Geçiş dönemi eserleri: Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık, Divân-ı Hikmet

XI–XII. yüzyılda eski Türk kültürüyle İslam'ın buluştuğu dört eseri yazarı, biçimi, ölçüsü ve amacıyla kuruyor; Kutadgu Bilig'in dört kişisini, Atabetü'l-Hakâyık'ın beyit-dörtlük yapısını ve Yesevi'nin hikmetlerini ÖSYM'nin sorduğu ipuçlarıyla ayırıyoruz.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
XI–XII. YÜZYIL · GEÇİŞ DÖNEMİ

Geçiş dönemi Türk edebiyatı: eski kültür, yeni inanç

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geçiş dönemi Türk edebiyatı nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Geçiş dönemi, Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra XI–XII. yüzyıllarda, çoğu Karahanlılar çevresinde verilen eserlerin dönemidir (Karahanlı dönemi de denir). Bu eserlerde İslamiyet öncesi Türk kültürü ile İslami değerler bir arada görülür; aruz ile hece, beyit ile dörtlük yan yana kullanılır. Dört temel eser: Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık, Divân-ı Hikmet.

X. yüzyılda bir Karahanlı hükümdarı Müslüman oldu; yüz yıl sonra aynı sarayın çevresinde yazılan Türkçe bir kitap hem eski töreyi hem yeni inancı anlatıyordu.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatını Orhun Yazıtları'na, Uygur metinlerine ve destanlara kadar izledik (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ve destanlar). Karahanlılar, Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir; bu dönüşümün sözlü edebiyattaki izi olan Satuk Buğra Han Destanı'nı da o sayfada gördük. Yazılı edebiyattaki karşılığı ise XI ve XII. yüzyılın eserleridir. Bir edebiyat bir günde değişmez: yeni inanç, yeni kavramlar ve yeni bir şiir geleneği eski kültürün üstüne yavaş yavaş yerleşti. Bu arada kalan döneme geçiş dönemi denir.

MEB'in dönem şemasında geçiş dönemi, İslami dönem Türk edebiyatının ilk halkasıdır: XI–XII. yüzyıl eserlerinin ardından XIII. yüzyıldan itibaren edebiyat halk ve divan edebiyatı olarak iki kolda yürür. Dönemlerin genel şeridini edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında çizmiştik.

Dört eserin ikisi XI., ikisi XII. yüzyıldadır. XIII. yüzyıldan sonra edebiyat iki kolda yürür.Görsel: Sınav Defteri

Sayfanın tamamını şu tabloya yaslayacağız; her satırı ilerideki bir konuda açacağız. Şimdilik yalnız sütunlara bak: ayırıcı bilgi hep biçim · ölçü ile muhatap sütunundadır.

Geçiş döneminin dört eseri: yazar, biçim, ölçü, muhatap
EserYazar · zamanBiçim · ölçüKonu · muhatap
Kutadgu BiligYusuf Has Hacip · 1069–70mesnevi (yalnız beyit) · aruzdevlet yönetimi · hükümdara
Divânu Lugâti't-TürkKaşgarlı Mahmut · 1072–74sözlük; içindeki şiirler dörtlük · heceTürkçe öğretmek · Araplara
Atabetü'l-HakâyıkEdip Ahmet · XII. yygiriş beyit, asıl kısım dörtlük (aaba) · aruzahlak, öğüt · bir devlet büyüğüne
Divân-ı HikmetAhmet Yesevi · XII. yydörtlük · hecetasavvuf · dervişlere ve halka

Arada kalmanın dört işareti

  • Kültür: eski Türk devlet ve ahlak anlayışı (töre, kut) İslami kavramlarla birlikte işlenir. Kutadgu Bilig'in kişileri “töre” ve “kut” gibi eski kavramları temsil eder; eser yine de Kur'an ve hadise dayanan bir bakışla yazılmıştır.
  • Ölçü: aruz Türk şiirine ilk kez bu dönemde girer: Kutadgu Bilig ve Atabetü'l-Hakâyık aruzla yazılmıştır. Hece ise sürer: Divânu Lugâti't-Türk'teki şiirler ve Ahmet Yesevi'nin hikmetleri hece ölçülüdür.
  • Nazım birimi: İran şiirinden gelen beyit (mesnevi) ile eski Türk şiirinin dörtlüğü yan yana durur. Atabetü'l-Hakâyık ikisini aynı eserde kullanır.
  • Dil ve yazı: eserlerin çoğu Karahanlı Türkçesiyle (Hakaniye) yazılır; Arapça ve Farsça kavramlar özellikle dinî konularda metne girer. Arap harfleri yaygınlaşır, Uygur harfleri bırakılmaz: Kutadgu Bilig'in ve Atabetü'l-Hakâyık'ın Uygur harfli nüshaları vardır.

Dört eserin ortak yönü öğretici olmalarıdır. Biri hükümdara devlet yönetmeyi, biri Araplara Türkçeyi, biri okura ahlakı, biri dervişlere ve halka tasavvufu öğretir. Bu yüzden geçiş dönemi edebiyatı büyük ölçüde didaktik bir edebiyattır.

Dede Korkut nereye düşer?

MEB'in 11. sınıf kitabındaki bir tabloda Dede Korkut Hikâyeleri de Kutadgu Bilig'le birlikte “Geçiş Dönemi” satırında gösterilir; eser destan geleneğinden halk hikâyeciliğine geçişin ilk ürünü sayılır. ÖSYM de 2020'de onu dört geçiş dönemi eseriyle aynı soruda sordu ve Oğuzların hayatını anlattığını bilmeyi bekledi. Hikâyelerin yapısı, boylar ve soylamalar halk hikâyesi, masal, fabl ve efsane sayfasındadır.

Akılda kalsın: Geçiş dönemi “iki ayaklı” bir dönemdir: bir ayağı eski Türk kültüründe, öteki İslam'da. Ölçüde de öyle: aruz geldi, hece gitmedi; beyit geldi, dörtlük gitmedi.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM geçiş dönemini çoğu zaman tek bir eserin tanıtım paragrafıyla sorar; dönem özellikleri paragrafın içine ipucu olarak gömülür: “XI. yüzyıl”, “Karahanlı Türkçesi”, “aruzla yazılmış ilk eserlerden”.

TuzakGeçiş dönemi eserini divan ya da tekke edebiyatına yerleştiren şıktır: Ahmet Yesevi tasavvufi şiir söyler ama Anadolu tekke edebiyatının değil, XII. yüzyıl Türkistan'ının şairidir.

⇄Bilgi eşleştirme eser → yazar

?Soru çöz

Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonraki ilk iki yüzyılı kapsayan bu dönemde eserlerin çoğu Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Bir yandan Arap ve İran şiirinden gelen aruz ve beyit kullanılmış, öte yandan eski Türk şiirinin hece ölçüsü ve dörtlüğü sürdürülmüştür. Eserlerde töre, kut gibi eski kavramlar İslami değerlerle birlikte işlenir.

Bu parçada sözü edilen dönem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. XI–XII. yüzyıl, Karahanlı Türkçesi, aruzla hecenin ve eski kavramlarla İslami değerlerin bir arada bulunması geçiş döneminin ipuçlarıdır. İslamiyet öncesi yazılı dönemde (Orhun, Uygur) İslami değer ve aruz yoktur; tekke ve divan edebiyatı XIII. yüzyıldan sonra iki ayrı kol olarak gelişir.
1069–1070 · KUTADGU BİLİG

Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip'in hükümdara armağanı

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrhun Yazıtları nedir, neden söylev türünün ilk örneği sayılır?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orhun Yazıtları (Göktürk ya da Kök Türk Yazıtları, Bengü Taşlar), II. Göktürk Devleti döneminde VIII. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen, 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış anıtlardır. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri sayılır; Türk milletine seslenen, öğüt veren üslubuyla söylev (nutuk) türünün ilk örnekleridir ve anı özelliği de taşır.

Orhun Yazıtları ve söylev

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kutadgu Bilig kimin eseridir, ne zaman yazılmıştır ve özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Kutadgu Bilig (“kutlu olma bilgisi”, “mutluluk veren bilgi”), Yusuf Has Hacip'in 1069–1070'te Karahanlı Türkçesiyle yazıp Karahanlı hükümdarı Tabgaç Uluğ Buğra Han'a sunduğu, aruzla yazılmış 6645 beyitlik bir mesnevidir. Devlet yönetimini anlatan alegorik ve didaktik bir eserdir; siyasetname türünün Türkçedeki ilk örneği, İslami dönem Türk edebiyatının ilk büyük eseri sayılır. Hükümdar yazarını has haciplik görevine getirmiştir.

Bir şair kitabına Balasagun'da başladı, bir buçuk yılda bitirdi ve son beyitlerini Kaşgar'da yazdı. Kitabın ödülü bir unvan oldu ve o unvan şairin adına yapışıp kaldı.

Yazarın adı Yusuf'tur. Eserini Karahanlı hükümdarı Tabgaç Uluğ Buğra Han'a sundu; hükümdar eseri beğenerek onu has haciplik görevine getirdi. Hacip, hükümdarla halk ve devlet adamları arasında bağlantıyı kuran saray görevlisidir; “has hacip” bu görevlilerin en yükseğidir, bugünkü dille başmabeyinci. Şair tarihe bu unvanla, Yusuf Has Hacip adıyla geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi eserin bitiş tarihini 462 (1069–1070) olarak verir.

Biçim: aruzla yazılmış bir mesnevi

Kutadgu Bilig mesnevi biçiminde yazılmıştır: her beyit kendi içinde kafiyelenir ve eser bu biçimin verdiği serbestlikle 6645 beyite uzanır. Ölçüsü aruzdur; TDV'ye göre aruz o sırada Türk edebiyatı için yeni bir ölçüdür (aruzun açık-kapalı hece ilkesi şiirin yapısı sayfasında). Yani Kutadgu Bilig hem mesnevinin hem aruzun Türkçedeki ilk büyük örneklerindendir. Esere sonradan biri manzum, biri mensur iki ön söz eklenmiştir; manzum ön söz eseri bir tür siyasetname olarak tanıtır.

İçerik: devlet nasıl yönetilir, insan nasıl mutlu olur?

MEB eseri mesnevi tarzında, alegorik ve didaktik bir eser olarak tanıtır ve siyasetname türünün ilk örneği sayar. Siyasetname, devlet yönetimini konu alan eserlere verilen genel addır. Kutadgu Bilig bu konuyu kuru bir öğüt listesiyle değil, dört kişinin buluşmaları, konuşmaları ve tartışmalarıyla, bir dram havası içinde anlatır. Bu dört kişi soyut kavramları temsil ettiği için eser alegoriktir; dört kişiyi bir sonraki konuda tek tek tanıyacaksın. Eser, Türk devlet teşkilatının felsefesini ve ahlaki temelini Kur'an ve hadise dayanan bir bakışla birleştirir; geçiş döneminin “iki ayaklı” yapısını en iyi gösteren eserdir.

Bir eserin iki ayrı alfabeyle çoğaltılması da geçiş döneminin işaretidir: Kutadgu Bilig'in hem Uygur harfli hem Arap harfli nüshaları vardır.

Ek bilgi: üç nüsha, iki alfabe

Eser günümüze üç nüshayla ulaştı. Herat (Viyana) nüshası Uygur harfleriyle, Fergana (Namangan) ve Kahire nüshaları Arap harfleriyle yazılmıştır; TDV en iyi metni Fergana nüshasının verdiğini belirtir.

Akılda kalsın: Adı bile ödüldür: Yusuf şairdir, Has Hacip kitabın kazandırdığı görev. “Görev verilen şair” ipucunu görünce Yusuf'u, “devlet yönetimi + mesnevi” ipucunu görünce Kutadgu Bilig'i düşün.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2026'da şairi eserinden ve aldığı görevden tanıttı: mesnevi biçiminde, İslami dönem Türk edebiyatının ilk ürünlerinden birini yazan, eserini sunduğu devlet büyüğünce sarayda önemli bir göreve getirilen şair. Şıklarda Kaşgarlı Mahmut, Edip Ahmet ve Ahmet Yesevi aynı kümeden gelir. Ayırıcı ipuçları: mesnevi ve görev ödülü.

Tuzak“eserini sundu” ipucuyla Kaşgarlı Mahmut'u seçmektir: o da eserini sundu, ama Bağdat'ta ve bir sözlüğü sundu; ödül olarak görev alan Yusuf'tur.

?Soru çöz

XI. yüzyılda yaşayan şair, devletin nasıl yönetileceğini ve insanın iki dünyada nasıl mutlu olacağını anlatan eserine Balasagun'da başlamış, Kaşgar'da tamamlamıştır; eserini aruzla ve beyitler hâlinde yazmıştır. Eserini sunduğu Karahanlı hükümdarı, ona saray teşkilatının en itibarlı makamlarından birini vermiş; şair de bu unvanla tanınmıştır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Balasagun ve Kaşgar, devlet yönetimi, aruzla yazılmış beyitler ve hükümdarın verdiği unvan (has haciplik) Yusuf Has Hacip'i gösterir. Kaşgarlı Mahmut bir sözlük yazdı, Edip Ahmet'in eseri dörtlüklü bir ahlak kitabıdır, Ahmet Yesevi hece ölçülü tasavvufi hikmetler söyledi.

▭Boşluk doldurma

Kutadgu Bilig, her beyti kendi içinde kafiyeli olan biçiminde yazılmıştır. MEB eseri, devlet yönetimini konu alan türünün ilk örneği sayar.

mesnevisiyasetnamegazeltezkire
KUTADGU BİLİG · ALEGORİ

Kün Toğdı, Ay Toldı, Ögdülmiş, Odgurmış: dört kişi, dört kavram

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Söz sanatları I). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşhis (kişileştirme), insana ait duygu, düşünce ve davranışları hayvanlara, bitkilere, cansız varlıklara ve soyut kavramlara yükleme sanatıdır. İntak (konuşturma), bu varlıkları insan gibi konuşturmaktır. Bir varlığı konuşturmak için önce onu kişileştirmek gerektiğinden her intakta teşhis de vardır; ama her teşhiste intak yoktur.

Teşhis ve intak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kutadgu Bilig'deki dört kişi neyi temsil eder: Kün Toğdı, Ay Toldı, Ögdülmiş, Odgurmış?

Kısa cevap: Kutadgu Bilig'de dört kişi dört kavramı temsil eder: hükümdar Kün Toğdı adaleti (töre), vezir Ay Toldı saadeti (kut), vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, zahit Odgurmış akıbeti. Eser bu kişilerin konuşma ve tartışmalarıyla ilerler.

Bir hükümdar, bir vezir, vezirin oğlu ve dünyadan el çekmiş bir zahit. Her biri bir insan gibi konuşur ama her biri aslında bir kavramdır.

Alegori, soyut kavramları kişileştirerek anlatma yoludur. Kutadgu Bilig bu yolu sonuna kadar kullanır. Hükümdar Kün Toğdı, eski Türk devletinin temel kavramı olan doğru töreyi, yani adaleti temsil eder. Vezir Ay Toldı saadettir (kut). Ay Toldı'nın yerine vezir olan oğlu Ögdülmiş aklı temsil eder; saadetten doğan akıl, babasının görevini sürdürür. Dördüncü kişi Odgurmış, dünyadan el çekmiş bir zahittir ve akıbeti, yani hayatın sonunu, ölümü ve ahireti düşünmeyi temsil eder.

Dört kişi, dört kavram. Adların altındaki anlamlar eski Türkçe sözcüklerin bugünkü karşılığıdır.Görsel: Sınav Defteri

Kurgu: saray ile dergâh arasında

Eser, bu kişilerin buluşmaları, karşılıklı konuşmaları ve tartışmalarıyla ilerler. Hükümdar adil yönetimin yolunu önce Ay Toldı'yla, sonra Ögdülmiş'le konuşur. Odgurmış ise saraya çağrılır ama hükümdarın resmî görev tekliflerini her seferinde geri çevirir; dünya işleriyle ahiret kaygısı arasındaki çatışma eserin düğümüdür. Devlet hayatı ile dünyadan el çekme arasındaki bu karşılaşmayı kurmak, bir Türk hükümdarlık geleneğini İslami ahlakla tartmanın yoludur.

Akılda kalsın: Adlardaki anlam kavramı fısıldar. Gün doğdu: güneş herkese eşit doğar, adalet de öyle. Ay doldu: ay dolar ve eksilir, saadet de gelip geçer. Övülmüş: akıllı olan övülür. Uyanmış: akıbetini düşünen uyanmıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2024'te dört kavramı (adalet, saadet, akıl, akıbet) sırayla verip boşluklara kişi adlarını yerleştirtti; şıklar aynı dört adın farklı sıralanışıydı.

TuzakAy Toldı ile Kün Toğdı'yı yer değiştirmektir: adalet hükümdardır (Kün Toğdı), saadet vezirdir (Ay Toldı). İkinci tuzak Ögdülmiş ile Odgurmış'ı karıştırmaktır: görevi kabul eden akıl (Ögdülmiş), görevi geri çeviren akıbettir (Odgurmış).

⇄Bilgi eşleştirme kişi → kavram

▭Boşluk doldurma

Kutadgu Bilig'de hükümdarın resmî görev tekliflerini her seferinde geri çeviren zahit , akıbeti temsil eder. Babasının yerine vezir olan ise aklı temsil eder.

OdgurmışÖgdülmişKün ToğdıAy Toldı
1072–1074 · DİVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK

Divânu Lugâti't-Türk: Kaşgarlı Mahmut'un şiir dolu sözlüğü

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDilin değişmesine hangi sebepler yol açar, Türkçenin önemli sözlükleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazı ve konuşma dilini siyasi ve toplumsal değişim, teknoloji, çeviri ve yazarların dil tercihleri değiştirir. Türkçenin önemli sözlükleri: Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072–1074; Türkçe madde başları, Arapça açıklamalar), Codex Cumanicus (Latince-Farsça-Kumanca, 1303 tarihli kopya), Lehçe-i Osmânî (Ahmet Vefik Paşa, 1876; ilk Türkçeden Türkçeye sözlük), Kamus-ı Türkî (Şemsettin Sami, 1899–1900) ve TDK'nin Türkçe Sözlük'ü (ilk baskı 1945).

Dilin değişimi ve Türkçenin sözlükleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divânu Lugâti't-Türk kimin eseridir, hangi amaçla yazılmıştır, içinde neler vardır?

Kısa cevap: Divânu Lugâti't-Türk, Kaşgarlı Mahmut'un 1072–1074'te Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapçadan geri kalmadığını göstermek için yazdığı sözlüktür. Madde başları Türkçe, açıklamaları Arapçadır. Yaklaşık 8.000 madde başının yanında 290 kadar atasözü ve Türk halk şiirinin bilinen en eski örnekleri olan hece ölçülü dörtlükler içerir; ilk Türk dünyası haritası da bu eserdedir.

XI. yüzyılda Bağdat'ta bir Türk bilgini, Arapların Türkçeyi öğrenmesi gerektiğini söyledi ve bunun için bir sözlük yazdı; sözlüğü okuyan bugün o çağın şiirini de okuyor.

Kaşgarlı Mahmut Karahanlı hanedanına mensup bir bilgindi. Türk boylarını dolaşıp dillerini ve şiirlerini derledi, ardından eserini yazdı. TDV'nin aktardığı ferağ kaydına göre yazıma Ocak 1072'de başladı, Şubat 1074'te bitirdi; eseri büyük olasılıkla 1077'de Bağdat'ta, Abbasi halifesi Muktedî-Biemrillâh'ın oğlu Ebü'l-Kâsım Abdullah'a sundu. Amacı açıktı: Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapçadan geri kalmadığını göstermek. Bu yüzden madde başları Türkçe, açıklamalar Arapçadır.

Eserin sözlük yönünü (madde düzeni, “erük” örneğindeki anlam daralması, Türkçenin öteki sözlükleriyle sırası) edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında gördük. Burada eserin edebiyat tarihine kattığına bakıyoruz.

Bir sözlük, bir şiir antolojisi

Kaşgarlı Mahmut sözcüklerin nasıl kullanıldığını göstermek için örnek olarak şiirler ve atasözleri aktarır. TDV'ye göre bu şiirler Türk halk şiirinin günümüze ulaşan en eski örnekleri sayılır: dörtlük ya da beyit şeklindedir, çoğu 7 ya da 8 heceli ölçüyle söylenmiştir ve koşma tarzında kafiyelenir. İslamiyet öncesi sözlü dönemin koşuk, sagu ve sav örneklerinin önemli bir kısmını bu sayede biliyoruz; MEB 10. sınıf kitabındaki bahar konulu anonim koşuk da bu eserden alınmıştır. Koşuk ve sagunun özellikleri İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sayfasındadır.

  • Sözlük: yaklaşık 8.000 madde başı; sözcükler yapılarına göre sekiz bölümde toplanır.
  • Atasözleri ve şiirler: 290 kadar atasözü (sav) ve yüzlerce dize şiir.
  • Dil bilgisi ve lehçeler: esas olarak Karahanlı Türkçesi (Hakaniye), ayrıca Oğuz Türkçesi ve öteki boyların söyleyiş farkları.
  • Ansiklopedi: boy, kişi ve yer adları, tarih, halk bilimi, hekimlik bilgileri.
  • Harita: Balasagun merkezli, ilk Türk dünyası haritası.
Ek bilgi: tek nüshanın yolculuğu

Eserin bilinen tek nüshası 1266'da kopya edilmiştir ve İstanbul'daki Millet Kütüphanesi'ndedir. Nüshayı II. Meşrutiyet'ten sonra Ali Emîrî satın aldı; Kilisli Rifat (Bilge) üç cilt hâlinde yayımladı, Besim Atalay 1940–1943'te Türkçeye çevirdi.

Akılda kalsın: Yön oku: Türkçeden Araplara. Madde başı Türkçe, açıklama Arapça, okur Arap. Amacı bilirsen dili de bilirsin: Arap'a Türkçe öğreten kitap Arapça açıklar.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de eseri Kaşgarlı Mahmut'un Türkçe-Arapça sözlüğü olarak bir eşleştirme sorusuna koydu; aynı soruda Ali Şir Nevaî'nin Muhâkemetü'l-Lugateyn'i (1499; Türkçeyi Farsçayla karşılaştırır) dışta kalan eserdi. 2025'te ise Zemahşerî'nin Mukaddimetü'l-Edeb'i çeldiriciydi.

TuzakYönü karıştırmaktır: Divânu Lugâti't-Türk Araplara Türkçe, Mukaddimetü'l-Edeb Arapça öğrenmek isteyen Harezmşah Atsız'a Arapça öğretir. Bir de “eser Türkçe yazılmıştır” yargısına dikkat: açıklamalar Arapçadır.

?Soru çöz

XI. yüzyılda yazılan bu eserde Türkçe sözcükler Arapça açıklanır. Yazar, sözcüklerin kullanımını göstermek için yüzlerce atasözü ve hece ölçülü dörtlük aktarmıştır; bu dörtlükler Türk halk şiirinin günümüze ulaşan en eski örnekleri arasında sayılır. Eser, Türklerin yaşadığı coğrafyayı gösteren bir harita da içerir.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Türkçe sözcüklerin Arapça açıklanması, atasözleri ve en eski halk şiiri örnekleri, harita: Divânu Lugâti't-Türk. Kutadgu Bilig aruzlu bir mesnevi, Atabetü'l-Hakâyık bir ahlak kitabıdır; Muhâkemetü'l-Lugateyn XV. yüzyılda Ali Şir Nevaî'nin Türkçeyi Farsçayla karşılaştırdığı eserdir.

▭Boşluk doldurma eser → amaç → muhatap

Kaşgarlı Mahmut eserini Türkçe öğretmek için yazdı; bu yüzden madde başları , açıklamaları ise yazıldı. Yazarın ikinci amacı, Türkçenin geri kalmadığını göstermekti.

AraplaraTürkçeArapçaArapçadanFarsçaİranlılara
XII. YÜZYIL · ATABETÜ'L-HAKÂYIK

Atabetü'l-Hakâyık: beyitle açılan, dörtlükle süren ahlak kitabı

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastoral, satirik ve didaktik şiir nedir, divan ve halk şiirindeki karşılıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastoral şiir doğayı, köy ve çoban hayatını ve bunlara duyulan özlemi anlatır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun kusurlarını alaycı, iğneli bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv (hicviye), halk şiirinde taşlama adını alır. Didaktik şiir okura bilgi ve öğüt vermek için yazılır: Kutadgu Bilig, Nâbî'nin Hayriyye'si, Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'si.

Pastoral, satirik, didaktik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atabetü'l-Hakâyık kimin eseridir, nazım biçimi ve konusu nedir?

Kısa cevap: Atabetü'l-Hakâyık (“hakikatlerin eşiği”), XII. yüzyılda Edip Ahmet Yüknekî'nin sade bir Doğu Türkçesiyle yazdığı manzum bir ahlak ve öğüt kitabıdır. Aruzla yazılmıştır; giriş bölümü beyitlerle, asıl bölümü aaba kafiyeli dörtlüklerle yazılmıştır. Bilginin faydası, dili korumak, cömertlik, alçak gönüllülük, dünyanın dönekliği ve zamanın bozukluğu gibi konuları işler.

Doğuştan kör bir şair, gözle göremediği dünyayı öğütle anlatmayı seçti ve kitabının adına “hakikatlerin eşiği” dedi.

Eserin yazarı Edip Ahmettir; “Yüknekî” nisbesi Yüknek adlı bir yerden geldiğini gösterir, ama TDV'ye göre bu şehrin yeri tam olarak belirlenemedi (Türkistan'da, Taşkent civarında olabileceği ileri sürülür). TDV şairin doğuştan kör olduğunu kaydeder. Eser XII. yüzyılda yazıldı ve Dâd İspehsalar Bey adlı bir devlet büyüğüne sunuldu. Dili sade, kolay anlaşılır bir Doğu Türkçesidir; ayet ve hadislere sık başvurulur. Ölçüsü Kutadgu Bilig'deki aruz veznidir: Atabetü'l-Hakâyık, Kutadgu Bilig'in açtığı öğretici yolu biçimce de sürdürür.

Biçim: ÖSYM'nin sorduğu iki katlı yapı

Eser iki katlıdır. Giriş bölümü beyitlerle yazılmıştır (toplam 40 beyit) ve beş bölümdür: Allah'ın birliği (tevhit), Hz. Muhammed'e övgü (naat), dört halifeye övgü, eserin sunulduğu Dâd İspehsalar Bey'e övgü ve eserin yazılış sebebi. Asıl kısım dörtlüklerden oluşur; dörtlükler aaba düzeninde kafiyelenir. Divan şiirinin beyit düzeni ile Türk şiirinin dörtlüğünün aynı eserde buluşması, geçiş döneminin biçimdeki en açık örneğidir.

Asıl kısımdaki konular TDV'nin sıralamasıyla şunlardır:

  • bilginin faydası ve bilgisizliğin zararı
  • dilin kötü sözden korunması
  • dünyanın dönekliği
  • cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi
  • alçak gönüllülük ve kibir
  • dünya malına düşkünlük, iyi huylar
  • devrin (zamanın) bozukluğu ve şairin özrü

Eserin sonunda başkalarının eklediği, şairi ve eseri öven parçalar vardır.

Ek bilgi: sondaki ekler ve nüshalar

Eklenen parçalar adı bilinmeyen birinin bir dörtlüğü, Emîr Seyfeddin'in Edip Ahmet'i öven dörtlüğü ve Emîr Arslan Hoca Tarhan'ın on beyitlik şiiridir. Bilinen nüshalardan biri 1444'te Semerkant'ta Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin bilimsel neşrini 1951'de Reşit Rahmeti Arat yaptı.

Akılda kalsın: Eşikte beyit, içeride dörtlük. Adı “hakikatlerin eşiği”dir: eşikteki giriş beyitlerle, içerideki asıl öğütler dörtlüklerle yazılmıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2025'te eseri tanıtım paragrafıyla sordu: XII. yüzyıl, manzum ahlak kitabı, övgülerle başlayan giriş, giriş kısmı beyit, asıl kısmı dörtlük, ilim, cömertlik, alçak gönüllülük, zamanın bozukluğu.

TuzakÇeldiriciler Kutadgu Bilig, Divân-ı Hikmet, Divânu Lugâti't-Türk ve Mukaddimetü'l-Edeb'di. Ayırıcı ipucu biçimdir: Kutadgu Bilig baştan sona beyit (mesnevi), Divân-ı Hikmet hece ölçülü dörtlük, ikisini birlikte kullanan Atabetü'l-Hakâyık'tır. Tuzak, “aruz” görünce Kutadgu Bilig'i işaretlemektir: iki eser aynı vezni kullanır, ama dörtlük yalnız Atabetü'l-Hakâyık'tadır.

↕Sırala giriş kısmının bölümleri

  1. Dört halifeye övgü
  2. Eserin yazılış sebebi
  3. Allah'ın birliği (tevhit)
  4. Dâd İspehsalar Bey'e övgü
  5. Hz. Muhammed'e övgü (naat)

?Soru çöz

Doğuştan kör olduğu bilinen şairin bu eseri, XII. yüzyılda sade bir Doğu Türkçesiyle yazılmış bir öğüt kitabıdır. Aruz ölçüsüyle yazılan eserde öğütler aaba düzeninde kafiyelenen dörtlüklerle verilir. Eserin sonunda, başka kişilerin şairi ve eserini öven şiirleri de yer alır.

Bu parçada sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Doğuştan kör şair (Edip Ahmet), aruzla yazılmış aaba kafiyeli dörtlükler ve sona eklenmiş övgü şiirleri Atabetü'l-Hakâyık'ı gösterir. Kutadgu Bilig beyitlerle yazılmış bir mesnevidir, Divân-ı Hikmet'in dörtlükleri hece ölçülüdür, Risaletü'n-Nushiyye ise Yunus Emre'nin 1307'de Anadolu'da yazdığı bir mesnevidir.
XII. YÜZYIL · DİVÂN-I HİKMET

Divân-ı Hikmet: Ahmet Yesevi'nin hece ölçülü hikmetleri

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHece ölçüsü, aruz ölçüsü ve serbest ölçü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçü (vezin), dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denkliğidir. Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık-kapalı (kısa-uzun) oluşuna dayanır. İkisinden hiçbiri kullanılmamışsa şiir serbest ölçüyle yazılmıştır.

Ölçü: hece, aruz, serbest

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Divân-ı Hikmet nedir, hikmet ne demektir, Ahmet Yesevi kimdir?

Kısa cevap: Divân-ı Hikmet, Yeseviyye tarikatının kurucusu Ahmet Yesevi'nin (ö. 1166) “hikmet” adı verilen dinî-tasavvufi şiirlerinin toplandığı eserdir. Hikmetler sade bir Türkçeyle, halk şiirinden alınma şekillerle, çoğunlukla dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsüyle söylenmiştir. Amacı yeni Müslümanlara İslam'ın esaslarını, dervişlere tasavvuf adabını öğretmektir. Sonradan Yesevi dervişlerinin şiirleri de esere karışmıştır.

Altmış üç yaşına gelen bir derviş, tekkesinin avlusunda yer altında bir hücre hazırlattı ve hayatının geri kalanını orada geçirdi; şiirleri ise yer üstünde dilden dile dolaştı.

Ahmet Yesevi Sayram'da (İspîcâb) doğdu; hayatını bugün Kazakistan'daki Türkistan şehri olan Yesi'de geçirdi ve 1166'da öldü. Arslan Baba ve Yûsuf el-Hemedânî'den ders aldı, Yeseviyye tarikatını kurdu. Orta Asya Türklerinin dinî hayatında derin iz bıraktığı için Pîr-i Türkistan (Türkistan'ın piri) diye anılır. TDV'ye göre altmış üç yaşına gelince tekkesinin avlusunda bir çilehane hazırlattı ve ölene kadar orada ibadetle meşgul oldu. Kabrinin üzerine türbeyi yüzyıllar sonra Timur yaptırdı.

Hikmet nedir?

TDK sözlüğü “hikmet”e “hak ve hakikate uygun, kısa ve anlamlı söz” ve “öğüt verici söz” anlamlarını da verir. Edebiyatta hikmet, Ahmet Yesevi'nin ve onun yolundaki dervişlerin söylediği dinî-tasavvufi şiirlerin adıdır. Bu şiirler, Türkistan'daki yeni Müslümanlara dinin temel bilgilerini, tarikat mensuplarına tasavvufun inceliklerini ve adabını öğretmek için söylendi; yani öğreticidir. Yeseviyye'nin halvet ayininde de “hikmet” adı verilen ilahiler okunur.

Biçim: dörtlük ve hece

Hikmetlerin çoğu beş ile yirmi beş arası dörtlükten oluşur ve 12 heceli (4+4+4) hece ölçüsüyle söylenmiştir; gazel biçiminde olanlar ise 14 hecelidir (7+7). TDV, Yesevi'nin hece ölçülü manzumelerinin sade bir dille ve halk edebiyatından alınma şekillerle söylendiğini belirtir. Böylece Kutadgu Bilig ile Atabetü'l-Hakâyık aruza yönelirken Yesevi, halkın kulağına yakın hece ve dörtlükle konuştu (hece ve durak bilgisi şiirin yapısı sayfasında). TDV'nin Yunus Emre maddesine göre Yunus, Ahmet Yesevi ile başlayan tekke şiiri geleneğini Anadolu'da yeniden canlandırdı; onu dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında göreceksin.

Divan kimin divanı?

Divân-ı Hikmet Yesevi'nin kendi düzenlediği bir kitap değildir. Bu ad XVI. yüzyıldan sonra ortaya çıkmış görünür ve bilinen en eski nüshalar XVI–XVII. yüzyıldandır. Yüzyıllar içinde Yesevi dervişlerinin şiirleri de esere karıştı; bir kısmı başka mahlaslar taşır. TDV, bugüne kadar Yesevi'ye ait olduğu düşünülen yaklaşık 250 hikmet toplandığını, “dört bin dört yüz hikmet” sözünün ise yalnız bir rivayet olduğunu belirtir. Nüshalar zamanla çoğaltıldıkça dilleri de değişti; Yesevi'nin asıl yazı dili kesin olarak bilinmiyor.

Akılda kalsın: Hikmet = hece + dörtlük + tasavvuf. Saraya değil dergâha, hükümdara değil halka seslenir. Geçiş döneminin dört eseri içinde aruz kullanmayan şair Yesevi'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de Divân-ı Hikmet'i, Yesevi ile dervişlerinin yaygınlaştırdığı şiir türünün derlemesi olarak tanıttı. 2023'te Yunus Emre'nin Risaletü'n-Nushiyye'sini soran sorunun çeldiricisiydi.

Tuzak“tasavvuf” sözcüğünü görünce Anadolu'ya gitmektir: Yesevi XII. yüzyılda Türkistan'dadır, Yunus Emre XIII–XIV. yüzyılda (ö. 1320) Anadolu'da. Ölçü tuzağına da dikkat: geçiş döneminde hece ölçülü tasavvufi şiir Divân-ı Hikmet'tir, aruzlu öğüt kitabı Atabetü'l-Hakâyık.

▭Boşluk doldurma

Ahmet Yesevi'nin dinî-tasavvufi şiirlerine denir. Orta Asya Türklerinin dinî hayatındaki etkisi yüzünden Yesevi, “Türkistan'ın piri” anlamında diye anılır.

hikmetPîr-i TürkistansiyasetnameHas Hacip

?Soru çöz

Divân-ı Hikmet'teki hikmetlerin çoğu ---- ölçüsüyle ve ---- nazım birimiyle söylenmiştir.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ A. Hikmetlerin çoğu dörtlüklerden oluşur ve 12 heceli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Aruz ve beyit Kutadgu Bilig'in; aruz ve dörtlük birlikteliği Atabetü'l-Hakâyık'ın asıl kısmının özelliğidir.
GEÇİŞ DÖNEMİ · KARŞILAŞTIRMA

Dört eseri tek bakışta ayırmak: yazar, biçim, ölçü, muhatap

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUygur dönemi Türk edebiyatının eserleri nelerdir, Kalyanamkara ve Papamkara nedir?Bağlantılı konudan (İslamiyet öncesi Türk edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uygur metinleri, VIII–X. yüzyıllarda ve özellikle 840'tan sonra Turfan ve Kansu'da yerleşik hayata geçen Uygurların Maniheizm ve Budizm çevresinde ürettiği, çoğu dinî çeviri olan eserlerdir. En ünlüleri Altun Yaruk, Sekiz Yükmek, Maytrısimit ve Kalyanamkara ve Papamkara'dır; Kalyanamkara ve Papamkara masal özelliği gösteren ilk eserlerimizdendir.

Uygur metinleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakâyık ve Divân-ı Hikmet arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Kutadgu Bilig devlet yönetimini aruzlu beyitlerle (mesnevi), Atabetü'l-Hakâyık ahlakı beyitle açılan aruzlu dörtlüklerle, Divân-ı Hikmet tasavvufu hece ölçülü dörtlüklerle anlatır; Divânu Lugâti't-Türk ise madde başları Türkçe, açıklamaları Arapça bir sözlüktür. Yazarları sırasıyla Yusuf Has Hacip, Edip Ahmet, Ahmet Yesevi ve Kaşgarlı Mahmut'tur.

Dört eser, dört yazar, iki yüzyıl. ÖSYM bunların hepsini aynı soruya koymayı sever; ayırmanın yolu her eserin bir ayırıcı ipucunu bilmektir.

Geçiş dönemi sorularında şıkların çoğu aynı kümeden gelir. Dördü de öğretici, dördü de Karahanlı çevresinde, ikisi aynı yüzyılda. Bu yüzden ezberlenecek olan uzun listeler değil, her eserin ayırıcı ipucudur: biçim, ölçü ve kime seslendiği.

Biçim ve ölçü sütunu en hızlı ayırıcıdır: yalnız beyit = Kutadgu Bilig; beyit + dörtlük = Atabetü'l-Hakâyık; hece + dörtlük = Divân-ı Hikmet.Görsel: Sınav Defteri

Kümeye sızan komşu eserler

ÖSYM bu dört eserin yanına çoğu zaman komşu dönemlerden bir eser koyar. Hangi gelenekten geldiğini bilmek onu hemen ayırır:

  • Dede Korkut Hikâyeleri: Oğuzların hayatını anlatan hikâyeler; destandan halk hikâyesine geçiş (halk hikâyesi sayfasında).
  • Risaletü'n-Nushiyye: Yunus Emre'nin 1307'de Anadolu'da yazdığı öğretici mesnevi (dinî-tasavvufi halk şiiri sayfasında).
  • Muhâkemetü'l-Lugateyn: Ali Şir Nevaî, 1499; Türkçeyi Farsçayla karşılaştırır.
  • Mukaddimetü'l-Edeb: Zemahşerî, XII. yüzyıl; Harezmşah Atsız için yazılmış, Arapça öğreten bir sözlük.

Bu eserlerin ayrıntısı kapsam dışıdır; yalnız “bu kümede değil” diyebilmen yeter.

Akılda kalsın: Her eser başka birine seslenir: Yusuf hükümdara, Mahmut Araplara, Edip bir beye, Yesevi dervişlere. Muhatabı bilirsen konuyu da bilirsin: hükümdara devlet, Araplara dil, beye ahlak, dervişe tasavvuf.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM 2020'de beş eser adı ile üç özelliği eşleştirtip “hangi iki eser dışta kalır?” diye sordu: Divân-ı Hikmet, Divânu Lugâti't-Türk ve Dede Korkut özelliklerle eşleşiyor, Atabetü'l-Hakâyık ile Muhâkemetü'l-Lugateyn dışta kalıyordu. Bu tipte her özelliğin içindeki yazar adını ya da tür adını bul; eşleşmeyen iki eser kendiliğinden ortaya çıkar.

TuzakKümeye sızan komşu eseri (Nevaî'nin Muhâkemetü'l-Lugateyn'i, Zemahşerî'nin Mukaddimetü'l-Edeb'i) geçiş dönemi eseri sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme eser → biçim

?Soru çöz

Geçiş döneminde ---- devlet yönetimini konu alan bir mesnevi, ---- tasavvufi şiirleri toplayan bir eser, ---- ise Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan bir sözlüktür.

Bu cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Devlet yönetimini anlatan mesnevi Kutadgu Bilig, tasavvufi şiirleri (hikmetleri) toplayan eser Divân-ı Hikmet, Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan sözlük Divânu Lugâti't-Türk'tür. Atabetü'l-Hakâyık bir ahlak kitabıdır; ne mesnevidir ne tasavvufi şiir derlemesi ne de sözlük.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi yapma destanı doğal destandan ayıran özelliklerden biridir?

✓ B. Yapma destan adı belli bir şairin, çoğunlukla yakın tarihteki bir olayı yazmasıyla oluşur; bu yüzden yer, zaman ve kişiler belirgindir. Kahramanlık, manzum biçim ve millî duygu iki destan türünde de ortaktır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Destan: doğal, yapma, oluşum

?Soru 2

Alp Er Tonga öldi mü
Issız ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur

Anonim, Alp Er Tunga Sagusu (Divânu Lugâti't-Türk)

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Dörtlük bir kahramanın ölümü üzerine söylenmiştir ve yasın acısını dile getirir; bu yüzden koşuk değil, yuğ töreninin ağıtı olan sagudur. Biçim iki türde aynı olabilir, ayıran konu ve törendir. Dizeler 7 hecelidir (A), “öldi mü / kaldı mu / aldı mu” aaab düzeninin ilk üç dizesini kafiyeler (C), üç dize de soru cümlesidir (D).Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Sav, sagu, koşuk

?Soru 3

Bir romanda anlatıcının olayları kendi ağzından aktarıp açıklama ve yorumlarıyla öne çıktığı tekniğe ----; anlatıcının aradan çekilip olayı kişilerin konuşma ve davranışlarıyla bir sahne gibi sunduğu tekniğe ---- denir.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Anlatıcının öne çıktığı teknik tahkiye (anlatma), sahnenin öne çıktığı teknik göstermedir. A'da sıra ters; özetleme zamanı kısaltır, sahne kurmaz.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Tahkiye, gösterme, özetleme, geriye dönüş, diyalog

?Soru 4

İç konuşma tekniğinde kişi, sesli söylemediği düşüncelerini kendi kendine ve kendi sesiyle dile getirir. Düşünceler birinci kişi ağzından, belli bir düzen ve mantık sırası içinde verilir.

Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi iç konuşma tekniğine örnek gösterilebilir?

✓ A. Kişi birinci kişi ağzından, düzenli ve mantık sırası izleyen bir iç sesle konuşuyor. B'de anlatıcı kişinin içini üçüncü kişiyle aktarıyor (iç çözümleme); C'de çağrışımlar düzensiz akıyor (bilinç akışı); D'de karşılıklı konuşma ve eylem var (diyalog, gösterme).Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · İç konuşma, iç çözümleme, bilinç akışı

?Soru 5

Bu destanın kahramanı doğduktan kırk gün sonra yürümeye başlar, gençliğinde halkına zarar veren bir canavarı öldürür. Akınlarında ona gök yeleli bir kurt yol gösterir; yanındaki beylere yaptıkları işe göre ad verir. Ömrünün sonunda verdiği büyük şölende yurdunu oğulları arasında paylaştırır.

Bu parçada sözü edilen destan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kırk günde yürüyen kahraman, gök yeleli kurt, boy adlarının verilmesi ve yurdun oğullara paylaştırılması Oğuz Kağan Destanı'nın ipuçlarıdır. Ergenekon bir vadiden çıkışı, Alp Er Tunga İran'la savaşları, Manas Kırgız kahramanını anlatır.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · İslamiyet öncesi Türk destanları

?Soru 6

Yıllardır aynı fenerde tek başına nöbet tutan Rıza Efendi, bir kış gecesi fırtınaya yakalanan bir balıkçı teknesini fenerin ışığıyla kıyıya ulaştırır. Ertesi sabah balıkçılar onu ilk kez sofralarına çağırır; Rıza Efendi o gün, yıllar sonra ilk kez kalabalık bir masada oturur.

Bu hikâye özetinin konusu ve teması sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

✓ B. Konu bir cümleyle anlatılan olaydır, tema soyut bir duygu ya da düşüncedir. A'da sıra ters, C'de zaman ve mekân, D'de şahıs kadrosu ile bir çatışma verilmiştir.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Olay örgüsü, çatışma, konu ve tema

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi adı belli bir şairin, yakın tarihteki bir olayı destan havasında işlediği yapma destandır?

✓ D. Üç Şehitler Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Kurtuluş Savaşı'nı işleyen yapma destanıdır. Göç ve Manas anonim doğal destanlardır; Keşanlı Ali Destanı Haldun Taner'in tiyatro eseridir.Kaynak: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı · Dünya destanları ve yapma destan

?Soru 8

Aşağıdaki dizelerin hangisinde telmih sanatı vardır?

✓ A. Dize, Yusuf'un kuyuya atılıp sonunda kurtulduğu kıssayı hatırlatır. B'de gözler gökyüzüne benzetilmiş (teşbih), C'de sabah yeline insan davranışı verilmiş (teşhis), D'de bahçe dünyasından sözcükler kullanılmıştır; bunlar bilinen bir hikâyeye gönderme yapmaz.Kaynak: Söz sanatları II · Telmih

?Soru 9

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tezat sanatına yer verilmiştir?

✓ B. Kavuşma ile ayrılık, sevinç ile acı karşıt kavramlardır. A'da bahçe, C'de mum ve pervane, D'de kervan ve yol dünyasından sözcükler bir araya gelmiştir; bu dizelerde tenasüp vardır, tezat yoktur.Kaynak: Söz sanatları II · Tenasüp ve tezat

?Soru 10

Aşağıdaki dizelerin hangisinde mübalağa sanatına başvurulmuştur?

✓ D. Gözyaşının yedi denizi taşırması gerçeğin ölçüsünü aşan bir abartıdır. A'da rüzgâra insan gibi fısıldama verilmiş (teşhis), B'de bahçe dünyasından sözcükler var (tenasüp), C'de Leylâ ile Mecnun hikâyesine gönderme yapılmış (telmih); hiçbirinde ölçü abartılmamıştır.Kaynak: Söz sanatları II · Mübalağa
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →