Geçiş dönemi Türk edebiyatı: eski kültür, yeni inanç
MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
Geçiş dönemi Türk edebiyatı nedir, özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Geçiş dönemi, Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra XI–XII. yüzyıllarda, çoğu Karahanlılar çevresinde verilen eserlerin dönemidir (Karahanlı dönemi de denir). Bu eserlerde İslamiyet öncesi Türk kültürü ile İslami değerler bir arada görülür; aruz ile hece, beyit ile dörtlük yan yana kullanılır. Dört temel eser: Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık, Divân-ı Hikmet.X. yüzyılda bir Karahanlı hükümdarı Müslüman oldu; yüz yıl sonra aynı sarayın çevresinde yazılan Türkçe bir kitap hem eski töreyi hem yeni inancı anlatıyordu.
İslamiyet öncesi Türk edebiyatını Orhun Yazıtları'na, Uygur metinlerine ve destanlara kadar izledik (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ve destanlar). Karahanlılar, Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir; bu dönüşümün sözlü edebiyattaki izi olan Satuk Buğra Han Destanı'nı da o sayfada gördük. Yazılı edebiyattaki karşılığı ise XI ve XII. yüzyılın eserleridir. Bir edebiyat bir günde değişmez: yeni inanç, yeni kavramlar ve yeni bir şiir geleneği eski kültürün üstüne yavaş yavaş yerleşti. Bu arada kalan döneme geçiş dönemi denir.
MEB'in dönem şemasında geçiş dönemi, İslami dönem Türk edebiyatının ilk halkasıdır: XI–XII. yüzyıl eserlerinin ardından XIII. yüzyıldan itibaren edebiyat halk ve divan edebiyatı olarak iki kolda yürür. Dönemlerin genel şeridini edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında çizmiştik.
Sayfanın tamamını şu tabloya yaslayacağız; her satırı ilerideki bir konuda açacağız. Şimdilik yalnız sütunlara bak: ayırıcı bilgi hep biçim · ölçü ile muhatap sütunundadır.
| Eser | Yazar · zaman | Biçim · ölçü | Konu · muhatap |
|---|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacip · 1069–70 | mesnevi (yalnız beyit) · aruz | devlet yönetimi · hükümdara |
| Divânu Lugâti't-Türk | Kaşgarlı Mahmut · 1072–74 | sözlük; içindeki şiirler dörtlük · hece | Türkçe öğretmek · Araplara |
| Atabetü'l-Hakâyık | Edip Ahmet · XII. yy | giriş beyit, asıl kısım dörtlük (aaba) · aruz | ahlak, öğüt · bir devlet büyüğüne |
| Divân-ı Hikmet | Ahmet Yesevi · XII. yy | dörtlük · hece | tasavvuf · dervişlere ve halka |
Arada kalmanın dört işareti
- Kültür: eski Türk devlet ve ahlak anlayışı (töre, kut) İslami kavramlarla birlikte işlenir. Kutadgu Bilig'in kişileri “töre” ve “kut” gibi eski kavramları temsil eder; eser yine de Kur'an ve hadise dayanan bir bakışla yazılmıştır.
- Ölçü: aruz Türk şiirine ilk kez bu dönemde girer: Kutadgu Bilig ve Atabetü'l-Hakâyık aruzla yazılmıştır. Hece ise sürer: Divânu Lugâti't-Türk'teki şiirler ve Ahmet Yesevi'nin hikmetleri hece ölçülüdür.
- Nazım birimi: İran şiirinden gelen beyit (mesnevi) ile eski Türk şiirinin dörtlüğü yan yana durur. Atabetü'l-Hakâyık ikisini aynı eserde kullanır.
- Dil ve yazı: eserlerin çoğu Karahanlı Türkçesiyle (Hakaniye) yazılır; Arapça ve Farsça kavramlar özellikle dinî konularda metne girer. Arap harfleri yaygınlaşır, Uygur harfleri bırakılmaz: Kutadgu Bilig'in ve Atabetü'l-Hakâyık'ın Uygur harfli nüshaları vardır.
Dört eserin ortak yönü öğretici olmalarıdır. Biri hükümdara devlet yönetmeyi, biri Araplara Türkçeyi, biri okura ahlakı, biri dervişlere ve halka tasavvufu öğretir. Bu yüzden geçiş dönemi edebiyatı büyük ölçüde didaktik bir edebiyattır.
Dede Korkut nereye düşer?
MEB'in 11. sınıf kitabındaki bir tabloda Dede Korkut Hikâyeleri de Kutadgu Bilig'le birlikte “Geçiş Dönemi” satırında gösterilir; eser destan geleneğinden halk hikâyeciliğine geçişin ilk ürünü sayılır. ÖSYM de 2020'de onu dört geçiş dönemi eseriyle aynı soruda sordu ve Oğuzların hayatını anlattığını bilmeyi bekledi. Hikâyelerin yapısı, boylar ve soylamalar halk hikâyesi, masal, fabl ve efsane sayfasındadır.
Nasıl sorulurÖSYM geçiş dönemini çoğu zaman tek bir eserin tanıtım paragrafıyla sorar; dönem özellikleri paragrafın içine ipucu olarak gömülür: “XI. yüzyıl”, “Karahanlı Türkçesi”, “aruzla yazılmış ilk eserlerden”.
TuzakGeçiş dönemi eserini divan ya da tekke edebiyatına yerleştiren şıktır: Ahmet Yesevi tasavvufi şiir söyler ama Anadolu tekke edebiyatının değil, XII. yüzyıl Türkistan'ının şairidir.
⇄Bilgi eşleştirme eser → yazar
?Soru çöz
Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonraki ilk iki yüzyılı kapsayan bu dönemde eserlerin çoğu Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Bir yandan Arap ve İran şiirinden gelen aruz ve beyit kullanılmış, öte yandan eski Türk şiirinin hece ölçüsü ve dörtlüğü sürdürülmüştür. Eserlerde töre, kut gibi eski kavramlar İslami değerlerle birlikte işlenir.
Bu parçada sözü edilen dönem aşağıdakilerden hangisidir?