Genç Kalemler ve “Yeni Lisan”: Selanik'ten yükselen dil çağrısı
MEB 10. sınıf · Hikâye · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFecriati topluluğu nedir, bildirisinde ne söylendi, üyeleri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Servetifünun ve Fecriati). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fecriati, II. Meşrutiyet'ten sonra 1909'da bir araya gelen genç sanatçıların topluluğudur; 24 Şubat 1910'da Servet-i Fünûn dergisinde yayımladıkları beyanname Türk edebiyatının ilk edebî bildirisidir. Sanatı “şahsî ve muhterem” sayan topluluk Servetifünun edebiyatının devamı niteliğindedir ve kısa sürede dağıldı. En önemli şairi Ahmet Haşim topluluktan en erken kopan üye oldu ve bağımsız sürdü (bir sonraki konu).
✎Konu anlatımı
Genç Kalemler dergisi nedir, Yeni Lisan makalesi ne zaman yayımlandı ve hangi ilkeleri savundu?
Kısa cevap: Genç Kalemler, II. Meşrutiyet yıllarında Selanik'te yayımlanan (1909'da Manastır'da başlayıp 1912'de kapanan) ve Türkçülüğün yayın organı olan dergidir. 1911'de derginin ikinci cildinin ilk sayısında Ömer Seyfettin'in imzasız “Yeni Lisan” makalesi çıktı; Millî Edebiyat Dönemi (1911–1923) bu makaleyle başlar. Makale, Arapça ve Farsça kurallarla yapılan tamlamaların bırakılmasını, yabancı sözcüklerin Türkçedeki söylenişleriyle yazılmasını ve konuşulan İstanbul Türkçesinin esas alınmasını istedi.1911 baharında Selanik'te bir dergi, ikinci cildine imzasız bir yazıyla başladı. Yazının altında ad yerine bir soru işareti vardı; başlığı ise yalnız iki sözcüktü: “Yeni Lisan”.
Tarih serisinin Meşrutiyet dönemi sayfasında gördüğümüz gibi 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi, meclis yeniden açıldı ve basın üzerindeki baskı gevşedi. Gazeteler ve dergiler çoğaldı; Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi fikir akımları açıkça tartışılmaya başladı. Edebiyat da bu tartışmanın dışında kalmadı: Servetifünun'un ağır, sanatlı dili ve Fecriati'nin “sanat şahsi ve muhteremdir” diyen bireyciliği, toplumun dertleriyle uğraşmak isteyen yeni bir kuşağa uzak gelmeye başladı. Bu iki topluluğu Servetifünun ve Fecriati sayfasında görüyoruz.
Manastır'dan Selanik'e bir dergi
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre dergi Haziran 1909'da Manastır'da Hüsn ve Şiir adıyla çıktı, dördüncü sayıdan sonra Selanik'e taşındı, birkaç sayı sonra da Genç Kalemler adını aldı. Sürekli yazarları arasında Ömer Seyfettin, Ali Canip, Ziya Gökalp, Kâzım Nami ve Aka Gündüz vardı. TDV derginin Türkçülüğün yayın organı olduğunu ve millî edebiyat meselesinin ilk kez burada enine boyuna tartışıldığını yazar. Ziya Gökalp “Altın Destan” şiirini Şubat 1911'de bu dergide “Gök Alp” imzasıyla yayımladı. Dergi, Balkan Savaşları yüzünden Eylül 1912'de kapandı.
“Yeni Lisan” ne istedi?
Derginin ikinci cildi 11 Nisan 1911'de açıldı ve ilk sayıdaki “Yeni Lisan” makalesi Millî Edebiyat Dönemi'nin başlangıcı sayıldı. Yazıyı Ömer Seyfettin kaleme aldı; sonraki yazılar “Genç Kalemler Tahrir Heyeti” imzasıyla çıktı. Hareketin hedefi, yazı dilini konuşulan dile yaklaştırmaktı. Makalenin görüşleri beş maddede toplanabilir:
- Tamlama: Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarıyla kurulan tamlamalar, kalıplaşmış birkaç istisna dışında bırakılır.
- Yazım: Arapça ve Farsça sözcükler aslındaki gibi değil, Türkçede söylendikleri gibi yazılır ve Türkçedeki kullanışlarına göre değerlendirilir.
- Yerleşmiş sözcükler: Bütün yabancı sözcükleri atmaya gerek yoktur; dile yerleşmiş olanlar ve bilim terimleri kalır.
- Lehçeler: Başka Türk lehçelerinden sözcük alınmaz; TDV'nin deyişiyle hareket Orta Asya Türkçesine dönmeyi ilke edinmez.
- Esas dil: Konuşulan İstanbul Türkçesi esas tutulur.
Yani “Yeni Lisan” bir arıtma değil, bir yaklaştırma hareketiydi: yabancı sözcüğü kovmuyor, onu Türkçenin söyleyişine ve kurallarına uyduruyordu. Bu ölçünün standart dilin oluşumunda önemli bir adım sayıldığını edebiyat ve Türk edebiyatının dönemleri sayfasında görmüştük.
Alay, itiraz, sonra katılış
Hareket her yerde alkışla karşılanmadı. TDV'ye göre en sert tepki Fecriati'den, Köprülüzâde Mehmed Fuad ile Yakup Kadri'den geldi; ikisi önce yeni lisanla alay etti, ama sonradan bu çizgiye geçti. TDV'nin “Fecr-i Âtî” maddesine göre topluluk dağıldıktan sonra üyelerinin çoğu Millî Edebiyat hareketine katıldı. Köprülü “Yeni Lisan” adını da abartılı bulmuştu: Türk edebiyatında sade dil denemelerinin çok eski bir geçmişi vardı. Ömer Seyfettin'in hikâyelerini ve Yakup Kadri'nin romanlarını Millî Edebiyat nesri sayfasında ele alıyoruz.
Nasıl sorulurMillî Edebiyat'ın başlangıcı “1911, Genç Kalemler, Yeni Lisan, Ömer Seyfettin” dörtlüsüyle boşluk doldurmaya gelir.
TuzakTuzak 1: ilk edebî bildiriyi yayımlayan topluluk Fecriati'dir; Genç Kalemler bir bildiriyle değil, bir makaleyle anılır. Tuzak 2: Yeni Lisan bütün Arapça-Farsça sözcüklerin atılmasını istemedi; yerleşmiş sözcükleri korudu. “Öz Türkçecilik” ya da “Orta Asya Türkçesine dönüş” diyen şık yanlıştır.
↕Kronolojik sıralama oklarla diz
- Genç Kalemler'de “Yeni Lisan” makalesi yayımlandı
- II. Meşrutiyet ilan edildi
- Balkan Savaşları yüzünden Genç Kalemler kapandı
- Mehmet Emin'in “Cenge Giderken” şiiri Asır gazetesinde çıktı
- Manastır'da Hüsn ve Şiir dergisi yayımlanmaya başladı
▭Boşluk doldurma
1911'de Selanik'te çıkan dergisinde imzasız yayımlanan “Yeni Lisan” makalesi, konuşulan İstanbul Türkçesinin esas alınmasını istedi. Makalenin yazarı, sonradan olay hikâyeleriyle tanınacak olan idi.