Cumhuriyet romanı 1923–1950: Yakup Kadri, Peyami Safa, Tanpınar, Sabahattin Ali

Cumhuriyet'in ilk çeyreğinde romanın Millî Mücadele'den bireyin iç dünyasına uzanan yolunu anlatıyor; yedi yazarı ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarıyla kuruyoruz: Ahmet Celâl'in günlükleri, Rabia, Neriman, Mümtaz, Raif Efendi ve Ayaşlı İbrahim Efendi'nin kiracıları.

7 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1923–1950 · CUMHURİYET ROMANI

Cumhuriyet romanı 1923–1950: Millî Mücadele'den bireyin iç dünyasına

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 4 etkinlik

Önce hatırlaMillî Edebiyat döneminde hikâye ve romanın özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Millî Edebiyat döneminde (1911–1923) hikâye ve roman bireysel konulardan toplumsal konulara, İstanbul'dan Anadolu'ya yöneldi. Sade, konuşulan Türkçeye yakın bir dil kullanıldı; Anadolu insanının yoksulluğu, Millî Mücadele, Türk tarihi, yanlış Batılılaşma ve kuşak çatışması başlıca konular oldu. Önde gelen yazarlar Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Reşat Nuri Güntekin'dir.

Millî Edebiyat'ta hikâye ve roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet döneminde 1923–1950 arası Türk romanının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: 1923–1950 arasında Türk romanı önce Millî Mücadele'yi, Cumhuriyet'in kuruluşunu ve Anadolu'yu anlattı; bu çizgiyi Millî Edebiyat'tan gelen Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin sürdürdü. 1930'lardan sonra roman çeşitlendi: Sabahattin Ali toplumcu gerçekçi, Peyami Safa psikolojik, Ahmet Hamdi Tanpınar modernist bir çizgide yazdı; Memduh Şevket Esendal yeni başkentin sıradan insanlarını anlattı.

1934'te iki roman aynı şehri anlatır. Birinde Millî Mücadele'yi kazanan aydınlar yeni başkentte yükselirken birbirine düşer; ötekinde Ankara'da yeni yapılmış bir apartman dairesinin odaları tek tek kiraya verilir. Biri Yakup Kadri'nin, öteki Memduh Şevket Esendal'ın kalemindendir.

Millî Edebiyat nesri sayfasında hikâye ve romanın İstanbul köşklerinden Anadolu'ya yönelişini görmüştük. 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla romanın önüne yeni bir sahne açıldı: savaş bitmiş, kurtuluşun hikâyesi anlatılmayı bekliyordu; yeni başkent, yeni kurumlar ve inkılaplar toplumu baştan sona değiştiriyordu. Roman okura yine gazete sayfalarından ulaştı. Ayaşlı ile Kiracıları Vakit'te, Sinekli Bakkal Haber'de, İçimizdeki Şeytan Ulus'ta, Kürk Mantolu Madonna Hakikat'te tefrika edildikten sonra kitap oldu (TDV, TEİS).

Birinci çizgi: kurtuluş ve yeni toplum

Millî Mücadele'yi işleyen ilk roman Halide Edip'in Ateşten Gömlek'idir (1922); ama o, Cumhuriyet'ten önce, Millî Edebiyat döneminde yazıldı. Cumhuriyet'te aynı konu iki farklı tonda sürdü: Halide Edip Vurun Kahpeye'yi kitaplaştırdı (1926), Yakup Kadri ise Yaban'da (1932) Millî Mücadele'yi köye düşen bir aydının karamsar gözünden anlattı. Ankara (1934) ve Ayaşlı ile Kiracıları (1934) ise kurulan yeni toplumu yeni başkentte izler. Kemal Tahir'in Yorgun Savaşçı'sı ve Tarık Buğra'nın Küçük Ağa'sı da Millî Mücadele'yi anlatır, ama 1950'den sonra yazıldı (1950 sonrası roman).

İkinci çizgi: Millî Edebiyat'tan gelen ustalar

Yakup Kadri, Halide Edip ve Reşat Nuri Cumhuriyet'te de yazmayı sürdürdü; romanlarının çoğu bu yıllardadır. Üçünün ortak yanı gözleme dayanan, toplumun değişimini izleyen bir romancılıktır. Yakup Kadri romanlarıyla yaklaşık bir asırlık değişimi adım adım izledi; Reşat Nuri'yi TEİS, bireysel ve toplumsal meseleleri birlikte işlediği için eleştirel gerçekçilere yakın bulur. Sürgünden 1938'de dönen Refik Halit Karay da bu kuşaktandır.

Üçüncü çizgi: 1930'lardan sonra çeşitlenme

Otuzlu yıllardan itibaren roman tek bir davanın etrafında dönmez oldu. Sabahattin Ali taşrada ezilen insanı toplumcu gerçekçi bir gözle anlattı; Peyami Safa okuru kişinin iç dünyasına, hastalığa ve Doğu–Batı bocalamasına götürdü; Tanpınar gelenek ile modernlik arasında sıkışan aydını zaman, rüya ve musiki içinden yazdı. Abdülhak Şinasi Hisar hatırayı romanla kaynaştırarak eski İstanbul'u, Esendal sıradan memuru ve esnafı anlattı.

Yıllar kitap baskısınındır; bu romanların çoğu önce gazetede tefrika edildi. Gri yıl, Cumhuriyet'ten önce yazılmış ilk Millî Mücadele romanını gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Dönemin iki romanı 1942'de Cumhuriyet Halk Partisinin roman ödülünde ilk iki sırayı aldı: TDV'ye göre Sinekli Bakkal birinci, TEİS'e göre Yaban ikinci oldu. İki roman, dönemin iki ayrı yüzünü taşır: biri Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceğini, öteki aydın ile köylü arasındaki uçurumu anlatır.

Akılda kalsın: 1923–1950 romanına üç soru sor: Kurtuluşu mu anlatıyor (Yaban, Ankara), toplumun ezilenini mi (Kuyucaklı Yusuf), yoksa bireyin içini mi (Bir Tereddüdün Romanı, Huzur)? Cevap seni çoğu zaman doğrudan yazara götürür.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bu dönemi üç kalıpla sordu: tanıtım paragrafından yazarı bulma (2018'de Esendal ve Sabahattin Ali), boşluk doldurma (2025'te Ateşten Gömlek – Yaban) ve romandan alınmış bir parçanın anlatım özellikleri (2021'de Yaban).

TuzakTuzak dönem karışıklığıdır: Millî Mücadele'yi anlatan her roman Cumhuriyet'in ilk yıllarında yazılmadı. Ateşten Gömlek 1922'de, Millî Edebiyat döneminde çıktı; Küçük Ağa ve Yorgun Savaşçı ise 1950'den sonra.

↕Romanları yıla göre diz eskiden yeniye

  1. Sinekli Bakkal (Halide Edip Adıvar)
  2. Ateşten Gömlek (Halide Edip Adıvar)
  3. Huzur (Ahmet Hamdi Tanpınar)
  4. Yaban (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

?Soru çöz

Cumhuriyet'in ilk yıllarında romancılar Millî Mücadele'yi ve kurulan yeni toplumu anlatmaya yöneldi; köye yerleşen bir aydının yaşadıklarını işleyen ---- bu çizginin örneklerindendir. 1930'lardan sonra ise kişinin ruh çözümlemesini öne çıkaran psikolojik romanlar çoğaldı; ---- bu türün örnekleri arasında gösterilir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Köye yerleşen aydının hikâyesi Yakup Kadri'nin Yaban'ıdır; MEB, Peyami Safa'nın Bir Tereddüdün Romanı'nı psikolojik (tahlil) roman örneği olarak verir. B'de sıra ters. Ayaşlı ile Kiracıları bir apartmandaki kiracıları, Kuyucaklı Yusuf taşradaki haksızlığı anlatır; Sinekli Bakkal II. Abdülhamit devrinde geçer, köye giden aydın anlatmaz.

⇄Bilgi eşleştirme Millî Mücadele romanı ↔ dönem

?Soru çöz parçadan çizgi

Tütün tarlasında üç yıldır ağanın borcunu ödeyen Hasan, bu yaz da hasadın yarısını kâhyanın ambarına taşıdı. Kasabadaki kâtip, ona imzalattığı kâğıtta ne yazdığını okumamıştı; okusa da Hasan anlamazdı. Akşam kahvede kimse sesini çıkarmadı, herkes kendi borcunu düşünüyordu.

Bu parça, 1923–1950 romanındaki çizgilerden hangisinin özelliklerini taşır?

✓ B. Parçada ağa, kâhya ve kâtip karşısında haksızlığa uğrayan köylü, yani toplumsal düzenin ezdiği insan anlatılıyor; bu, Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf'unda gördüğümüz toplumcu gerçekçi bakıştır. Parçada savaş ya da yeni başkent yoktur (A); kişinin iç çatışması çözümlenmez, olaylar dışarıdan aktarılır (C); geçmişe özlemle bakan bir hatıra anlatımı da yoktur (D).
1928–1937 · YAKUP KADRİ

Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Yaban'da köye düşen aydın

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Kiralık Konak romanında kuşak çatışması nasıl işlenir, yazarın diğer eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889–1974), edebiyata “Sanat şahsi ve muhteremdir.” diyen Fecriati topluluğunda başladı; savaş yıllarında toplumsal konulara yöneldi ve Millî Edebiyat'ın, sonra Cumhuriyet'in en önemli romancılarından biri oldu. Kiralık Konak'ta (1922) Naim Efendi ile torunu Seniha üzerinden kuşak çatışmasını, Nur Baba'da (1922) bir Bektaşi tekkesinin yozlaşmasını anlattı. Millî Savaş Hikâyeleri, Anamın Kitabı ve Gençlik ve Edebiyat Hatıraları da onundur.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Yaban romanı neyi anlatır, anlatım özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889–1974), Millî Edebiyat'tan Cumhuriyet'e geçen ve romanlarıyla toplumun yaklaşık bir asırlık değişimini izleyen yazardır. Cumhuriyet döneminden en çok sorulan romanı Yaban (1932), I. Dünya Savaşı gazisi Ahmet Celâl'in Millî Mücadele yıllarında yerleştiği bir Anadolu köyünde yaşadıklarını onun günlükleri üzerinden, kahraman bakış açısı ve iç konuşmalarla anlatır; ana meselesi aydın ile köylü arasındaki uçurumdur. Sodom ve Gomore (1928), Ankara (1934) ve Bir Sürgün (1937) de bu dönemin romanlarıdır.

İstanbul işgal altındadır. Savaştan gazi olarak dönen bir aydın şehri bırakıp Porsuk Çayı yöresinde bir köye gider; köylüler onu aralarına almaz, ona bir ad takarlar: yaban.

Yakup Kadri'nin Fecriati'den Millî Edebiyat'a geçişini, Kiralık Konak'taki kuşak çatışmasını ve Nur Baba'yı Millî Edebiyat nesri sayfasında gördük. 1921'de Millî Mücadele'yi desteklemek için Anadolu'ya geçen yazar, Cumhuriyet'te milletvekili oldu, 1932'de Kadro dergisinin imtiyaz sahipliğini üstlendi, 1934'ten 1954'e kadar çeşitli ülkelerde elçilik yaptı (TDV). Romancılığı bu yıllarda en verimli dönemine ulaştı.

Devir romanları: bir asrın takvimi

TDV, Yakup Kadri'nin romanlarını devir romanları diye niteler: Abdülmecid devrinden 1950'lerin Türkiye'sine uzanan toplumsal değişim, her romanda başka bir kesitle anlatılır. Hüküm Gecesi (1927) İttihat ve Terakki yönetimini eleştirir. Sodom ve Gomore (1928) Mütareke yıllarında işgal altındaki İstanbul'u anlatır; TEİS'e göre romandaki çevre, Batı hayranlığı işgalcilerle iş birliğine varacak kadar yozlaşmıştır ve eser Kiralık Konak'ın devamı gibidir. Ankara (1934) Millî Mücadele'yi kazanan aydın kadronun kişisel çıkarlar yüzünden düştüğü çelişkileri işler. Bir Sürgün (1937) Paris'teki Jön Türklerin serüvenini Doktor Hikmet adlı yönünü bulamayan bir kahraman üzerinden anlatır.

Yaban: bir aydının defteri

Yaban'ın (1932) anlatıcısı ve baş kişisi Ahmet Celâl'dir. ÖSYM 2025'teki tanıtıma göre bu aydın I. Dünya Savaşı'na katılmış bir gazidir; İstanbul işgal edilince Porsuk Çayı kıyılarındaki bir köye yerleşir, ama köylülerden beklediği sıcaklığı göremez. Roman onun günlüklerinden oluşur. Anlatıcı olayların içindedir, çoğunlukla kendi kendine konuşur ve köylülerle arasındaki mesafeyi sorgular. ÖSYM 2021'de romandan alınan bir parçada kahraman bakış açısı, aydın ile halk arasındaki uçurum ve anlatıcının düşüncelerinin iç konuşmayla verilmesi doğru yargılardı; parçanın olay hikâyesine özgü bir anlatım taşıdığı ise söylenemezdi (teknikler hikâye ve roman sayfasında).

Yaban bir merak romanı değildir: anlatıcının yalnızlığı ve köylüyle kuramadığı bağ, olayların önüne geçer.Görsel: Sınav Defteri

TEİS, romanın Kadro hareketiyle aynı yıllarda yazıldığını ve köylüyü Millî Mücadele'de bilinçsiz, hatta karşıt gösterdiğini belirtir; roman, sefalet içindeki köyün geride kaldığı ve Ankara'dan gelen sesin güçlendiği bir sonla biter. Bu tutum eseri hep tartışmanın ortasında tuttu. Eleştirmen Berna Moran'ın değerlendirmesine göre Yaban, aydın ile köylü arasındaki uçurumu cesaretle deştiği için övüldü, köylüyü yalnız olumsuz yönleriyle gösterdiği için de eleştirildi; tartışma çoğu zaman romanın sanatından çok içeriği üzerine yapıldı.

  • Cumhuriyet dönemi romanları: Hüküm Gecesi (1927), Sodom ve Gomore (1928), Yaban (1932), Ankara (1934), Bir Sürgün (1937)
  • 1950 sonrası romanları: Panorama (1953–1954; Şapka Kanunu'ndan çok partili döneme, inkılapların kökleşemediği tezi), Hep O Şarkı (1956; II. Abdülhamit devrinde bir yasak aşk)
  • Önceki dönemden: Kiralık Konak, Nur Baba (1922; Millî Edebiyat)
Akılda kalsın: Yakup Kadri'nin romanlarını bir takvim gibi çevir: İttihat ve Terakki (Hüküm Gecesi) → Mütareke (Sodom ve Gomore) → Millî Mücadele (Yaban) → yeni başkent (Ankara) → çok partiye kadar (Panorama). Her sayfa bir devrin romanıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur2021'de Yaban'dan bir parça verildi ve “söylenemez” diye soruldu; 2025'te iki boşluklu soruda Ateşten Gömlek ile Yaban birlikte istendi, çeldiricilerde Yeşil Gece, Küçük Ağa ve Yorgun Savaşçı vardı. Ayırıcı ipucu anlatım biçimidir: Ateşten Gömlek Peyami'nin anıları ile Ayşe'nin mektupları üzerinden, idealist bir tonla; Yaban Ahmet Celâl'in günlükleriyle, karamsar ve gerçekçi bir sesle anlatılır.

TuzakKöyü anlattığı için Yaban'ın anlatıcısını köylü sanmak; anlatıcı köye dışarıdan gelen aydındır.

?Soru çöz

Köye geleli üç ay oldu, hâlâ kimse adımı söylemiyor; kahvenin önünden geçerken arkamdan fısıldaşıyorlar. Ben onlara kardeşim diyorum, onlar bana bakıp susuyor. Akşamları lambanın altında bu defteri açıyor, kendi kendime soruyorum: Aynı topraktan çıkmışken neden bir tek cümleyi bile birlikte kuramıyoruz? Belki suç onların değil; belki ben, yıllarca okuduğum kitapların içinde bu insanları hiç tanımadan büyüdüm.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Anlatıcı olayların içindedir ve “ben” diye kendi duygularını anlatır; bu, kahraman bakış açısıdır. Köylülerle kurulamayan bağ (B), “kendi kendime soruyorum” diye süren iç konuşma (C) ve akşamları açılan defter (D) parçada vardır.

⇄Bilgi eşleştirme roman ↔ devir

1924–1946 · HALİDE EDİP VE REŞAT NURİ

Sinekli Bakkal ve Yeşil Gece: Halide Edip ile Reşat Nuri'nin Cumhuriyet romanları

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHalide Edip Adıvar'ın romanları nelerdir; Handan ve Ateşten Gömlek neyi anlatır?Bağlantılı konudan (Millî Edebiyat nesri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Halide Edip Adıvar (ö. 1964), II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde eser veren romancı ve hikâyecidir. İlk romanlarında kadının eğitimini ve toplumdaki yerini işledi (Handan, Seviye Talip), Yeni Turan'da Türkçülük ülküsünü kurguladı; Millî Mücadele'de cephede bulundu ve bu mücadeleyi işleyen ilk roman sayılan Ateşten Gömlek'i (1922) yazdı. Dağa Çıkan Kurt hikâyelerini, Mor Salkımlı Ev ise çocukluk anılarını toplar.

Halide Edip Adıvar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin Cumhuriyet döneminde hangi romanları yazdı, Sinekli Bakkal neyi anlatır?

Kısa cevap: Halide Edip Adıvar Cumhuriyet döneminde Millî Mücadele romanı Vurun Kahpeye'yi kitaplaştırdı (1926) ve yurt dışındayken önce İngilizce yazdığı Sinekli Bakkal'la (1936) II. Abdülhamit devri İstanbul'unda Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceğini anlattı; MEB bu eseri sosyal roman örneği olarak verir. Reşat Nuri Güntekin bu yıllarda Yeşil Gece (1928), Acımak (1928), Yaprak Dökümü ve Miskinler Tekkesi (1946) gibi gözleme dayanan toplumsal eleştiri romanları yazdı.

1935'te Londra'da bir yayınevi, İstanbul'un Aksaray semtinde geçen bir romanı İngilizce basar; aynı yıl roman Türkçe olarak bir gazetede tefrika edilmeye başlar. Yazarı on yıldır yurt dışındadır.

İki yazarın ilk dönemlerini, Handan'ı, Ateşten Gömlek'i ve Çalıkuşu'nu Millî Edebiyat nesri sayfasında gördük. Burada Cumhuriyet yıllarına bakıyoruz.

Halide Edip: sürgünde yazılan İstanbul

TEİS'e göre Halide Edip 1925'te eşi Adnan Bey'le Türkiye'den ayrıldı; İngiltere'de, sonra Fransa'da yaşadı, Amerika'ya ve Hindistan'a gitti, 1939'da yurda döndü. Bu yıllarda Millî Mücadele romanı Vurun Kahpeye (tefrikası 1923) 1926'da kitap oldu; Anadolu'da geçen Zeyno'nun Oğlu (1928) çıktı. Asıl eseri ise yurt dışında doğdu.

TDV'ye göre Sinekli Bakkal önce 1935'te Londra'da The Clown and His Daughter adıyla yayımlandı, aynı yıl Haber gazetesinde tefrika edildi ve 1936'da İstanbul'da kitap oldu. Roman II. Abdülhamit devrinde Aksaray'da geçer. Mahalle imamının kızı Emine, babasına rağmen seyirlik oyunlarda oynayan Tevfik'le evlenir; kızları Rabia dedesinin yanında hafız olarak yetişir, okuyuşu ve musikisiyle tanınır. Hoşgörülü bir dinin temsilcisi Vehbi Dede ile İtalyan piyano hocası Peregrini Rabia'ya hayrandır; Peregrini Müslüman olup Osman adını alır ve Rabia'yla evlenir. Roman 1908'de Meşrutiyet'in ilanı ve sürgünlerin dönüşüyle kapanır. TDV, romanın ana fikrinin Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceği olduğunu belirtir; eser 1942'de CHP roman ödülünde birinci oldu.

Halide Edip yurda döndüğü yıl Tatarcık'ı (1939) yayımladı; TEİS'e göre bu roman Sinekli Bakkal'ın Cumhuriyet dönemindeki devamıdır. Yolpalas Cinayeti (1937) Cumhuriyet İstanbul'unun semtlerinden kesitler verir; Sonsuz Panayır 1946'da çıktı. Döner Ayna (1954) ve Akile Hanım Sokağı (1958) ise 1950 sonrasındadır.

Reşat Nuri: öğretmenler, aileler, tekkeler

Reşat Nuri'nin romanlarının çoğu Cumhuriyet yıllarındadır. TDV'ye göre aşk hikâyelerini acıma, merhamet ve toplumsal sorunlar üzerine bir mesaj taşımak için kullanır; öğretmen, doktor ve memurlar çoğu zaman olumlu kişilerdir. TEİS onu, bireysel ve toplumsal meseleleri birlikte işlediği ve psikolojik çözümlemeyi toplumsal düzleme taşıdığı için eleştirel gerçekçilere yakın bulur; anlatımında ironi ve mizah da vardır.

  • Gizli El (1924): I. Dünya Savaşı'nda haksız kazançla zenginleşen “harp zenginleri” (TEİS).
  • Yeşil Gece (1928): Öğretmen Şahin, batı Anadolu'da bir kasabada dini kendi çıkarına göre yorumlayan softalarla mücadele eder. TDV bunu yazarın en ideolojik romanı sayar.
  • Acımak (1928): Öğretmen Zehra, babasının hatıra defterini okuyarak acıma duygusunu kazanır (TEİS); roman bu defter tekniği üzerine kuruludur.
  • Yaprak Dökümü: Modernleşmede kaybolan değerler bir ailenin çözülüşüne yol açar; ÖSYM 2024'e göre tarihî roman değil, aile ve toplum romanıdır (roman türleri).
  • Miskinler Tekkesi (1946): Dilencilik (TEİS).
  • Öteki romanlar: Dudaktan Kalbe (1924), Akşam Güneşi (1926), Bir Kadın Düşmanı (1927), Kızılcık Dalları (1932), Eski Hastalık (1938), Değirmen (1944)
Akılda kalsın: Reşat Nuri'nin üç öğretmeni üç romanı açar: Feride (Çalıkuşu, Millî Edebiyat), Şahin (Yeşil Gece, softalara karşı) ve Zehra (Acımak, babasının defteri). Halide Edip'te ise tek ad yeter: Rabia (Sinekli Bakkal).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM iki yazarı Cumhuriyet romanlarıyla dolaylı yoldan sordu: 2026'da Handan sorusunda Sinekli Bakkal bir çeldiriciydi; 2024'te tarihî roman tarifine uymayan eser olarak Yaprak Dökümü geldi; 2025'te Yeşil Gece Millî Mücadele romanlarının yanında çeldirici oldu.

TuzakII. Abdülhamit devrinde geçtiği için Sinekli Bakkal'ı tarihî roman sanmak; MEB onu sosyal roman örneği olarak verir. İkinci tuzak: Yeşil Gece Millî Mücadele romanı değildir, bir öğretmenin softalarla mücadelesini anlatır.

Sınavda işaretletür sorusunda Sinekli Bakkal sosyal roman, Yaprak Dökümü aile ve toplum romanıdır.

⇄Bilgi eşleştirme roman ↔ konu

?Soru çöz

Yazar bu romanı önce yurt dışında İngilizce olarak yayımladı, aynı yıl Türkçesini bir gazetede tefrika etti. II. Abdülhamit devrinde İstanbul'un bir semtinde geçen eserde, dedesinin yanında hafız olarak yetişen genç bir kızın hayatı; hoşgörülü bir din anlayışını temsil eden bir kişi ile Batılı bir müzik hocasının ona duyduğu hayranlık anlatılır. Roman, Doğu ile Batı'nın uzlaşabileceği fikri üzerine kuruludur ve 1942'de bir roman yarışmasında birincilik almıştır.

Bu parçada söz edilen roman aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İngilizce ilk baskı (The Clown and His Daughter, 1935), II. Abdülhamit devri, hafız Rabia, Vehbi Dede ile Peregrini ve 1942 CHP birinciliği Halide Edip'in Sinekli Bakkal'ını gösterir. Tatarcık onun Cumhuriyet dönemindeki devamıdır, Handan kadın eğitimini işleyen ilk dönem romanıdır; Yeşil Gece Reşat Nuri'nindir.
1930–1949 · PEYAMİ SAFA

Peyami Safa: hastane koğuşundan Fatih–Harbiye tramvayına

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir; tarihî, sosyal, psikolojik ve tezli roman nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Hikâye ve romanın unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

MEB roman türlerini iki ölçütle sınıflandırır. Konusuna göre: tarihî, sosyal, psikolojik (tahlil), tezli, macera, biyografik, otobiyografik, bilim kurgu ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik, realist, natüralist, modernist, egzistansiyalist (varoluşçu) ve postmodern roman. Bir roman birden çok türe girebilir; Nabizade Nâzım'ın Zehra'sı hem tezli hem natüralist roman örneği olarak gösterilir.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Peyami Safa'nın romanlarının özellikleri nelerdir; Fatih-Harbiye ve Dokuzuncu Hariciye Koğuşu neyi anlatır?

Kısa cevap: Peyami Safa (1899–1961), psikolojik romanın Türk edebiyatındaki önde gelen ustası sayılan romancı, gazeteci ve fikir adamıdır. Romanlarında bireyin iç dünyasını, hastalığı ve Doğu–Batı çatışmasını işledi: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930) kendi çocukluk hastalığını anlatan otobiyografik bir roman, Fatih-Harbiye (1931) Doğu ile Batı arasında bocalayan Neriman'ın romanı, Bir Tereddüdün Romanı (1933) MEB'in psikolojik roman örneği, Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) mistisizm ile şüpheciliğin romanıdır. Server Bedi takma adıyla Cingöz Recai dizisini yazdı.

Bir genç kız Şişli'den Fatih'e giden tramvaydadır. Bir yanda Beyoğlu'ndaki bir baloya davet, öbür yanda müzik okulunda birlikte okuduğu çocukluk arkadaşı vardır; hangi durakta ineceğine karar vermesi gerekir.

TDV'ye göre Peyami Safa 1899'da İstanbul'da doğdu; babasını küçük yaşta kaybetti, yoksulluk içinde büyüdü ve çocukken kemik veremine yakalandı. 1910'ların sonunda gazeteciliğe başladı, ömrü boyunca pek çok gazetede yazdı. Yazarlığının iki yüzü vardır. Geçimini sağlamak için Server Bedi takma adıyla aşk ve macera romanları yazdı; Maurice Leblanc'ın Arsène Lupin'inden esinlenerek yarattığı Cingöz Recai dizisi 1924–1928 arasında büyük ilgi gördü (TEİS). Kendi adıyla yazdığı romanlar ise onu Cumhuriyet romanının en önemli adlarından biri yaptı.

Ruhun içine giren roman

TEİS'e göre Peyami Safa, karmaşık ruh hâllerini iç monolog, iç diyalog ve bilinçaltı akışı gibi tekniklerle anlatmada Türk romanının ilk büyük ustasıdır; özetlemeden göstermeye geçmesi ve anlatıcıyı romanın içinden çıkarması da önemli yenilikleri arasında sayılır (teknikler hikâye ve roman sayfasında). MEB, Bir Tereddüdün Romanı'nı (1933) psikolojik (tahlil) roman örneği olarak verir. Bir söyleşisinde yazar, romanın konusunun insan olduğunu, insanı ruhu kadar bedeniyle de tanımak gerektiğini, bu yüzden romanlarında ruh ve beden hastalarına sık rastlandığını anlatır.

Bu düşüncenin en açık örneği Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'dur (1930). TDV büyük ölçüde otobiyografik olduğunu belirtir; MEB de eseri otobiyografik roman örneği sayar; anının romana kaynaklık etmesinin bilinen örneklerindendir (anıdan hikâyeye). Aynı söyleşiye göre yazar, sekiz yaşından on yedi yaşına kadar süren bir hastalığın bedensel ve ruhsal sarsıntısını bu romanda anlatır; her romanına kendi hayatından parçalar kattığını, bu romanın ise baştan sona kendi hayatı olduğunu söyler.

Fatih-Harbiye: iki semt, iki medeniyet

TDV'ye göre Fatih-Harbiye (1931) Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki İstanbul'da geçer. Neriman ile Şinasi çocukluktan beri komşudur ve Dârülelhan'da musiki öğrencisidir. Neriman, Batılı yaşayışı temsil eden zengin ve havai Macit'e ilgi duymaya, kendi çevresini küçümsemeye başlar. Macit'in Beyoğlu'ndaki bir baloya davetiyle kararsızlığı büyür; sonunda Şişli'den Fatih'e dönen bir tramvay yolculuğunda Macit'in samimiyetsizliğini fark eder ve Şinasi'ye, eski hayatına döner. Romanda yazarın görüşlerini kültürlü ve ikna edici Ferit dile getirir.

TDV'nin saydığı karşıtlıklar romanın iskeletidir: semtler, evler, buluşma yerleri ve musiki ikiye ayrılır; Neriman ikisinin arasında gidip gelir.Görsel: Sınav Defteri

TEİS, Berna Moran'dan aktararak Peyami Safa'nın romanlarında sık görülen bir düzeni anlatır: Doğulu ve Batılı iki erkek, aralarında bocalayan genç bir kız ve bu kararsızlığı görüp doğru yolu gösteren olgun bir erkek. Fatih-Harbiye bu düzenin en bilinen örneğidir. Yazar Doğu–Batı sentezi diye özetlenebilecek görüşüne ölünceye kadar bağlı kaldı. Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) ise TDV'ye göre mistisizm ile şüphecilik arasındaki çatışmayı işler; romanda kahraman Ferit'in yaşadığı ani bir iç ferahlama da anlatılır. 1953–1960 arasında Türk Düşüncesi dergisini çıkardı.

  • Roman: Sözde Kızlar, Mahşer (1924), Canan (1925), Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930), Fatih-Harbiye (1931), Bir Tereddüdün Romanı (1933), Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949), Yalnızız (1951)
  • Server Bedi adıyla: Cingöz Recai dizisi (1924–1928)
  • Dergi: Türk Düşüncesi (1953–1960)
Akılda kalsın: Peyami Safa'nın üç romanı üç eşyada saklı: koğuş bedenin acısı (Dokuzuncu Hariciye Koğuşu), tramvay Doğu ile Batı arasındaki yol (Fatih-Harbiye), koltuk ruhun ve inancın arayışı (Matmazel Noraliya'nın Koltuğu).
Sınavda

Nasıl sorulurPeyami Safa ÖSYM'de 2018'deki Ayaşlı ile Kiracıları sorusunda çeldirici olarak geçti; tanıtım paragrafında cevap olarak gelirse ipuçları bellidir: çocukluk hastalığını anlatan otobiyografik roman, Doğu ile Batı arasında bocalayan genç kız, psikolojik çözümleme, takma adla yazılan polisiye dizi.

TuzakTuzak: Fatih-Harbiye'yi Yakup Kadri'nin Kiralık Konak'ıyla karıştırmak. İkisinde de yanlış Batılılaşma vardır, ama Kiralık Konak üç kuşağın (Naim Efendi – Seniha) romanıdır; Fatih-Harbiye'de çatışma bir genç kızın iki erkek ve iki semt arasındaki seçimidir.

▭Boşluk doldurma

Peyami Safa, çocukluğunda geçirdiği kemik hastalığını adlı otobiyografik romanında anlatır. Neriman'ın Doğu ile Batı arasındaki bocalaması ise romanının konusudur.

Dokuzuncu Hariciye KoğuşuFatih-HarbiyeKiralık KonakHuzur

?Soru çöz

Gençlik yıllarında geçimini sağlamak için takma adla polisiye ve macera romanları yazdı. Kendi adıyla yayımladığı romanlarında ise kişilerin karmaşık ruh hâllerini iç monolog ve bilinçaltı akışı gibi tekniklerle çözümledi. Bir romanında çocukluğunda geçirdiği ağır hastalığı anlattı; bir başkasında iki semt ve iki erkek arasında kalan genç bir kızın Doğu ile Batı arasındaki bocalamasını işledi. 1950'lerde bir düşünce ve sanat dergisi çıkardı.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Server Bedi adıyla yazılan Cingöz Recai, psikolojik çözümleme, otobiyografik Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Fatih-Harbiye ve Türk Düşüncesi dergisi Peyami Safa'yı gösterir. Tanpınar da gelenek ile modernlik arasındaki aydını yazdı, ama takma adla polisiye yazmadı; Refik Halit'in takma adı mizah yazılarındaki “Kirpi”dir.
1949 · TANPINAR

Ahmet Hamdi Tanpınar: Huzur'da zaman, rüya ve musiki

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCumhuriyet döneminde saf şiir anlayışının temsilcileri kimlerdir, Necip Fazıl, Tanpınar ve Dıranas'ın şiir özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet şiiri 1923–1960). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cumhuriyet döneminde saf (öz) şiiri sürdüren şairler, Yahya Kemal ile Ahmet Haşim'in etkisinde, ideolojiden uzak, ahenge ve kendine özgü imgeye dayanan bir şiir yazdı ve topluluk kurmadı. Bu çizginin başlıca adları Necip Fazıl Kısakürek, Ziya Osman Saba, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Asaf Halet Çelebi, Behçet Necatigil, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Sedat Umran'dır. Necip Fazıl metafizik ve Çile, Tanpınar zaman ve rüya, Dıranas ahenk ve "Fahriye Abla" ile tanınır.

Saf şiir: Necip Fazıl, Tanpınar, Dıranas

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzur romanının özellikleri nelerdir, Tanpınar'ın sanat anlayışı nasıldır?

Kısa cevap: Ahmet Hamdi Tanpınar (1901–1962), Yahya Kemal ve Ahmet Haşim'in etkisinde yetişen şair, romancı, denemeci ve edebiyat tarihçisidir. MEB'e göre eserlerinde çağdaşlaşan bireyin geleneksel kültür ile modern kültür arasında sıkışmasını modernist bir yaklaşımla işledi; zaman, rüya, hayal, müzik ve sonsuzluk temalarını sembolizmin etkisiyle ele aldı. Huzur (1949), Mümtaz ile Nuran'ın aşkı çevresinde Cumhuriyet aydınının kimlik arayışını İstanbul ve Türk musikisi içinden anlatır; Saatleri Ayarlama Enstitüsü (kitap 1961) ise ironik bir romandır.

Bir genç adam İstanbul'da yalnızca bir günün içinde dolaşır; ama zihni durmadan geçmişe, bir aşka ve dinlediği eski bestelere döner. Roman bir günü anlatır, okur ise bir medeniyetin hafızasında gezinir.

Tanpınar 1901'de İstanbul'da doğdu. Yahya Kemal'in öğrencisi ve hayranıydı; 1939'dan itibaren Edebiyat Fakültesi'nde XIX. asır Türk edebiyatı profesörü oldu, 1943–1946 arasında Maraş milletvekilliği yaptı (TDV). MEB, edebî kişiliğinin oluşmasında Yahya Kemal ile Ahmet Haşim'in etkili olduğunu, tarih, sanat tarihi, felsefe ve müzik alanlarında geniş bir birikime sahip olduğunu belirtir. Şiirini Cumhuriyet şiiri sayfasında görüyoruz; burada romancı Tanpınar var.

Zaman, rüya, musiki

Tanpınar'ın eserlerinin kilit sözcükleri zaman, rüya, hayal, müzik ve sonsuzluktur; MEB bu temaları sembolizmin etkisine bağlar (Ahmet Haşim'den gelen çizgi için sembolizm). TDV, zaman ve hafıza anlayışında Bergson ile Proust'un izini görür. Bütün bunların altında bir soru yatar: Batı'ya yönelen bir toplum geçmişini nasıl taşıyacak? Tanpınar'ın kahramanları bu sorunun içinde sıkışır; Osmanlı kültürüne duydukları özlem ile modern dünyayla kurdukları bağ aynı anda vardır.

Huzur: bir gün, bir aşk, bir medeniyet

TDV'ye göre Huzur 1948'de tefrika edildi, 1949'da kitap oldu. Olaylar yaklaşık yirmi dört saat içinde geçer, ama roman sık sık geriye dönüşlerle geçmişe açılır; eser hem bir aşk romanı hem de Türk aydınının açmazları üzerine bir inceleme olarak okunur. Başlıca kişileri şunlardır: dünyaya bir sanatçının hassasiyetiyle bakan Mümtaz, sevdiği kadın Nuran, Mümtaz'ı büyüten amcasının oğlu İhsan ve karısı Macide, bir de Suad. Mehmet Kaplan'a göre Mümtaz Tanpınar'ın kendi izdüşümüdür; dünya görüşü ve rint mizacıyla İhsan'da Yahya Kemal'in izleri vardır, ama Tanpınar hayattan aldığı kişileri değiştirerek romana taşımıştır. Mümtaz romanda Şeyh Gâlip'in adını taşıyan bir roman yazmaktadır (XVII–XIX. yüzyıl divan şairleri).

Öteki romanlar: ironi ve yarım kalanlar

Saatleri Ayarlama Enstitüsü 1954'te tefrika edildi, 1961'de kitap oldu; TDV'ye göre anlatıcısı Hayri İrdal'dır ve roman ironik bir tonla üç devri anlatır. Tefrikası 1950'de yapılan Sahnenin Dışındakiler Mütareke yıllarının İstanbul'unu anlatır ve ancak 1973'te kitap oldu; ÖSYM 2024'te tarihî roman tarifine uymayan eseri sorduğunda bu romanı tarife uyanların arasında bıraktı. II. Abdülhamit devrinde geçen Mahur Beste (tefrikası 1944) ve Aydaki Kadın yarım kaldı, ölümünden sonra yayımlandı.

  • Roman: Huzur (1949), Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961), Sahnenin Dışındakiler (1973), Mahur Beste (1975), Aydaki Kadın (1987); son ikisi yarım
  • Hikâye: Abdullah Efendi'nin Rüyaları (1943), Yaz Yağmuru (1955)
  • Deneme: Beş Şehir (1946; Ankara, Erzurum, Konya, Bursa, İstanbul)
  • Şiir: Şiirler (1961; TDV'ye göre otuz yedi şiir, hepsi hece ölçüsüyle), Bütün Şiirleri
  • Edebiyat tarihi: On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi
Akılda kalsın: Tanpınar'ın üç kilit sözcüğü eser adlarında saklı: zaman (Saatleri Ayarlama Enstitüsü), musiki (Mahur Beste), rüya (Abdullah Efendi'nin Rüyaları). Huzur üçünü birden taşır.
Sınavda

Nasıl sorulurTanpınar ÖSYM'de şimdilik çeldirici olarak geçti: 2018'de Sabahattin Ali'yi, 2021'de Halit Ziya'yı tanıtan sorularda şıklardaydı; 2024'te Sahnenin Dışındakiler tarihî roman sorusunun şıklarındaydı. Cevap olarak gelirse ipuçları MEB'in tanıtımındaki gibi olur: Yahya Kemal ve Ahmet Haşim etkisi, zaman, rüya, musiki, sembolizm, gelenek ile modernlik arasında sıkışan birey.

TuzakTanpınar'ı yalnız romancı sanmak. Beş Şehir denemedir, Abdullah Efendi'nin Rüyaları hikâyedir; şiir ve edebiyat tarihi alanında da eser verdi.

⇄Bilgi eşleştirme eser ↔ tür

?Soru çöz

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın ---- adlı romanı, anlatıcısı Hayri İrdal'ın ağzından ironik bir tonla üç devri anlatır. Yazarın ---- adlı romanı ise yaklaşık bir günlük bir zaman dilimine geriye dönüşlerle geniş bir geçmiş sığdırır; Mümtaz ile Nuran'ın aşkı bu romanın merkezindedir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Hayri İrdal Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün anlatıcısıdır; Mümtaz ile Nuran ise Huzur'un kişileridir. A'da sıra ters. Mahur Beste II. Abdülhamit devrinde geçen yarım bir roman, Sahnenin Dışındakiler Mütareke İstanbul'unu anlatan romandır.
1937–1943 · SABAHATTİN ALİ

Sabahattin Ali: Kuyucaklı Yusuf'tan Kürk Mantolu Madonna'ya

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumcu gerçekçi hikâyenin özellikleri nelerdir; Sabahattin Ali ve Orhan Kemal'in hikâye kitapları hangileridir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet hikâyesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumcu gerçekçi hikâye, yoksul ve ezilen insanların hayatını, toplumsal sorunları gerçekçi bir bakışla ve edebiyatın topluma yön vermesi gerektiği düşüncesiyle anlatır. Cumhuriyet döneminde ilk büyük adı Sabahattin Ali'dir (Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk); 1940'lardan sonra Orhan Kemal (Ekmek Kavgası, Sarhoşlar, Çamaşırcının Kızı, Grev) ve köy enstitüsü çıkışlı yazarlar bu çizgiyi sürdürdü.

Toplumcu gerçekçi hikâye

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabahattin Ali'nin romanları nelerdir; Kuyucaklı Yusuf ve Kürk Mantolu Madonna neyi anlatır?

Kısa cevap: Sabahattin Ali (1907–1948), şiirle başlayıp hikâyeye ve romana geçen, Anadolu insanını ve toplumsal adaletsizliği işleyen toplumcu gerçekçi yazardır. Üç romanı vardır: taşrada bir delikanlının hayatını anlatan Kuyucaklı Yusuf (1937), kararsız bir aydının iç çatışmasını işleyen İçimizdeki Şeytan (1940) ve içine kapanık Raif Efendi'nin gençliğindeki aşkı anlatan Kürk Mantolu Madonna (1943). Hikâyelerini Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya ve Sırça Köşk'te topladı.

Aydın cezaevinde genç bir yazar, Yusuf adlı bir mahkûmla tanışır. Birkaç yıl sonra bu adın önüne bir yer adı eklenir ve Türk romanının en çok okunan kahramanlarından biri doğar.

Sabahattin Ali 1907'de Eğridere'de (bugün Bulgaristan'da, Ardino) doğdu. Öğretmenlik yaptı; siyasi görüşleri yüzünden birkaç kez hapse girdi, Konya ve Sinop cezaevlerinde yattı. 1946'da Aziz Nesin'le mizah dergisi Marko Paşa'yı çıkardı. 1948'de Bulgaristan sınırını geçmeye çalışırken yanındaki kişi tarafından öldürüldü (TDV, TEİS).

Şiirden hikâyeye, hikâyeden romana

Yazar edebiyata halk şiiri geleneğine yakın şiirlerle girdi; şiirlerini Dağlar ve Rüzgâr'da (1934) topladı. Asıl ününü hikâyeleriyle kazandı (ayrıntı Cumhuriyet hikâyesi sayfasında). TEİS'e göre ilk hikâyeleri romantiktir; giderek gözleme, sonra toplumsal ve eleştirel gerçekçiliğe yöneldi. Sade, konuşulan Türkçeyle yazdı; Anadolu hayatından toplumsal adaletsizliği, aşkı ve kaçışı işledi. TDV onu memleket edebiyatının kurucuları arasında sayar ve hikâyelerinin Maupassant'ın klasik hikâye tarzına yakınlığını belirtir; önce Türkçü bir çizgide başlayan yazar sonra Marksist düşüncenin etkisinde kaldı. ÖSYM 2018'deki tanıtım onu toplumsal gerçekçi çizginin usta bir hikâyecisi olarak sundu ve sanatın insanı daha iyiye yöneltmesi gerektiğine inanan görüşünü öne çıkardı.

Üç roman, üç insan

Kuyucaklı Yusuf (1937): TEİS'e göre 1931–1932'de yazıldı ve yazarın Aydın cezaevinde tanıdığı Yusuf'tan esinlendi. Olaylar 1903–1915 arasında küçük bir Osmanlı kasabasında geçer: köyden kasabaya gelen Yusuf, kasabanın yapay ve yüzeysel hayatıyla boğuşur. Kişiler arasında Yusuf'un sevdiği Muazzez ve Kaymakam Salahattin Bey vardır; hikâyenin son bölümü Edremit'te geçer. TDV romanı yazarın Anadolu gerçeğini ele alan ilk romanı olarak anar.

İçimizdeki Şeytan (1940): Ulus'ta tefrika edildi (1939). Merkezinde zayıf ve dengesiz kişiliğiyle boğuşan Ömer ile onu kendisiyle yüzleştiren Macide vardır. TEİS'e göre çatışma büyük ölçüde içseldir, roman 1940'ların aydınlarının ideolojik bakışını da eleştirir.

Kürk Mantolu Madonna (1943): Hakikat'te tefrika edildi (1940–1941); TEİS'e göre ilk baskının kapağında “hikâye” yazıyordu, sonraki baskılar romana çevirdi. Kapalı ve karamsar bir adam olan Raif Efendi'nin gençliğinde yaşadığı üç aylık bir aşkı anlatır; TEİS kitabı yazarın Almanya yıllarıyla ilişkilendirir.

  • Roman: Kuyucaklı Yusuf (1937), İçimizdeki Şeytan (1940), Kürk Mantolu Madonna (1943)
  • Hikâye: Değirmen (1935), Kağnı (1936), Ses (1937), Yeni Dünya (1943), Sırça Köşk (1947)
  • Şiir: Dağlar ve Rüzgâr (1934)
  • Dergi: Marko Paşa (1946, Aziz Nesin'le)
Akılda kalsın: Sabahattin Ali'nin üç romanı üç insanın adıyla hatırlanır: Yusuf taşranın haksızlığına çarpar (Kuyucaklı Yusuf), Ömer kendi kararsızlığına (İçimizdeki Şeytan), Raif Efendi yarım kalmış bir aşka (Kürk Mantolu Madonna).
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2018'de yazarı tanıtım paragrafıyla sordu: toplumcu gerçekçilik, halk şiiri çizgisinde şiirle başlayıp hikâyeye geçiş, beş hikâye kitabının adı ve “üç de romanı vardır” bilgisi verildi; çeldiriciler arasında Tanpınar vardı.

TuzakAynı adı taşıyan eserler. Değirmen Sabahattin Ali'de bir hikâye kitabıdır (1935), Reşat Nuri'de ise bir roman (1944). İkinci tuzak: Sırça Köşk'ü roman sanmak; o da hikâye kitabıdır.

▭Boşluk doldurma

Sabahattin Ali'nin Aydın cezaevinde tanıdığı bir mahkûmdan esinlenerek yazdığı ilk romanı adını taşır. İçine kapanık Raif Efendi'nin gençliğindeki aşkını anlatan romanı ise adlı eserdir.

Kuyucaklı YusufKürk Mantolu MadonnaSırça KöşkYaban

?Soru çöz

Edebiyata şiirle başlayan sanatçı, asıl ününü Anadolu insanının yaşadığı haksızlıkları sade bir dille anlatan hikâyeleriyle kazandı. Siyasi görüşleri yüzünden birkaç kez hapse girdi; bir dönem arkadaşıyla birlikte bir mizah dergisi çıkardı. Romanlarından birinde taşra kasabasında haksızlığa uğrayan bir delikanlıyı, bir başkasında kendi kararsızlığıyla boğuşan bir aydını, sonuncusunda ise içine kapanık bir memurun gençlik aşkını anlattı.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Şiirle başlama, toplumcu gerçekçi hikâyeler, hapis yılları, Marko Paşa ve üç roman (Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan, Kürk Mantolu Madonna) Sabahattin Ali'yi gösterir. Esendal'ın hayattayken basılan tek romanı vardır; Peyami Safa ve Reşat Nuri ise hapis ve mizah dergisi ipuçlarına uymaz.
1934 · ESENDAL VE ÖZET

Memduh Şevket Esendal: Ayaşlı ile Kiracıları ve dönemin özeti

MEB 11. sınıf · Roman · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMemduh Şevket Esendal kimdir, hikâyelerinin özellikleri ve eserleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Cumhuriyet hikâyesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Memduh Şevket Esendal (1884–1952), Türk edebiyatında Çehov tarzı durum hikâyesinin en güçlü temsilcilerindendir; TDV onu bu tarzın başlatıcısı sayar. Memurları, esnafı, ev kadınlarını, sıradan insanların gündelik hayatından kesitleri konuşma diline dayanan sade bir dille ve ince bir mizahla anlattı. Hikâyeleri Otlakçı, Mendil Altında gibi kitaplarda toplandı; Cumhuriyet'in ilk yıllarının Ankara'sını anlatan Ayaşlı ile Kiracıları onun romanıdır.

Memduh Şevket Esendal

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Memduh Şevket Esendal'ın Ayaşlı ile Kiracıları romanı neyi anlatır, 1923–1950 romanının başlıca yazar ve eserleri nelerdir?

Kısa cevap: Memduh Şevket Esendal (1884–1952), Çehov tarzı durum hikâyesinin en güçlü temsilcilerinden biri ve konuşma diline dayanan sade anlatımın öncülerindendir. Hayattayken basılan tek romanı Ayaşlı ile Kiracıları (1934), Ankara'da yeni yapılmış bir apartman dairesinin odalarını kiraya veren Ayaşlı İbrahim Efendi'nin kiracıları üzerinden Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki toplumsal değişimi anlatır. Vassaf Bey ve Miras ölümünden sonra yayımlandı.

Ankara'da yeni bir apartmanın dokuz odalı bir dairesi vardır ve her odasında başka bir hayat sürer. Kiracıların ortak yanı, yeni başkentte bir yer tutmaya çalışmalarıdır.

Esendal 1884'te Çorlu'da doğdu. Genç yaşta İttihat ve Terakki'ye girdi; Cumhuriyet'te Bakü, Tahran ve Kâbil'de büyükelçilik yaptı, milletvekili oldu ve 1942–1945 arasında CHP genel sekreterliği görevinde bulundu (TDV). Edebiyatta asıl alanı hikâyedir: TDV'ye göre önce Maupassant'tan etkilendi, 1921'den sonra Çehov tarzına yöneldi; büyük olaylar yerine gündelik hayattan sıradan bir durumu anlattı. Hikâyeciliğini durum hikâyesi ve Cumhuriyet hikâyesi sayfalarında görüyoruz.

Ayaşlı ile Kiracıları: bir apartmanda yeni toplum

Roman 1934'te Vakit gazetesinde tefrika edildi ve aynı yıl kitap oldu; ilk adı Ayaşlı ve Kiracılarıydı, sonraki baskılarda bugünkü adını aldı (TDV, TEİS). ÖSYM 2018'deki tanıtıma göre roman Ankara'da yeni bitmiş bir apartmanın geniş bir dairesinde geçer: dokuz odalı bu yeri Ayaşlı İbrahim Efendi kiralamış, odaları birer birer başkalarına vermektedir. Anlatıcı da o dairede oturanlardandır. Kiracıların hayatı Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Ankara'nın küçük bir aynasıdır: dar gelirli memurun ve esnafın gündelik telaşı, değişen ahlak ve değer ölçüleri, devlet dairelerinin işleyişine yöneltilen eleştiri. TEİS romanın konusunu, yıkılan eski düzenden yeni bir toplum düzenine geçişin sıkıntılarının küçük insanların hayatı üzerinden anlatılması diye özetler.

Ölümünden sonra iki roman daha basıldı: genç kızların evlilikten beklentilerini gündelik hayat içinde işleyen Vassaf Bey (1983) ve bir paşa ailesinin çözülüşünü anlatan, yarım kalmış Miras (1988) (TEİS).

Dönemin öteki romancıları

Refik Halit Karay 1938'de sürgünden döndükten sonra art arda romanlar yayımladı: Fransız işgalindeki Hatay'da geçen Çete (1939), kendi sürgün deneyiminden beslenen Sürgün (1941), Cumhuriyet'le gelen yeni hayata uymaya çalışan bir aileyi anlatan Anahtar (1947). TDV bu romanları aşk, macera ve yolculuğun öne çıktığı popüler eserler olarak niteler. Abdülhak Şinasi Hisar ise hatıra ile romanı kaynaştıran eserlerinde eski İstanbul'un ve Boğaziçi'nin kaybolan dünyasını anlattı: Fahim Bey ve Biz (1941), Çamlıca'daki Eniştemiz (1944) (TDV). Kemal Tahir, Orhan Kemal ve Necati Cumalı gibi romancıların eserleri 1950'den sonradır (1950 sonrası roman).

Roman türlerine göre örnekler

Türlerin tanımlarını roman türleri durağında görmüştük. Bu dönemden MEB'in verdiği örnekler: sosyal roman Sinekli Bakkal, psikolojik roman Bir Tereddüdün Romanı, otobiyografik roman Dokuzuncu Hariciye Koğuşu. ÖSYM 2024'e göre Yaprak Dökümü tarihî roman değil, aile ve toplum romanıdır. Akım ve yaklaşım bakımından ise Sabahattin Ali toplumcu gerçekçi, Tanpınar modernist bir çizgide anılır.

Sayfanın özeti: ÖSYM tanıtım paragrafında önce dönemi ve anlayışı verir, cevabı ise sağ sütundaki ipucu belirler. Saatleri Ayarlama Enstitüsü 1961'de kitap oldu, ama yazarı bu dönemin romancısıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: 1934'ün iki Ankara'sı vardır: Yakup Kadri'nin Ankara'sı yeni başkenti kuran aydınların, Esendal'ın Ayaşlı ile Kiracıları bir apartman dairesinde yaşayan sıradan insanların romanıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM Esendal'ı iki kez sordu. 2018'de romanın açılışındaki apartman ve Ayaşlı İbrahim Efendi ipucuyla, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Ankara'yı anlatan romanın yazarı istendi; çeldiriciler Peyami Safa ve Refik Halit Karay gibi aynı yılların romancılarıydı. 2019'da Mendil Altında ve sıradan insanları anlatan durum hikâyeleriyle geldi.

TuzakEsendal'ı yalnız hikâyeci sanmak; Ankara'yı anlatan bir roman sorusunda ilk akla gelen Yakup Kadri olabilir, ama apartman ve kiracılar ipucu Esendal'ı gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme roman kişisi ↔ roman

?Soru çöz

Siyasetin içinde geçen uzun bir hayatta büyükelçilik ve parti genel sekreterliği gibi görevler üstlendi. Hikâyelerinde büyük olaylar yerine gündelik hayattan sıradan durumları, konuşma diline yakın sade bir dille anlattı. Hayattayken yayımlanan tek romanında, yeni başkentte bir apartman dairesinin odalarında yaşayan insanlar üzerinden Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki toplumsal değişimi işledi.

Bu parçada sözü edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Büyükelçilik, CHP genel sekreterliği, Çehov tarzı durum hikâyesi ve Ankara'daki apartmanı anlatan tek roman (Ayaşlı ile Kiracıları) Memduh Şevket Esendal'ı gösterir. Sait Faik de durum hikâyecisidir, ama siyasi görevi ve Ankara romanı yoktur; Refik Halit'in ve Sabahattin Ali'nin birden çok romanı vardır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki yazar–eser eşleştirmelerinden hangisi, 1960 sonrasında Diriliş dergisi çevresinde millî-dinî duyarlılığı modern bir anlatımla sürdüren yazarlardan birine aittir?

✓ A. Rasim Özdenören Diriliş çevresinin hikâyecisidir; Çözülme (1973) onundur. Öteki üç eşleşme de doğrudur ama köke uymaz: Bekir Yıldız toplumcu dönüşün, Tomris Uyar ve Füruzan 1970'lerin bireyi ve kadını öne çıkaran hikâyecileridir.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · 1960 sonrası hikâye

?Soru 2

Kayseri ve Ankara'da edebiyat öğretmenliği yaparken Anadolu'yu yakından tanıyan şair, hece ile aruzu ömrü boyunca birlikte kullandı. Anadolu'nun sıkıntılarını işleyen bir oyunu 1926'da yayımladı; Atatürk'ün isteğiyle Türklerin Orta Asya'dan göçünü anlatan manzum oyunlar yazdı. Yıllar sonra tutuklu kaldığı günlerde yazdığı rubaileri de bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Canavar (1926), Atatürk'ün isteğiyle yazılan Akın ve Özyurt (1932) ve Yassıada rubailerinden oluşan Zindan Duvarları Faruk Nafiz'indir. Kamu sağlığında kitap yayımlamadı; Tecer Sivas'ta Âşıklar Bayramı'yla, Orhan Seyfi Akbaba ve "Fiske" imzasıyla tanınır.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Hece şiiri ve memleketçiler

?Soru 3

1950'de çıkmaya başlayan bir dergi çevresinde toplanan bu şairler, geleneğe bağlılığı ve millî kaynaklardan beslenmeyi ilke edindi. Halkın konuştuğu yaşayan Türkçeyi kullandılar, imge kurarken anlaşılır olmayı gözettiler; aruzu da heceyi de şiirlerinde yaşattılar. Dergileri 1957'de kapandı, 1964'te yeniden çıkmaya başladı.
Bu parçada söz edilen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 1950, gelenek ve millî kaynaklar, yaşayan Türkçe, aruz ile hecenin birlikte kullanılması ve 1957–1964 arası ara Hisar dergisini ve Hisarcıları gösterir. Yedi Meşale 1928'de, Beş Hececiler Millî Edebiyat yıllarında ortaya çıktı; Garip (1941) ölçüyü ve uyağı reddetti.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Millî Edebiyat zevki ve Hisarcılar

?Soru 4

Adapazarı'nda doğdu, gençliğinde birkaç yıl Avrupa'da kaldı. İlk hikâyelerinde olay hikâyesi ustalarının izi görülse de sonra kendine özgü, şiirli bir hikâye dili kurdu. Balıkçıları, kıyı insanlarını, işsizleri ve çocukları çoğu zaman birinci kişi ağzından anlattı; son yıllarında gerçeküstü bir havaya yöneldi. Ölümünden önceki yıl bir Amerikan derneğinin onur üyeliğine seçildi; şiirlerini de bir kitapta topladı.
Bu parçada söz edilen sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Adapazarı, balıkçılar, birinci kişi anlatım, geç dönemdeki gerçeküstücülük ve 1953'teki Mark Twain Derneği onur üyeliği Sait Faik'e aittir. Orhan Kemal Çukurova'nın işçilerini anlattı; Haldun Taner ironisiyle ve tiyatrosuyla bilinir; Esendal Çorlu doğumlu bir diplomattır.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · Sait Faik Abasıyanık

?Soru 5

1940'larda hikâyeye başlayan yazar, toplumcu gerçekçilerle 1950 kuşağının dışında kendine özgü bir yol tuttu. Toplumsal aksaklıkları bireylerin üzerinden ince bir ironiyle gösterdi; hayvanları başkişi yaptığı hikâyeleriyle çağdaş bir fabl yazarını andırdı. Bir hikâyesi uluslararası bir yarışmada birinci oldu; beş bölümlük deneysel bir kitabında ise okurun ve eleştirmenin tepkilerini metne katarak hikâyeyi yeniden kurdu. Sonraki yıllarda daha çok tiyatroyla anıldı.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Uluslararası yarışma Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu'yu, beş bölümlük deneysel kitap Ayışığında “Çalışkur”'u, tiyatroya geçiş de Haldun Taner'i gösterir. Oktay Akbal Sait Faik çizgisinde içe dönük hikâyeler yazdı; Sait Faik tiyatroya geçmedi; Vüs'at O. Bener 1950 kuşağının varoluşçu öykücüsüdür, kuşağın dışında değil.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · Haldun Taner ve modernist hikâye

?Soru 6

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada
Nasırdan çektiği kadar;

Bu dizelerde Garip şiirinin hangi özelliği öne çıkar?

✓ C. Bir ömrün en büyük acısının “nasır ağrısı” olarak verilmesi, kahramanı sıradanlaştırır ve ölümü bile alaycı bir tonla anar; dil konuşma dilidir. A şairaneliktir, Garip'in reddettiği şeydir; B İkinci Yeni'nin anlam kapalılığıdır, oysa bu dizeler ilk okuyuşta anlaşılır; D memleketçi hece şiirini tanımlar.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Garip (1941) ve şiir anlayışı

?Soru 7

Ege kıyısında bir ilçede doğan şair, daha lise öğrencisiyken okuduğu şiirler yüzünden tutuklandı. Bir dergide yazdığı toplumcu gerçekçi yazılarla derginin çizgisini değiştirdi. Şiirlerinde toplumsal düşünceyi büyük şehirde yaşayan bireyin aşkları ve gerilimleri içinde, imgelerin arkasında sezdirdi; sonraki kitaplarında divan şiirinin biçim ve ses imkânlarından da yararlandı. Yeni bir şiir hareketine karşı görüşlerini topladığı eleştiri kitabının adında "savaş" sözcüğü geçer.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Menemen, lisede tutuklanma, Mavi'deki toplumcu gerçekçi yazılar, büyük şehirde birey, divan şiirinden yararlanma ve İkinci Yeni Savaşı Attilâ İlhan'ı gösterir. Cemal Süreya ile Edip Cansever İkinci Yeni'nin kendi şairleridir; Orhan Veli Garip'in kurucusudur ve 1950'de ölmüştür.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · Garip'e tepkiler: Mavi, Attilâ İlhan

?Soru 8

Hayatının büyük bölümünü siyasette ve diplomaside geçirdi; Tahran ve Kabil'de büyükelçilik yaptı, bir dönem iktidar partisinin genel sekreterliğini üstlendi. Konuşma diline dayanan bir yazı dilinin hikâyede kullanılmasına öncülük etti. Memur, bürokrat, esnaf ve ev kadını gibi kişileri gündelik hayatın içinden, kendiliğinden doğan bir mizahla anlattı; hikâyeleri ölümünden sonra Otlakçı, Sahan Külbastısı gibi kitaplarda toplandı.
Bu parçada söz edilen yazar aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Tahran ve Kabil büyükelçiliği, CHP genel sekreterliği, konuşma diline dayalı dil ve Otlakçı Esendal'ı gösterir. Sait Faik de durum hikâyecisidir ama siyasetle uğraşmadı; Refik Halit'in ünü Memleket Hikâyeleri'nden gelir; Orhan Kemal Çukurova'nın işçilerini anlattı.Kaynak: Cumhuriyet hikâyesi · Memduh Şevket Esendal

?Soru 9

İlk şiirlerinde hece ölçüsünü kullanan şair, Millî Mücadele yıllarında gittiği yurt dışında Mayakovski'yi örnek aldı; şiirde biçimi içeriğin belirlemesi gerektiğini düşünerek heceyi bıraktı ve dizelerini basamaklar hâlinde dizdi. Yurda döndükten sonra bir dergide imzasız yayımladığı yazılarla eski kuşağın iki ünlü şairini hedef alarak sert bir eski–yeni tartışması başlattı.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Mayakovski, basamaklı dize, heceden serbest ölçüye geçiş ve Hâmit ile Mehmet Emin'i hedef alan "Putları Yıkıyoruz" yazıları Nâzım Hikmet'i gösterir. Ercüment Behzat Lav da serbest nazmı kullandı ama bu ipuçlarının sahibi değildir; Dağlarca saf şiirle başladı, Attilâ İlhan ilk kitabını 1948'de yayımladı.Kaynak: Cumhuriyet şiiri 1923–1960 · Nâzım Hikmet ve toplumcu şiir

?Soru 10

İç Anadolu'da doğan şairin ilk kitabı, bir gencin hayat karşısındaki sıkıntılarını özgün imgelerle işleyen bireysel şiirlerden oluşuyordu. 1969'daki ikinci kitabında toplumsal olana yöneldi ve aynı yıl İkinci Yeni'ye karşı çıkan genç şairlerin bildirgesine katıldı. 1974'te bir dergide yayımladığı tek bir şiirle dünya görüşünün değiştiğini ilan etti; sonraki şiirlerinden birini mesnevi düzenini hatırlatan bölümlerle kurdu.
Bu parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kayseri, Geceleyin Bir Koşu, 1969'daki Evet, İsyan ve Ant bildirgesi, 1974'te Diriliş'te çıkan "Amentü" ve Bir Yusuf Masalı İsmet Özel'i gösterir. Süreyya Berfe de bildirgeyi imzaladı, ama böyle bir dönüşüm yaşamadı; Bayazıt'ın çizgisi baştan dinî-metafiziktir; Cemal Süreya İkinci Yeni şairidir.Kaynak: Garip, İkinci Yeni ve sonrası · 1960 sonrası toplumcu şiir ve 1980 sonrası
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →