İslamiyet öncesi Türk edebiyatı: sözlü dönem, Orhun Yazıtları, Uygur metinleri, destanlar

Sığır, şölen ve yuğ törenlerinden doğan sav, sagu ve koşukla başlıyor; taşa kazınan ilk söylevi, Uygurların kâğıda geçen metinlerini ve destanın doğuşunu anlatıyor, Türk ve dünya destanlarını topluluklarıyla eşleştiriyoruz.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
? – VIII. YÜZYIL · SÖZLÜ DÖNEM

Sözlü dönem: sığır, şölen ve yuğ törenlerinde doğan edebiyat

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatı hangi dönemlere ayrılır, dönemlerin tarih aralıkları nelerdir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır: İslamiyet öncesi Türk edebiyatı (?–XI. yüzyıl; sözlü ve yazılı dönem), İslami dönem Türk edebiyatı (XI–XIX. yüzyıl; geçiş dönemi, ardından halk ve divan edebiyatı) ve Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı (XIX. yüzyıl–günümüz; Tanzimat 1860–1896, Servetifünun 1896–1901, Fecriati 1909–1913, Millî Edebiyat 1911–1923, Cumhuriyet 1923–…).

Türk edebiyatının dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatında sığır, şölen ve yuğ nedir; kam, ozan ve baksı kimdir?

Kısa cevap: İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü dönemi, başlangıcı bilinmeyen çağlardan VIII. yüzyıla kadar sürer. Ürünler sığır (sürek avı), şölen (toy) ve yuğ (cenaze) törenlerinde doğdu; bunları kopuz eşliğinde söyleyenler, boydan boya kam, şaman, ozan ya da baksı diye anılan, hem din adamı hem şair olan kişilerdi.

Bozkırda bir yas çadırının önünde atlar bağlanmış, halk halka olmuş; ortada yaşlı bir adam kopuzunu dizine dayar ve ölen yiğidin adını ilk kez ezgiyle söyler.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ikiye ayrılır: sözlü dönem (başlangıcı bilinmeyen çağlardan VIII. yüzyıla) ve yazılı dönem (VIII. yüzyıldan X. yüzyılın sonuna). Dönemlerin genel haritasını Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında çizmiştik; bu sayfa o haritanın ilk durağını açıyor. MEB bu dönem edebiyatının dil, anlatım, duyuş ve zevk bakımından millî özellikler gösterdiğini vurgular: yabancı bir edebiyatın kuralları henüz gelmemiştir.

Göçebe bir toplumda söz kâğıda değil belleğe yazılır. Bu yüzden sözlü dönemin ürünleri tek başına okunmak için değil, topluluk önünde, bir ezgiyle ve bir törenin parçası olarak söylenirdi. Söyleyenin adı unutulur, söz kalırdı; ürünler anonimdir. Hece ölçüsü, dörtlük ve ezgi de bu belleğin yardımcısıydı: ritmi olan söz daha kolay akılda kalır. Bu ürünlerin pek azı bize ulaştı; ulaşanların önemli bir kısmını XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmut Divânu Lugâti't-Türk'e örnek olarak kaydetti (eseri Geçiş dönemi eserleri sayfasında tanıyacağız).

Üç tören, üç ruh hâli

Sözlü edebiyatın sahnesi törenlerdi. Sığır, büyük topluluk avlarının, yani sürek avlarının çevresinde yapılan av törenleridir; tarih serisinde bu avların aynı zamanda birer askerî tatbikat olduğunu görmüştük. Şölen ya da toy, ziyafet, kurban ve zafer şenlikleridir; bir savaş kazanıldığında ya da bir kağan halkına sofra kurduğunda toplanılırdı. Yuğ ise ölünün ardından yapılan cenaze ve yas törenidir.

Sevinçli törenler coşkulu şiiri, yas töreni acılı şiiri doğurdu. Sığır ve şölenlerde aşk, doğa ve yiğitlik üzerine koşuklar, kahramanlık anlatıları ve destanlar söylenirdi; yuğda ölen kişinin ardından sagu yakılırdı. Bu türleri bir sonraki durakta tek tek açıyoruz.

Sevinç törenleri (sığır, şölen) koşuk ve destanı, yas töreni (yuğ) saguyu doğurdu. Hepsini aynı kişi, kopuzuyla söylüyordu.Görsel: Sınav Defteri

Kam, şaman, ozan, baksı: bir kişinin dört adı

Bu törenlerde sözü söyleyen kişi sıradan bir şair değildi. Eski Türklerde kam ya da şaman, dinî, sihrî ve mistik bir otorite sayılırdı: törenleri yönetir, ruhlarla iletişim kurduğuna inanılır, aynı zamanda şiiri ve ezgiyi söylerdi. Aynı kişiye Oğuzlarda ozan, Türkmenler arasında baksı (bahşı) denir. Yani din, şiir ve müzik henüz birbirinden ayrılmamıştı; bu dönemin şiirinin dinî ve büyüsel bir havası olması bu yüzdendir.

Hepsinin elindeki çalgı kopuzdu. Ozanlık geleneği İslamiyet'ten sonra da sürdü: Oğuz ozanları kopuzlarıyla gezip düğün ve ziyafetlerde eski destanları ve Dede Korkut hikâyelerini anlattı. XV. yüzyıldan sonra ozanın yerini meddahlar ve âşıklar aldı; XVI. yüzyıldan itibaren Anadolu'da çoğalan saz şairleri bu geleneğin devamı sayılır. Âşık tarzı halk şiiri sayfasında göreceğimiz âşığın kökü, bu kopuzlu ozandır.

Akılda kalsın: Tören ile ürünü ruh hâliyle eşle: sığır ve şölen = sevinç → koşuk, destan; yuğ = yas → sagu. Söyleyenin dört adı bir zincirdir: kam / şaman → ozan → âşık; çalgı da kopuz → saz diye değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurSözlü dönem genellikle bir tanıtım paragrafının ilk cümlesi olur: “törenlerde, kopuz eşliğinde, anonim” ipuçları sözlü dönemi gösterir.

TuzakYuğu sevinç törenleriyle karıştırmaktır: yuğ cenaze törenidir ve onun ürünü sagudur. Bir başka tuzak da meddah ve âşığı bu döneme yerleştirmektir; ikisi de İslamiyet sonrasının adlarıdır.

⇄Bilgi eşleştirme tören ve kavram

?Soru çöz

İslamiyet öncesi Türk topluluklarında törenleri yöneten, kopuz eşliğinde şiir ve destan söyleyen, aynı zamanda dinî ve sihrî bir otorite sayılan kişiye boydan boya farklı adlar verilmiştir.

Aşağıdakilerden hangisi bu adlardan biri değildir?

✓ C. Meddah, İslamiyet sonrasında halka hikâye anlatan sanatçıdır; XV. yüzyıldan sonra ozanın yerini alanlardan biridir. Kam, ozan ve baksı sözlü dönemin şair-din adamına verilen adlardır.
? – VIII. YÜZYIL · SAV, SAGU, KOŞUK

Sav, sagu ve koşuk: sözlü şiirin üç sesi

MEB 10. sınıf · Şiir · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nasıl bulunur, kafiye türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirin yapısı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye (uyak), dize sonlarında görevleri farklı ama sesleri benzeşen hecelerdir; redif, kafiyeden sonra gelen ve yazılışı, görevi, anlamı aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ve daha çok ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiye cinaslı kafiyedir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sav, sagu ve koşuk nedir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Sav, deneyimi öğüt biçiminde aktaran atasözüdür. Sagu, yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından söylenen ağıttır. Koşuk, sığır ve şölenlerde kopuz eşliğinde söylenen; aşk, doğa ve yiğitlik konulu şiirdir. Koşuklar genellikle 7, 8 ya da 11 heceli ölçüyle, dörtlükle ve aaab, cccb düzeniyle kurulur.

Bir genç ava çıkmadan önce yaşlı bir avcının tek cümlelik öğüdünü dinler; akşam şölende baharı anlatan bir şiir söylenir; ertesi gün bir yiğidin ölümüne ağıt yakılır. Bir bozkır haftasında sözlü edebiyatın üç türü de duyulurdu.

Sav: tek cümlelik bilgelik

Sav, toplumun uzun deneyimini kısa, kalıplaşmış ve öğüt veren bir söze sığdırır; bugünkü adıyla atasözüdür. Savlar bir törene bağlı değildi, gündelik hayatın içinde yaşardı. Divânu Lugâti't-Türk'ün çeşitli yerlerine dağılmış yaklaşık 290 sav, bu sözlerin XI. yüzyıldaki biçimini korur. Savın şiir olmadığına dikkat et: tür olarak sözlü edebiyattandır ama koşuk ve sagu gibi ezgiyle söylenen bir şiir türü değildir. Atasözünün anlam ve yapı özellikleri Türkçe serisinin konusudur.

Sagu: yuğ töreninin ağıtı

Sagu, yuğ töreninde ölen kişinin ardından söylenen ağıttır. Ölenin yiğitliğini ve iyiliklerini anar, ölümün bıraktığı boşluğu ve acıyı dile getirir; bu yüzden lirik bir şiirdir. En bilinen örnek, Saka hükümdarı Alp Er Tunga'nın ölümü için söylenen ve Divânu Lugâti't-Türk'e kaydedilen sagudur:

Alp Er Tonga öldi mü
Issız ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur

Anonim, Alp Er Tunga Sagusu (Divânu Lugâti't-Türk, Atalay neşri I, 41-42)

Söyleyici üç soruyla şaşkınlığını dile getirir: Kahraman gerçekten öldü mü, dünya ıssız mı kaldı, zaman öcünü mü aldı? Son dize cevabın kendisidir: yürek parçalanmaktadır. Biçim koşuğunkiyle aynıdır: 7 heceli dörtlük, aaab düzeni.

Sagu tek başına kalmadı: halk edebiyatında ağıt, divan edebiyatında mersiye aynı acıyı söylemeyi sürdürdü. Ağıtı Anonim halk şiiri, mersiyeyi Divan şiiri sayfasında göreceğiz.

Koşuk: şölenin şiiri

Koşuk, şölenlerde ve kazanılan savaşların ardından yapılan eğlencelerde ozan, kam ya da baksının kopuz eşliğinde söylediği şiirdir. Konusu aşk, doğa ve yiğitliktir; baharın gelişi, avın coşkusu, bir kahramanın akını koşuğun sık işlediği konulardır. MEB'in verdiği yapı şöyledir: ölçü genellikle 7, 8 ya da 11 heceli hece ölçüsü, nazım birimi dörtlük, kafiye düzeni aaab, cccb, dddb…. Her dörtlüğün ilk üç dizesi kendi arasında kafiyelenir, dördüncü dize bütün dörtlükleri birbirine bağlar. Kafiye düzenlerinin genel mantığını Şiirin yapısı sayfasında kurmuştuk; bu şema oradaki düzenlerin en eski Türk örneklerinden biridir.

Sagu ile koşuğu biçim ayırmaz, konu ve tören ayırır. İkisi de dörtlükle, hece ölçüsüyle, aynı kafiye düzeniyle kurulabilir. Ölüm ve yas varsa sagu, coşku, doğa, aşk ve yiğitlik varsa koşuktur. Koşuğun dörtlüklü, hece ölçülü yapısı halk şiirinde koşma ile yaşamaya devam eder.

Akılda kalsın: Üç türü üç sözcükle ayır: sav = öğüt, sagu = yas, koşuk = coşku. Sonraki hayatları da üç çizgi: sav → atasözü; sagu → ağıt (halk) ve mersiye (divan); koşuk → koşma.
Sınavda

Nasıl sorulurTanıtım paragrafı türün ipuçlarını sıralar ve adını ister: “yuğ törenlerinde, ölen kişinin ardından” → sagu; “şölenlerde, doğa ve aşk, kopuz eşliğinde” → koşuk; “kısa, kalıplaşmış, öğüt veren” → sav.

TuzakÇeldiriciler aynı kümedendir (sav, sagu, koşuk, destan). Tuzak, biçimi ölçüt sanmaktır: sagu da dörtlükle ve aaab düzeniyle kurulabilir; belirleyici olan konu ve tören.

▭Boşluk doldurma

Yuğ töreninde ölen kişinin ardından söylenen ağıta denir. Şölenlerde kopuz eşliğinde aşk, doğa ve yiğitlik üzerine söylenen şiir ise tur. Bir törene bağlı olmayan, kısa ve öğüt veren kalıplaşmış söze de adı verilir.

sagusavkoşukilahi

?Soru çöz

Alp Er Tonga öldi mü
Issız ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur

Anonim, Alp Er Tunga Sagusu (Divânu Lugâti't-Türk)

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Dörtlük bir kahramanın ölümü üzerine söylenmiştir ve yasın acısını dile getirir; bu yüzden koşuk değil, yuğ töreninin ağıtı olan sagudur. Biçim iki türde aynı olabilir, ayıran konu ve törendir. Dizeler 7 hecelidir (A), “öldi mü / kaldı mu / aldı mu” aaab düzeninin ilk üç dizesini kafiyeler (C), üç dize de soru cümlesidir (D).
VIII. YÜZYIL · ORHUN YAZITLARI

Orhun Yazıtları: taşa kazınmış ilk söylev

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkler tarih boyunca hangi alfabeleri kullandı?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkler başlıca beş alfabe kullandı: Kök Türk (Göktürk; 38 harf, VIII. yüzyıl Orhun Yazıtları), Uygur (Soğd yazısından geliştirildi), Arap (X. yüzyıl ortasında Karahanlılarla başladı, yaklaşık bin yıl sürdü), Kiril (Sovyetler Birliği'ndeki Türkler, 1930'lardan itibaren) ve Latin (Türkiye'de 1 Kasım 1928'de kabul edildi).

Türkçenin gelişimi ve alfabeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orhun Yazıtları nedir, neden söylev türünün ilk örneği sayılır?

Kısa cevap: Orhun Yazıtları (Göktürk ya da Kök Türk Yazıtları, Bengü Taşlar), II. Göktürk Devleti döneminde VIII. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen, 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış anıtlardır. Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri sayılır; Türk milletine seslenen, öğüt veren üslubuyla söylev (nutuk) türünün ilk örnekleridir ve anı özelliği de taşır.

Bir kağan kardeşini toprağa vermiş, yas töreni bitmiştir. Şimdi sözünü taşa kazıtacaktır: “Beni dinleyin” diye başlayacak, sonsuza kadar okunsun diye.

Sözlü dönemin ürünleri kuşaktan kuşağa ağızdan aktarılırken değişiyordu. VIII. yüzyılda Göktürkler sözü değişmesin diye taşa yazdı ve Türk edebiyatının yazılı dönemi başladı. Bu taşların tarihî arka planını, II. Göktürk Devleti'nin 682'de yeniden kuruluşunu ve Bilge Kağan ile Kül Tigin dönemini tarih serisinin İslamiyet öncesi Türk tarihi sayfasında anlattık; burada taşlara edebiyatın gözüyle bakıyoruz.

Üç taş, üç ses

Üç yazıt: kim dikti, kim konuşuyor, ne zaman?
YazıtYılDiktirenKimin ağzından?
TonyukukVIII. yüzyılın ilk yarısı (çoğu kaynakta 725 dolayı)Tonyukuk'un kendisiTonyukuk, kendi ağzından
Kül Tigin732Bilge Kağan, ölen kardeşi içinBilge Kağan
Bilge Kağan735Bilge Kağan'ın oğlu, ölümünden sonraBilge Kağan

Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını taşa kazıyan kişi Yollug Tigin'dir; kendisi bunu taşın üzerine yazmıştır. İki büyük yazıtın batı yüzü Çincedir. Taşlar bugün Moğolistan'da, Orhun Irmağı vadisindedir. Yazıyı 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözdü; Rus Türkolog Radloff da 1894'te metinleri yayımladı. Türkler bu yazıtlara ölümsüzlüğü anlatan bir adla Bengü Taşlar der.

Neden söylev?

Söylev türünün İslamiyet öncesindeki örneği Kök Türk Kitabeleridir. Sebebi yazıtların konuşma biçimidir. Bilge Kağan doğrudan seslenir: beylerine, halkına, Dokuz Oğuz beylerine “işitin, iyice dinleyin” der. Geçmişte devletin neden yıkıldığını anlatır: beylerin ve halkın birbirine düşmesi, Çin'in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanılması. Sonra kendisinin ne yaptığını sayar ve geleceğe öğüt verir: birlik içinde kalın, Ötüken'den ayrılmayın. Seslenme, hatırlatma, öğüt ve ikna: bunlar bir söylevin özellikleridir.

Aynı metinler bir anı gibi de okunur: olayları yaşayan kişi kendi ağzından, geçmişin olaylarını, kişilerini ve sebeplerini anlatır. MEB bu yüzden Kök Türk Kitabelerinin söylevin yanında anı özellikleri de taşıdığını belirtir. Tonyukuk'un kendi hayatını ve devletin kuruluşunu yazdırması ise onu tarih yazıcılığının da başına koyar.

Ötüken yış olursar bengü il tuta olurtaçı sen.

Kül Tigin Yazıtı, VIII. yüzyıl

Kağan halkına seslenir: Ötüken ormanında yurt tutarsan ilini sonsuza dek ayakta tutarsın. Bu tek cümlede söylevin iki özelliği bir aradadır: doğrudan sesleniş ve geleceğe öğüt.

Dil ve üslup

Yazıtların dili sadedir, cümleleri kurallı ve güçlüdür. Metin nesirdir, ama ritimli bir nesir: tekrarlar, karşıtlıklar (doğu ile batı, güney ile kuzey), seslenmeler, cevabı beklenmeyen sorular ve benzetmeler anlatımı güçlendirir; deyim ve kalıp sözler de vardır. Bu yüzden Orhun Yazıtları hem Türkçenin en eski nesir örnekleri hem de hitabetin ilk örnekleri sayılır. Göktürk alfabesinin harf sayısını ve öteki alfabeleri dönemler sayfasında gördük. Kırgızlara ait Yenisey Yazıtları da aynı alfabeyle yazılmıştır, ama çoğu kısa mezar taşı metinleridir.

Akılda kalsın: Taşlar kimin ağzından konuşur? Tonyukuk kendi ağzından, öteki ikisi Bilge Kağan'ın ağzından. İkisini kazıyan Yollug Tigin. Tür etiketi de iki kelime: söylev + anı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türk edebiyatında söylev türünün ilk örnekleri” ya da “Türkçenin ilk yazılı edebî metinleri” diye sorulur; cevap Orhun (Kök Türk) Yazıtlarıdır.

TuzakYazıtları manzum sanmak (nesirdir); Kül Tigin Yazıtı'nın konuşanını Kül Tigin sanmak (konuşan Bilge Kağan'dır, Kül Tigin anılan kişidir); Göktürk döneminden kalan daha eski Bugut Yazıtı'nı Türkçe sanmak (büyük bölümü Soğdcadır).

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Bilge Kağan Yazıtı dikilir
  2. II. Göktürk Devleti yeniden kurulur
  3. Vilhelm Thomsen yazıyı çözer
  4. Kül Tigin Yazıtı dikilir

?Soru çöz

VIII. yüzyılda taşa kazınan bu metinde hükümdar, beylerine ve halkına doğrudan seslenir; geçmişte devletin yıkılmasına yol açan hataları hatırlatır, birlik içinde kalmalarını öğütler. Metin bu yönüyle bir söylevin, olayları yaşayan kişinin ağzından anlatılması yönüyle de bir anının özelliklerini taşır.

Bu parçada söz edilen eser aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Taşa kazınma, VIII. yüzyıl, halka sesleniş ve öğüt Orhun Yazıtlarının ipuçlarıdır. Altun Yaruk ve Kalyanamkara ve Papamkara Uygur dönemi kâğıt metinleridir; Divânu Lugâti't-Türk XI. yüzyılın sözlüğüdür.
VIII–X. YÜZYIL · UYGUR METİNLERİ

Uygur metinleri: taştan kâğıda, bozkırdan şehre

MEB 10. sınıf · Giriş · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDilin değişmesine hangi sebepler yol açar, Türkçenin önemli sözlükleri hangileridir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazı ve konuşma dilini siyasi ve toplumsal değişim, teknoloji, çeviri ve yazarların dil tercihleri değiştirir. Türkçenin önemli sözlükleri: Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072–1074; Türkçe madde başları, Arapça açıklamalar), Codex Cumanicus (Latince-Farsça-Kumanca, 1303 tarihli kopya), Lehçe-i Osmânî (Ahmet Vefik Paşa, 1876; ilk Türkçeden Türkçeye sözlük), Kamus-ı Türkî (Şemsettin Sami, 1899–1900) ve TDK'nin Türkçe Sözlük'ü (ilk baskı 1945).

Dilin değişimi ve Türkçenin sözlükleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Uygur dönemi Türk edebiyatının eserleri nelerdir, Kalyanamkara ve Papamkara nedir?

Kısa cevap: Uygur metinleri, VIII–X. yüzyıllarda ve özellikle 840'tan sonra Turfan ve Kansu'da yerleşik hayata geçen Uygurların Maniheizm ve Budizm çevresinde ürettiği, çoğu dinî çeviri olan eserlerdir. En ünlüleri Altun Yaruk, Sekiz Yükmek, Maytrısimit ve Kalyanamkara ve Papamkara'dır; Kalyanamkara ve Papamkara masal özelliği gösteren ilk eserlerimizdendir.

Orhun'daki taşlardan yüz yıl sonra Türkçe bambaşka bir yüzeyde konuşmaya başladı: kâğıtta. Ve artık bir kağanın sesiyle değil, bir manastırın sessizliğiyle.

Göktürklerin ardından 744'te bozkırın hâkimi olan Uygurlar, ilk yazıtlarında Göktürk harflerini kullandı; Şine Usu ve Tariat yazıtları bu dönemdendir. Asıl değişim 840'tan sonra geldi: Kırgızlar Uygur Devleti'ni yıkınca Uygurlar güneye, Turfan ve Kansu bölgelerine yerleşti. Uygur edebiyatının en parlak devri bu yerleşik hayatla başlar. Tarih serisinde gördüğün kâğıt, matbaa ve kütüphane bu dönemin ürünüdür; edebiyat da bu araçlarla büyüdü.

Din değişince edebiyat değişti

Uygurlar Maniheizm'i ve Budizm'i benimsedi. Bu yüzden Uygur metinlerinin büyük çoğunluğu bu dinlerin kutsal metinlerinin çevirisidir. Orhun Yazıtlarındaki kağan sesi, devlet ve millet kaygısı yerini dinî öğretiye, iyilik ve kötülük, sabır ve fedakârlık gibi ahlak konularına bıraktı. Üslupta ise süreklilik vardır: simetrik cümleler, ses tekrarları ve tekrarlarla kurulan ritimli nesir Uygur metinlerinde de belirgindir.

Metinlerin çoğu Soğd yazısından geliştirilen Uygur alfabesiyle yazıldı. Kâşgarlı Mahmut bu yazıya “Türk yazısı” der; yazı Çağataylılar arasında yayıldı ve XV. yüzyılda bile bazı Türk devletleri arasındaki yazışmalarda kullanıldı.

Bilmen gereken dört eser

  • Altun Yaruk (Altın Işık): Buda'nın vaazlarını içeren Budist metin; Çinceden çevrilmiştir.
  • Sekiz Yükmek: Budist çeviri eserlerden; Altun Yaruk ile birlikte anılır.
  • Maytrısimit: dönemin en ünlü Budist eserlerinden.
  • Kalyanamkara ve Papamkara: adları “iyilik yapan” ve “kötülük yapan” anlamına gelen iki şehzadenin öğretici hikâyesi; iyilik ile kötülüğün karşılaştırıldığı bu eser, Türk edebiyatında masal özelliği gösteren ilk eserlerden sayılır.

Bu dönemin Budist ve Manici metinlerinin listesi uzundur; sınav için bu dört ad ve nitelikleri yeterlidir. Kalyanamkara ile başlayan masal çizgisini Halk anlatıları sayfasında masal ve fablla sürdüreceğiz.

Akılda kalsın: Göktürk ile Uygur metinlerini dört karşıtlıkla ayır: taş ↔ kâğıt, Göktürk harfi ↔ Uygur harfi (Soğd kökenli), devlet ve millet ↔ din ve ahlak, telif ↔ çoğunlukla çeviri. Masalın ilk izi Uygur'dadır: Kalyanamkara ve Papamkara.
Sınavda

Nasıl sorulurBoşluk doldurmada “Uygur dönemi eseri olan ----, masal özelliği gösteren ilk eserlerdendir” kalıbı gelir; cevap Kalyanamkara ve Papamkara'dır.

TuzakBaşka kültürlerden gelen anlatı kitaplarını Uygur eseri sanmaktır: Binbir Gece Masalları Arap ve İran kaynaklıdır, Kelile ve Dimne bir fabl kitabıdır; ikisi de Uygur eseri değildir.

▭Boşluk doldurma

Uygur metinlerinin çoğu, Soğd yazısından geliştirilen alfabesiyle yazılmıştır. Buda'nın vaazlarını içeren ve Çinceden çevrilen ünlü Budist eser adını taşır.

UygurGöktürkAltun YarukKutadgu Bilig

⇄Bilgi eşleştirme eser ve niteliği

TÜR · DESTAN

Destan nedir? Doğal ve yapma destan, oluşum aşamaları

MEB 10. sınıf · Destan/Efsane · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLirik şiir ve epik şiir nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirler konu bakımından beşe ayrılır: lirik, epik, pastoral, satirik, didaktik. Lirik şiir duygu ve heyecanı coşkulu bir dille anlatır (gazel, şarkı, güzelleme, ağıt; Fuzûlî'nin gazelleri). Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini anlatır (koçaklama, destan; Mehmet Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si).

Lirik ve epik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Destan nedir, doğal ve yapma destan arasındaki fark nedir, destan hangi aşamalarda oluşur?

Kısa cevap: Destan, bir milletin hayatını derinden etkileyen savaş, göç, doğal afet, kahramanlık gibi olayları olağanüstü kahramanlar çevresinde anlatan uzun, manzum eserdir. Halkın ortak hafızasında doğup sözlü gelenekte yaşayan anonim destanlara doğal destan, bir şairin tarihî bir olayı destan havasında yazdığı eserlere yapma destan denir. Doğal destan doğuş, yayılma ve yazıya geçirilme aşamalarından geçer.

Bir felaket olur: yurt kaybedilir, bir kahraman düşer. Yüz yıl sonra torunlar aynı olayı anlatır, ama kahraman artık kırk günde yürüyen, kurtla konuşan biridir.

Destanın sırrı bu dönüşümdedir. MEB'in tanımıyla destanlar, tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşanan ve milletleri derinden etkileyen savaş, doğal afet, göç, kahramanlık gibi olayları anlatan manzum eserlerdir. Gerçek bir olay çekirdektir; onu destan yapan, milletin o olay karşısında duyduğu heyecan ve olayın kuşaklar boyunca anlatılırken büyümesidir. Asıl vurgu da budur: destan, ait olduğu toplumun millî kimliğinin, ortak değerlerinin ve hafızasının taşıyıcısıdır.

Doğal destanın özellikleri

  • Yer ve zaman belirsizdir: “bir gün, bir yerde, o çağda” diye başlar; olay tarihin karanlık bir köşesindedir.
  • Kahraman olağanüstüdür: doğuşu, gücü, yaptıkları insan sınırlarını aşar; bunun yanında yiğit, halkını koruyan, töreye bağlı bir alptir.
  • Kahramanın iç dünyası işlenmez: ruhsal çatışmalar, kararsızlıklar anlatılmaz; ne yaptığı ve hangi olağanüstü güce sahip olduğu anlatılır.
  • Anonimdir ve sözlü gelenekte yaşar; sonradan yazıya geçirilir.
  • Dil ve anlatım: abartı, benzetme, tekrar ve seslenmeler sıktır; olaylar çoğunlukla duyulan geçmiş zamanla anlatılır.
  • Motifler: yol gösteren kurt, at, ağaç, ışık, kırk sayısı gibi millî ve mitolojik ögeler tekrar tekrar karşımıza çıkar.

Bir destan nasıl doğar?

Doğal destanlar çoğunlukla üç aşamada oluşur. Doğuş (çekirdek) aşamasında milletin ortak bilincinde ve hayal gücünde iz bırakan tarihî ya da toplumsal bir olay yaşanır; olayın çevresinde bir kahraman belirir. Yayılma aşamasında olay ozanların dilinde sözlü geleneğe girer; bölgeden bölgeye, kuşaktan kuşağa geçerken olaya ve kahramana yeni ayrıntılar eklenir. Yazıya geçirilme aşamasında sözlü geleneği bilen güçlü bir şair ya da derleyici ortaya çıkar ve anlatıyı toplayıp son biçimini verir. Finlilerin Kalevala'sı Elias Lönnrot'un derlemesiyle bu yoldan bugünkü biçimine kavuştu.

Olay olur, dilden dile büyür, sonunda yazıya geçer. Yapma destanda bu üç aşama yoktur: şair doğrudan yazar.Görsel: Sınav Defteri

Doğal destan mı, yapma destan mı?

Doğal destan

  • Halkın ortak ürünü, anonim
  • Sözlü gelenekte doğar, sonra yazıya geçer
  • Yer ve zaman belirsiz, kahraman olağanüstü
  • Tarihin bilinmeyen dönemlerine ait
  • Örnek: Oğuz Kağan, Ergenekon, Manas

Yapma destan

  • Şairi bellidir
  • Baştan yazılı olarak oluşur
  • Yer, zaman ve kişiler daha belirgin ve gerçekçi
  • Çoğunlukla yakın tarihin olayları
  • Örnek: Dağlarca'nın Üç Şehitler Destanı
Akılda kalsın: Doğal destanın hayatı üç fiildir: olur → anlatılır → yazılır. Yapma destanda yalnız sonuncusu vardır: yazılır. “Halkın mı, şairin mi?” sorusu ikisini her zaman ayırır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM bir destan parçası verip oluşum şart ve aşamalarından hangisi hakkında bilgi olmadığını sorabilir. Parçayı şu dört soruya göre tara: Olay ne (çekirdek)? Kahraman nasıl ortaya çıkıyor? Anlatı dilden dile, ozandan ozana nasıl yayılıyor (sözlü gelenek, anlatıcı)? Yazıya geçirildiği söyleniyor mu? Cevap, parçanın hiç değinmediği aşamadır.

TuzakÂşık tarzı halk şiirinde “destan” bir nazım biçiminin de adıdır; bu sayfadaki anlatı türü olan destanla karıştırma.

↕Destanın yolculuğu oklarla diz

  1. Sözlü geleneği bilen güçlü bir şair anlatıları toplar
  2. Milleti derinden sarsan bir olay yaşanır
  3. Anlatı yazıya geçirilir, son biçimine kavuşur
  4. Ozanlar olayı anlatır, kuşaktan kuşağa ayrıntı eklenir

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yapma destanı doğal destandan ayıran özelliklerden biridir?

✓ B. Yapma destan adı belli bir şairin, çoğunlukla yakın tarihteki bir olayı yazmasıyla oluşur; bu yüzden yer, zaman ve kişiler belirgindir. Kahramanlık, manzum biçim ve millî duygu iki destan türünde de ortaktır.
İSLAMİYET ÖNCESİ · TÜRK DESTANLARI

İslamiyet öncesi Türk destanları: Alp Er Tunga'dan Göç Destanı'na

MEB 10. sınıf · Destan/Efsane · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde millî, manevi, tarihî ve mitolojik ögeler nasıl belirlenir?Bağlantılı konudan (Şiirde tür ve tema). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirde millî (vatan, bayrak, bağımsızlık), manevi (inanç, dua, Peygamber sevgisi) ve evrensel (sevgi, adalet, özgürlük) değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler aranır. Âkif'in "Çanakkale Şehitlerine"si tarihî, Ziya Gökalp'in "Ergenekon"u mitolojik, Dadaloğlu'nun iskâna karşı şiirleri sosyal ve siyasi ögeler taşır.

Millî, tarihî, mitolojik ögeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türk destanları nelerdir, hangi topluluğa aittir?

Kısa cevap: İslamiyet'in kabulünden önceki başlıca Türk destanları şunlardır: Yaratılış (Altay-Yakut), Alp Er Tunga ve Şu (Saka), Oğuz Kağan ve Attila (Hun), Bozkurt ve Ergenekon (Göktürk), Türeyiş ve Göç (Uygur). Bu destanlarda göçebe bozkır hayatının izleri görülür ve alp tipi kahraman yüceltilir.

Bir kurdun büyüttüğü çocuk, demir bir dağı eriten bir millet, “göç, göç” diye inleyen bir yurt: Türk destanlarının sahneleri birbirine benzemez, ama hepsi aynı soruyu cevaplar: “Biz kimiz ve nereden geldik?”

MEB'e göre İslamiyet öncesi Türk destanlarında Türklerin Türkistan'daki göçebe yaşamının ve kültürünün izleri görülür. Kahramanlar alptir: töreye bağlı, zorluklar karşısında yılmayan, güçsüzün yanında duran yiğit savaşçılar. Destanlar sınava hep aynı biçimde gelir: hangi topluluğa ait? Bu yüzden onları tarih serisindeki kronolojiyle, topluluk topluluk diziyoruz; tarih serisindeki eşleştirmelerin aynısı geçerlidir.

Saka ve Hun destanları

Alp Er Tunga Destanı (Saka): Saka hükümdarı Alp Er Tunga'nın İran'la savaşlarını anlatır. İran'ın millî destanı Şehname'de aynı kahraman, İran'ın düşmanı Turan hükümdarı Efrasiyab adıyla geçer; Kâşgarlı Mahmut da Alp Er Tunga'yı Efrasiyab olarak gösterir. Ölümü üzerine söylenen saguyu ikinci durakta okumuştuk. Şu Destanı (Saka), hükümdar Şu ve Saka Türklerinin, Büyük İskender'in ya da ondan önce yaşamış bir kralın doğu seferi karşısındaki mücadelesi etrafında gelişir.

Oğuz Kağan Destanı (Hun): Tarih serisinde Oğuz Kağan'ın Mete Han olduğunun genel kabul gördüğünü söylemiştik. Destanda Oğuz kırk gün sonra yürür, halkını yiyip bitiren bir canavarı öldürür, kağan olunca dünya hâkimiyetini hedefler. Akınlarında ona gök yeleli bir kurt yol gösterir; yanındaki beylere yaptıkları işe göre ad verir ve böylece boy adları doğar. Ömrünün sonunda büyük bir şölende yurdunu oğulları arasında paylaştırır: üç büyük oğul Bozoklar sağda, üç küçük oğul Üçoklar solda oturur. Bu oturma düzeni boyların yönetimde eşit olmadığını gösterir. Kahramanın olağanüstü yönleri anlatılır, ruhsal derinliğine girilmez. Attila Destanı ise Avrupa Hunlarının hükümdarı Attila'nın çevresinde oluşan anlatılara verilen addır.

Göktürk ve Uygur destanları

Bozkurt Destanı (Göktürk): Türeyiş anlatısıdır. Çin kaynaklarına göre bir saldırıdan sağ kurtulan bir çocuğu bir dişi kurt büyütür ve kurttan doğan oğullardan Göktürklerin soyu türer. Ergenekon Destanı (Göktürk): Ağır bir yenilginin ardından dağlarla çevrili bir vadiye, Ergenekon'a sığınan Türkler orada çoğalır; yurt dar gelince kayaların arasındaki bir demir damarını eritip açtıkları yoldan dışarı çıkarlar.

Türeyiş Destanı (Uygur), Uygurların soyunun nasıl türediğini anlatır. Göç Destanı (Uygur) ise yurdun kaybedilişini: Kutlug Dağ Çinlilerin eline geçer, ardından ülkenin başına felaketler gelir, kağanlar art arda ölür ve her yerden “göç, göç” sesleri yükselir. Göç Destanı, felaket karşısında bir milletin hafızasının nasıl destana dönüştüğünü gösteren örnek olarak sorulmuştur.

Üst sıra İslamiyet öncesi, alt sıra İslamiyet sonrası destanlardır. Sınavda bir destanın hangi sırada ve hangi toplulukta olduğu sorulur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Topluluklar tarih sırasıyla: Saka → Hun → Göktürk → Uygur. Her birinin iki destanı: Saka Alp Er Tunga, Şu; Hun Oğuz Kağan, Attila; Göktürk kurt ve demir dağ (Bozkurt, Ergenekon); Uygur önce türer, sonra göçer (Türeyiş, Göç).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türk destanlarındandır?” sorusunda çeldiriciler İslamiyet sonrasının gerçek destanlarıdır: Satuk Buğra Han, Battal Gazi, Danişmend Gazi, Köroğlu, Cengiz Han. Bir başka kalıp T1 tipidir: Oğuz Kağan Destanı üzerine yargılar sıralanır, yanlış olan bulunur.

TuzakKahramanın ruhsal çatışmalarının ayrıntılı işlendiğini söyleyen şıkkı doğru saymaktır; destan kahramanın iç dünyasına girmez.

▭Hatırla, yaz topluluk → destan

Göktürklerin iki destanı ve destanlarıdır. Uygurların iki destanı ve ; Sakaların İran'la savaşan hükümdarının destanı ise Destanı'dır.

BozkurtErgenekonTüreyişGöçAlp Er TungaOğuz KağanSatuk Buğra Han

?Soru çöz

Bu destanın kahramanı doğduktan kırk gün sonra yürümeye başlar, gençliğinde halkına zarar veren bir canavarı öldürür. Akınlarında ona gök yeleli bir kurt yol gösterir; yanındaki beylere yaptıkları işe göre ad verir. Ömrünün sonunda verdiği büyük şölende yurdunu oğulları arasında paylaştırır.

Bu parçada sözü edilen destan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Kırk günde yürüyen kahraman, gök yeleli kurt, boy adlarının verilmesi ve yurdun oğullara paylaştırılması Oğuz Kağan Destanı'nın ipuçlarıdır. Ergenekon bir vadiden çıkışı, Alp Er Tunga İran'la savaşları, Manas Kırgız kahramanını anlatır.
X. YÜZYIL VE SONRASI · TÜRK DESTANLARI

İslamiyet sonrası Türk destanları: alpten gaziye

MEB 10. sınıf · Destan/Efsane · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyatın tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji ve sanat akımlarıyla ilişkisi nedir?Bağlantılı konudan (Edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat tarihî gerçekliği kurmaca içinde yeniden yorumlar, tarih de edebî metinlerden bilgi alır. Dinî hayat edebî dönemleri belirleyen etkenlerdendir. Edebiyat toplum sorunlarını dile getirerek toplumsal değişime etki eder, felsefi düşünceleri yansıtır, psikolojinin insanın iç dünyasına dair bilgisinden yararlanır. Belli bir sanat anlayışıyla yazılan eserlerin toplamı da edebiyat ve sanat akımlarını oluşturur.

Tarih, din, toplum, felsefe, psikoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İslamiyet'in kabulünden sonraki Türk destanları nelerdir, Satuk Buğra Han Destanı neyi anlatır?

Kısa cevap: İslamiyet'in kabulünden sonraki başlıca Türk destanları Satuk Buğra Han (Karahanlı), Manas (Kırgız), Cengiz Han (Türk-Moğol), Edige (Tatar-Kırım) ile Anadolu'da Battal Gazi, Danişmend Gazi, Sarı Saltuk ve Köroğlu destanlarıdır. Bu destanlarda alp tipinin yerini, İslam'ı korumak için savaşan gazi tipi kahraman alır.

Kahraman yine atına biner, yine kılıcını kuşanır; ama bu kez savaşı bir inanç uğruna verir. Türk destanı artık bir alpin değil, bir gazinin hikâyesini anlatmaktadır.

Türkler İslamiyet'i benimseyince destanın dünyası da değişti. MEB'e göre bu dönemin destanlarında ve kahramanlık konulu halk hikâyelerinde İslam kültürünün ve yerleşik hayata geçişin izleri görülür; kahramanlar gazi tipidir. Gazi, alpin bütün yiğitliğini taşır, ama artık İslam'ı korumak ve yaymak için savaşır. Olağanüstülükler de bu yeni inançla açıklanır: kahramanın etrafında keramet, rüya ve dua belirir.

Satuk Buğra Han Destanı

Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet'i ilk kabul eden Satuk Buğra Han'ın (Müslüman adıyla Abdülkerim, ö. 955–956) hayatını anlatır. Kaşgar hükümdarının oğlu olarak doğan kahramanın Müslüman oluşu, dini yaymak için verdiği mücadele ve gösterdiği kerametler destanın konusudur. Bu yönüyle bir menâkıbnâmeye, yani bir din büyüğünün hayatını ve kerametlerini anlatan esere benzer. Tarih serisinde Karahanlıların onun döneminde İslamiyet'i kabul eden ilk Türk-İslam devleti olduğunu görmüştük; destan bu tarihî dönüm noktasının halk hafızasındaki karşılığıdır.

Manas Destanı

Manas, Kırgızların millî destanıdır. Bilim insanlarına göre kökleri 840 dolayında Kırgızların Uygurlar ve Çinlilerle savaşlarına uzanır; XVI–XVII. yüzyıllarda Kalmuk ve Çinlilerle mücadeleler sırasında Müslüman Türk topluluklarıyla ilgili yeni unsurlar eklenmiştir. MEB bu yüzden onu İslamiyet sonrası destanlar arasında sayar. Destan üç bölümden oluşur: Manas (kahramanın doğumu, başarıları, ölümü), oğlunun hikâyesi Semetey ve torununun hikâyesi Seytek. Dize sayısı bakımından Kalevala, Nibelungen ve Ramayana'dan daha hacimli olduğu için dünyanın en büyük destanı sayılır. Destanı kopuz eşliğinde, el kol hareketleri ve ses tonlarıyla canlandırarak anlatan sanatçılara manasçı denir.

Anadolu'nun gazileri

Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerinde Anadolu'da gazi kahramanların çevresinde yeni destanlar oluştu: Battal Gazi, Danişmend Gazi, Sarı Saltuk ve Köroğlu. Kaynaklarda bu anlatıların bir kısmı Dânişmendnâme, Saltuknâme gibi adlarla da geçer. Köroğlu'nun kahramanlık anlatısı halk hikâyesi geleneğine de karışmıştır; Dede Korkut hikâyeleri ise Oğuz destan çevresiyle bağlantılıdır. İkisini Halk anlatıları sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Kahraman Müslüman olunca alp, gazi olur. İslamiyet sonrası destanları yer yer hatırla: Kaşgar → Satuk Buğra Han, Kırgız → Manas (Manas, Semetey, Seytek), Anadolu → Battal, Danişmend, Saltuk, Köroğlu.
Sınavda

Nasıl sorulurBir destanın bir bölümü özetlenir ve hangi destan olduğu sorulur. Satuk Buğra Han'ın ipuçları Karahanlı, Kaşgar hükümdarının oğlu, İslamiyet'i kabul, olağanüstü doğum ve kerametlerdir.

TuzakÇeldiriciler aynı kümedendir: Manas, Battal Gazi, Danişmend Gazi, Köroğlu gibi yine İslamiyet sonrasına ait gerçek destanlar. Tuzak, Manas'ı Kazak destanı sanmaktır; Manas Kırgızlarındır.

?Soru çöz

Karahanlı hükümdarlarından İslamiyet'i ilk kabul eden kişinin hayatını konu alan bu destan; kahramanın Müslüman oluşunu, yeni dini yaymak için verdiği mücadeleyi ve gösterdiği kerametleri anlatır. Bu yönüyle bir din büyüğünün hayatını anlatan menâkıbnâmelere de benzer.

Bu parçada söz edilen destan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İslamiyet'i ilk kabul eden Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'dır. Battal Gazi ve Danişmend Gazi Anadolu'nun gazi destanlarıdır; Manas Kırgızların millî destanıdır.

▭Boşluk doldurma

Kırgızların millî destanı 'tır. Bu destanı kopuz eşliğinde, el kol hareketleriyle canlandırarak anlatan sanatçılara denir.

ManasKöroğlumanasçımeddah
DÜNYA DESTANLARI · YAPMA DESTAN

Dünyanın destanları ve Türk edebiyatında yapma destan

MEB 10. sınıf · Destan/Efsane · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDestan nedir, doğal ve yapma destan arasındaki fark nedir, destan hangi aşamalarda oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Destan, bir milletin hayatını derinden etkileyen savaş, göç, doğal afet, kahramanlık gibi olayları olağanüstü kahramanlar çevresinde anlatan uzun, manzum eserdir. Halkın ortak hafızasında doğup sözlü gelenekte yaşayan anonim destanlara doğal destan, bir şairin tarihî bir olayı destan havasında yazdığı eserlere yapma destan denir. Doğal destan doğuş, yayılma ve yazıya geçirilme aşamalarından geçer.

Destan: doğal, yapma, oluşum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dünyanın ilk destanları nelerdir, Türk edebiyatında yapma destan örnekleri hangileridir?

Kısa cevap: Dünya edebiyatının ilk ve önemli destanları arasında Gılgamış (Mezopotamya), İlyada ve Odysseia (Yunan, Homeros), Mahabharata ve Ramayana (Hint), Şehname (İran, Firdevsî), Kalevala (Fin), Nibelungen (Alman) ve İgor (Rus) sayılır. Türk edebiyatında Cumhuriyet döneminin tanınmış yapma destan örnekleri Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Üç Şehitler Destanı ile Nâzım Hikmet'in Simavne Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Destanı ve Kurtuluş Savaşı Destanı'dır.

Destan yalnız Türklerin değil, bütün eski milletlerin ilk anlatı biçimidir: Mezopotamya'dan Finlandiya'ya kadar her millet kendi kahramanını bir destanla hatırlar.

Dünya edebiyatının destanları

  • Gılgamış (Mezopotamya): dünya edebiyatının ilk destanları arasında sayılır; Akad ve Babil metinleriyle bilinir.
  • İlyada ve Odysseia (Eski Yunan): Homeros'a mal edilen iki büyük destan.
  • Mahabharata ve Ramayana (Hint): Hint kültürünün kutsal kabul edilen iki büyük anlatısı.
  • Şehname (İran): Firdevsî'nin (ö. 1020 dolayı) eseri; İran'ın millî birliğinin destanı. Turan hükümdarı Efrasiyab, yani Alp Er Tunga burada geçer.
  • Kalevala (Fin): Elias Lönnrot'un halk şiirlerini derleyerek ortaya çıkardığı destan.
  • Nibelungen (Alman) ve İgor (Rus): Türklerin de geçtiği iki destan. Nibelungen'de Attila, Etzel adıyla; İgor'da Kıpçaklar (Kumanlar) anılır.

Bu listedeki bazı destanların son biçimini bir şair ya da derleyici vermiştir: Şehname'yi Firdevsî yazmış, Kalevala'yı Lönnrot derlemiştir. Bu, beşinci durakta gördüğün yazıya geçirilme aşamasının en bilinen örnekleridir.

Yapma destan: şairin kaleminden

Yapma destan, bir milletin tarihindeki önemli bir olayın adı belli bir şair tarafından destan havasında yazılmasıyla oluşur; yer, zaman ve kişiler doğal destana göre daha belirgin ve gerçekçidir. Türk edebiyatında Cumhuriyet döneminde bu türün öne çıkan örnekleri şunlardır:

  • Fazıl Hüsnü Dağlarca: Üç Şehitler Destanı (Kurtuluş Savaşı konulu yapma destan)
  • Nâzım Hikmet: Simavne Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Destanı (1936), Kurtuluş Savaşı Destanı
  • Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu: Malazgirt Destanı

Dağlarca'yı ve Nâzım Hikmet'i Cumhuriyet şiiri sayfasında ayrıntılı tanıyacağız.

Destandan beslenen romanlar

Destan türünden etkilenerek yazılmış iki roman da ayrıca anılır: Hüseyin Nihal Atsız'ın Göktürk döneminde geçen Bozkurtların Ölümü ve Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un Gün Olur Asra Bedel'i. Aytmatov bu romanda anlattığı bir efsaneyle, hafızası silinip kim olduğunu unutan köle anlamındaki mankurt kavramını dünya edebiyatına kazandırdı. İki eser de romandır; destanın konusunu, motiflerini ve havasını modern bir türe taşır.

Akılda kalsın: Dünya destanlarını millet adıyla eşle: Mezopotamya Gılgamış, Yunan İlyada-Odysseia, Hint Mahabharata-Ramayana, İran Şehname, Fin Kalevala, Alman Nibelungen, Rus İgor. Yapma destan için tek soru: şairi belli mi? Belliyse yapma destandır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi yapma destandır?” sorusunda çeldiriciler doğal destanlar (Oğuz Kağan, Göç, Manas) ve adında “destan” geçen başka türden eserlerdir. Haldun Taner'in Keşanlı Ali Destanı bir tiyatro eseridir; Bozkurtların Ölümü ve Gün Olur Asra Bedel romandır.

TuzakAdına bakmaktır: “destan” sözcüğü geçmesi bir eseri destan yapmaz; türüne bak.

⇄Bilgi eşleştirme destan → millet

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi adı belli bir şairin, yakın tarihteki bir olayı destan havasında işlediği yapma destandır?

✓ D. Üç Şehitler Destanı, Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Kurtuluş Savaşı'nı işleyen yapma destanıdır. Göç ve Manas anonim doğal destanlardır; Keşanlı Ali Destanı Haldun Taner'in tiyatro eseridir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki dizelerin hangisinde ayraç içinde verilen edebî sanat yoktur?

✓ D. Kalp (benzeyen) ve kuş (benzetilen) ikisi de söylenmiş, “gibi” edatı ve “çırpınmak” yönü de var: bu bir teşbihtir, istiare değildir. A'da şair kendini muma benzetmiş (teşbih), B'de rüzgâra insana özgü inleme verilmiş (teşhis), C'de meydan oradaki insanların yerine kullanılmıştır (mecazımürsel).Kaynak: Söz sanatları I · Komşu sanatları ayırma

?Soru 2

Yıllardır aynı fenerde tek başına nöbet tutan Rıza Efendi, bir kış gecesi fırtınaya yakalanan bir balıkçı teknesini fenerin ışığıyla kıyıya ulaştırır. Ertesi sabah balıkçılar onu ilk kez sofralarına çağırır; Rıza Efendi o gün, yıllar sonra ilk kez kalabalık bir masada oturur.

Bu hikâye özetinin konusu ve teması sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

✓ B. Konu bir cümleyle anlatılan olaydır, tema soyut bir duygu ya da düşüncedir. A'da sıra ters, C'de zaman ve mekân, D'de şahıs kadrosu ile bir çatışma verilmiştir.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Olay örgüsü, çatışma, konu ve tema

?Soru 3

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tecahülüarif sanatı vardır?

✓ B. Şair gelenin yâr olduğunu bildiği hâlde onu bahara benzer bulduğu için bilmezlikten gelerek sorar; övgü soru içinde sezdirilmiştir. A'da Mecnun'a gönderme ve benzetme (telmih, teşbih), C'de kişileştirme ve abartı (teşhis, mübalağa), D'de atasözü (irsalimesel) vardır.Kaynak: Söz sanatları II · Tecahülüarif

?Soru 4

Aşağıdaki dizelerin hangisinde telmih sanatı vardır?

✓ A. Dize, Yusuf'un kuyuya atılıp sonunda kurtulduğu kıssayı hatırlatır. B'de gözler gökyüzüne benzetilmiş (teşbih), C'de sabah yeline insan davranışı verilmiş (teşhis), D'de bahçe dünyasından sözcükler kullanılmıştır; bunlar bilinen bir hikâyeye gönderme yapmaz.Kaynak: Söz sanatları II · Telmih

?Soru 5

Yazar, eski kahramanlık anlatılarının tumturaklı söyleyişini ve kalıp sözlerini olduğu gibi alır; ama bunları iki komşunun bir kümes yüzünden çıkan kavgasını anlatmak için kullanır. Okur, yüce bir üslupla sıradan bir çekişmenin yan yana gelmesine güler; yazar da bu yolla mahalle hayatındaki küçük hesapları eleştirir.

Bu parçada sözü edilen anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Bilinen bir üslubun kalıbı korunmuş, içine uymayan bir içerik konmuş ve bu uyumsuzluk güldürü ve eleştiri için kullanılmış: parodi. A pastişte de taklit vardır ama alay ve eleştiri amacı yoktur, parçada ise okur güler; C iç çözümleme kişinin iç dünyasını anlatır, parçada kimsenin içi açılmıyor; D özetleme olayları kısaltır, parça bir üslup taklidini anlatıyor.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Pastiş, parodi, ironi

?Soru 6

Aşağıdaki dizelerin hangisinde tezat sanatına yer verilmiştir?

✓ B. Kavuşma ile ayrılık, sevinç ile acı karşıt kavramlardır. A'da bahçe, C'de mum ve pervane, D'de kervan ve yol dünyasından sözcükler bir araya gelmiştir; bu dizelerde tenasüp vardır, tezat yoktur.Kaynak: Söz sanatları II · Tenasüp ve tezat

?Soru 7

Bu tür romanlar bireyin dünyadaki varoluşunu, sorumluluğunu ve özgürlüğünü sorgular; hayatın anlamsızlığı karşısında bireyin yaşadığı derin bunalımı konu edinir.

Bu açıklamaya uyan roman aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Açıklama egzistansiyalist (varoluşçu) romanı tarif ediyor; MEB'in örneği Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ıdır. İntibah romantik, Mai ve Siyah realist, Zehra natüralist ve tezli roman örneğidir.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Roman türleri

?Soru 8

Aşağıdaki dizelerin hangisinde mecazımürsel vardır?

✓ A. Pencerelere koşan mahalle değil, mahallede oturanlardır; yer, orada bulunanların yerine kullanılmış, benzetme yoktur. B'de kirpik oka edatsız benzetilmiş (teşbih), C'de dağlara insana özgü ağlama verilmiş (teşhis), D'de ömür muma “gibi” ile benzetilmiştir (teşbih).Kaynak: Söz sanatları I · Mecazımürsel ve ilgileri

?Soru 9

İstasyona vardığımda tren çoktan kalkmıştı. Bekleme salonunun soğuk tahta sırasına oturdum; karşımdaki yaşlı kadın sepetindeki yumurtaları tek tek sayıyordu. Annemin de pazardan dönünce aynı titizlikle yumurta saydığını hatırladım ve içimde, utanarak bastırmaya çalıştığım bir özlem kıpırdadı.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Parça kahraman bakış açısıyla yazılmıştır: anlatıcı yalnız kendi içini bilir, yaşlı kadının ne düşündüğünü bilmez. Soğuk tahta sıra ve sepet betimleyici ayrıntıdır; özlem duygusu anlatıcının ruh hâlidir.Kaynak: Hikâye ve romanın unsurları · Anlatıcı ve bakış açıları

?Soru 10

Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem teşhis hem intak vardır?

✓ C. Gül bir insan gibi bülbüle dönüp öğüt veriyor (teşhis) ve konuşuyor (intak). A'da rüzgâra kapı çalıp kaçmak gibi insanca bir davranış verilmiş ama konuşma yok: yalnız teşhis. B'de insan aslana benzetilmiş (teşbih), D'de inci gözyaşı yerine kullanılmış (açık istiare).Kaynak: Söz sanatları I · Teşhis ve intak
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Edebiyat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →