. Fuzûlî'nin divanındaki kasideler arasında “su” redifli bir naat vardır: biçimi kaside, türü naattır. Karacaoğlan koşmalarını genellikle güzelleme türünde söylemiştir: biçim koşma, tür güzelleme. Türlerin ayrıntısı şiir türleri, tema ve imge sayfasında, biçimlerin ayrıntısı halk şiiri (anonim, âşık tarzı) ve divan şiiri (gazel ve kaside, nazım biçimleri) sayfalarındadır.

Akılda kalsın: Biçimi gözünle, türü aklınla bulursun. Kaç dize, nasıl kafiye, hangi ölçü dersen biçimdir; kimi, neyi, hangi duyguyla anlattığını sorarsan türdür.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bir dörtlük ya da beyit verip “nazım birimi, nazım biçimi, nazım türü” bilgilerini aynı soruda yoklar.

TuzakEn sık tuzak biçimle türün yer değiştirmesidir: murabba bir biçimdir, naat bir türdür; koşma bir biçimdir, güzelleme bir türdür. Şıkta “Bu dörtlük koşma türündedir.” gibi bir yargı görürsen dikkat et.

⇄Bilgi eşleştirme birim ve dize sayısı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi şiirin şekil özelliklerine değil, içeriğine göre yapılmış bir adlandırmadır?

✓ D. Naat, Hz. Muhammed'i öven şiirlerin adıdır; içeriğe göre verilir, yani bir nazım türüdür. Murabba, mesnevi ve koşma şekle göre verilen nazım biçimi adlarıdır.
ŞİİR · ÖLÇÜ

Hece, aruz ve serbest ölçü: şiir sayar mı, tartar mı?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.

Bir türküyü el çırparak söylediğinde ellerin hep aynı yerde birleşir. O düzenli vuruşun arkasında şiirin ölçüsü vardır.

Ölçü, dizelerin birbirine denk olmasından doğan ritimdir ve ahengin temel unsurlarından biridir. Türk şiirinde iki ölçü kullanıldı; bunlardan birini de kullanmayan şiire serbest ölçülü şiir denir. Bu sayfanın kapsamı, ölçülerin neye dayandığıdır. Hangi dönemde hangi ölçünün öne çıktığını dönem sayfalarında, koşma ve semai gibi biçimlerin hece sayısını âşık tarzı halk şiiri sayfasında göreceksin.

Hece ölçüsü: sayı eşitliği

Hece ölçüsü, dizelerdeki hece sayısının eşit olmasına dayanır. Hece saymanın en kısa yolu ünlüleri saymaktır: Türkçede her ünlü bir hece kurar. Halk şiirinde yaygın ölçü hecedir; Millî Edebiyat döneminde hece yeniden şiirin merkezine geldi. Halk şiirinde en yaygın kalıplar 7'li, 8'li ve 11'li hecedir: koşma 11'li, semai ve varsağı 8'li hece ölçüsüyle söylenir.

Ben yürürüm yane yane
Aşk boyadı beni kane
Ne âkilim ne divane
Gel gör beni aşk neyledi

Yunus Emre (ö. 1320?), Divan

Say: Ben-yü-rü-rüm-ya-ne-ya-ne sekiz hece, Aşk-bo-ya-dı-be-ni-ka-ne sekiz hece. Dizeler sayıca eşit; bu dizeler 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır. Yine de Yunus'u yalnız hece şairi sanma: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 417 şiirinin 138'i aruzla yazılmıştır.

Durak: dizenin nefes yeri

Hece ölçülü şiirde dize çoğu zaman ortasından bir yerde hafifçe duraklar. Ahengi artırmak için anlam gereği yapılan bu duraklamaya durak denir. Durak bir sözcüğü ortadan bölmez; söz grubunun bittiği yere düşer. 7'li hecede 4+3, 8'li hecede 4+4, 11'li hecede 6+5 ya da 4+4+3 gibi duraklar görülür. Yunus'un dizeleri 4+4 duraklıdır: Ben yürürüm / yane yane. Ancak hece ölçülü her şiirde durak bulunmak zorunda değildir.

Aruz ölçüsü: yalnız ilke

Aruz ölçüsü heceleri saymaz, tartar. Ünlüyle biten hece açık hecedir ve kısa sayılır; ünsüzle biten hece kapalı hecedir ve uzun sayılır. “Gönül” sözcüğünde gö açık (kısa), nül kapalı (uzun) hecedir. Aruzla yazılmış bir şiirde alt alta gelen hecelerin ses değeri, yani açık-kapalı oluşu birbirine denktir. Arap şiirinden gelen bu ölçü, İslamiyet'in kabulünden sonra Türk şiirine geçti; divan şiirinin ölçüsü oldu, Tanzimat ve Servetifünun şairleri de onu kullandı.

Hece ölçüsü hecelerin sayısına, aruz hecelerin açık-kapalı değerine bakar. Şemadaki işaret dizisi yalnız ilkeyi gösterir, bir kalıp değildir.Görsel: Sınav Defteri

Serbest ölçü

Dizelerin hece sayısı da hecelerin ses değeri de denk değilse şiir serbest ölçüyle yazılmıştır. Dize uzunlukları şiirin içinden gelen söyleyişe göre değişir. 1940'ların başında Garip şairleri ölçüyü ve kafiyeyi reddederek serbest şiiri yaygınlaştırdı; bu hareketin ayrıntısı Garip, İkinci Yeni ve sonrası sayfasındadır. Serbest ölçülü bir şiirde kafiye, redif ve tekrar yine bulunabilir.

Akılda kalsın: Hece sayar, aruz tartar. Hecede ünlüleri sayarsın; aruzda hecenin ünlüyle mi (açık, kısa) ünsüzle mi (kapalı, uzun) bittiğine bakarsın. İkisi de yoksa serbesttir.
Sınavda

Nasıl sorulurT1 tipi sorularda şıklardan biri ölçüdür: “11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır”, “8'li hece ölçüsü kullanılmıştır”. Dizeleri say, en az iki dizeyi karşılaştır. Aruz kalıbı sorulmaz; aruzun açık-kapalı hece ilkesi sorulur.

TuzakUzun ünlülü (â, î, û) ya da ünsüzle biten heceyi iki hece saymaktır: hece sayısını yalnız ünlüler belirler.

▭Boşluk doldurma

Hece ölçüsü dizelerdeki hecelerin bakımından eşitliğine dayanır. Hece ölçüsü de aruz da kullanılmamış şiire ölçülü şiir denir.

sayıserbestdurakredif

?Soru çöz

Aşağıdaki dizelerden hangisi 11 hecelidir?

✓ A. Dağ-la-rın-ar-dın-da-bir-ı-şık-ya-nar: 11 hece. B 10, C 9, D 8 hecedir.
ŞİİR · KAFİYE

Kafiye (uyak) ve redif: dize sonunu adım adım çözmek

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDilin değişmesine hangi sebepler yol açar, Türkçenin önemli sözlükleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazı ve konuşma dilini siyasi ve toplumsal değişim, teknoloji, çeviri ve yazarların dil tercihleri değiştirir. Türkçenin önemli sözlükleri: Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072–1074; Türkçe madde başları, Arapça açıklamalar), Codex Cumanicus (Latince-Farsça-Kumanca, 1303 tarihli kopya), Lehçe-i Osmânî (Ahmet Vefik Paşa, 1876; ilk Türkçeden Türkçeye sözlük), Kamus-ı Türkî (Şemsettin Sami, 1899–1900) ve TDK'nin Türkçe Sözlük'ü (ilk baskı 1945).

Dilin değişimi ve Türkçenin sözlükleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?

Kısa cevap: Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

İki dizenin sonu kulağına aynı geliyorsa orada iki şey olabilir: biri gerçekten benzeyen sesler, öteki düpedüz aynı olan ekler ve sözcükler. Bütün iş bu ikisini ayırmaktır.

Dize sonlarında tekrarlanan sesler şiirin en çok sorulan ahenk unsurudur. Bu sesler iki ayrı ada bölünür. Sesleri benzeşen ama görevleri farklı olan kısım kafiyedir (uyak). Kafiyeden sonra gelen, yazılışı, görevi ve anlamı tıpatıp aynı olan ek ya da sözcükler ise rediftir. Redif bir ek (“-lar”, “-dı”), bir sözcük ya da bir söz grubu olabilir. Redif kafiyenin ardından gelir; kafiyesiz redif olmaz.

Adım adım: önce redif, sonra kafiye

  • 1. Dize sonlarını alt alta yaz. Karşılaştıracağın sözcükler yan yana dursun.
  • 2. Sondan başa doğru aynı olanları ayır. Yazılışı, görevi ve anlamı aynı olan ekler ve sözcükler rediftir. Ünlü uyumuyla değişen ek (“-lar / -ler”, “-dı / -di”) aynı ek sayılır.
  • 3. Redifin hemen önündeki benzer sesleri bul. Bunlar kafiyedir.
  • 4. Benzeyen sesleri say ve adlandır. Bir ses yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir.

Diyâr-ı küfrü gezdim beldeler kâşâneler gördüm
Dolaştım mülk-i İslâm'ı bütün vîrâneler gördüm

Ziya Paşa (ö. 1880)

Dize sonları “kâşâneler gördüm” ve “vîrâneler gördüm”. Sondan başlayalım: “gördüm” iki dizede de aynı sözcük, aynı anlam; “-ler” iki dizede de aynı çokluk eki. Demek ki “-ler gördüm” rediftir. Redifin önünde “kâşâne” ve “vîrâne” kalır; ortak sesler â-n-e, yani üç ses. Bu beyitte zengin kafiye ve söz grubu hâlinde redif vardır.

Dize sonunu sondan başa doğru oku: önce aynı olanı (redif) ayır, kalan benzer sesleri (kafiye) say.Görsel: Sınav Defteri

Dört kafiye türü

  • Yarım kafiye: tek ses benzerliği. “taşlar / kuşlar”: “-lar” redif, kalan “taş / kuş”ta ortak ses yalnız “ş”.
  • Tam kafiye: iki ses benzerliği. “yolda / kolda”: “-da” redif, “ol” iki ses.
  • Zengin kafiye: üç ve daha çok ses benzerliği. Ziya Paşa'nın beytindeki “âne” gibi.
  • Cinaslı kafiye: yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcüklerle kurulur: yüz (çehre) ile yüz (sayı) gibi. Cinaslı kafiye en çok mânide görülür; cinaslı mâni anonim halk şiiri sayfasında.

Yâ Rab belâ-yı aşk ile kıl âşinâ beni
Bir dem belâ-yı aşkdan kılma cüdâ beni

Fuzûlî (ö. 1556), gazel

Burada “beni” iki dizede de aynı sözcük olduğu için rediftir. Redifin önünde “âşinâ” ve “cüdâ” kalır; ortak ses yalnız “â”. Divan şiirinde de yarım kafiye kullanılır. Redif bazen şiirin adı olur: ÖSYM'nin sorduğu Ahmet Paşa, “kerem”, “benefşe” ve “âb” redifli kasideleriyle tanınır; Fuzûlî'nin naatı da “su” redifiyle anılır.

Akılda kalsın: Sondan başa yürü: önce redif, sonra kafiye. Redif “aynısı”dır, kafiye “benzeri”. Bir ses benzeşiyorsa yarım, iki ses tam, üç ses zengin.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerde hangi kafiye türü vardır?” ya da şıklardan biri “ek hâlinde redif kullanılmıştır” diye gelir.

TuzakAynı görünen ama görevi farklı olan ektir: “yâre” (yâr + -e) ile “çâre”de son “e” biri ek, öteki kökün parçası olduğu için redif değildir; kafiye “âre”dir, yani zengin kafiye. Önce görevi sor, sonra say.

↕Adımları sırala redif ve kafiye bulma

  1. Redifin hemen önünde kalan benzer sesleri belirle
  2. Dize sonlarındaki sözcükleri alt alta yaz
  3. Benzeyen sesleri sayıp kafiyenin türünü adlandır
  4. Sondan başlayarak yazılışı, görevi ve anlamı aynı olan ek ve sözcükleri ayır

?Soru çöz

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “yâre”deki “-e” ek, “çâre”deki “e” kökün parçasıdır; görevleri farklı olduğu için redif sayılmaz. Ortak sesler “â-r-e” (üç ses): zengin kafiye. A'da “-lar” redif, kafiye “ş” (yarım); B'de “-üm”, D'de “-da” redif, kafiyeler “öz” ve “ol” (tam).
ŞİİR · KAFİYE DÜZENİ

Kafiye düzeni: aa, abab, abba, aaxa ve örüşük

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaNazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir: tek satır dize (mısra), iki dize beyit, dört dize dörtlük, üç, beş ya da daha çok dizelik küme bent adını alır. Nazım biçimi şekle (birim, kafiye düzeni, ölçü), nazım türü içeriğe (konu, tema) bakılarak belirlenir.

Nazım birimi, biçim ve tür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?

Kısa cevap: Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.

Kafiyeyi bulduktan sonra şiirin sesli haritasını çıkarmak için yalnız birkaç harf gerekir.

Dize sonlarındaki kafiyeyi bulduktan sonra bütün şiire bakıp kafiyelerin hangi sırayla geldiğini gösterirsin. İlk kafiyeye a, ikinci farklı kafiyeye b denir; aynı kafiyeyle biten her dize aynı harfi alır. Kafiyesi olmayan dize x ile gösterilir. Böylece ortaya çıkan harf dizisi kafiye düzenidir. Harfleri verirken redifi değil, kafiyeyi esas al; redif yalnız kafiyenin ardından gelir.

Beş temel düzen

  • Düz kafiye: kafiyeler art arda gelir: aa, bb, cc ya da aaaa, aaab.
  • Çapraz kafiye: birinci dize üçüncüyle, ikinci dördüncüyle kafiyelenir: abab.
  • Sarma kafiye (MEB'de sarmal kafiye): birinci dize dördüncüyle, ikinci üçüncüyle kafiyelenir: abba.
  • Mâni tipi kafiye: birinci, ikinci ve dördüncü dize kafiyeli, üçüncü serbest: aaxa.
  • Örüşük kafiye: üçlü kümelerde ortadaki dize sonraki kümenin kafiyesini başlatır: aba, bcb, cdc… Dünya şiirinden gelen terza rima bu düzendedir (şiir türleri, tema ve imge sayfası).
Üst sıra temel kafiye düzenleri, alt sıra bu düzenlerin halk ve divan şiirindeki yaygın şemaları.Görsel: Sınav Defteri

Geleneklerin imza şemaları

Bazı nazım biçimleri kafiye düzeninden tanınır. Gazel ve kaside aa, ba, ca, da… diye ilerler: ilk beyit (matla) kendi içinde kafiyelidir, sonraki beyitlerin yalnız ikinci dizesi o kafiyeye bağlanır. ÖSYM “aşk teması ve aa-ba-ca örgüsü” ipucuyla gazeli sordu. Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir (aa, bb, cc…); kafiye beyitten beyite değişebildiği için mesnevi en uzun nazım biçimidir. Mânide aaxa düzeni görülür. Koşmada ilk dörtlük aaab ya da abab, sonraki dörtlükler cccb, dddb… diye kafiyelenir; her dörtlüğün son dizesi ilk dörtlüğün kafiyesine bağlanır. Bu biçimlerin ayrıntısı âşık tarzı halk şiiri, gazel ve kaside ve divan nazım biçimleri sayfalarındadır.

Yunus Emre'nin ölçü konusunda hece sayısını saydığımız şiirinin ilk dörtlüğü de “yane / kane / divane” sözcükleriyle üç dizeyi aynı kafiyeye bağlar, dördüncü dizeyi her dörtlüğün sonunda tekrarlanan “neyledi”li dizeye ayırır: aaab, yani bir düz kafiye örneği.

Akılda kalsın: Harfler şiirin sesli haritasıdır. abab el ele tutuşmuş iki çift (çapraz), abba içteki çifti dıştaki çiftin sarması (sarma), aaxa üçüncü dizesi kaçak mâni, aa ba ca matlaya bağlanan gazel, aa bb cc her beyti kendi kafiyesini getiren mesnevi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilip “kafiye düzeni” sorulur (ÖSYM 2018'de düz, sarma, çapraz şıkları; 2020'de koşmanın kafiye düzeni).

Tuzakİki tuzak var: redifi kafiye sanıp harfleri yanlış dağıtmak ve tek bir dörtlüğe bakıp bütün şiir için hüküm vermek. Koşmada ilk dörtlükle sonrakiler farklıdır.

⇄Bilgi eşleştirme düzen ve şema

▭Boşluk doldurma

Gazelde ilk beyit kendi içinde kafiyelidir, sonraki beyitler aa, ba, ca diye ilerler; bu beyitlerin yalnız dizesi kafiyelidir. Birinci dizesi dördüncüyle, ikinci dizesi üçüncüyle kafiyelenen dörtlükte kafiye vardır.

ikincisarmabirinciçapraz

▭Kendin çöz kafiye düzenini yaz

Kervan geçer, yol uzanır dağlardan
Geride bir türkü kalır, bir nefes
Sabah olur, güneş doğar bağlardan
Kimse duymaz, dinmez içimde heves

Bu dörtlüğün kafiye düzeni harflerle biçimindedir; bu düzene kafiye denir. Birinci ve üçüncü dizenin sonundaki redif ekleridir; önünde kalan “dağ / bağ” sözcüklerinde kafiye vardır.

abababbaçaprazsarma-lardan-dantamzengin
ŞİİR · AHENK

Ahenk unsurları: nakarat, aliterasyon, asonans ve ses akışı

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.

Ölçü: hece, aruz, serbest

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde ahenk unsurları nelerdir, aliterasyon ve asonans nedir?

Kısa cevap: Ahenk, şiirde dize, sözcük, hece ve seslerin belli bir düzen içinde kullanılmasından doğan uyumdur. Ölçü, kafiye ve redifin yanında nakarat, ses tekrarları (ünsüz tekrarı aliterasyon, ünlü tekrarı asonans), sözcük ve söz grubu tekrarları ve ses akışı ahenk unsurlarıdır.

Anlamını bilmediğin bir dilde okunan şiiri bile dinlemekten hoşlanabilirsin. Seni tutan şey anlam değil, seslerin düzenidir.

Şiiri düzyazıdan ayıran en belirgin özellik ahenktir. Ölçüyü, kafiyeyi ve redifi önceki konularda gördün; ahenk bunlarla bitmez. Bir şiir ölçüsüz ve kafiyesiz olduğu hâlde de ses tekrarlarıyla, söz tekrarlarıyla ve pürüzsüz akan sözcüklerle ahenk kurabilir.

Tekrarın türleri

  • Nakarat: şiirin bölümlerinin sonunda tekrarlanan dize ya da dizeler. Türküde bentlerin sonunda tekrarlanan bölüme kavuştak (bağlama) denir.
  • Aliterasyon: dizede aynı ünsüzün tekrarlanması.
  • Asonans: dizede aynı ünlünün tekrarlanması.
  • Sözcük ve söz grubu tekrarı: ikilemeler, aynı sözcükle başlayan dizeler, tekrarlanan söz grupları.
  • İç kafiye: dize sonu dışında, dizenin içinde kurulan ses benzerliği.
  • Ses akışı: sözcüklerin ünlü ve ünsüz dizilişinin dizede takılmadan, akıcı bir okuyuş sağlaması.

Yunus Emre'nin “Ben yürürüm yane yane / Aşk boyadı beni kane” dizelerine yeniden bak. “yane yane” bir sözcük tekrarıdır; “ben, yane, beni, kane” sözcüklerinde “n” ünsüzü tekrarlanır (aliterasyon); dizeler “a” ve “e” ünlüleriyle örülüdür (asonans). Üstelik her dörtlüğün sonunda “Gel gör beni aşk neyledi” dizesi döner; bu tekrar şiire nakarat gibi bir ses kazandırır.

Şekil içeriği taşıyınca

Bazı şiirlerde ölçü ve kafiye seçimi, dizelerin uzunluğu ya da kısalığı, sözcüklerin sayfaya diziliş biçimi içeriği görünür kılar. Uzaklaşan bir sesi anlatan şiirde dizelerin giderek kısalması, yavaş bir yürüyüşü anlatan şiirde uzun dizeler ve ağır tekrarlar, bir düşüşü anlatan şiirde sözcüklerin basamak gibi aşağı dizilmesi bu ilişkinin örnekleridir. Bu durumda şiirin ahenk ve şekil özellikleri içerikle bağlantılıdır; soru “şekil ile içerik arasındaki ilişki” diye gelir.

Akılda kalsın: Asonansta ünlü, aliterasyonda ünsüz. Ayırt etmek için dizedeki harfleri ikiye ayır: “a, e, ı, i…” tekrar ediyorsa asonans, “s, n, r…” tekrar ediyorsa aliterasyon. Bölüm sonunda dönen dize nakarattır; türküde adı kavuştaktır.
Sınavda

Nasıl sorulurT1 tipi sorularda şıklardan biri ahenk öğesidir: “ ‘s’ sesiyle aliterasyon yapılmıştır”, “iç kafiyeye yer verilmiştir”, “nakarat kullanılmıştır”. Dört şık metinde gerçekten bulunan özellikleri sayar, cevap bulunmayanıdır.

TuzakAliterasyon ile asonansın yer değiştirdiği şıktır: ünsüz tekrarına “asonans” denmişse şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme ahenk unsuru

?Soru çöz

Sessiz sular akıyor
Serin serin esen yel
Gönlüm yola bakıyor
Gurbet uzun, dön de gel

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Birinci dize üçüncüyle (ak-ıyor / bak-ıyor), ikinci dize dördüncüyle (yel / gel) kafiyelidir: abab, yani çapraz kafiye. Dizeler 7 hecelidir, “-ıyor” ek hâlinde rediftir, ilk iki dizede “s” ünsüzü tekrarlanır.
ŞİİR · SÖYLEYİCİ

Söyleyici ve muhatap: şiirde kim konuşuyor, kime sesleniyor?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyat nedir, edebiyat kelimesinin kökeni nedir ve edebiyatın bilim ve güzel sanatlarla ilişkisi nasıldır?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak sanatlı biçimde anlatılmasıdır (TDK: yazın, gökçe yazın). Sözcük Arapça edeb kökünden gelir ve Türkçede Tanzimat'tan sonra, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşmıştır. Edebiyat malzemesi dil olan bir güzel sanattır; bilimden ve öteki sanatlardan beslenir, onlara da kaynaklık eder.

Edebiyat nedir? Bilim ve güzel sanatlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde söyleyici ve muhatap nedir, mahlas ile tapşırma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Şiirde konuşan, şairin kendisi değil şiirin kurduğu kurgusal kişilik ya da varlıktır; buna söyleyici denir. Söyleyicinin seslendiği kişi, grup, varlık ya da genel okuyucu muhataptır. Şair adını şiire koyarsa bu divan şiirinde mahlas (gazelde son beyit, makta), halk şiirinde tapşırma (son dörtlük) olur.

Bir şiirde “ben” diyen ses, şiiri yazan kişiyle aynı mıdır? Edebiyat bu soruya “her zaman değil” der.

Şiirde konuşan sese söyleyici denir. Söyleyici şiirin kurduğu bir kişiliktir: bir âşık, bir asker, bir ağaç, hatta bir şehir olabilir. Şiirin içeriğine ve yansıttığı ruh hâline göre bir karakter ve “ses” kazanır; şiirin okunuş tonunu ve anlamını bu ses belirler. Okuyucu da okurken bu söyleyiciyle özdeşleşir. Bu yüzden şiirdeki “ben”i doğrudan şairin hayatına bağlamak, sınavda da yorumda da hataya götürür.

Muhatap: kime sesleniliyor?

Söyleyicinin seslendiği kişi ya da varlık muhataptır. Muhatap genel okuyucu olabileceği gibi tek bir kişi (sevgili, dost), bir grup (millet, gençler) ya da bir varlık (dağ, turna, rüzgâr) da olabilir. Mehmet Âkif Ersoy'un “Çanakkale Şehitlerine” şiirinde söyleyici, savaşta ölen askere seslenir; muhatap şehit askerdir. Halk şiirinde turnaya, dağa, yele seslenen dörtlükler de sık görülür. Muhatabı bulmak için seslenme sözlerine (“ey”, “a dağlar”), emir ve istek kiplerine bak.

Mahlas ve tapşırma: şiirin imzası

Şairin şiirde kullandığı takma ada mahlas denir. Divan şairleri çoğu zaman asıl adlarıyla değil mahlaslarıyla tanınır: Fuzûlî'nin asıl adı Mehmed, XV. yüzyıl şairi Necati'nin asıl adı İsa'dır. Gazelde mahlas genellikle son beyitte, yani makta beytinde geçer (ilk beyit matla, en güzel beyit beytü'l-gazeldir; ayrıntı divan şiiri sayfasında). Halk şiirinde şairin adını ya da mahlasını son dörtlükte söylemesine tapşırma denir. Âşık geleneğinde mahlasın nasıl verildiği âşık tarzı halk şiiri sayfasında anlatılıyor.

Akılda kalsın: Mahlas ile tapşırma aynı işi görür: şiire imza atmak. Yerini geleneğe göre ezberle: divan → mahlas → makta (son beyit), halk → tapşırma → son dörtlük.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM gazelin beyit adlarını sordu (2018).

TuzakKalıp şöyle kurulabilir: “Gazelde ilk beyit ----, son beyit ----, en güzel beyit ---- olarak adlandırılır.” Tuzak, matla ile maktanın yer değiştirdiği şıktır. Söyleyici sorularında ise şiirde adı geçen her varlık muhatap değildir; seslenilen varlığı ara.

▭Boşluk doldurma

Divan şiirinde şairin takma adına denir ve gazelde genellikle son beyitte, yani beytinde geçer. Halk şiirinde şairin adını son dörtlükte söylemesine denir.

mahlasmaktatapşırmamatlanakarat

?Soru çöz

Ey dağlar, siz de mi küstünüz bana
Ne bir rüzgâr eser ne bir ses gelir

Bu dizelerde söyleyicinin seslendiği muhatap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Ey dağlar” seslenmesi muhatabın dağlar olduğunu gösterir. A soru okura değil, adı anılan dağlara yöneltilir (“siz de mi küstünüz”); D rüzgâr dizede geçer ama ona seslenilmez; C şair kendine seslenmez, konuşan zaten şiirin söyleyicisidir, muhatap değil.
ŞİİR · MANZUME

Manzume ve şiir: her ölçülü söz şiir midir?

MEB 9. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye düzeni (örgüsü), kafiyelerin şiirde sıralanış biçimidir; aynı sesle biten dizeler aynı harfle gösterilir. Düz kafiye aa bb / aaaa / aaab, çapraz abab, sarma abba, mâni tipi aaxa, örüşük aba bcb cdc biçimindedir.

Kafiye düzeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Manzume nedir, manzume ile şiir arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Manzume, ölçü ve kafiye gibi şiirin dış yapı özelliklerini taşıyan ama duygu ve hayal boyutu zayıf, çoğunlukla bilgi ya da öğüt vermeye dönük nazım metnidir. Şiir ise ahengi duygu, imge ve çağrışımla birleştirir. İkisini biçim değil, sanat değeri ayırır.

Bir kuralı akılda tutmak için onu kafiyeli iki dizeye dökmek eski bir yöntemdir. Peki bu iki dize şiir midir?

Ölçülü ve kafiyeli her söz şiir sayılmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi, his ve hayal boyutu olmayıp yalnız vezin ve kafiye unsurlarını taşıyan öğretici metinlerin nazım ya da manzume diye anıldığını belirtir. Takvim bilgisi, dil kuralları ya da dinî bilgiler gibi konuları akılda kalsın diye ölçülü ve kafiyeli söyleyen metinler bu gruptadır.

Bir hafta yedi gündür, bir yıl on iki aydır;
Her ayın günlerini takvimden say, kolaydır.

Bu iki dizede ölçü (on dörder hece), kafiye (“ay / kolay”) ve redif (“-dır”) var. Ama dizeler bir bilgi aktarıyor; ne bir imge, ne bir duygu, ne de okuyucuda bir çağrışım uyandırıyor. Bu bir manzumedir. Aynı ölçü ve kafiyeyle yazılmış, ama yalnızlığı bir boş takvim yaprağına benzeten ve okurda bir duygu bırakan dizeler ise şiirdir.

Ayırt ederken neye bakmalı?

  • Amaç: manzume bilgi ya da öğüt aktarır; şiir duygu ve düşünceyi estetik bir yaşantıya çevirir.
  • Dil: manzumede sözcükler çoğunlukla gerçek anlamındadır; şiirde imge, mecaz ve çağrışım öne çıkar.
  • Biçim: belirleyici değildir. Ölçü ve kafiye iki metinde de bulunabilir; serbest ölçülü bir şiir de şiirdir.

Öğretici amaç tek başına bir metni manzume yapmaz: didaktik şiirler de imge ve duyguyla yazılabilir (şiir türleri, tema ve imge sayfası). Belirleyici olan, metnin ölçü ve kafiyenin ötesinde bir duygu ve hayal dünyası kurup kurmadığıdır.

Akılda kalsın: Ölçü ve kafiye şiirin kılığıdır. Kılık manzumede de vardır; şiiri şiir yapan, kılığın içindeki duygu ve hayaldir.
Sınavda

Nasıl sorulurBu ayrım örnek metinlerle sorulur: ölçülü ve kafiyeli bir bilgi metni ile bir şiir verilir, aralarındaki farkın ne olduğu sorulur.

Tuzak“Manzumede ölçü ve kafiye yoktur” şıkkıdır; fark biçimde değil, duygu ve hayal boyutundadır.

?Soru çöz

Manzumeyi şiirden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Manzumede de ölçü, kafiye ve düzenli nazım birimi bulunabilir; onu şiirden ayıran, duygu ve hayal boyutunun zayıf olması, metnin bilgi ya da öğüt aktarmaya dönük olmasıdır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi manzume niteliği taşır?

✓ A. Kafiyeli ve redifli (“saat-tir / basit-tir”) bu dizeler yalnız takvim bilgisi aktarır; imge ya da duygu taşımaz. B'de akşam omza konan bir kuşa, C'de gönül rüzgâra açık eski bir hana benzetilmiş, D'de dünyayı bir yaprakta görme imgesi var; üçü de imgeyle duygu kuran şiirdir.

?Soru çöz tam inceleme

Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Dadaloğlu (ö. 1868?), koşma

Bu dörtlükle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
I. 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
II. Kafiye, sözcük köküne değil çokluk ekine dayanır.
III. “bizimdir” sözcüğü rediftir.
IV. Kafiye düzeni sarma kafiyedir.
V. Söyleyici, topluluğu adına “biz” diye konuşur.

✓ B. Her dize on bir hecedir (Kalk-tı-göç-ey-le-di-Av-şar-el-le-ri), “bizimdir” iki dizede aynı sözcük ve anlamla tekrarlanır, söyleyici de “bizimdir” diyerek oymağı adına konuşur. II yanlıştır: “-ler / -lar” çokluk eki de redife katılır, kafiye kökteki “el / yol” sözcüklerinin “l” sesidir (yarım kafiye). IV yanlıştır: birinci ve üçüncü dize (elleri / ırağı) kafiyelenmez, yalnız ikinci ve dördüncü kafiyelenir; düzen xaxa'dır, abba değil.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1909'da ortaya çıkan bu topluluk, Servetifünun edebiyatını aşan bir edebiyat kurmayı amaçlamış ve Türk edebiyatında ilk kez bir edebî bildiriyle kendini duyurmuştur. Yine de anlayışı bakımından Servetifünun'un devamı sayılır.

Bu parçada sözü edilen edebî topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. 1909, ilk edebî bildiri ve “Servetifünun'un devamı” ipuçları Fecriati'yi gösterir. B Servetifünun, aşılmak istenen topluluğun kendisidir; A Tanzimat Servetifünun'dan önce gelir, onu aşmayı amaçlayamaz; C Millî Edebiyat 1911'de başlar ve Servetifünun'un devamı değil, sade dille ona karşı çıkışıdır.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Türk edebiyatının dönemleri

?Soru 2

Edebî metni öğretici metinden ayıran özelliklerin başında aşağıdakilerden hangisi gelir?

✓ B. Edebî metin dış dünyayı sanatçının süzgecinden geçirerek kurgular. Konu, okur kitlesi ve düzyazı her iki grupta da bulunur.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Edebî ve öğretici metinler

?Soru 3

Soğd el yazısından küçük değişikliklerle geliştirilen bu alfabe; Mani, Budist ve Hristiyan metinlerinin yazımında kullanılmıştır. Kaşgarlı Mahmud onu “Türk yazısı” diye anar; XV. yüzyılda Osmanlı sarayında da kullanıldığı bilinir.

Bu parçada sözü edilen alfabe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Soğd kökeni Uygur alfabesinin belirleyici ipucudur. Kök Türk alfabesi Türklere özgüdür, Soğd yazısından gelmez.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Türkçenin gelişimi ve alfabeler

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi Türkçeden çok eski bir çağda ayrıldığı için ses ve yapı bakımından en büyük farkları taşıyan, okul terimleriyle “lehçe” diye adlandırılan kollardandır?

✓ C. Yakutça (Saha) ve Çuvaşça lehçe örnekleridir. Azerbaycan, Türkmen ve Kazak Türkçeleri şivedir.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Standart dil, ağız, şive, lehçe

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi manzume niteliği taşır?

✓ A. Kafiyeli ve redifli (“saat-tir / basit-tir”) bu dizeler yalnız takvim bilgisi aktarır; imge ya da duygu taşımaz. B'de akşam omza konan bir kuşa, C'de gönül rüzgâra açık eski bir hana benzetilmiş, D'de dünyayı bir yaprakta görme imgesi var; üçü de imgeyle duygu kuran şiirdir.Kaynak: bu sayfa · Manzume ve şiir

?Soru 6

Ey dağlar, siz de mi küstünüz bana
Ne bir rüzgâr eser ne bir ses gelir

Bu dizelerde söyleyicinin seslendiği muhatap aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Ey dağlar” seslenmesi muhatabın dağlar olduğunu gösterir. A soru okura değil, adı anılan dağlara yöneltilir (“siz de mi küstünüz”); D rüzgâr dizede geçer ama ona seslenilmez; C şair kendine seslenmez, konuşan zaten şiirin söyleyicisidir, muhatap değil.Kaynak: bu sayfa · Söyleyici, mahlas, tapşırma

?Soru 7

Bir yazar, kızların okula gönderilmemesini eleştiren hikâyeler yayımlar. Hikâyeler okunup tartışıldıkça kız okullarının açılmasını isteyen sesler çoğalır.

Bu durum, edebiyatla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine örnektir?

✓ A. Hikâyeler bir toplumsal sorunu işliyor ve okurun tutumunu değiştiriyor; bu, edebiyat–toplum ilişkisidir. B parçada tarihî bir olay ya da yeniden yorumlanan bir geçmiş yok; C konu dinî hayat değil, kızların eğitimidir; D tek bir yazarın hikâyeleri var, bir akımı oluşturan eserler topluluğu değil.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi bilimin edebiyattan yararlandığına örnektir?

✓ C. Dil bilimi bir edebî kaynağı veri olarak kullanıyor. A'da edebiyat bilimden yararlanıyor; B ve D edebiyatın güzel sanatlarla ilişkisidir.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Edebiyat nedir? Bilim ve güzel sanatlar

?Soru 9

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “yâre”deki “-e” ek, “çâre”deki “e” kökün parçasıdır; görevleri farklı olduğu için redif sayılmaz. Ortak sesler “â-r-e” (üç ses): zengin kafiye. A'da “-lar” redif, kafiye “ş” (yarım); B'de “-üm”, D'de “-da” redif, kafiyeler “öz” ve “ol” (tam).Kaynak: bu sayfa · Kafiye ve redif

?Soru 10

XIX. yüzyılın son çeyreğinde yayımlanan bu sözlük, Türkçeden Türkçeye hazırlanmış ilk sözlük kabul edilir. Yazarı sözcükleri mümkün olduğunca Doğu Türkçesindeki asıllarıyla göstermiş, eser sonraki sözlükçülere kaynaklık etmiştir. Yazar, Molière'in komedilerini Türkçeye uyarlamasıyla da tanınır.

Bu parçada sözü edilen sözlük aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İlk Türkçe–Türkçe sözlük (1876) ve Molière uyarlamaları Ahmet Vefik Paşa'yı, yani Lehçe-i Osmânî'yi gösterir. A Kamus-ı Türkî adında “Türkçe” geçen ilk tek dilli sözlüktür, yazarı Şemsettin Sami'dir; B Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın Türkçe–Arapça sözlüğüdür; C TDK'nin Türkçe Sözlük'ü 1945'te çıktı, XIX. yüzyıla uymaz.Kaynak: Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri · Dilin değişimi ve Türkçenin sözlükleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →