Sözlü dönem: sığır, şölen ve yuğ törenlerinde doğan edebiyat
MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).
✎Konu anlatımı
İslamiyet öncesi Türk edebiyatında sığır, şölen ve yuğ nedir; kam, ozan ve baksı kimdir?
Kısa cevap: İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü dönemi, başlangıcı bilinmeyen çağlardan VIII. yüzyıla kadar sürer. Ürünler sığır (sürek avı), şölen (toy) ve yuğ (cenaze) törenlerinde doğdu; bunları kopuz eşliğinde söyleyenler, boydan boya kam, şaman, ozan ya da baksı diye anılan, hem din adamı hem şair olan kişilerdi.Bozkırda bir yas çadırının önünde atlar bağlanmış, halk halka olmuş; ortada yaşlı bir adam kopuzunu dizine dayar ve ölen yiğidin adını ilk kez ezgiyle söyler.
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ikiye ayrılır: sözlü dönem (başlangıcı bilinmeyen çağlardan VIII. yüzyıla) ve yazılı dönem (VIII. yüzyıldan X. yüzyılın sonuna). Dönemlerin genel haritasını Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında çizmiştik; bu sayfa o haritanın ilk durağını açıyor. MEB bu dönem edebiyatının dil, anlatım, duyuş ve zevk bakımından millî özellikler gösterdiğini vurgular: yabancı bir edebiyatın kuralları henüz gelmemiştir.
Göçebe bir toplumda söz kâğıda değil belleğe yazılır. Bu yüzden sözlü dönemin ürünleri tek başına okunmak için değil, topluluk önünde, bir ezgiyle ve bir törenin parçası olarak söylenirdi. Söyleyenin adı unutulur, söz kalırdı; ürünler anonimdir. Hece ölçüsü, dörtlük ve ezgi de bu belleğin yardımcısıydı: ritmi olan söz daha kolay akılda kalır. Bu ürünlerin pek azı bize ulaştı; ulaşanların önemli bir kısmını XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmut Divânu Lugâti't-Türk'e örnek olarak kaydetti (eseri Geçiş dönemi eserleri sayfasında tanıyacağız).
Üç tören, üç ruh hâli
Sözlü edebiyatın sahnesi törenlerdi. Sığır, büyük topluluk avlarının, yani sürek avlarının çevresinde yapılan av törenleridir; tarih serisinde bu avların aynı zamanda birer askerî tatbikat olduğunu görmüştük. Şölen ya da toy, ziyafet, kurban ve zafer şenlikleridir; bir savaş kazanıldığında ya da bir kağan halkına sofra kurduğunda toplanılırdı. Yuğ ise ölünün ardından yapılan cenaze ve yas törenidir.
Sevinçli törenler coşkulu şiiri, yas töreni acılı şiiri doğurdu. Sığır ve şölenlerde aşk, doğa ve yiğitlik üzerine koşuklar, kahramanlık anlatıları ve destanlar söylenirdi; yuğda ölen kişinin ardından sagu yakılırdı. Bu türleri bir sonraki durakta tek tek açıyoruz.
Kam, şaman, ozan, baksı: bir kişinin dört adı
Bu törenlerde sözü söyleyen kişi sıradan bir şair değildi. Eski Türklerde kam ya da şaman, dinî, sihrî ve mistik bir otorite sayılırdı: törenleri yönetir, ruhlarla iletişim kurduğuna inanılır, aynı zamanda şiiri ve ezgiyi söylerdi. Aynı kişiye Oğuzlarda ozan, Türkmenler arasında baksı (bahşı) denir. Yani din, şiir ve müzik henüz birbirinden ayrılmamıştı; bu dönemin şiirinin dinî ve büyüsel bir havası olması bu yüzdendir.
Hepsinin elindeki çalgı kopuzdu. Ozanlık geleneği İslamiyet'ten sonra da sürdü: Oğuz ozanları kopuzlarıyla gezip düğün ve ziyafetlerde eski destanları ve Dede Korkut hikâyelerini anlattı. XV. yüzyıldan sonra ozanın yerini meddahlar ve âşıklar aldı; XVI. yüzyıldan itibaren Anadolu'da çoğalan saz şairleri bu geleneğin devamı sayılır. Âşık tarzı halk şiiri sayfasında göreceğimiz âşığın kökü, bu kopuzlu ozandır.
Nasıl sorulurSözlü dönem genellikle bir tanıtım paragrafının ilk cümlesi olur: “törenlerde, kopuz eşliğinde, anonim” ipuçları sözlü dönemi gösterir.
TuzakYuğu sevinç törenleriyle karıştırmaktır: yuğ cenaze törenidir ve onun ürünü sagudur. Bir başka tuzak da meddah ve âşığı bu döneme yerleştirmektir; ikisi de İslamiyet sonrasının adlarıdır.
⇄Bilgi eşleştirme tören ve kavram
?Soru çöz
İslamiyet öncesi Türk topluluklarında törenleri yöneten, kopuz eşliğinde şiir ve destan söyleyen, aynı zamanda dinî ve sihrî bir otorite sayılan kişiye boydan boya farklı adlar verilmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi bu adlardan biri değildir?