Cumhuriyet romanı 1923–1950: Millî Mücadele'den bireyin iç dünyasına
MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 4 etkinlik
Önce hatırlaMillî Edebiyat döneminde hikâye ve romanın özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Millî Edebiyat döneminde (1911–1923) hikâye ve roman bireysel konulardan toplumsal konulara, İstanbul'dan Anadolu'ya yöneldi. Sade, konuşulan Türkçeye yakın bir dil kullanıldı; Anadolu insanının yoksulluğu, Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma ve kuşak çatışması başlıca konular oldu. Önde gelen yazarlar Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Reşat Nuri Güntekin'dir.
Millî Edebiyat'ta hikâye ve roman
✎Konu anlatımı
Cumhuriyet döneminde 1923–1950 arası Türk romanının özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: 1923–1950 arasında Türk romanı önce Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'in kuruluşunu ve Anadolu'yu anlattı; bu çizgiyi Millî Edebiyat'tan gelen Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin sürdürdü. 1930'lardan sonra roman çeşitlendi: Sabahattin Ali toplumcu gerçekçi, Peyami Safa psikolojik, Ahmet Hamdi Tanpınar modernist bir çizgide yazdı; Memduh Şevket Esendal yeni başkentin sıradan insanlarını anlattı.1934'te iki roman aynı şehri anlatır. Birinde Millî Mücadele'yi kazanan aydınlar yeni başkentte yükselirken birbirine düşer; ötekinde Ankara'da yeni yapılmış bir apartman dairesinin odaları tek tek kiraya verilir. Biri Yakup Kadri'nin, öteki Memduh Şevket Esendal'ın kalemindendir.
Millî Edebiyat nesri sayfasında hikâye ve romanın İstanbul köşklerinden Anadolu'ya yönelişini görmüştük. 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla romanın önüne yeni bir sahne açıldı: savaş bitmiş, kurtuluşun hikâyesi anlatılmayı bekliyordu; yeni başkent, yeni kurumlar ve inkılaplar toplumu baştan sona değiştiriyordu. Roman okura yine gazete sayfalarından ulaştı. Ayaşlı ile Kiracıları Vakit'te, Sinekli Bakkal Haber'de, İçimizdeki Şeytan Ulus'ta, Kürk Mantolu Madonna Hakikat'te tefrika edildikten sonra kitap oldu (TDV, TEİS).
Birinci çizgi: kurtuluş ve yeni toplum
Millî Mücadele'yi işleyen ilk roman Halide Edip'in Ateşten Gömlek'idir (1922); ama o, Cumhuriyet'ten önce, Millî Edebiyat döneminde yazıldı. Cumhuriyet'te aynı konu iki farklı tonda sürdü: Halide Edip Vurun Kahpeye'yi kitaplaştırdı (1926), Yakup Kadri ise Yaban'da (1932) Millî Mücadele'yi köye düşen bir aydının karamsar gözünden anlattı. Ankara (1934) ve Ayaşlı ile Kiracıları (1934) ise kurulan yeni toplumu yeni başkentte izler. Kemal Tahir'in Yorgun Savaşçı'sı ve Tarık Buğra'nın Küçük Ağa'sı da Millî Mücadele'yi anlatır, ama 1950'den sonra yazıldı (1950 sonrası roman).
İkinci çizgi: Millî Edebiyat'tan gelen ustalar
Yakup Kadri, Halide Edip ve Reşat Nuri Cumhuriyet'te de yazmayı sürdürdü; romanlarının çoğu bu yıllardadır. Üçünün ortak yanı gözleme dayanan, toplumun değişimini izleyen bir romancılıktır. Yakup Kadri romanlarıyla yaklaşık bir asırlık değişimi adım adım izledi; Reşat Nuri'yi TEİS, bireysel ve toplumsal meseleleri birlikte işlediği için eleştirel gerçekçilere yakın bulur. Sürgünden 1938'de dönen Refik Halit Karay da bu kuşaktandır.
Üçüncü çizgi: 1930'lardan sonra çeşitlenme
Otuzlu yıllardan itibaren roman tek bir davanın etrafında dönmez oldu. Sabahattin Ali taşrada ezilen insanı toplumcu gerçekçi bir gözle anlattı; Peyami Safa okuru kişinin iç dünyasına, hastalığa ve Doğu–Batı bocalamasına götürdü; Tanpınar gelenek ile modernlik arasında sıkışan aydını zaman, rüya ve musiki içinden yazdı. Abdülhak Şinasi Hisar hatırayı romanla kaynaştırarak eski İstanbul'u, Esendal sıradan memuru ve esnafı anlattı.
Dönemin iki romanı 1942'de Cumhuriyet Halk Partisinin roman ödülünde ilk iki sırayı aldı: TDV'ye göre Sinekli Bakkal birinci, TEİS'e göre Yaban ikinci oldu. İki roman, dönemin iki ayrı yüzünü taşır: biri Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceğini, öteki aydın ile köylü arasındaki uçurumu anlatır.
Nasıl sorulurÖSYM bu dönemi üç kalıpla sordu: tanıtım paragrafından yazarı bulma (2018'de Esendal ve Sabahattin Ali), boşluk doldurma (2025'te Ateşten Gömlek – Yaban) ve romandan alınmış bir parçanın anlatım özellikleri (2021'de Yaban).
TuzakTuzak dönem karışıklığıdır: Millî Mücadele'yi anlatan her roman Cumhuriyet'in ilk yıllarında yazılmadı. Ateşten Gömlek 1922'de, Millî Edebiyat döneminde çıktı; Küçük Ağa ve Yorgun Savaşçı ise 1950'den sonra.
↕Romanları yıla göre diz eskiden yeniye
- Sinekli Bakkal (Halide Edip Adıvar)
- Ateşten Gömlek (Halide Edip Adıvar)
- Huzur (Ahmet Hamdi Tanpınar)
- Yaban (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)
?Soru çöz
Cumhuriyet'in ilk yıllarında romancılar Millî Mücadele'yi ve kurulan yeni toplumu anlatmaya yöneldi; köye yerleşen bir aydının yaşadıklarını işleyen ---- bu çizginin örneklerindendir. 1930'lardan sonra ise kişinin ruh çözümlemesini öne çıkaran psikolojik romanlar çoğaldı; ---- bu türün örnekleri arasında gösterilir.
Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
⇄Bilgi eşleştirme Millî Mücadele romanı ↔ dönem
?Soru çöz parçadan çizgi
Tütün tarlasında üç yıldır ağanın borcunu ödeyen Hasan, bu yaz da hasadın yarısını kâhyanın ambarına taşıdı. Kasabadaki kâtip, ona imzalattığı kâğıtta ne yazdığını okumamıştı; okusa da Hasan anlamazdı. Akşam kahvede kimse sesini çıkarmadı, herkes kendi borcunu düşünüyordu.
Bu parça, 1923–1950 romanındaki çizgilerden hangisinin özelliklerini taşır?